Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 123-142 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/123.gif&w=600&h=915

φοιτήσει καμία γυναίκα. Για να μιλήσουμε με την ορολογία της διαίρεσης, όταν μικραίνει ο διαιρετέος (δηλαδή, το σύνολο των μαθητών) με την αφαίρεση του προ του 1901 αριθμού μαθητών (αποκλειστικά αρρένων), αυξάνεται το πηλίκο (δηλαδή, το ποσοστό των θηλέων). Εκεί που απαιτείται προσοχή είναι όταν οι αυξήσεις των ποσοστών δεν υπακούουν απλώς στο γενικό αίτιο, αλλά σημαίνουν και κάτι επί πλέον, το οποίο χρήζει ερμηνείας.

Επικεντρωνόμενοι στο τελευταίο εντοπίζουμε δύο θεαματικές μεταβολές. Το ποσοστό των θηλέων των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών εκτινάσσεται από το συνολικό 10,8% στο 18,65% και των υπαλλήλων από το 16,63% στο 23,63%. Η ερμηνεία είναι αναμενόμενη αλλά ενδιαφέρουσα: το ποσοστό των παιδιών των ομάδων αυτών είναι ήδη μεγάλο πρό του 1901 και, από την άλλη, το ποσοστό των μαθητριών τους (μετά το 1901 φυσικά) αρκετά υψηλό. Αν αφαιρεθεί αυτό το προ του 1901 υψηλό ποσοστό (που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες), τότε η σύγκριση του αριθμού των θηλέων, που είναι μεγάλος, γίνεται με έναν κατά πολύ μειωμένο αριθμό αρρένων, οπότε το πηλίκο της «διαίρεσης», δηλαδή το ποσοστό των θηλέων, παρουσιάζει θεαματική αύξηση. Για του λόγου το αληθές, προ του 1901 υπάρχουν 183 εγγραφές παιδιών ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και 252 μετά. Έτσι εξηγείται το άλμα από το 10,8% στο 18,65%: το πρώτο βγαίνει από τη σύγκριση του 47 -του συνόλου δηλαδή των ετήσιων εγγραφών των μαθητριών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών- με το συνολικό 183+252=435, ενώ το δεύτερο από τη σύγκριση του 47 με το σαφώς μειωμένο 435-183=252.

Τέλος, είναι πολύ σημαντικό το ότι η ανάγνωση των πινάκων 4 και 5, δηλαδή η εξέταση του θέματος μας από άλλη οπτική, επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις για τη σχέση φύλου και κοινωνικής προέλευσης, που κάναμε κατά την εξέταση των πινάκων 1 και 2, και η διπλή αυτή επιβεβαίωση τις κάνει πιο αξιόπιστες. Οι όποιες διαφοροποιήσεις αφορούν μικρές επί μέρους μεταβολές και δεν αλλάζουν τη γενική εικόνα.

2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Παραθέτουμε και εδώ δύο πίνακες συνταγμένους όπως ακριβώς και οι δύο ανωτέρω για το Γυμνάσιο Λευκάδος. Ό,τι γράψαμε εκεί ισχύει και για τους παρόντες πίνακες.

Από την ανάγνωση του πίνακα προκύπτουν οι εξής διαπιστώσεις, η βασιμότητα των οποίων προϋποθέτει195 ότι στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνίας υπάρχει μια σχετική ισορροπία ανάμεσα στον αριθμό των αρρένων και

195. Βλ. υποσημείωση 192.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/124.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε αριθμούς φυσικών προσώπων)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός Έμπορος

ΚΕΕ :

Κληρικός Κτηματίας

Υπάλληλος Εργάτης -

Δεν δη

Σύνολα

ναύτης

λώθηκαν

Άρρενες

280

185

710

87

336

407

94

440

266

63

-

2.862

Θήλεις

53

39

7

10

76

93

7

25

68

11

-

395

Σύνολο

333

224

717

97

412

500

101

465

334

74

7

3.264

Άρρενες

84,08%

82,59%

99,02%

89,69%

81,55%

81,40%)

93,07%

94,62%

79,65%

85,14%>

87,68%

Θήλεις

15,92%

17,41%

0,98%

10,31%

18,45%

18,60%

6,93%

5,38%

20,35%

14,86%

12,10%

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

- Στα συνολικά ποσοστά δεν υπολογίζεται το 0,21% που αποτελούν οι 7, των οποίων δεν δηλώθηκε το επάγγελμα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

787

471

1.770

206

914

1.073

282

1.167

671

148

7.489

Θήλεις

144

101

14

23

182

213

15

59

134

23

908

Σύνολο

931

572

1.784

229

1.096

1.286

297

1.226

805

171

8.397

Άρρενες

86.6%

82,34%

99,22%

89,96%

83,39%

83,44

94,95%

95,19%

83,35%)

86,55%

89,19%

Θήλεις

13,4%

17,66%)

0,78%

10,04%.

16,61%

16.56%

5,05%.

4,81%

16,65%

13,45%

10,81%.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

Σημείωση: Οι πρώτες εγγραφές θηλέων αρχίζουν από το 1898-99.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/125.gif&w=600&h=915

στον αριθμό των θηλέων τέκνων κάθε επαγγελματικής κατηγορίας και δεν παρουσιάζονται θεαματικές αριθμητικές αποκλίσεις υπέρ των μεν ή των δε: Η σειρά των επαγγελματικών ομάδων, με κριτήριο κατάταξης το υψηλότερο ποσοστό θηλέων, στον πρώτο πίνακα είναι: υπάλληλοι, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έμποροι, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, εργάτες και ναύτες, εκπαιδευτικοί, κληρικοί, κτηματίες και γεωργοί. Ίδια περίπου σειρά μάς δίνει και ο δεύτερος πίνακας, με τη διαφορά ότι εδώ γίνεται εναλλαγή στις θέσεις 2-3, τις οποίες καταλαμβάνουν οι έμποροι και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Η διαφορά όμως των ποσοστών τους είναι τόσο ασήμαντη, που δεν λαμβάνεται υπόψη - στην ουσία, η σειρά του πίνακα παραμένει αμετάβλητη. Επομένως, τα ποσοστά των πινάκων αποτελούν μια αρκετά αξιόπιστη βάση δεδομένων για να βγάλει κανείς συμπεράσματα ή να διατυπώσει υποθέσεις εργασίας. Η προαναφερόμενη κατάταξη φαίνεται στις δύο στήλες του επόμενου πίνακα:

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδας, 1866-1929: Κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων με βάση τα ποσοστά των μαθητριών τους (σε πραγματικούς αριθμούς και σε ετήσιες εγγραφές)

α.α.

α.

β·

Ποσοστά θηλέων της κάθε

Ποσοστά θηλέων της κάθε

επαγγελματικής ομάδας

επαγγελματικής ομάδας

(με βάση τον πραγματικό

(με βάση τις ετήσιες εγγραφές

αριθμό των μαθητριών)

των μαθητριών)

1

Υπάλληλοι

1

Υπάλληλοι

2

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

2

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

3

Έμποροι

3

Έμποροι

4

Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

4

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5

Εργάτες

5

Εργάτες

6

Εκπαιδευτικοί

6

Εκπαιδευτικοί

7

Κληρικοί

7

Κληρικοί

8

Κτηματίες

8

Κτηματίες

9

Γεωργοί

9

Γεωργοί

Προκύπτει, επομένως, σαφώς ότι, με κριτήριο την αριθμητική σχέση αρρένων και θηλέων μέσα σε κάθε επαγγελματική ομάδα, το ευνοϊκότερο για τα θήλεα ποσοστό το έχουν οι υπάλληλοι, οι έμποροι, οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι εργάτες - ναύτες.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/126.gif&w=600&h=915

Τα ποσοστά των θηλέων στις ομάδες των κτηματιών και, πιο πολύ, των γεωργών είναι απογοητευτικά. Των κτηματιών είναι συγκριτικά καλύτερα από τα σχεδόν μηδενικά ποσοστά των γεωργών, αλλά γενικώς είναι πολύ χαμηλά. Και είναι πιο ηχηρή η υστέρηση αυτή, γιατί παρατηρείται στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Τα ποσοστά των παιδιών των εκπαιδευτικών βρίσκονται συγκριτικά σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο: πολύ ανώτερα από τα ποσοστά των γεωργών και των κτηματιών, αλλά απέχουν αρκετά από τα ποσοστά των υπαλλήλων, των εμπόρων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών.

