Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 38-57 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/38.gif&w=600&h=915

Β' ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

I. ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ83

Α. ΤΑ ΤΥΠΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ

1. Τα τυπικά προσόντα του καθηγητή στο Ιόνιο Κράτος (1829-1866)

Δεν καθορίζονται στα νομοθετικά εκπαιδευτικά κείμενα της περιόδου συγκεκριμένα τυπικά προσόντα για το διορισμό κάποιου ως καθηγητή στα Δευτερεύοντα Σχολεία ούτε διαδικασίες για την πρόσληψή του. Ούτε στη βιβλιογραφία υπάρχουν σαφείς αναφορές. Μόνο στο άρθρο 42 του νόμου Κ' του 1857 αναφέρεται, εντελώς γενικά, ότι προ του διορισμού των καθηγητών (που είναι αρμοδιότητα της Γερουσίας) μπορεί να γίνει δημόσιος διαγωνισμός: Του διορισμού προηγείται δημόσιος συναγωνισμός υπό τους παρ' ειδικού κανονισμού διορισθησομένους όρους. Όμως, σύμφωνα με το άρθρο 43, εδάφιο β' του ίδιου νόμου, ο διαγωνισμός δεν γίνεται όταν πρόκειται περί προσώπων εγνωσμένης ικανότητας, είτε γιατί έχουν υπηρετήσει με επιτυχία ως καθηγητές είτε γιατί έχουν δημοσιεύσει κάποιο περίφημον σύγγραμμα.

83. Για το διδακτικό προσωπικό του Γυμνασίου Λευκάδος κατά την περίοδο του 1ονίου Κράτους όλα τα στοιχεία (ονομαστικοί πίνακες διδασκόντων κατά σχολικό έτος, αλφαβητικά ευρετήρια διδασκόντων κ.λπ.) βλ. Δημήτρης Σ. Τσερές «Δάσκαλοι του Προκαταρκτικού Σχολείου Λευκάδος (1806-1825), Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος (18291960), Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929)» στο Αφιέρωμα στο Γυμνάσιο Λευκάδος, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2002, σ. 47-190. Τα στοιχεία αυτά τα διόρθωνα, τα εμπλούτιζα και τα συμπλήρωνα συνεχώς και, έτσι επεξεργασμένα, μπορεί τώρα να τα βρει ο αναγνώστης στο CD-ROM, που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, και στο Διαδίκτυο, όπου θα καταχωρηθούν (www.iaen.gr με την επιλογή: τεκμηριώσεις). Στην προσπάθεια αυτή ιδιαίτερα σημαντική βοήθεια μου πρόσφερε το αρχειακό υλικό του ΥΠΕΠΘ, στο οποίο στηρίζεται το ερευνητικό πρόγραμμα «Οι λειτουργοί της Ανώτατης, της Μέσης και της Δημοτικής Εκπαίδευσης (19ος αιώνας). Βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία», υπεύθυνοι του οποίου είναι οι φίλοι Δαυίδ Αντωνίου και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, τους οποίους ευχαριστώ και από εδώ για την πρόθυμη αρωγή τους.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/39.gif&w=600&h=915

Έτσι, οι υπηρετούντες ως καθηγητές στο Δευτερεύον Σχολείο είναι διαφορετικών ταχυτήτων. Όπως αποδεικνύει η αρχειακή έρευνα,84 από τους υπηρετήσαντες στη Λευκάδα κατά το χρονικό διάστημα 1829-1866:

- Άλλοι έχουν σπουδάσει στην Ευρώπη: Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (πρώτος διευθυντής του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος: 1829) σπούδασε στη Βιέννη Φιλοσοφία και Φιλολογία Ελληνική και Λατινική. Ο Πέτρος Σταυρινίδης (καθηγητής των Ελληνικών και των Αγγλικών: 1839-44) σπούδασε στο Εδιμβούργο και στην Ιόνιο Ακαδημία. Ο Μάρκος Βάταγκελ (καθηγητής της Ιχνογραφίας: 1859-64) σπούδασε στη «Ζωγραφική Σχολή» της Μπολόνιας. Κάποιοι είναι Ευρωπαίοι στην καταγωγή, όπως ο Ιωάννης Solair, καθηγητής των Ιταλικών: 1829-1831.

- Άλλοι έχουν σπουδάσει στην Ιόνιο Ακαδημία, που ιδρύθηκε το 1824: Ο Σπυρίδων Βρεττός (καθηγητής των Ελληνικών: 1852-57) είναι διδάκτωρ της Θεολογίας. Ο Παναγιώτης Κοντογεώργης (καθηγητής των Ελληνικών: 183841 και 1857-69) είναι διδάκτωρ της Φιλοσοφίας και της Θεολογίας. Ο Μελισσηνός Διονύσιος (καθηγητής των Μαθηματικών και των Φυσικών: 1860-69) είναι διδάκτωρ των Φιλολογικών και Φυσικομαθηματικών Επιστημών και της Χειρουργικής και Ιατρικής. Στην Ιόνιο Ακαδημία σπούδασε Μαθηματικά και ο Σπύρος Μανάρης (καθηγητής των Μαθηματικών: 1829-41).

Άλλοι έχουν σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1837: ο Ιωάννης Σικελιανός (καθηγητής των Γαλλικών: 1863-1905) και ο Ιωάννης Σταματέλος (καθηγητής της Ρητορικής Συνθέσεως και Φιλοσοφίας: 1860-67) σπούδασαν στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου αυτού.

2. Τα τυπικά προσόντα του καθηγητή του τετραταξίου Γυμνασίου (1866-1929)

Το διάταγμα της 31.12.1836/12.1.1837, το οποίο οργάνωνε τη μέση εκπαίδευση στην Ελλάδα, όριζε στο άρθρο 98 ότι οι καθηγητές των Γυμνασίων έπρεπε να έχουν αποδεικτικό φοίτησης (όχι πτυχίο αποφοίτου) της σχολής «γενικών επιστημών», δηλαδή της Φιλοσοφικής, και «να καθυποβάλλονται εις θεωρητικήν και πρακτικήν εξέτασιν». Τη διαδικασία της θεωρητικής και πρακτικής εξέτασης καθόριζαν τα άρθρα 99-105.85 Οι διατάξεις του διατάγματος του 1836 άλλαξαν με διάταγμα του 1850, με το οποίο ορίστηκε

84. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 133-150. Στη στήλη «Παρατηρήσεις» του «Αλφαβητικού Ευρετηρίου» έχουν συγκεντρωθεί οι υπάρχουσες αρχειακές και βιβλιογραφικές μαρτυρίες για τις σπουδές των καθηγητών που υπηρέτησαν στη Λευκάδα την περίοδο αυτή.

85. Βλ. Δημητριάδης, ό.π., σ. 26, και Κώστας Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, Ιστορικό Αρχείο Εληνικής Νεολαίας Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς, αρ. 39, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.I.E., Αθήνα 2004, σ. 419.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/40.gif&w=600&h=915

ότι οι καθηγητές του Γυμνασίου έπρεπε να είναι τουλάχιστον «τελειοδίδακτοι» της Φιλοσοφικής.86

Την επάνδρωση των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης, λοιπόν, την είχε αναλάβει η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, η οποία παρήγε καθηγητές για τα Γυμνάσια και «διδασκάλους» για τα Ελληνικά Σχολεία. Η Σχολή είχε τρία τμήματα, από τα οποία έβγαιναν οι αντίστοιχες ειδικότητες: Φιλολογικό, Μαθηματικό και Φυσικό, δηλαδή οι Φυσικομαθηματικές επιστήμες ήταν ενταγμένες στη Φιλοσοφική. Τα διπλώματα που έδινε στους πτυχιούχους της ήταν δύο ειδών: του διδάκτορα της Φιλοσοφίας και του «τελειοδιδάκτου» ή «προλύτου». Τα δύο πτυχία απαιτούσαν διαφορετικού τύπου και διαφορετικής δυσκολίας εξετάσεις. Ο αριθμός, πάντως, των διπλωματούχων μαθηματικών και φυσικών ως τα τέλη της δεκαετίας του 1860 ήταν ελάχιστος: 10 μαθηματικοί και 1 φυσικός - απόρροια της κλασικιστικής κατεύθυνσης του Γυμνασίου, το οποίο διέθετε πολύ λίγες ώρες για τη διδασκαλία των μαθημάτων αυτών.87