Τα ποσοστά των κοριτσιών των κληρικών είναι χαμηλά: υστερούν έναντι όλων των άλλων ομάδων, πλην των κτηματιών και των γεωργών.

Οι ερμηνείες που πρέπει να δοθούν στις διαπιστώσεις αυτές για το χώρο της Λευκάδας είναι, κατά τη γνώμη μου, οι παρακάτω:

Οι αιτίες των υψηλών ποσοστών των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι έμπορος ή υπάλληλος πρέπει να αναζητηθούν σε τέσσερα επίπεδα ταυτόχρονα, όπως ακριβώς και για τα κορίτσια του Γυμνασίου:

α) Στο πεδίο των αντιλήψεων και των νοοτροπιών: Οι επαγγελματικές αυτές ομάδες και, κυρίως, οι έμποροι ανήκουν στα αστικά στρώματα, τα οποία ήταν και είναι φορείς αντιλήψεων πιο φιλελεύθερων σε σχέση με τα αγροτικά στρώματα - τους κτηματίες και τους γεωργούς. Ως προς το ζήτημα αυτό δηλαδή, ισχύουν αυτά που αναλυτικότερα αναφέραμε ανωτέρω, κατά την εξέταση του ποσοστού της φοίτησης των κοριτσιών των εμπόρων και των υπαλλήλων στο Γυμνάσιο.

β) Στο οικονομικό επίπεδο: Οι επαγγελματικές αυτές ομάδες βρίσκονται σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από άλλες πολυπληθείς, π.χ., τους γεωργούς. Και πρέπει εδώ να προσθέσουμε ότι η οικονομική επιβάρυνσή τους από τη φοίτηση των παιδιών τους (όχι μόνο των θηλέων αλλά και των αρρένων) ελαχιστοποιείται από το γεγονός ότι οι συντριπτικά περισσότεροι διαμένουν στην πόλη. Εδώ να υπενθυμίσουμε ότι στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού λειτουργούν για κάποια διαστήματα τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής,196 γεγονός που πρέπει να το συνυπολογίσουμε όχι μόνο για τα ποσοστά φοίτησης των θηλέων αλλά γενικώς για τα άτομα αμφοτέρων των φύλων: ένας αριθμός παιδιών, γεωργών κυρίως, φοιτά στα σχολεία αυτά - άρα, τα ποσοστά της φοίτησης, στα οποία καταλήγουμε εδώ, και γενικώς και κατά φύλο, διαφοροποιούνται και δεν ανταποκρίνονται επακριβώς στην πραγματικότητα,

196. Βλ. ανωτέρω, «Μικρό παράρτημα για τα Ελληνικά Σχολεία του Αγίου Πέτρου, της Βασιλικής, της Καρυάς, της Ιθάκης και της όμορης Ακαρνανίας».

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/127.gif&w=600&h=915

από τη στιγμή που δεν μπορούμε να υπολογίσουμε και τα στοιχεία αυτά. Η όποια διαφοροποίηση όμως δεν φαίνεται να μεταβάλλει την εικόνα.

γ) Το ότι διαμένουν στην πόλη στην οποία λειτουργεί το σχολείο συντελεί πολύ στο να καμφθούν οι όποιες ηθικές αναστολές για τη φοίτηση των κοριτσιών τους στο Ελληνικό Σχολείο - τα κορίτσια δεν κινδυνεύουν «ηθικώς», γιατί βρίσκονται μέσα στα χέρια της οικογένειας. Και στην περίπτωση αυτή δηλαδή, ισχύουν όσα αναφέραμε ανωτέρω για το Γυμνάσιο στην οικεία θέση.

δ) Η επιθυμία που διακατέχει τα στρώματα αυτά για κοινωνική και επαγγελματική άνοδο των παιδιών τους είναι τόσο έντονη, που, συνδυαστικά με τις ανωτέρω αιτίες, δεν περιορίζεται μόνο στα αγόρια, αλλά ένα μέρος της κατευθύνεται και στα κορίτσια. Η επιθυμία αυτή είναι πιο έντονη και αποδοτική όταν πρόκειται για τον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το υψηλό ποσοστό των θηλέων των οποίων ο πατέρας είναι κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας πρέπει να αποδοθεί στην τρίτη και τέταρτη αιτία που αναφέραμε για τα παιδιά των εμπόρων και των υπαλλήλων, δηλαδή στην παράκαμψη των ηθικών αναστολών τους, λόγω του τόπου διαμονής τους, και στην έντονη επιθυμία τους για κοινωνική εξέλιξη των παιδιών τους. Πρέπει να προσθέσουμε και τον οικονομικό παράγοντα: τα έξοδα είναι λιγότερα, γιατί τα παιδιά διαμένουν μαζί με τις οικογένειές τους. Η ερμηνεία που προτείνουμε βέβαια προϋποθέτει ότι η πλειοψηφία των μελών αυτής της επαγγελματικής ομάδας μένει στην πόλη - γεγονός όχι τεκμηριωμένο στην παρούσα μελέτη αλλά, κατά τη γνώμη μας, πολύ πιθανό.197

Το υψηλό ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών πρέπει επίσης, κατά τη γνώμη μας, να αποδοθεί στις ίδιες αιτίες που επικαλεστήκαμε για τα κορίτσια των εμπόρων και των υπαλλήλων: Το αυξημένο ποσοστό φοίτησης των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Ελληνικό Σχολείο είναι συμβατό με τις οικονομικές της δυνατότητες, με τον κώδικα των αρχών και των ηθικών της αντιλήψεων, καθώς και με τις κοινωνικές φιλοδοξίες της.

Τα παιδιά των εργατών και ναυτών παρουσιάζουν ένα πολύ καλό ποσοστό, που κυμαίνεται ανάμεσα στο 13,45% (πίνακας 2) και στο 14,86% (πίνακας 1). Και είναι σημαντικό ότι το στατιστικό δείγμα είναι αξιόπιστο, αντίθετα με το ομόλογο δείγμα του Γυμνασίου: σε απόλυτες αριθμητικές τιμές υπάρχουν 74 μαθητές του Ελληνικού Σχολείου που ανήκουν σε αυτή την επαγγελματική ομάδα. Τα 42 είναι παιδιά «εργατών» και «εργατικών», εκ των οποίων τα 9 κορίτσια, και τα 32 παιδιά «ναυτών» και «ναυτικών», εκ

197. Περί αυτού βλ. αναλυτικά ανωτέρω στην ερμηνεία του ποσοστού των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών στο Γυμνάσιο.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/128.gif&w=600&h=915

των οποίων τα 2 κορίτσια. Πιθανόν -το «πιθανόν» οφείλεται σε ελλιπή καταγραφή των στοιχείων των ανωτέρω, η οποία επιτρέπει αυτή την ασάφειατο σύνολο των μαθητών να είναι όχι 74 αλλά 78, και πάλι όμως το ποσοστό των θηλέων δεν πέφτει κάτω από το 14%. Επί πλέον, οι μαθήτριες αυτές κατανέμονται ισόρροπα στη διάρκεια του χρόνου και δεν σωρεύονται σε κάποιο χρονικό σημείο. Το συμπέρασμα είναι ότι τα κορίτσια της επαγγελματικής αυτής ομάδας στη Λευκάδα έχουν, συγκριτικά με τη γενική προσβασιμότητα της επαγγελματικής τους ομάδας, καλές δυνατότητες πρόσβασης στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών, που κυμαίνεται γύρω από το -συγκριτικά με τα δεδομένα του Ελληνικού Σχολείου- μέτριο 10%, πιστεύουμε ότι πρέπει να αποδοθεί στους ίδιους λόγους που επικαλεστήκαμε για τα παιδιά των υπαλλήλων, στο επαγγελματικό στρώμα των οποίων ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί. Υπάρχει, πάντως, μια εμφανής απόκλιση ανάμεσα στο υψηλό ποσοστό των υπαλλήλων και στο χαμηλότερο ποσοστό των εκπαιδευτικών, η οποία είναι δύσκολο να ερμηνευτεί - απόκλιση η οποία παρατηρείται και στα αντίστοιχα ποσοστά του Γυμνασίου.