Όλα αυτά όμως έμειναν στο επίπεδο των διακηρύξεων: μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα πολλοί καθηγητές του Γυμνασίου είχαν μόνο απολυτήριο Γυμνασίου και οι εξετάσεις για την πιστοποίηση των γνώσεών τους ήταν τυπικές και δεν γίνονταν πάντα. Ούτε μεταβλήθηκε θεαματικά η κατάσταση μετά το διάταγμα του 1850: ελλείψει πτυχιούχων της Φιλοσοφικής, διορίζονταν φοιτητές της Φιλοσοφικής ως «αναπληρωτές». Η ίδια κατάσταση συνεχίστηκε και στις επόμενες δεκαετίες του 19ου αιώνα.88

Με το άρθρο 1 του νόμου ΒΣ-Ζ'/12.7.189589 επιχειρείται να οριστεί ως απαραίτητο τυπικό προσόν για την πρόσληψη των καθηγητών του Γυμνασίου το διδακτορικό δίπλωμα του αντίστοιχου τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής, δηλαδή του Φιλολογικού, του Μαθηματικού και του Φυσικού, και αφού προηγουμένως υπηρετήσουν επί τριετία σε θέση «Σχολάρχου ή τριτοβαθμίου ελληνοδιδασκάλου» - για τους θεολόγους απαιτείται δίπλωμα «τελειοδιδάκτου» ή «προλύτου», δηλαδή απλού πτυχιούχου της Θεολογικής Σχολής, όχι διδάκτορα. Αλλά και πάλι αφήνονται διέξοδοι για να γίνει καθηγητής Γυμνασίου και ο απλός «τελειοδίδακτος» της Φιλοσοφικής (άρθρο 2 του ανωτέρω νόμου). Επίσης, διατηρούν το βαθμό του καθηγητή ή του Γυμνασιάρχη όσοι τελειοδίδακτοι της Φιλοσοφικής τον έχουν κατά τη στιγμή της ψήφισης του νόμου (άρθρο 4).

86. Λάππας, ό.π., σ. 420.

87. Λάππας, ό.π., σ. 420.

88. Βλ. αναλυτικά για τα θέματα αυτά, όπως και για την αδυναμία του Πανεπιστημίου να καταρτίσει επαρκές διδακτικό προσωπικό για τη μέση εκπαίδευση, Λάππας, ό.π., σ. 195, 217, 401, 420-423.

89. Δημητριάδης, ό.π., σ. 168.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/41.gif&w=600&h=915

Συμπερασματικά και εντελώς γενικά: όλα τα μαθήματα (εξαιρέσει της Γυμναστικής και της Ωδικής, που ορίστηκαν ως διδακτέα μαθήματα με τα προγράμματα του 1884 και του 1914 αντίστοιχα) διδάσκονται από τέσσερες ειδικότητες: φιλολόγου, μαθηματικού, φυσικού και θεολόγου. Σε αυτές προστίθεται ο καθηγητής των ξένων γλωσσών.

3. Τα τυπικά προσόντα του δασκάλου του Ελληνικού Σχολείου Το άρθρο 33 διατάγματος της 31.12.1836/12.1.1837 όριζε ότι οι διδάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου έπρεπε «να έχωσι τελειωμένα τα μαθήματα του Γυμνασίου», να διαθέτουν δηλαδή απολυτήριο Γυμνασίου και να είναι «γυμνασμένοι πρακτικώς εις την διδασκαλίαν» είτε σε δημόσιο Ελληνικό Σχολείο είτε σε ιδιωτικό. Για να αποδείξουν τις γνώσεις τους, έπρεπε να δώσουν προφορικές και γραπτές εξετάσεις ενώπιον του Γυμνασιάρχη και όλων των καθηγητών του Γυμνασίου υπό την εποπτεία του οποίου ήταν το Ελληνικό Σχολείο στο οποίο ήθελαν να προσληφθούν (άρθρο 34 του ανωτέρω νόμου). Με το άρθρο 35 οριζόταν η εξεταστέα ύλη αυτών των εξετάσεων, με το άρθρο 37 υποχρεωνόταν ο υποψήφιος ελληνοδιδάσκαλος, μετά την επιτυχία του στις ανωτέρω εξετάσεις και μέχρι του διορισμού του, να κάνει πρακτική εξάσκηση σε δημόσιο ή ιδιωτικό Ελληνικό Σχολείο και με το άρθρο 38 οριζόταν ότι, μετά το τέλος της πρακτικής άσκησης, ο υποψήφιος ελληνοδιδάσκαλος θα υποβαλλόταν σε «πρακτικές εξετάσεις» για να διαπιστωθεί αν ήταν κατάλληλος για διορισμό. Με το διάταγμα του 185090 ο πήχυς ανέβηκε: ορίστηκε ότι οι ελληνοδιδάσκαλοι έπρεπε να έχουν αποδεικτικό ότι παρακολούθησαν για δύο χρόνια τα μαθήματα του Φιλολογικού Τμήματος και του Φιλολογικού Φροντιστηρίου91 της Φιλοσοφικής Σχολής.

Όπως όμως είπαμε και για τους καθηγητές, έτσι και για τους ελληνοδιδασκάλους όλα αυτά ήταν περισσότερο προθέσεις και διακηρύξεις παρά απτές παραγματικότητες. Όλο το 19ο αιώνα πολλοί ελληνοδιδάσκαλοι δεν είχαν άλλο προσόν παρά μόνο το απολυτήριο του Ελληνικού Σχολείου ή ήταν απλώς μαθητές Γυμνασίου. Και οι προβλεπόμενες εξετάσεις ήταν, όπως και για τους καθηγητές, τυπικές ή και δεν γίνονταν καθόλου.92

Με τα άρθρα 1 και 2 του νόμου ΒΣ-Ζ'/12.7.189593 «Περί προσόντων των καθηγητών και ελληνοδιδασκάλων» επιχειρείται να βελτιωθούν τα προσόντα

90. Λάππας, ό.π., σ. 420.

91. Το Φιλολογικό Φροντιστήριο ήταν ειδικό τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής επιφορτισμένο με την κατάρτιση των υποψηφίων ελληνοδιδασκάλων (βλ. Λάππας, ό.π., σ. 401).

92. Λάππας, ό.π., σ. 420.

93. Δημητριάδης, ό.π., σ. 168.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/42.gif&w=600&h=915

του ελληνοδιδασκάλου. Βάσει του νόμου αυτού, για να διοριστεί κάποιος ελληνοδιδάσκαλος, πρέπει:

- Ή να είναι διδάκτορας του Φιλολογικού ή Μαθηματικού ή Φυσικού Τμήματος της Φιλοσοφικής ή προλύτης (τελειοδίδακτος) της Θεολογικής Σχολής: οι διδάκτορες αυτοί, βέβαια, δεν προορίζονταν για ελληνοδιδάσκαλοι. Απλώς, η τριετής προϋπηρεσία τους στο Ελληνικό Σχολείο ήταν προϋπόθεση για να γίνουν καθηγητές του Γυμνασίου.

—Ή να έχει πτυχίο προλύτη (τελειοδίδακτου) της Φιλοσοφικής Σχολής ο προλύτης γίνεται τριτοβάθμιος ελληνοδιδάσκαλος.

Καταλήγοντας σημειώνουμε ότι και για το Ελληνικό Σχολείο ίσχυε ό,τι και για το Γυμνάσιο: οι τέσσερις βασικές ειδικότητες (φιλολόγου, μαθηματικού, φυσικού και θεολόγου), στις οποίες προστίθεται ο καθηγητής των ξένων γλωσσών, διδάσκουν όλα τα μαθήματα - εξαιρέσει της Γυμναστικής και της Ωδικής, οι οποίες μπήκαν στο πρόγραμμα με τα προγράμματα του 1884 και 1914 αντίστοιχα.

Β. ΠΟΣΟΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ: ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ

1. Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος επί Ιονίου Κράτους (1829-1866)

Θα μπορούσε το αντικείμενο αυτού του κεφαλαίου -αντίθετα με αυτό των επομένων- να εξεταστεί μόνο στη διαχρονία 1829-1929. Και πράγματι αυτό γίνεται παρακάτω. Τελικά, όμως, έκρινα σκόπιμο, προ της συνολικής εξέτασής του, να προτάξω μια ξεχωριστή επισκόπησή του επί Ιονίου Κράτους, γιατί έτσι φωτίζονται πολλές όψεις της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα κατά την εποχή αυτή - εποχή η οποία και ορισμένες ιδιαιτερότητες έχει και, κυρίως, δεν είναι το ίδιο γνωστή όσο η μετά την Ένωση.

Δευτερεύον Σχολείον (1829-1857)

Το διδακτικό προσωπικό του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος αποτελούνταν από 4 καθηγητές: των Ελληνικών, που ήταν και ο Διευθυντής, των Αγγλικών, των Ιταλικών και των Μαθηματικών.

Η σύνθεση αυτή προκύπτει από την πράξη 28 της 13/3/1841 και επιβεβαιώνεται επαρκώς από τις αρχειακές μαρτυρίες.94 Η ίδια σύνθεση προβλέπεται για όλα τα αντίστοιχα σχολεία του Ιονίου Κράτους. Η σύνθεση, πάντως, δεν είναι σταθερή: πρώτον, υπάρχουν έτη στα οποία οι καθηγητές είναι λιγότεροι από τέσσερις και άλλα στα οποία προστίθεται και πέμπτος καθηγητής, ο της Καλλιγραφίας.95 Τα διδασκόμενα μαθήματα βέβαια δεν ήταν

94. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 83-89.

95. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 83-89, τους πίνακες διδασκόντων των σχολικών ετών 183637, 1837-38, 1839-40, 1840-41, 1846-47, 1847-48.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/43.gif&w=600&h=915

μόνο τέσσερα, αλλά οι καθηγητές δίδασκαν περισσότερα του ενός μαθήματα. Ο κατωτέρω πίνακας δείχνει ποια μαθήματα διδάσκονταν και πώς κατανεμόταν η διδασκαλία τους μεταξύ των τεσσάρων καθηγητών:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1829-1857): ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΠΟΥ ΤΑ ΔΙΔΑΣΚΕΙ

Ελληνικά Ελληνιστής

Λατινικά Ελληνιστής

Ιταλικά Των Ιταλικών

Αγγλικά Των Αγγλικών

Μαθηματικά Των Μαθηματικών

Ιστορία και Συνηθέστατα ο ελληνιστής

Γεωγραφία

Καλλιγραφία Συνήθως υπάρχει καθηγητής

της Καλλιγραφίας Θεολογικά Όποιος από τους καθηγητές

κατέχει γνώσεις θεολογικές96

Καταργούνται με την πράξη 28 της 13.3.1841 του Ζ' Κοινοβουλίου.

Μπαίνουν στο πρόγραμμα με την πράξη 28 της 13.3.1841 του Ζ' Κοινοβουλίου.

96. Ο μαθηματικός Ιωάννης Τούμπας, π.χ., εκτός από τα Μαθηματικά, διδάσκει τα Θεολογικά μαθήματα. Πιθανότατα είναι ο καθηγητής των Θεολογικών μαθημάτων όλη τη χρονική περίοδο 1842-1866. Επί πλέον, ο ίδιος (όταν ο «Αρχοντας της Παιδείας» -εν όψει της ψήφισης του νόμου Κ του 1857- ζητά να πληροφορηθεί ποια άλλα μαθήματα θα μπορούσαν να διδάξουν οι καθηγητές του Δευτερεύοντος Σχολείου) δηλώνει ότι μπορεί να αναλάβει την Καταστιχογραφία, τη Διπλογραφία, την Απλογραφία, την Επιστολογραφία, την Εμπορική Λογιστική και τα Ελληνικά των πρώτων τάξεων. Βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση στη Λευκάδα..., ό.π., σ. 264.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/44.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1829-1857): ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ

97. Ο καθηγητής των Αγγλικών Πέτρος Βράττιτζ, εκτός από τα Αγγλικά, δίδασκε και Καταστιχογραφία στο Δευτερεύον Σχολείο και στο Λύκειο Λευκάδος από το 1857-58 μέχρι το 1864-65. Αν και εδώ τον τοποθετώ στους καθηγητές των Αγγλικών, στα γραφήματα με τις ειδικότητες τον συγκαταλέγω στην ειδικότητα «Καταστιχογραφίας» και όχι «Ξένων Γλωσσών», γιατί θέλησα να διασώσω αυτή την ειδικότητα, που αποτελεί ένδειξη μιας πιο πρακτικής κατεύθυνσης της ιόνιας εκπαίδευσης σε σύγκριση με την εκπαίδευση του ελληνικού βασιλείου την ίδια εποχή.

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1829-1857): ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ

Σχολικά έτη

Ελληνικών (= Φιλόλογοι)

Αγγλικών

Ιταλικών Μαθηματικών

Καλλιγραφίας Σύνολο

1829

2

1

1 1

0

5

1829-30

1

1

1 1

0

4

1830-31

1

1

1 1

0

4

1831-32

2

0

0 1

0

3

1832-33

2

0

0 1

0

3

1833-34

1

0

0 1

0

2

1834-35

1

0

0 1

0

2

1835-36

1

0

0 1

0

2

1836-37

2

1

0 1

1

5

1837-38

2

1

0 1

1

5

1838-39

2

1

0 1

1

5

1839-40

2

1

1 1

1

6

1840-41

2

1

1 1

1

6

1841-42

1

1

1 1

0

4

1842-43

1

1

0 1

0

3

1843-44

1

1

0 1

0

3

1844-45

1

1

0 1

0

3

1845-46

1

1 0

0

2

1846-47

1

1 97

1 1

1

5

1847-48

1

1

1 1

1

5

1848-49

1

0

1

1849-50

1

1

1 1

0

4

1850-51

1

1

1 1

0

4

1851-52

1

1

0

3

1852-53

1

1

1 1

0

4

1853-54

1

1

1 1

0

4

1854-55

1

1

1 1

0

4

1855-56

1

1

1 1

0

4

1856-57

1

1

0 1

0

3

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/45.gif&w=600&h=915

Λύκειο Λευκάδος (1857-1866)

Στο Λύκειο Λευκάδος98 οι τάξεις από 4 έγιναν 7 και τα μαθήματα αυξήθηκαν. Εμφανίζονται νέα μαθήματα στο πρόγραμμα, όπως τα Γαλλικά, η Καταστιχογραφία, η Διπλογραφική, η Απλογραφική, η Επιστολογραφία, η Εμπορική Λογιστική, η Σκιαγραφία και η Γυμναστική. Ο παρακάτω πίνακας [που διαμορφώσαμε με βάση τα αρχειακά δεδομένα του Βιβλίου εξετάσεων Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος 1852/53-1856/57 και Λυκείου Λευκάδος 1857/58-1864/65 (αριθμός Καταλόγου του Αρχείου 2/1)] μας δίνει μια τυπική μορφή του αναλυτικού προγράμματος κατά τάξη για το σχολικό έτος 1863-64, όταν το σχολείο βρίσκεται στην πλήρη του ανάπτυξη, δηλαδή λειτουργούν και οι 7 τάξεις του.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

ΛΥΚΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1857-1866): ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1857-1866): ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΛΑΔΟΙ ΤΑΞΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