Το χαμηλό ποσοστό των κοριτσιών των κληρικών δείχνει ότι η ομάδα αυτή, όπως και για το Γυμνάσιο, εμφορείται από μια συντηρικότητα στο θέμα της φοίτησης των κοριτσιών της στο Ελληνικό Σχολείο.

Το ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ μικρό, κυμαίνεται γύρω στο 5%. Αυτό το μικρό ποσοστό είναι βέβαιο ότι οφείλεται, κυρίως, στο συντηρητισμό της νοοτροπίας και των ηθικών αντιλήψεων αυτού του κοινωνικού στρώματος, που ορθώνουν μεγάλες δυσκολίες στην πρόσβαση των θηλέων ακόμα και στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε την επιφύλαξη198 που σχετίζεται με τη δυσκολία της διάκρισης των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» κατά το υπό εξέταση χρονικό διάστημα 1901-29 - επιφύλαξη όμως η οποία δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη βασική μας διαπίστωση για την πολύ μικρή δυνατότητα πρόσβασης των θηλέων των αγροτικών στρωμάτων στο Ελληνικό Σχολείο, όπως, κατά μείζονα λόγο, και για το Γυμνάσιο.

Το σχεδόν μηδενικό ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών οφείλεται σε δύο παράγοντες:

α) Στις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες αυτού του κοινωνικού στρώματος, οι οποίες επηρεάζουν δυσμενώς την πρόσβαση των παιδιών του, αμφοτέρων των φύλων, ακόμα και στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης και, κατά μείζονα λόγο, των θηλέων.

198. Περί αυτού βλ. αναλυτικά ανωτέρω στην ερμηνεία του ποσοστού των κοριτσιών των κτηματιών στο Γυμνάσιο.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/129.gif&w=600&h=915

β) Στις συντηρητικές ηθικές αντιλήψεις, από τις οποίες εμφορούνται οι αγρότες, και στην παράλληλη απουσία φιλελεύθερων αστικών αντιλήψεων: κατά τα στερεότυπα του χώρου, η γυναίκα είναι προορισμένη για τις δουλειές του σπιτιού και την τεκνοποιία. Αυτές οι αντιλήψεις έχουν πολύ αρνητικά αποτελέσματα ως προς τη φοίτηση των κοριτσιών στο Δημοτικό πόσο μάλλον στη μέση εκπαίδευση. Η αρνητική αυτή παράμετρος επεκτείνεται και στον τομέα της ηθικής και ενδυναμώνεται από την παράμετρο του τόπου: σε αντίθεση με τα στρώματα που διαμένουν στην πόλη, οι γεωργοί φοβούνται ότι τα κορίτσια, όταν φύγουν από το σπίτι για να πάνε στην πόλη να σπουδάσουν, κινδυνεύουν να ξεπέσουν ηθικά.

Για τις μικροδιαφορές στο ποσοστό των θηλέων (και των αρρένων, φυσικά) ισχύουν απολύτως όσα είπαμε για το Γυμνάσιο: όταν βλέπουμε υψηλότερα ποσοστά θηλέων στον πίνακα 2, αυτό σημαίνει ότι τα κορίτσια της ομάδας αυτής έχουν μικρότερες ενδοσχολικές απώλειες, δηλαδή τα κορίτσια της ομάδας που, για διάφορους λόγους, εγκαταλείπουν σε κάποια φάση της φοίτησής τους το Ελληνικό Σχολείο είναι λιγότερα από τα αγόρια. Το αντίθετο τεκμαίρεται, όταν το ποσοστό τους στον πίνακα 2 είναι μικρότερο από το αντίστοιχο ποσοστό του πίνακα 1. Ενδιαφέρον είναι ότι ανοδική τάση του ποσοστού των κοριτσιών δεν παρατηρείται σε καμία επαγγελματική ομάδα, ενώ σημαντική καθοδική τάση παρατηρείται στους υπαλλήλους και μέτρια στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες, στους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και στους εμπόρους - οι μειώσεις στα ποσοστά των άλλων είναι ασήμαντες. Πιθανή ερμηνεία είναι ότι τα κορίτσια αυτών των επαγγελματικών ομάδων που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ περισσότερα (ως απόλυτοι αριθμοί και σε σύγκριση με τους άρρενες) από αυτά που φοίτησαν στο Γυμνάσιο: λογικά σε αυτές οι ενδοσχολικές απώλειες είναι μεγαλύτερες - ενώ στο Γυμνάσιο, όπου γίνεται πιο σκληρή επιλογή, τα πράγματα παρουσιάζονται διαφορετικά, όπως εξηγήσαμε ανωτέρω. Ειδικά για τις ενδοσχολικές απώλειες των κοριτσιών των υπαλλήλων ενδέχεται να ευθύνεται και η συχνή αλλαγή του τόπου διαμονής αυτής της επαγγελματικής ομάδας, δηλαδή οι μεταθέσεις.

Επειδή τα δεδομένα των ανωτέρω πινάκων αναφέρονται σε όλη τη χρονική περίοδο 1866-1929, δηλαδή περιλαμβάνουν και το διάστημα από το σχολικό έτος 1866-67 μέχρι το σχολικό έτος 1898-99, κατά το οποίο δεν φοίτησε καμία γυναίκα, προχωρήσαμε στη σύνταξη του κατωτέρω πίνακα 4, για να δούμε τη σχέση αρρένων και θηλέων μαθητών της κάθε επαγγελματικής ομάδας στη βάση διαφορετικών δεδομένων. Ο πίνακας δηλαδή περιέχει το σύνολο των ετήσιων εγγραφών των αρρένων και θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας μόνο για το διάστημα από το 1898-99, οπότε εγγράφονται στο Ελληνικό Σχολείο οι πρώτες μαθήτριες, μέχρι το 1928-29.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/130.gif&w=600&h=393

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Άρρενες και θήλεις κατά επαγγελματική ομάδα (σε ετήσιες εγγραφές μαθητών)

Φύλο

Ορφανός

ΑΕΕ

Γεωργός

Εκπ/τικός

Έμπορος

ΚΕΕ

Κληρικός

Κτηματίας

Υπάλληλος

Εργάτης-ναύτης

Σύνολα

Άρρενες

560

180

1.305

141

550

627

179

532

340

116

4.530

Θήλεις

144

101

14

23

182

213

15

59

134

23

908

Σύνολο 704 281 1.319 164 732 840 194 591 474 139 5.438

Σύνολο 704 281 1.319 164 732 840 194 591 474 139 5.438

Αρρενες 79,55% 64,06% 98,9% 85,98% 65,14% 74,64% 92,27% 90,02% 71,73% 83,45%% 83,30% Θήλεις 20,45% 35,94% 1,01% 14,02% 24,86% 25,36% 7,73% 9,98% 28,27% 16,55%% 16,79%

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/131.gif&w=600&h=915

Αν τώρα συσχετίσουμε τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στους πίνακες 2 και 4, προκύπτει ο επόμενος πίνακας:

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος: Σύγκριση των ποσοστών των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας στα χρονικά διαστήματα 1866-1929 και 1898-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1866-1929

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

1898-1929

1

Υπάλληλοι

16,65%

1

ΑΕΕ

35,94%

2

ΑΕΕ

17,66%

2

Υπάλληλοι

28,27%

3

Έμποροι

16,61%

3

ΚΕΕ

25,36%

4

ΚΕΕ

16,56%

4

Έμποροι

24,86%

5

Εργάτες - ναύτες

13,45%)