Α

Β

Γ

Δ

Ε

ΣΤ

ζ

Κατήχηση

-

Χ

Χ

Χ

-

-

-

Ιερά Ιστορία

Χ

Χ

-

-

-

-

-

Θεολογία

Δογματική Θεολογία

-

-

-

Χ

Χ

-

-

Εκκλησιαστική Ιστορία

-

-

Χ

Χ

Χ

-

-

Τελετουργική

Ελληνική

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Γραμματική

Λατινική

Αγγλική

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Ιταλική

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Ρητορική

Γαλλική

-

-

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Ρητορική και Σύνθεση

-

-

-

-

Χ

Χ

Χ

Ιστορία

Ιστορία

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

και τα

Γεωγραφία

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

Χ

τούτοις

Χρονολογία

-

-

-

Χ

Χ

-

-

επόμενα

Αρχαιολογία

-

-

-

Χ

Χ

-

-

Αριθμητική

-

-

-

-

-

Χ

Επιπεδομετρία

-

-

Χ

Χ

Χ

Χ

Μαθηματικά

Στερεομετρία

-

-

-

Χ

Χ

Χ

Άλγεβρα

-

-

-

-

-

Χ

Τριγωνομετρία

98. Βλ. ανωτέρω: Α. Ιστορικά προλεγόμενα, iv. Ιόνιο Κράτος (1817-1864), 3. Λύκειο Λευκάδος (1857-1866).

98. Βλ. ανωτέρω: Α. Ιστορικά προλεγόμενα, iv. Ιόνιο Κράτος (1817-1864), 3. Λύκειο Λευκάδος (1857-1866).

ΜΑΘΗΜΑ ΚΛΑΔΟΙ ΤΑΞΕΙΣ

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/46.gif&w=600&h=915

ΜΑΘΗΜΑ

ΚΛΑΔΟΙ

ΤΑΞΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

Α Β

Γ Δ Ε ΣΤ Ζ

Φιλοσοφικά

-

- Χ Χ

Καλλιγραφία

Χ Χ

Χ Χ - -

Καλλιτεχνικά

Σκιαγραφία Αρχιτεκτονική

Χ Χ

Χ Χ - - -

Γεωργία

Καταστιχογραφία

-

Χ Χ - Χ

Εμπορικά

Επιστολογραφία Λογιστική

Ναυτική

ΥΠΟΜΝΗΜΑ 1

- Όπου χ, σημαίνει ότι το μάθημα διδάσκεται στην αντίστοιχη τάξη.

- Όπου -, σημαίνει ότι το μάθημα δεν διδάσκεται στην αντίστοιχη τάξη.

- Όπου κενό, σημαίνει ότι το μάθημα δεν διδάχτηκε καθόλου την περίοδο αυτή.

ΥΠΟΜΝΗΜΑ 2

- Οι μαθητές που φοίτησαν σε ανώτερες τάξεις (Ε', ΣΤ, Ζ') είναι ελάχιστοι.

- Οι μαθητές μιας τάξης δεν παρακολουθούν όλοι τα ίδια μαθήματα, αλλά προφανώς επιλέγουν μαθήματα.

Παρατηρούμε ότι με την αλλαγή του αναλυτικού προγράμματος και την αύξηση των τάξεων και των μαθημάτων, αλλάζει ποσοτικά και ποιοτικά η σύνθεση του διδακτικού προσωπικού. Μπορεί για τα σχολικά έτη 1857-58 και 1858-59 να ίσχυσε ο παλιός κανονισμός του 1842," αλλά από το 1859-60 το σχολείο λειτούργησε με βάση τις νέες ρυθμίσεις, που επέβαλε ο νόμος Κ' του 1857. Ο νόμος δεν ορίζει ρητά τον αριθμό των καθηγητών και των ειδικοτήτων, δηλαδή δεν θεσμοθετεί τις οργανικές θέσεις κάθε σχολείου. Η αρχειακή έρευνα100 όμως δίνει πλήρη απάντηση, όπως φαίνεται στον επόμενο πίνακα:

99. Βιβλίο Εξετάσεων Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος 1852/53-1856/57 και Λυκείου Λευκάδος 1857/58-1864/65, σ. 51 (αρ. Καταλόγου του Αρχείου 2/1).

100. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 89-93.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/47.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

ΛΥΚΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1857-1866): ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ

ΛΥΚΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1857-1866): ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ

Ελληνικών (= Φιλόλογοι)

Αγγλικών

Ιταλικών

Γαλλικών

Μαθηματικών

Καλλιτεχνικών

Σύνολο

1857-58

3

42,86%

1

14,29%

0 0%

1

14,29%

2

28,57%

0 0%

7 100

1858-59

2

40%

1

20%

0 0%

1

20%

1

20%

0 0%

5 100

1859-60

1

20%

0 0%

0 0%

2

40%

1

20%

1

20%

5 100

1860-61

3

33,33%

1

11,11%

0

0%

2

22,22%

2

22,22%

1

11,11%

9 100

1861-62

3

33,33%

1

11,11%

0 0%

2

22,22%

2

22,22%

1

11,11%

9 100

1862-63

3

33,33%

1

11,11%

1

11,11%

1

11,11%

2

22,22%

1

11,11%

9 100

1863-64

3 30%

1

10%

1

10%

2

20%

2

20%

1

10%

10 100

1864-65

3

33,33%

1

11,11%

1

11,11%

2

22,22%

2

22,22%

0 0%

9 100

1865-66

2

40%

0 0%

0 0%

1

20%

2

40%

0 0%

5 100

Ο πίνακας δείχνει σαφή αύξηση του διδακτικού προσωπικού. Δεν είναι ευδιάκριτη όμως η ποιοτική μεταβολή του. Αυτή θα φανεί, αν παραβάλουμε τον πίνακα με τον αμέσως προηγούμενο, που δείχνει τα διδασκόμενα μαθήματα: είναι σαφές ότι το σχολείο κινείται προς πρακτικότερη κατεύθυνση. Την ίδια διαπίστωση κάνει και το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας το 1866 (όταν προσπαθεί να ενσωματώσει την εκπαίδευση των Επτανήσων στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα). Εκδίδει δύο εγκυκλίους που δείχνουν ότι θεωρεί πως η εκπαίδευση των Ιονίων Νήσων είχε κατεύθυνση πολύ πρακτική και αυτό απέβαινε εις βάρος της «αυτοτελούς εγκυκλίου εκπαιδεύσεως» (δηλαδή της θεωρητικής κατεύθυνσης που κυριαρχούσε στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα): «οι εξ αυτών (δηλαδή, από τα Λύκεια των Ιονίων Νήσων) προερχόμενοι μαθηταί ήκιστα ήσαν κατηρτισμένοι εις την εγκύκλιον μόρφωσιν... υπήρχον ίσως και άλλαι της αξιολυπήτου ταύτης καταστάσεως αφορμαί, αλλ' η κυριωτέρα αναντιρρήτως ήταν ο κακός οργανισμός της μέσης και ανωτέρας Εκπαιδεύσεως εν ταις Ιονίοις Νήσοις, καθ' ον η λυκειακή μάθησις περιελάμβανεν ειδικούς τινάς κλάδους τεχνικής ή επιστημονικής εκ-

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/48.gif&w=600&h=915

εκπαιδεύσεως μάλλον ή την αυτοτελή εγκυκλιον εκπαίδευσιν, την εις ανωτέραν επιστημονικήν τελειοποίησιν παρασκευάζουσαν».101

Η επεξεργασία των στοιχείων στη διαχρονία 1829-1866

Συνολικά, κατά την περίοδο του Ιονίου Κράτους (1829-1864) και τα επόμενα δύο έτη, κατά τα οποία στα Επτάνησα συνέχισε να υπάρχει το ίδιο εκπαιδευτικό σύστημα, στο Γυμνάσιο της Λευκάδος, όπως παρατηρούμε στο γράφημα 1, υπηρέτησαν σε πραγματικούς αριθμούς 32 καθηγητές: 12 φιλόλογοι,102 4 μαθηματικοί, 12 ξένων γλωσσών (Ιταλικών, Αγγλικών και Γαλλικών), 3 Καλλιτεχνικών και 1 Καταστιχογραφίας. Στο ίδιο γράφημα παρουσιάζεται και η ποσοστικοποίηση των δεδομένων αυτών: Στη διαχρονία 18291866 οι φιλόλογοι (37,5%) και οι καθηγητές ξένων γλωσσών (37,5%) κατέχουν την πρώτη θέση και έπονται οι μαθηματικοί (12,5%), οι καθηγητές Καλλιτεχνικών (9,38%) και οι της Καταστιχογραφίας (3,13%).

Το γράφημα απεικονίζει επαρκώς τον πραγματικό αριθμό και τα αντίστοιχα ποσοστά των ειδικοτήτων των καθηγητών που υπηρέτησαν το χρονικό αυτό διάστημα στο Γυμνάσιο Λευκάδος, αλλά η εικόνα που αποκαλύπτει παρουσιάζει ένα κενό: Είναι δυνατόν, π.χ., ένας ή δύο μαθηματικοί να καλύπτουν όλο αυτό το διάστημα την αντίστοιχη θέση, ενώ οι καθηγητές των Ελληνικών να αλλάζουν συνεχώς, με αποτέλεσμα οι τελευταίοι να υπερτερούν πολύ σε πραγματικούς αριθμούς. Αν όμως παρακολουθήσουμε την ετήσια σύνθεση του συλλόγου διδασκόντων στη διαχρονία, θα δούμε ότι η αριθμητική σχέση μεταξύ των δύο ειδικοτήτων -επομένως, η κατά σχολικό έτος σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων- είναι διαφορετική. Το κενό αυτό το καλύπτει το γράφημα 2, που δείχνει όχι πόσα πρόσωπα από την κάθε ειδικότητα δίδαξαν στη διαχρονία 1829-1929, αλλά τα ποσοστά των ειδικοτήτων με βάση την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων στην ίδια διαχρονία. Τα ποσοστά διαφοροποιούνται σε σύγκριση με τα στοιχεία του γραφήματος 1 : το ποσοστό των φιλολόγων και των καθηγητών ξένων γλωσσών μειώνεται (από 37,50% σε 32,95%), των μαθηματικών (και των φυσικομαθηματικών) αυξάνεται (από 12,50% σε 23,7%), των καθηγητών των Καλλιτεχνικών μειώνεται κατά τι, όπως και των καθηγητών της Καταστιχογραφίας. Αυτή η εικόνα αποτυπώνει σωστότερα την αναλογία των ειδικοτήτων των διδασκόντων και μπορεί να οδηγήσει τον ενδιαφερόμενο σε

101. Βλ. εδώ: Κατάλογος του Αρχείου α.α. 2/1. Οι δύο εγκύκλιοι και άλλες συναφείς πληροφορίες στο: Δημαράς, ό.π., τ. Α', σ. λζ'- λθ' και 201-202.

102. Επειδή η ορολογία που χρησιμοποιούσαν για τις ειδικότητες των καθηγητών (όπως φαίνεται και στους ανωτέρω πίνακες) δεν είναι σταθερή, την απέφυγα και την έχω προσαρμόσει στις σημερινές ειδικότητες. Για περισσότερα στο θέμα αυτό βλ. Τσερές, ό.π., σ. 70.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/49.gif&w=600&h=915

ασφαλή συμπεράσματα για τον προσανατολισμό του σχολικού προγράμματος του Γυμνασίου Λευκάδος κατά το χρονικό αυτό διάστημα.

Τα δεδομένα των γραφημάτων αυτών επιβεβαιώνουν με τη γλώσσα των τεκμηρίων αυτά που ήδη έχουμε επισημάνει: στο πρόγραμμα κυριαρχούν τα ανθρωπιστικά μαθήματα (Ελληνικά, Λατινικά, Ιστορία), που τα διδάσκουν οι φιλόλογοι. Και αυτό δεν εκπλήσσει — είναι ο κανόνας της εποχής. Παρόμοια, και σε μεγαλύτερο βαθμό μάλλον, συμβαίνουν και στο νεοσύστατο ελεύθερο ελληνικό βασίλειο, όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω.103 Βέβαια, με το νόμο Κ' του 1857, όπως σημειώσαμε, επιχειρήθηκε να δοθεί πρακτικότερος προσανατολισμός στη μέση εκπαίδευση, γεγονός που το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας, μετά την Ένωση, το θεώρησε αιτία της κακής κατάστασης της επτανησιακής εκπαίδευσης. Στο σημείο αυτό εντοπίζεται καθαρά απόκλιση της επτανησιακής μέσης εκπαίδευσης από την ελληνική της ίδιας εποχής. Αλλά και με τον Κανονισμό του 1842 το βάρος των φιλολογικών μαθημάτων είναι σαφώς μικρότερο από το βάρος που έχουν στο τετρατάξιο Γυμνάσιο του Ελληνικού Κράτους: αποτελούν το 41,19% του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό του τετραταξίου Γυμνασίου στη διαχρονία 1836-1867 κυμαίνεται από 62,5% μέχρι 65,5%.104

Τα Μαθηματικά αποτελούν πάντα το δεύτερο βασικό γνωστικό αντικείμενο της διδακτέας ύλης: οι κατά τον Κανονισμό του 1842 ώρες διδασκαλίες τους, αν υπολογιστούν σε ποσοστά, αποτελούν το 18,75% του εβδομαδιαίου χρόνου διαδασκαλίας. Τη δεύτερη θέση κατέχουν και στο τετρατάξιο Γυμνάσιο του Ελληνικού Κράτους: το ποσοστό τους στη διαχρονία 18361867 κυμαίνεται ανάμεσα σε 21,9% και 17,9%.105

Είναι πολύ σημαντικό όμως ότι μεγάλο βάρος, σύμφωνα με τα στοιχεία, δίνεται στις ξένες γλώσσες. Η έμφαση στις ξένες γλώσσες (και συγκεκριμένα στα Αγγλικά και στα Ιταλικά κυρίως, αλλά και στα Γαλλικά προς το τέλος της περιόδου αυτής) δείχνει τις ιδιαιτερότητες της επτανησιακής κοινωνίας και τις ειδικότερες ανάγκες της: μια κοινωνία με γηγενείς ελληνόφωνους, με επικυρίαρχους αγγλόφωνους, με μια ιθύνουσα τάξη -από την οποία κυρίως προέρχονται τα στελέχη της διοίκησης- εθισμένη από αιώνων

103. Ήδη από το 1837 ο Γεώργιος Τυπάλδος-Ιακωβάτος διαμαρτύρεται για τον κλασικιστικό-θεωρητικό χαρακτήρα της ιόνιας εκπαίδευσης, διότι ο προσανατολισμός αυτός δεν είναι ο καταλληλότερος για τις τότε ανάγκες του Ελληνισμού, όπως βέβαια τις αντιλαμβάνεται ο ίδιος. Βλ. Τυπάλδος-Ιακωβάτος, ό.π., σ. ιστ'-κβ'.

104. Δαυίδ Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, τ. Γ, Αθήνα 1989, σ. 77 και 120.