5

Εργάτες - ναύτες

16,55%

6

Εκπαιδευτικοί

10,04%

6

Εκπαιδευτικοί

14,02%

7

Κληρικοί

5,72%

7

Κτηματίες

9,98%

8

Κτηματίες

4,81%

8

Κληρικοί

7,73%)

9

Γεωργοί

0,78%

9

Γεωργοί

1,01%

10

Ορφανοί

13,4%

10

Ορφανοί

20,45%

Η αυτόνομη και η συγκριτική ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 δείχνουν τα εξής:

Όπως και στο Γυμνάσιο, η ιεραρχική κατάταξη των επαγγελματικών ομάδων για το διάστημα 1898-1929 δεν αλλάζει ουσιωδώς σε σχέση με το διάστημα 1866-1929. Οι τέσσερις ομάδες που προηγούνται (α.α. 1-4) είναι πάντα οι ίδιες: οι υπάλληλοι, οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι έμποροι και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες. Μπορεί να αλλάζει η σειρά κατάταξης μεταξύ τους, αλλά ως ενιαία ομάδα προηγούνται πάντα κατά πολύ των άλλων. Η σειρά των εργατών-ναυτών παραμένει η ίδια (5η). Έπεται, όπως και στο διάστημα 1866-1929, η επόμενη τετράδα (α.α. 6-9), με μοναδική διαφοροποίηση την άνοδο των κτηματιών στην 7η θέση και τον υποβιβασμό των κληρικών στην 8η.

Υπάρχει βέβαια άνοδος των ποσοστών των θηλέων της περιόδου 18981929, αναμενόμενη όμως, γιατί την περίοδο αυτή αρχίζουν να φοιτούν μαθήτριες με αυξανόμενο ρυθμό, ενώ στο προ του 1898 διάστημα δεν είχε φοιτήσει καμία. Για να μιλήσουμε με την ορολογία της διαίρεσης, όταν μικραίνει ο διαιρετέος (δηλαδή, το σύνολο των μαθητών) με την αφαίρεση του προ του 1898 αριθμού μαθητών —αποκλειστικά αρρένων-, αυξάνεται το πηλίκο (δηλαδή, το ποσοστό των θηλέων). Αυτό είναι μια φυσιολογική αύξηση

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/132.gif&w=600&h=915

ση, που ερμηνεύεται εύκολα και δεν περικλείει άλλα σημαινόμενα. Παρατηρούνται όμως και κάποιες θεαματικές μεταβολές, οι οποίες απαιτούν την επικουρία ιδιαίτερης ερμηνείας.

Τέτοιες θεαματικές μεταβολές παρουσιάζει το ποσοστό των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών, που εκτινάσσεται από το συνολικό 17,66% στο 35,94%, των υπαλλήλων (από το 16,63% στο 23,63%), των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών (από το 16,56% στο 25,36%) και των εμπόρων (από το 16,61% στο 24,86%). Η γενική ερμηνεία είναι πάνω-κάτω αυτή που ήδη δώσαμε για το αντίστοιχο φαινόμενο στο Γυμνάσιο: το ποσοστό των παιδιών των ομάδων αυτών (που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες) είναι ήδη μεγάλο προ του 1898 και, από την άλλη, το ποσοστό των μαθητριών τους μετά το 1898 αρκετά υψηλό. Αν αφαιρεθεί αυτό το προ του 1898 υψηλό ποσοστό, που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες, τότε η σύγκριση του αριθμού -που είναι μεγάλος- των θηλέων γίνεται με ένα σαφώς μειωμένο αριθμό αρρένων, οπότε το πηλίκο της «διαίρεσης», δηλαδή το ποσοστό των θηλέων, παρουσιάζει θεαματική αύξηση. Η ειδική ερμηνεία είναι ότι αυτό δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό και για τις τέσσερις πρώτες επαγγελματικές ομάδες. Περισσότερο ισχύει για τους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και, κατά σειρά, για τους υπαλλήλους, τους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες και τους εμπόρους. Μια μικρή έρευνα των δεδομένων το δείχνει:

- Για τους ανώτερους ελεύθερους επαγγελματίες: προ του 1898 υπάρχουν 291 εγγραφές μαθητών τους και 281 μετά - σύνολο 572 εγγραφές. Έτσι εξηγείται το άλμα από το 17,66% στο 35,94%: το πρώτο βγαίνει από τη σύγκριση του 101 -του συνόλου δηλαδή των ετήσιων εγγραφών των μαθητριών των ΑΕΕ- με το συνολικό 291+281=572, ενώ το δεύτερο από τη σύγκριση του 101 με το 281, που είναι σαφώς μειωμένο λόγω της αφαίρεσης του υψηλού 291. Το ίδιο, αλλά σε μικρότερη κλίμακα, ισχύει για τις επόμενες τρεις περιπτώσεις:

- Για τους υπαλλήλους: προ του 1898 υπάρχουν 331 εγγραφές μαθητών τους και 474 μετά - σύνολο 805 εγγραφές.

- Για τους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες: προ του 1898 υπάρχουν 446 εγγραφές μαθητών τους και 840 μετά - σύνολο 1.286 εγγραφές.

- Για τους εμπόρους: προ του 1898 υπάρχουν 364 εγγραφές μαθητών τους και 732 μετά - σύνολο 1.096 εγγραφές.

Στην ίδια βάση θα στηριχθούν η άνοδος των κτηματιών στην 7η θέση και ο υποβιβασμός των κληρικών στην 8η: προ του 1898 υπάρχουν 635 εγγραφές μαθητών, παιδιών κτηματιών, και 591 μετά - σύνολο 1.226 εγγραφές. Για τους κληρικούς τα αντίστοιχα νούμερα είναι 103, 194 και 297.

Η ανάγνωση των πινάκων 4 και 5 επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις που κάναμε κατά την εξέταση των πινάκων 1 και 2 για τη σχέση φύλου και κοι-

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/133.gif&w=600&h=915

κοινωνικής προέλευσης, και έτσι ενισχύει την αξιοπιστία τους. Οι όποιες διαφοροποιήσεις δεν αλλάζουν την εικόνα.

3. Σύγκριση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Εδώ συστηματοποιούμε πράγματα που ήδη έχουμε πει ανωτέρω (κατά την εξέταση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου ξεχωριστά) είτε ρητά και επί τούτω είτε παρεμπιπτόντως. Η σύγκριση λοιπόν στήλη προς στήλη των ανωτέρω πινάκων 1, 2 και 4 του Γυμνασίου με τους ταυτάριθμους πίνακες του Ελληνικού Σχολείου μάς οδηγεί στα εξής ως προς τη σχέση φύλου μαθητών και επαγγελματικής ομάδας του πατέρα τους:

Το ποσοστό των κοριτσιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι αρκετά υψηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Η από διαφορετικές γωνίες εξέταση των δεδομένων, η οποία γίνεται και στους τρεις πίνακες (1, 2, 4), δείχνει ότι στο Γυμνάσιο το ποσοστό τους σημειώνει πτώση της τάξης του 50% περίπου. Παράλληλα, παρατηρούμε ότι το γενικό ποσοστό των παιδιών και των δύο φύλων της ομάδας αυτής αυξάνεται στο Γυμνάσιο, όπως δείχνουν τα γραφήματα 47 και 49: από 7,77% του συνολικού μαθητικού δυναμικού στο Ελληνικό Σχολείο γίνεται 10,44% στο Γυμνάσιο μια αύξηση που υπερβαίνει το 30%. Το συμπέρασμα είναι σαφές: ενώ το συνολικό (δηλαδή, αρρένων και θηλέων) ποσοστό της φοίτησης των παιδιών αυτής της επαγγελματικής ομάδας στο Γυμνάσιο είναι αρκετά μεγαλύτερο από το αντίστοιχο ποσοστό της στο Ελληνικό Σχολείο, το ποσοστό των κοριτσιών της μειώνεται στο Γυμνάσιο ραγδαία. Και η αιτία δεν μπορεί να είναι άλλη από τη διαφορετική αντιμετώπιση του ζητήματος της πρόσβασης των θηλέων στη μέση εκπαίδευση: οι άρρενες της ομάδας, όπως και των άλλων ομάδων, έχουν περισσότερα δικαιώματα στο δεύτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ο οποίος οδηγεί στο Πανεπιστήμιο και, μέσω αυτού, στην προνομιούχα επαγγελματική και κοινωνική ελίτ. Για τις γυναίκες οι αντίστοιχες προσδοκίες και δυνατότητες είναι -συγκριτικά με των ανδρών— πολύ λιγότερες.