105. Αντωνίου, ό.π., σ. 77 και 120.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/50.gif&w=600&h=915

στην ιταλική κουλτούρα και γλώσσα και γενικότερα προσανατολισμένη προς την Ευρώπη. [Παρεμπιπτόντως, εδώ να σημειώσουμε ότι, όπως προκύπτει από τις δηλώσεις επιλογής των μαθητών στο Βιβλίον Γενικής Καταγραφής των ετών 1836-1853 (α.α. 80/3 του Καταλόγου του Αρχείου), πολύ περισσότεροι μαθητές επιλέγουν τα Ιταλικά - θα χρειαστεί μία δεκαπενταετία περίπου για να ανεβούν οι προτιμήσεις των Αγγλικών στο ίδιο επίπεδο.] Όσον αφορά τα Γαλλικά, είναι η γλώσσα μιας ηγεμονικής στον ευρύτερο μεσογειακό χώρο δύναμης, που για βραχύ χρονικό διάστημα άφησε τα ίχνη της και στα Επτάνησα -η «διεθνής γλώσσα» της Ανατολικής Μεσογείου και, κυρίως, προνομιακή γλώσσα της διπλωματίας και του εμπορίου. Αντίθετα, την ίδια εποχή στο τετρατάξιο Γυμνάσιο του Ελληνικού Κράτους, αντί των τριών γλωσσών της ιόνιας εκπαίδευσης, διδάσκονται μόνο τα Γαλλικά106δείγμα, νομίζω, ενός πιο κλειστού εκπαιδευτικού συστήματος, που με τη σειρά του είναι γέννημα μιας πιο κλειστής και ευρωφοβικής κοινωνίας.

Συνοψίζουμε: κατά τον Κανονισμό του 1842 διδάσκονταν συνολικά στις 4 τάξεις εβδομαδιαίως: 19 ώρες τα Ελληνικά και 8 η Ιστορία, 19 ώρες τα Αγγλικά (και τα Ιταλικά107) - από το 1857 διδάσκονται και τα Γαλλικά, 12 ώρες τα Μαθηματικά και 6 ώρες η Καλλιγραφία.

Είναι αλήθεια βέβαια ότι δεν προκύπτει από τα στοιχεία αυτά ο πρακτικότερος -σε σύγκριση με τη σύγχρονή της ελληνική εκπαίδευση- χαρακτήρας της ιόνιας εκπαίδευσης, κυρίως της τελευταίας περιόδου, όπως επιχείρησε ο νόμος Κ' της 15/27 Ιουνίου του 1857, που ψήφισε το ΙΑ' Κοινοβούλιο. Και δεν φαίνεται, διότι από τη σύνθεση του συλλόγου απουσιάζουν οι καθηγητές των διαφορετικών ειδικοτήτων που θα δίδασκαν τα διαφορετικά μαθήματα. Εξαίρεση αποτελεί η εμφάνιση της ειδικότητας καθηγητή Καταστιχογραφίας (του Πέτρου Βράττιτζ), ο οποίος στα χρόνια 1859-1865 διδάσκει το αντίστοιχο μάθημα. Και στην περίπτωση αυτή, όμως, πρέπει να συμπληρώσουμε ότι οι υπόλοιποι κλάδοι του μαθήματος «Εμπορικά», δηλαδή η Διπλογραφική, η Απλογραφική, η Επιστολογραφία και η Εμπορική Λογιστική και άλλα πρακτικά μαθήματα (Αρχιτεκτονική, Γεωργία), που προέβλεπε ο νόμος Κ' του 1857, δεν διδάχτηκαν ποτέ, σύμφωνα με τα στοιχεία του Βιβλίου εξετάσεων Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος 1852/53-1856/57 και Λυκείου Λευκάδος 1857/58-1864/65 (α.α. Καταλόγου του Αρχείου 2/1), τα οποία παρουσιάζει ο ανωτέρω πίνακας 3.

106. Αντωνίου, ό.π., σ. 120, και Τσουκαλάς, ό.π., σ. 556

107. Βλ. ανωτέρω, Ο κανονισμός των Δευτερευόντων Σχολείων του 1842.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/51.gif&w=600&h=915

2. Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 Ας παρακολουθήσουμε τώρα τα ίδια ποσοτικά δεδομένα (αριθμό υπηρετούντων και ειδικότητες) στη διαχρονία 1829-1929, δηλαδή σε μια χρονική περίοδο που περιλαμβάνει την ιόνια φάση του Γυμνασίου (1829-1866) και τη ζωή του μικτού τετραταξίου Γυμνασίου (1866-1929), αφού πρώτα παραθέσουμε ένα γενικό πίνακα που δείχνει τα διδασκόμενα μαθήματα στο Γυμνάσιο Λευκάδος και τις ειδικότητες που τα δίδασκαν. Ο πίνακας είναι πολύ γενικός, αλλά δείχνει καλά το βασικό κορμό του σχολικού προγράμματος κατά το διάστημα 1836-1929 και συντελεί επαρκώς στην κατανόηση της επεξεργασίας των στοιχείων που επιχειρούμε.108

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

Μάθημα

Ειδικότητα που το διδάσκει

Σημειώσεις

Αρχαία Ελληνικά

Φιλόλογος

Θρησκευτικά

Θεολόγος

Ιστορία

Φιλόλογος

Μαθηματικά

Μαθηματικός

Φυσικά

Φυσικών

Χημεία

Φυσικών

Αυτοτελώς από το 1884.

Φιλοσοφικά

Φιλόλογος

Γαλλικά

Ξένων γλωσσών

Λατινικά

Φιλόλογος

Καλλιγραφία

Καλλιτεχνικών

Ιχνογραφία

Καλλιτεχνικών

Γυμναστική

Γυμναστής

Διδάσκεται από το 1880.

Κοσμογραφία

Μαθηματικός

Αυτοτελώς από το 1884.

Γεωγραφία

Κάθε ειδικότητα

Αυτοτελώς από το 1884.

Ωδική

Μουσικός

Πρωτοεμφανίζεται το 1914.

Να υπενθυμίσουμε επίσης ότι, σύμφωνα με το άρθρο 66 του διατάγματος του 1836, ο σύλλογος ενός πλήρους τετραταξίου Γυμνασίου αποτελείται από πέντε καθηγητές: 1 μαθηματικό, 2 για τις κλασικές γλώσσες (δηλαδή, φιλο-

108. Για περισσότερες λεπτομέρειες επί του θέματος των σχολικών προγραμμάτων βλ. Αντωνίου, ό.π., τ. Γ, σ. 13-82.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/52.gif&w=600&h=915

φιλολόγους), 1 για Γαλλικά, Ιστορία και Γεωγραφία και 1 φυσικό (για Φυσική Ιστορία, Χημεία, Φυσική Ανθρωπολογία). Με το άρθρο 1 του νόμου ΑΣΞΔ' του 1885 παρέχεται η δυνατότητα να διορίζεται και έκτος και έβδομος καθηγητής, ένεκα διαιρέσεως τάξεως διά την πληθύν των μαθητών, ένεκα ελλείψεως αναπληρωτού της Γαλλικής γλώσσης και όταν ο αριθμός των πέντε θεωρείται ανεπαρκής εις επιτυχή διαδασκαλία των γυμνασιακών μαθημάτων.

Όπως φαίνεται στο γράφημα 3, η πλειοψηφία των καθηγητών που υπηρέτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 ήταν φιλόλογοι (90 επί συνόλου 166) και ακολουθούσαν οι καθηγητές ξένων γλωσσών, οι μαθηματικοί (και μαζί τους οι φυσικομαθηματικοί και οι φυσικοί), οι ειδικότητες δηλαδή που αποτελούσαν το βασικό κορμό του συλλόγου. Ακολουθούν αρκετά πίσω οι θεολόγοι, οι γυμναστές, οι καθηγητές των Καλλιτεχνικών και 1 της Καταστιχογραφίας, ενώ η ειδικότητα 14 καθηγητών δεν κατέστη δυνατόν να διευκρινιστεί. Η ποσοστικοποίηση των αριθμητικών αυτών δεδομένων, που αποτυπώνεται στο ίδιο γράφημα, δείχνει την ίδια εικόνα από άλλη οπτική γωνία. Ο αριθμός 90, π.χ., των φιλολόγων αντιστοιχεί στο 54,22%.

Αν αποτυπώσουμε τώρα τα ποσοστά των ειδικοτήτων με βάση την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του Γυμνασίου και όχι με βάση τον αριθμό των προσώπων-ειδικοτήτων που υπηρέτησαν σε αυτό, θα διαπιστώσουμε ότι δεν αλλάζουν αισθητά και ότι η εικόνα παραμένει γενικώς η ίδια. Αυτό γίνεται στο γράφημα 6. Να διευκρινίσουμε μόνο ότι στο γράφημα αυτό έχουν ενοποιηθεί σε μία κατηγορία οι «μαθηματικοί» και οι «Μαθηματικών και Φυσικών» του γραφήματος 3.

Από τα παραπάνω γραφήματα απορρέουν ορισμένες διαπιστώσεις:

- Ενώ κατά την περίοδο 1829-1866 (δηλαδή, σε χρονικό διάστημα 37 ετών) υπηρέτησαν 32 καθηγητές, κατά την περίοδο 1866-1929 (δηλαδή, σε χρονικό διάστημα 63 ετών) υπηρέτησαν 134 (= 166-32) καθηγητές. Με άλλα λόγια, παρατηρούμε μια εντυπωσιακή μεταβολή: παρότι το χρονικό διάστημα ούτε καν διπλασιάστηκε, ο αριθμός των καθηγητών υπερτετραπλασιάστηκε. Στην πραγματικότητα, η μεταβολή δεν είναι τόσο εντυπωσιακή, γιατί στην περίοδο 1829-1866 πολλοί διδάσκοντες υπηρετούν στο Γυμνάσιο Λευκάδος για μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ στην περίοδο 1866-1929 υπάρχει πολύ μεγαλύτερη υπηρεσιακή κινητικότητα: πολλοί καθηγητές υπηρετούν για λίγο χρόνο και έπειτα μετατίθενται και αντικαθίστανται από καινούργιους. Με άλλα λόγια, η σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων διευρύνεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, όχι όμως τόσο όσο δείχνουν οι προναφερθέντες αριθμοί.109

109. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 83-112, όπου παρατίθενται οι πίνακες του Συλλόγου Καθηγητών του Γυμνασίου κατά σχολικό έτος, στους οποίους φαίνεται ότι ο αριθμός του

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/53.gif&w=600&h=915

- Καταλυτική είναι η παρουσία της ειδικότητας του φιλολόγου στο σύνολο της διαχρονίας, πράγμα που σημαίνει ότι η κυριαρχία των φιλολογικών μαθημάτων, που διαπιστώθηκε στη φάση του Ιονίου Κράτους, συνεχίζεται και εντείνεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο του Ελληνικού Κράτους. Αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό για έναν τύπο σχολείου με σαφή θεωρητικό και κλασικιστικό προσανατολισμό, ο οποίος μέχρι το 1929, οπότε καταργείται το μέχρι τότε ισχύον εκπαιδευτικό σύστημα, εξακολουθεί να είναι κυρίαρχος: το Γυμνάσιο Λευκάδος συμπορεύεται με το ρυθμό των επίσημων προγραμμάτων της Πολιτείας. Σύμφωνα με τα προγράμματα αυτά, ο χρόνος διδασκαλίας των φιλολογικών μαθημάτων στη διαχρονία 1836-1918 κυμαίνεται σε ποσοστά πάνω από το 50% του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας και φθάνει μέχρι το υψηλό 65,5% του 1867.110

- Η δεύτερη ισχυρή παρουσία, μετά την κυριαρχία των φιλολόγων, είναι αυτή των μαθηματικών και των φυσικών, διαρκώς ισχυροποιούμενη με την πάροδο του χρόνου. Αν αθροίσουμε τα ποσοστά τους στο γράφημα 4, βλέπουμε ότι υπερβαίνουν το 21%. Την ίδια εποχή, κατά τα επίσημα προγράμματα του Υπουργείου Παιδείας, ο χρόνος διδασκαλίας των φυσικομαθηματικών μαθημάτων υφίσταται τις εξής μεταβολές: από το 21,9% του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας το 1836 πέφτει στο 16,4% το 1884, για να ακολουθήσει έκτοτε σταθερά ανοδική πορεία και να φθάσει το 22,1% το 1918.111

- Με την πάροδο του χρόνου ελαττώνεται αισθητά η διδασκαλία των ξένων γλωσσών. Από τις τρεις γλώσσες, που διδάσκονταν κατά την περίοδο του Ιονίου Κράτους, στο τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος απομένει μόνο η διδασκαλία των Γαλλικών. Και στο μάθημα αυτό το Γυμνάσιο Λευκάδος ακολουθεί, όπως είναι φυσικό, τα καθοριζόμενα από τα επίσημα προγράμματα

Συλλόγου Διδασκόντων κατά μέσο όρο διπλασιάζεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο έναντι της περιόδου 1829-1866.

110. Μια βασική ενημέρωση για το θεωρητικό και κλασικιστικό (αλλά όχι κατ' ανάγκη ουμανιστικό) προσανατολισμό του ελληνικού Γυμνασίου μπορεί να βρει κανείς στον Τσουκαλά, ό.π., σ. 555-57, όπου περιγράφει το φαινόμενο, και σ. 559-65, όπου επιχειρεί να το ερμηνεύσει ως οφειλόμενο στην ιδιαιτερότητα της ελληνικής αστικής τάξης, η οποία -παρασιτική ούσα- δεν είχε ανάγκη, όπως οι Ευρωπαίοι αστοί, εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων για να προωθήσει και να προασπίσει τα οικονομικά-κοινωνικά της συμφέροντα, στον Δημαρά, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ. 486, και στον Αντωνίου, ό.π., σ. 85-123, όπου σχολιάζονται όλα τα δεδομένα των προγραμμάτων της μέσης εκπαίδευσης και όπου μπορεί κανείς να δει, παράλληλα με την καταλυτική παρουσία των φιλολογικών μαθημάτων, και τη μικρή μείωση του χρόνου διδασκαλίας τους με την πάροδο του χρόνου.

111. Για τα ακριβή ποσοστά της εβδομαδιαίας διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών βλ. Αντωνίου, ό.π., passim και, ειδικότερα, σ. 77 και 120.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/54.gif&w=600&h=915

του Υπουργείου Παιδείας. Οι λόγοι της επικράτησης των Γαλλικών εξηγήθηκαν ανωτέρω: είναι η «διεθνής γλώσσα» της Ανατολικής Μεσογείου, η γλώσσα της διπλωματίας και του εμπορίου, η γλώσσα μιας μεγάλης δύναμης, η γλώσσα, τελικά, της «γαλατικής ευγένειας» και του savoir vivre, που ελκύει τους Έλληνες αστούς - ως προς το τελευταίο, ας μην ξεχνάμε ότι τη θεωρούν ως βασικό προσόν της μόρφωσης των θηλέων τέκνων τους.112 Γενικά, οι πολιτιστικές επιδράσεις από τη Γαλλία είναι τόσο έντονες, που οδήγησαν στο τέλος του 19ου αιώνα στη διατύπωση της άποψης ότι η Ελλάδα είναι πολιτιστική επαρχία της Γαλλίας. Από την άλλη, ο περιορισμός των ξένων γλωσσών υποδηλώνει πιθανότατα ένα γνωστό -και παθολογικό- γνώρισμα της ελληνικής εκπαίδευσης: την αυτάρεσκη περιχαράκωση στον εαυτό της και την αποκοπή της από τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη, στη βάση των οποίων βρίσκεται η τότε κυρίαρχη, εθνικιστικής υφής, εκτίμηση ότι η ίδια, λόγω του ένδοξου πολιτισμικού παρελθόντος και της μοναδικότητας της ελληνικής φυλής, δικαιούται και μπορεί να είναι αυτάρκης.113

- Τα στοιχεία για τους γυμναστές είναι ελλιπή, γιατί δεν υπάρχουν στα πρακτικά οι υπογραφές τους, οι οποίες είναι η βασική πηγή των δεδομένων μας. Επί πλέον, πρέπει να σημειώσουμε ότι η Γυμναστική εισάγεται στο Γυμνάσιο -επί τρεις ώρες εβδομαδιαίως για κάθε τάξη- με τα διατάγματα της 22ης Σεπτεμβρίου 1880 και της 22ης Νοεμβρίου 1882, και το πρώτο επίσημο πρόγραμμα της Πολιτείας στο οποίο εμφανίζεται είναι το πρόγραμμα του 1884.114

- Απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά τα μαθήματα πρακτικής φύσεως και, βέβαια, οι ειδικότητες που θα τα διδάξουν. Μπορεί στην εποχή του Ιο

112. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών, Κατάρτι, Αθήνα 21996, σ. 78, και Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (18301893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 92, 112, 192 και αλλαχού passim. Η ίδια στη σ. 155 μάς πληροφορεί ότι στο Διδασκαλείο των κοριτσιών (σχολείο που έβγαζε δασκάλες) τα Γαλλικά καλύπτουν τις περισσότερες διδακτικές ώρες μετά τα Ελληνικά, ενώ στο αντίστοιχο Διδασκαλείο αρρένων τα Γαλλικά δεν διδάσκονταν καθόλου.