Το ποσοστό των κοριτσιών των γεωργών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι εξίσου απογοητευτικό με το ποσοστό αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Απλώς, στο Ελληνικό Σχολείο είναι ελαφρώς υψηλότερο κατά 1% περίπου, όπως φαίνεται και στους τρεις πίνακες. Επαναλαμβάνουμε συνοπτικά την ερμηνεία199 που πολλές φορές έχουμε ήδη διατυπώσει:

199. Βλ. την ερμηνεία για το φαινόμενο αυτό στο παρόν κεφάλαιο ανωτέρω: «1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο» και «2. Ελληνικό Σχολείο».

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/134.gif&w=600&h=915

Η δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών τους και στους δύο κύκλους της μέσης εκπαίδευσης για συγκεκριμένους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς λόγους κινείται σε πολύ χαμηλά επίπεδα - και στο Γυμνάσιο τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα.

Το κυμαινόμενο γύρω στο 5% ποσοστό των κοριτσιών των κτηματιών που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο είναι πολύ καλύτερο από το πολύ χαμηλό 1-1,5% αυτών που φοίτησαν στο Γυμνάσιο. Την ίδια στιγμή παρατηρούμε ότι το συνολικό (δηλαδή, αρρένων και θηλέων) ποσοστό των παιδιών της ομάδας αυτής αυξάνεται θεαματικά στο Γυμνάσιο, όπως δείχνουν τα γραφήματα: από 16,60% στο Ελληνικό Σχολείο γίνεται 23,77% στο Γυμνάσιο. Και εδώ το συμπέρασμα είναι σαφές: Ενώ το συνολικό ποσοστό της φοίτησης των παιδιών αυτής της επαγγελματικής ομάδας στο Γυμνάσιο παρουσιάζει θεαματική βελτίωση της τάξης του 40% περίπου, το ποσοστό των κοριτσιών της μειώνεται κατά 70% περίπου. Η ίδια εικόνα, αλλά πιο έντονα, αποτυπώνεται στους δύο πίνακες 4 (1901-1929 για το Γυμνάσιο, ο πρώτος, και 1898-1929 για το Ελληνικό Σχολείο, ο δεύτερος): Ενώ το συνολικό ποσοστό των παιδιών των κτηματιών αυξάνεται σε αυτή την (περίπου) τριακονταετία άνω του 5%, το ποσοστό των κοριτσιών συρρικνώνεται από το 9,98% στο Ελληνικό Σχολείο σε 1,77% στο Γυμνάσιο - η μείωση υπερβαίνει το 80%. Η αιτία δεν μπορεί να είναι άλλη από αυτήν που αναφέραμε και για τα κορίτσια των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών: οι άρρενες της ομάδας, όπως και των άλλων ομάδων, έχουν περισσότερα δικαιώματα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Και στην περίπτωση των κτηματιών, μάλιστα, τα δεδομένα δείχνουν ότι η αιτία αυτή παράγει δραστικότερα αποτελέσματα - επομένως, οι σχετικές προκαταλήψεις κατά των θηλέων στο κοινωνικό αυτό στρώμα είναι ισχυρότερες.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εμπόρων είναι λίγο καλύτερο στο Ελληνικό Σχολείο. Αλλά εδώ τα πράγματα γενικώς είναι πιο ισορροπημένα: το συνολικό (αρρένων και θηλέων) ποσοστό επί του μαθητικού πληθυσμού του μεν Ελληνικού Σχολείου ανέρχεται σε 14,81%, του δε Γυμνασίου σε 15,87%. Τα ποσοστά είναι περίπου ισοδύναμα - υπάρχει μια αύξηση του 6% περίπου (γραφήματα 49 και 47). Απέναντι σε αυτή τη μικρή αύξηση παρατηρείται μια σχετικά μικρή μείωση του ποσοστού των κοριτσιών στο Γυμνάσιο γύρω στο 15% (πίνακες 1 και 2). Αυτή η μείωση είναι φυσιολογική και αναμενόμενη στο πέρασμα από τον έναν κύκλο στον άλλον. Η επεξεργασία αυτών των δεδομένων λοιπόν δείχνει ότι στα μέλη αυτού του κοινωνικού στρώματος η επιθυμία να συνεχίσουν τα κορίτσια τους στο Γυμνάσιο είναι αρκετά ισχυρή, ώστε να αντισταθεί αποτελεσματικά στις αντιλήψεις που στέκονται εμπόδιο στην πρόσβαση των θηλέων στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης - με άλλα λόγια, ότι διαπνέονται, όπως ήδη έχουμε πει, από προοδευτικές κοινω-

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/135.gif&w=600&h=915

κοινωνικές αντιλήψεις. Οι δυο πίνακες 4 (ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο) βέβαια δίνουν (για το διάστημα 1898-1929) μια μεγαλύτερη μείωση του ποσοστού των κοριτσιών των εμπόρων στο Γυμνάσιο, η οποία φθάνει στο 25%. Το εύρημα αυτό αφαιρεί αρκετά από την αξιοπιστία των διαπιστώσεων και ερμηνειών που μόλις διατυπώσαμε.

Μειωμένο εμφανίζεται στο Γυμνάσιο και το ποσοστό των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών. Αλλά το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η μείωση του ποσοστού των κοριτσιών είναι πολύ μικρότερη από τη μείωση του γενικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) που παρατηρείται στα παιδιά αυτής της ομάδας που φοίτησαν στο Γυμνάσιο: Το γενικό ποσοστό από 17,14% στο Ελληνικό Σχολείο πέφτει στο 9,46% στο Γυμνάσιο (γραφήματα 49 και 47), υπερβαίνει δηλαδή το 45%, ενώ η μείωση του ποσοστού των κοριτσιών του Γυμνασίου, στη χειρότερη περίπτωση (όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 1, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο), είναι κάτω από το 35% και, στην καλύτερη (όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 2, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο), λίγο πάνω από το 5%. Από τα στοιχεία αυτά συνάγεται λογικά ότι η τάση της πρόσβασης των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών στο Γυμνάσιο ανακόπτεται λιγότερο από την ομόλογη τάση των αρρένων της ίδιας ομάδας.

Τα δεδομένα των πινάκων δεν επιτρέπουν μια ευκρινή καταγραφή και ερμηνεία της τάσης του ποσοστού των κοριτσιών των υπαλλήλων: από τη μια, παρατηρείται μια σημαντικότατη -πτώση στο Γυμνάσιο με βάση τους πραγματικούς αριθμούς (από 20,35% σε 13,89%, όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 1, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο) και, από την άλλη, μια ισοδυναμία των ποσοστών με βάση τις ετήσιες εγγραφές μαθητών (16,65% έναντι 16,63, όπως δείχνουν οι δύο πίνακες 2, ο πρώτος για το Γυμνάσιο, ο δεύτερος για το Ελληνικό Σχολείο). Η πτώση σε απόλυτες αριθμητικές τιμές είναι τεκμηριωμένη και καλώς ελεγμένη. Μία μόνο ερμηνεία υπολείπεται και αυτήν υποδεικνύει η λεπτομερέστερη ανάγνωση των αρχειακών δεδομένων: τα κορίτσια των υπαλλήλων στο Γυμνάσιο έχουν μεγαλύτερες «απώλειες» (ανεξεταστέες, απορριπτόμενες κ.λπ.) από τα κορίτσια του Ελληνικού Σχολείου, με αποτέλεσμα να επανεγγράφονται και έτσι να αυξάνεται ο αριθμός των ετήσιων εγγραφών τους. Συγκεκριμένα, σε σύνολο 68 μαθητριών του Ελληνικού Σχολείου οι «απώλειες» είναι 42, ενώ σε σύνολο 30 μαθητριών του Γυμνασίου οι «απώλειες» είναι 26. Δηλαδή, ενώ το 68 είναι υπερδιπλάσιο του 30, το 42 είναι αυξημένο κατά 50% μόνο έναντι του 26.

Το ποσοστό των κοριτσιών των εκπαιδευτικών παρουσιάζει στο Γυμνάσιο μια μικρή μείωση έναντι του Ελληνικού Σχολείου. Την ίδια στιγμή όμως το γενικό ποσοστό (αρρένων και θηλέων μαζί) στο Γυμνάσιο είναι διπλάσιο από το αντίστοιχο του Ελληνικού Σχολείου (γραφήματα 49 και 47). Τα κο-

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/136.gif&w=600&h=915

κορίτσια της ομάδας λοιπόν έχουν πολύ λιγότερες ευκαιρίες να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο απ' ό,τι τα άρρενα μέλη της ομάδας.

Εργάτες-ναύτες: Τα ποσοστά των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο αυξάνονται θεαματικά. Η αύξηση κυμαίνεται ανάμεσα στο 45% και στο 50%. Όπως εξηγήσαμε, όμως, το γενικό δείγμα (αρρένων και θηλέων) της ομάδας αυτής είναι πολύ μικρό και δεν προσφέρεται για εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων: μόλις 14 μαθητές καταγράφονται, στο διάστημα 1829-1929, ως γόνοι εργατών και ναυτών, εκ των οποίων οι 3 είναι κορίτσια. Και τα τρία αυτά κορίτσια φοιτούν στο Γυμνάσιο μετά το 1920 - δηλαδή, μέχρι τη δεκαετία του 1920, ούτε ένα κορίτσι της ομάδας αυτής δεν είχε γραφεί στο Γυμνάσιο. Αυτό σημαίνει ότι, αν παρακάμψουμε την κίνδυνο των στατιστικών απλουστεύσεων και καταφύγουμε στην επικουρία όλων των άλλων δεδομένων που κατέχουμε, θα οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η πρόσβαση των κοριτσιών της ομάδας αυτής στο Γυμνάσιο είναι κυριολεκτικά απαγορευμένη, τουλάχιστον μέχρι το 1920. Μόνο την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα αρχίζουν τα κορίτσια αυτής της επαγγελματικής ομάδας σιγά-σιγά να έχουν πρόσβαση στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης. Και η αλλαγή των δεδομένων της τελευταίας δεκαετίας (1920-1929) αναζητεί ερμηνείες για τις αιτίες που την προκάλεσαν. Μια αιτία της αλλαγής υποχρεωτικά πρέπει να είναι η χαλάρωση των προκαταλήψεων σε βάρος των γυναικών και, πιθανόν, κάποια βελτίωση της οικονομικής κατάστασης αυτών των επαγγελματιών.

Β) Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση Εξετάσαμε προηγουμένως τα ποσοστά των θηλέων (του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου) σε σύγκριση με τα ποσοστά των αρρένων στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας. Τώρα θα εξετάσουμε ξεχωριστά τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής ομάδας σε σύγκριση με το σύνολο των θηλέων μαθητριών του σχολείου.

1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος

Το γράφημα 53 στηρίζεται στις ετήσιες εγγραφές του «επαγγέλματος πατρός» των θηλέων και κατανέμει τα ποσοστά μετά την αφαίρεση του 20,61% των ορφανών. Για να αξιολογηθούν πλήρως τα ποσοστά αυτά, το ιδανικό θα ήταν να έχουμε ως μέτρο σύγκρισης το ποσοστό που έχει η κάθε επαγγελματική ομάδα στο σύνολο του πληθυσμού της Λευκάδας.200 Παρά ταύτα, έχοντας υπόψη τη γενική επαγγελματική-κοινωνική διαστρωμάτωση

200. Η γνώση του ποσοστού αυτού θα μας επέτρεπε την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Ένα παράδειγμα: αλλιώς αξιολογείται το 29,20% των εμπόρων, αν η επαγγελματική αυτή ομάδα αποτελεί το 5% του πληθυσμού της Λευκάδας, και αλλιώς, αν

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/137.gif&w=600&h=915

τωση της Λευκάδας,201 η οποία είναι σε γενικές γραμμές ευκρινής, όπως τη σκιαγραφήσαμε ανωτέρω, μπορούμε να προχωρήσουμε σε ορισμένες προφανείς και ασφαλείς διαπιστώσεις:

Η πρώτη γενική διαπίστωση είναι ότι τα γραφήματα επικυρώνουν, από άλλο δρόμο, το συμπέρασμα στο οποίο καταλήξαμε, όταν εξετάζαμε τη σχέση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αμφοτέρων των φύλων και της δυνατότητας πρόσβασής τους στη μέση εκπαίδευση: τα κορίτσια των εμπόρων, των υπαλλήλων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών -δηλαδή, των επαγγελματικών ομάδων που όχι μόνο δεν αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού της Λευκάδας, αλλά μάλλον ούτε το 1/4 αυτού- αντιπροσωπεύουν το 84,06% του μαθητικού γυναικείου πληθυσμού του Γυμνασίου. Αν προσθέσουμε και το 5,6% των εκπαιδευτικών, φθάνουμε στο 90%. Υπενθυμίζουμε τον πυρήνα των ερμηνειών που έχουν δοθεί ανωτέρω202 και οι οποίες ισχύουν και στην παρούσα περίπτωση: υπάρχουν συγκεκριμένοι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτισμικοί λόγοι -που δεν είναι ούτε ίδιοι ούτε ισοδύναμοι σε όλες αυτές τις ομάδες- οι οποίοι ενισχύουν τις δυνατότητες της πρόσβασης των κοριτσιών των ομάδων αυτών στο Γυμνάσιο.

Δεύτερη βασική διαπίστωση είναι ότι τα κορίτσια των κτηματιών και των γεωργών, της πλειοψηφίας του πληθυσμού της Λευκάδας, αντιπροσωπεύονται με το χαμηλότατο αθροιστικό ποσοστό 4,71%. Εξηγήσαμε ανωτέρω203 τις αιτίες που κάνουν πολύ δυσκολότερη -σε σύγκριση με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων- την πρόσβαση των κοριτσιών αυτών των στρωμάτων στο Γυμνάσιο και, άρα, εξηγούν και το πολύ χαμηλό ποσοστό τους στο σύνολο του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου.

αποτελεί το 15%. Παρά την έλλειψη αυτή, η καλή γνώση των πληθυσμιακών δεδομένων της Λευκάδας και της κοινωνικής της διαστρωμάτωσης ελαχιστοποιεί τον κίνδυνο.

201. Τα δεδομένα που μας επιτρέπουν να αισθανόμαστε πιο σίγουροι για τις διαπιστώσεις μας είναι ότι: α) κατά το 19ο αιώνα και τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού, ο πληθυσμός της υπαίθρου κυμαίνεται κατά μέσο όρο γύρω στο 80% του πληθυσμού έναντι 20% του αστικού πληθυσμού, β) αυτό το 80% αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από γεωργούς και γ) γνωρίζουμε από ποια κοινωνικά στρώματα αποτελείται η κοινωνία της Λευκάδας και, σε γενικές γραμμές, τη μεταξύ τους αριθμητική αναλογία. Για περισσότερα βλ. παραπάνω «Συνοπτικό διάγραμμα της κοινωνίας της Λευκάδας 1829-1830».

202. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

203. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/138.gif&w=600&h=915

Πριν προχωρήσουμε στις ειδικότερες διαπιστώσεις, παραθέτουμε έναν πίνακα, ο οποίος βάζει σε σειρά κατάταξης τα ποσοστά επαγγέλματος των γονέων των οποίων τα κορίτσια φοίτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος το διάστημα 1901-1929 (βλ. και γράφημα 53):

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1901-1929: Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

Σύνολο εγγραφών θηλέων

Ποσοστό επί του συνόλου των θηλέων μαθητριών

1

Έμποροι

99

29,20%

2

Υπάλληλοι

78

23,01%

3

ΚΕΕ

61

17,99%

4

ΑΕΕ

47

13,86%

5

Εκπαιδευτικοί

19

5,60%

6

Κληρικοί

11

3,24%

7

Κτηματίες

11

3,24%

8

Εργάτες-ναύτες

7

2,06%

9

Γεωργοί

5

1,47%

10

Άγνωστο

1

0,29%

Το πολύ υψηλό 29,2% των κοριτσιών των εμπόρων μάς επιτρέπει να υποθέσουμε βάσιμα ότι αυτή η επαγγελματική ομάδα είναι η πιο προχωρημένη «ιδεολογικά» στο θέμα που εξετάζουμε: σχεδόν το 1/3 του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου ανήκει στα κορίτσια της. Όποιο και να είναι το ποσοστό των εμπόρων επί του συνολικού πληθυσμού της νήσου, το 29,2% δεν παύει να είναι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό. Επιβεβαιώνονται έτσι τα σχετικά συμπεράσματα στα οποία έχουμε καταλήξει για τη δυνατότητα πρόσβασης των κοριτσιών των εμπόρων στη μέση εκπαίδευση γενικά και, ειδικά, στο δεύτερο κύκλο της.

Το 17,99% των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών προκαλεί μια αμηχανία: απέναντι του ορθώνονται οι στερεότυπες αντιλήψεις, που θέλουν χαμηλή τη γενική προσβασιμότητα του στρώματος αυτού στη μέση εκπαίδευση συγκριτικά με άλλες επαγγελματικές ομάδες - πόσο μάλλον την ειδική προσβασιμότητα των θηλέων. Η πραγματικότητα όμως μας υποχρεώνει να δεχθούμε ότι η ερμηνεία που δώσαμε204 για τα ικανοποιητικά ποσο-

204. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/139.gif&w=600&h=915

ποσοστά των κοριτσιών αυτής της ομάδας εξηγεί και το υψηλό ποσοστό της επί του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου.

2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Το γράφημα 54 στηρίζεται στις ετήσιες εγγραφές του «επαγγέλματος πατρός» των θηλέων και κατανέμει τα ποσοστά μετά την αφαίρεση του 15,86% των ορφανών. Παρά τις επιφυλάξεις που διατυπώσαμε κατά την ανάλυση του αντίστοιχου γραφήματος για το Γυμνάσιο (γράφημα 53), για την έλλειψη γνώσης των ποσοστών της κάθε ομάδας επί του συνολικού πληθυσμού του νησιού, μπορούμε και εδώ να προχωρήσουμε σε ορισμένες προφανείς και ασφαλείς διαπιστώσεις:

Τα γραφήματα μας οδηγούν στο συμπέρασμα στο οποίο καταλήξαμε όταν εξετάζαμε τη σχέση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αμφοτέρων των φύλων και της δυνατότητας πρόσβασής τους στη μέση εκπαίδευση: τα κορίτσια των εμπόρων, των υπαλλήλων, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών, που δεν αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού της Λευκάδας αλλά ένα μικρό τμήμα του, αντιπροσωπεύουν το 82,46% του μαθητικού γυναικείου πληθυσμού του Ελληνικού Σχολείου. Αν προσθέσουμε και το 3,01% των εκπαιδευτικών, φθάνουμε στο 85,47%. Διατυπώσαμε ήδη ορισμένες απόψεις, οι οποίες ισχύουν και στην παρούσα περίπτωση: υπάρχουν συγκεκριμένοι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτισμικοί λόγοι -που δεν είναι ούτε ίδιοι ούτε ισοδύναμοι σε όλες αυτές τις ομάδες- οι οποίοι ενισχύουν τις δυνατότητες της πρόσβασης των κοριτσιών των ομάδων αυτών στο Ελληνικό Σχολείο.205

Μια δεύτερη γενική διαπίστωση είναι ότι τα κορίτσια των κτηματιών και των γεωργών, της πλειοψηφίας του πληθυσμού της Λευκάδας, αντιπροσωπεύονται με ένα ποσοστό μόλις 9,55%. Έχουμε ήδη εντοπίσει τις αιτίες που κάνουν πολύ δυσκολότερη -σε σύγκριση με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων- την πρόσβαση των κοριτσιών αυτών των στρωμάτων στο Ελληνικό Σχολείο και, άρα, εξηγούν και το πολύ χαμηλό ποσοστό τους στο σύνολο του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου.206

ση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 1. Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος».

205. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

206. Βλ. ανωτέρω. «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/140.gif&w=600&h=915

Πριν προχωρήσουμε σε ειδικότερες διαπιστώσεις, παραθέτουμε έναν πίνακα, ο οποίος βάζει σε σειρά κατάταξης τα ποσοστά επαγγέλματος των γονέων που τα κορίτσια τους φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο το διάστημα 1898-1929 (βλ. και γράφημα 54):

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1898-1929: Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση

α.α.

Επαγγελματική ομάδα

Σύνολο εγγραφών θηλέων

Ποσοστό επί του συνόλου των θηλέων μαθητριών

1

ΚΕΕ

213

27,88%

2

Έμποροι

182

23,82%

3

Υπάλληλοι

134

17,54%

4

ΑΕΕ

101

13,22%

5

Κτηματίες

59

7,72%

6

Εκπαιδευτικοί

23

3,01%

7

Εργάτες-ναύτες

23

3,01%

8

Κληρικοί

15

1,96%

9

Γεωργοί

14

1,83%

Το εντυπωσιακό 27,88% των κοριτσιών των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών προκαλεί και εδώ, όπως το ανάλογο ποσοστό στο Γυμνάσιο, μια αμηχανία: έρχεται σε αντίθεση με τις διαδεδομένες στερεότυπες αντιλήψεις, που θέλουν χαμηλή τη γενική προσβασιμότητα του στρώματος αυτού στη μέση εκπαίδευση συγκριτικά με άλλες επαγγελματικές ομάδες - πόσο μάλλον την ειδική προσβασιμότητα των θηλέων. Αυτό το υψηλό ποσοστό όμως μας υποχρεώνει να δεχθούμε ότι η ερμηνεία που έχουμε δώσει207 για τα ικανοποιητικά ποσοστά των κοριτσιών αυτής της ομάδας εξηγεί και το πολύ υψηλό ποσοστό της επί του συνολικού γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου: τα δεδομένα δείχνουν ότι στην ομάδα αυτή η τάση για φοίτηση των θηλέων στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης είναι εντονότατη.

Το υψηλό 23,82% των κοριτσιών των εμπόρων μάς επιτρέπει για μία ακόμα φορά, και από άλλη οπτική γωνία, να διαπιστώσουμε ότι αυτή η επαγγελματική ομάδα είναι πολύ προχωρημένη «ιδεολογικά» στο θέμα που

207. Βλ. ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/141.gif&w=600&h=915

εξετάζουμε και τα κορίτσια της έχουν πολύ μεγάλες δυνατότητες πρόσβασης στο Ελληνικό Σχολείο συγκριτικά με τα κορίτσια άλλων επαγγελματικών ομάδων.208

3. Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Στον πίνακα που ακολουθεί συγκεντρώσαμε τα δεδομένα των γραφημάτων 53 και 54 και τα ιεραρχήσαμε κατά κατιούσα κλίμακα ποσοστών. Ο πίνακας συστηματοποιεί και παρουσιάζει εποπτικά και συνοπτικά πράγματα που ήδη έχουμε αναφέρει ανωτέρω (κατά την εξέταση των δεδομένων του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου ξεχωριστά) είτε ρητά και επί τούτω είτε παρεμπιπτόντως. Τα συγκρινόμενα μεγέθη είναι:

α) Τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής-κοινωνικής ομάδας που φοίτησαν στο Γυμνάσιο, όπως αυτά αποτυπώνονται στο γράφημα 53 και τα οποία υπολογίζονται επί του συνόλου του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου, και β) τα ποσοστά των θηλέων της κάθε επαγγελματικής-κοινωνικής ομάδας που φοίτησαν στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, όπως αυτά αποτυπώνονται στο γράφημα 54 και τα οποία υπολογίζονται επί του συνόλου του γυναικείου μαθητικού δυναμικού του Ελληνικού Σχολείου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση: Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Η κατανομή των θηλέων με βάση την κοινωνική τους προέλευση: Σύγκριση δεδομένων Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος

Σειρά

Επαγγελματική

Ελληνικό

Γυμνάσιο

Σειρά

Παρατηρήσεις

επαγ/κής

ομάδα στην

Σχολείο

επαγ/κής

ομάδας στο

οποία ανήκουν

ομάδας στο

Γυμνάσιο

οι θήλεις

Ελληνικό Σχολείο

1

Έμποροι

23,82%

29,2%

2

Εντυπωσιακή άνοδος

2

Υπάλληλοι

17,54%

23,01%

3

Εντυπωσιακή άνοδος

3

Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

27,88%

17,99%

1

Εντυπωσιακή πτώση

208. Βλ. και ανωτέρω, «Κοινωνική προέλευση και φύλο μαθητών, Α) Οι θήλεις σε σύγκριση με τους άρρενες στο πλαίσιο της κάθε επαγγελματικής ομάδας, 2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος».

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/142.gif&w=600&h=915

Σειρά

Επαγγελματική

Ελληνικό

Γυμνάσιο

Σειρά

Παρατηρήσεις

επαγ/κής

ομάδα στην

Σχολείο

επαγ/κής

ομάδας στο

οποία ανήκουν

ομάδας στο

Γυμνάσιο

οι θήλεις

Ελληνικό

Σχολείο

4

Ανώτεροι

13, 22%

13,86%

4

Στασιμότητα

ελεύθεροι

επαγγελματίες

5

Εκπαιδευτικοί

3,01%

5,6%

6

Σαφής άνοδος

6

Κτηματίες

7,72 %

3,24%

5

Σαφής πτώση

7

Κληρικοί

1,96%

3,24%

8

Σαφής άνοδος

8

Εργάτες - ναύτες

3,01%

2,06%

7

Πτώση

9

Γεωργοί

1,83%

1,47%

9

Αμελητέα πτώση

Εντυπωσιακή είναι η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των εμπόρων: η αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) των παιδιών τους από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο είναι περίπου μία εκατοστιαία μονάδα (γραφήματα 47 και 49), ενώ η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών τους, όπως φαίνεται στον ανωτέρω πίνακα, είναι σχεδόν έξι εκατοστιαίες μονάδες. Η διαφορά αυτή επιβεβαιώνει αυτό που είπαμε όταν προσπαθούσαμε να ερμηνεύσουμε αυτόνομα το υψηλό ποσοστό των κοριτσιών τους στο Γυμνάσιο, ότι δηλαδή οι έμποροι είναι το προχωρημένο «ιδεολογικά» επαγγελματικό στρώμα στο θέμα που εξετάζουμε και, ως εκ τούτου, τα κορίτσια τους έχουν τη μεγαλύτερη προσβασιμότητα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης από τα κορίτσια όλων των άλλων επαγγελματικών ομάδων.

Εντυπωσιακή είναι και η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των υπαλλήλων. Ενώ η αύξηση του συνολικού ποσοστού (αρρένων και θηλέων μαζί) των παιδιών τους από το Ελληνικό Σχολείο στο Γυμνάσιο είναι περίπου μία εκατοστιαία μονάδα (γραφήματα 47 και 49), η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών τους, όπως φαίνεται στον ανωτέρω πίνακα, είναι σχεδόν έξι εκατοστιαίες μονάδες. Και στην προκειμένη περίπτωση, η διαφορά αυτή μας επιτρέπει να διατυπώσουμε την άποψη ότι το υπαλληλικό στρώμα είναι προχωρημένο «ιδεολογικά» στο θέμα που εξετάζουμε: τα κορίτσια του μοιράζονται την πρώτη θέση με τα κορίτσια των εμπόρων στον ανταγωνισμό για την προσβασιμότητα στο δεύτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης.

Σαφής είναι και η αύξηση του ποσοστού των κοριτσιών των εκπαιδευτικών. Εδώ όμως η αύξηση του ποσοστού των θηλέων είναι ισοδύναμη με την

Σελ. 142
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 123
    

    φοιτήσει καμία γυναίκα. Για να μιλήσουμε με την ορολογία της διαίρεσης, όταν μικραίνει ο διαιρετέος (δηλαδή, το σύνολο των μαθητών) με την αφαίρεση του προ του 1901 αριθμού μαθητών (αποκλειστικά αρρένων), αυξάνεται το πηλίκο (δηλαδή, το ποσοστό των θηλέων). Εκεί που απαιτείται προσοχή είναι όταν οι αυξήσεις των ποσοστών δεν υπακούουν απλώς στο γενικό αίτιο, αλλά σημαίνουν και κάτι επί πλέον, το οποίο χρήζει ερμηνείας.

    Επικεντρωνόμενοι στο τελευταίο εντοπίζουμε δύο θεαματικές μεταβολές. Το ποσοστό των θηλέων των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών εκτινάσσεται από το συνολικό 10,8% στο 18,65% και των υπαλλήλων από το 16,63% στο 23,63%. Η ερμηνεία είναι αναμενόμενη αλλά ενδιαφέρουσα: το ποσοστό των παιδιών των ομάδων αυτών είναι ήδη μεγάλο πρό του 1901 και, από την άλλη, το ποσοστό των μαθητριών τους (μετά το 1901 φυσικά) αρκετά υψηλό. Αν αφαιρεθεί αυτό το προ του 1901 υψηλό ποσοστό (που αποτελείται αποκλειστικά από άρρενες), τότε η σύγκριση του αριθμού των θηλέων, που είναι μεγάλος, γίνεται με έναν κατά πολύ μειωμένο αριθμό αρρένων, οπότε το πηλίκο της «διαίρεσης», δηλαδή το ποσοστό των θηλέων, παρουσιάζει θεαματική αύξηση. Για του λόγου το αληθές, προ του 1901 υπάρχουν 183 εγγραφές παιδιών ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και 252 μετά. Έτσι εξηγείται το άλμα από το 10,8% στο 18,65%: το πρώτο βγαίνει από τη σύγκριση του 47 -του συνόλου δηλαδή των ετήσιων εγγραφών των μαθητριών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών- με το συνολικό 183+252=435, ενώ το δεύτερο από τη σύγκριση του 47 με το σαφώς μειωμένο 435-183=252.

    Τέλος, είναι πολύ σημαντικό το ότι η ανάγνωση των πινάκων 4 και 5, δηλαδή η εξέταση του θέματος μας από άλλη οπτική, επιβεβαιώνει τις διαπιστώσεις για τη σχέση φύλου και κοινωνικής προέλευσης, που κάναμε κατά την εξέταση των πινάκων 1 και 2, και η διπλή αυτή επιβεβαίωση τις κάνει πιο αξιόπιστες. Οι όποιες διαφοροποιήσεις αφορούν μικρές επί μέρους μεταβολές και δεν αλλάζουν τη γενική εικόνα.

    2. Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

    Παραθέτουμε και εδώ δύο πίνακες συνταγμένους όπως ακριβώς και οι δύο ανωτέρω για το Γυμνάσιο Λευκάδος. Ό,τι γράψαμε εκεί ισχύει και για τους παρόντες πίνακες.

    Από την ανάγνωση του πίνακα προκύπτουν οι εξής διαπιστώσεις, η βασιμότητα των οποίων προϋποθέτει195 ότι στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνίας υπάρχει μια σχετική ισορροπία ανάμεσα στον αριθμό των αρρένων και

    195. Βλ. υποσημείωση 192.