113. Για μια πρώτη και γενική κατατόπιση επί του θέματος βλ. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 565, Αλέξης Πολίτης, Ρομαντικά χρόνια, Ε.Μ.Ν.Ε., Μνήμων, Αθήνα 32003, σ. 90-94, όπου πραγματεύεται τη γενικότερη -άρα και στο πεδίο της εκπαίδευσης- καχυποψία της νεοελληνικής κοινωνίας του 1850 προς τη Δύση, και Νέλλη Ασκούνη, «Απέναντι σε δύο αντιθετικές φιγούρες του "εθνικού άλλου": στοιχεία από μια ανάλυση του λόγου των εκπαιδευτικών» στο: «Τι είν' η πατρίδα μας·,», επιμ. Άννα Φραγκουδάκη - Θάλεια Δραγώνα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997, σ. 284-293, όπου υποστηρίζεται ότι η επιφυλακτικότητα προς τη Δύση είναι έντονη στους Έλληνες εκπαιδευτικούς ως και σήμερα.

114. Αντωνίου, ό.π., σ. 97.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/55.gif&w=600&h=915

Ιονίου Κράτους -ειδικά με το νόμο Κ' του 1857- να έγινε πρόβλεψη για τη διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων, αλλά στο σύντομο διάστημα μέχρι την Ένωση η προσπάθεια δεν προχώρησε. Μετά την Ένωση ο κυρίαρχος θεωρητικός και κλασικιστικός προσανατολισμός του ελληνικού Γυμνασίου ακύρωσε, όπως είδαμε, ως λανθασμένη και αυτή ακόμα την ημιτελή προσπάθεια. Τέτοιου είδους μαθήματα στο τετρατάξιο Γυμνάσιο είναι μόνο η Καλλιγραφία και η Ιχνογραφία και από το 1914 η Ωδική.

3. Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929) Έχουμε ήδη115 εξηγήσει διεξοδικά ποια ήταν τα τυπικά μορφωτικά προσόντα των ελληνοδιδασκάλων: από αποφοίτους Ελληνικού Σχολείου και μαθητές Γυμνασίου (οι δύο αυτές κατηγορίες αποτελούν την πλειοψηφία κατά το 19ο αιώνα) μέχρι πτυχιούχους ή και διδάκτορες των τριών τμημάτων της Φιλοσοφικής (η τάση που επικρατεί κατά τον 20ό αιώνα). Η απόλυτα ακριβής ταξινόμησή τους σε κατηγορίες είναι ανέφικτη ελλείψει στοιχείων. Είναι όμως εφικτή μια σχετικά ακριβής ταξινόμησή τους με βάση τα αρχειακά δεδομένα116 που παραθέτω στη μελέτη μου για τους καθηγητές. Η ταξινόμηση αυτή είναι η ακόλουθη:

Ελληνοδιδάσκαλοι: Κατά το νόμο, στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι δεν έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Αυτοί διδάσκουν μόνο στο Ελληνικό Σχολείο και όχι στο Γυμνάσιο.

Φιλόλογοι: Στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Γι' αυτό οι περισσότεροι εξ αυτών διδάσκουν και στο Γυμνάσιο Λευκάδος -ή παραλλήλως ή σε άλλη χρονική στιγμή- και αναφέρονται ως «ελληνιστές» ή «φιλόλογοι».

Θεολόγοι: Είναι 4 καθηγητές που έχουν φοιτήσει ή έχουν αποφοιτήσει από τη Θεολογική Σχολή. Το επίπεδο των σπουδών τους τεκμαίρεται από το γεγονός ότι έχουν διδάξει και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως θεολόγοι.

115. Βλ. ανωτέρω, Τα τυπικά προσόντα του δασκάλου του Ελληνικού Σχολείου.

116. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 73 και 164-168. Εκεί μπορεί ο αναγνώστης να βρει τα στοιχεία στα οποία στηρίχτηκε η παρούσα ταξινόμηση. Για τις σπουδές ορισμένων υπάρχει βιβλιογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση, ενώ για μερικούς οι σπουδές τους απλώς τεκμαίρονται από το χαρακτηρισμό που τους δίνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, σε συνδυασμό με τα υπό του νόμου προβλεπόμενα για τα προσόντα των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο και στο τετρατάξιο Γυμνάσιο.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/56.gif&w=600&h=915

Γαλλικών: Είναι 3 διδάσκοντες στο σύνολο, των οποίων δεν γνωρίζουμε τα τυπικά προσόντα (πλην του I. Σικελιανού, που φοίτησε στη Φιλοσοφική) αλλά οι οποίοι δίδαξαν Γαλλικά και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως ειδικότητας Γαλλικών.

Μαθηματικοί: Είναι 5 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και στα κατάστιχά του αναφέρονται ως ειδικότητας Μαθηματικών, ενώ δεν έχουμε άλλη μαρτυρία για τις σπουδές τους.

Φυσικοί: Είναι 3 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται ως ειδικότητας Φυσικών, για τις σπουδές των οποίων επίσης δεν έχουμε άλλη μαρτυρία.

Πριν υποβάλουμε σε επεξεργασία τα στοιχεία, να σημειώσουμε ότι ο κορμός των μαθημάτων που διδάσκονται στο Ελληνικό Σχολείο είναι ίδιος με τον κορμό των μαθημάτων του Γυμνασίου, πλην των Φιλοσοφικών, που διδάσκονται μόνο στο Γυμνάσιο. Αυτονόητο είναι ότι η ύπαρξη κοινού κορμού δεν σημαίνει ότι ίδια είναι και η διδακτέα ύλη των δύο σχολείων και ίδιοι οι διδακτικοί στόχοι του κάθε μαθήματος. Σημαίνει όμως ότι και του Ελληνικού Σχολείου ο προσανατολισμός είναι θεωρητικός-κλασικιστικός. Απλώς, στα Ελληνικά Σχολεία, ο δάσκαλος της κάθε τάξης (ένας για κάθε τάξη - το σύνολο των δασκάλων ενός πλήρους Ελληνικού Σχολείου, όπως της Λευκάδας, είναι τρεις) διδάσκει όλα τα μαθήματα της τάξης και, επομένως, από τη μελέτη της σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων δεν είναι εφικτή η διάκριση αυτού του προσανατολισμού - αυτό μας το πιστοποιεί η μελέτη του σχολικού ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος. Γι' αυτό, το βάρος το ρίξαμε στην ανεύρεση των στοιχείων εκείνων που δείχνουν την ποιοτική εξέλιξη του διδακτικού προσωπικού του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος. Η επεξεργασία των στοιχείων μάς δίνει τα εξής αποτελέσματα:

Στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος στη διαχρονία 1866-1929 υπηρέτησαν 52 διδάσκοντες. Τα γραφήματα 5 και 8 απεικονίζουν την κατανομή των ειδικοτήτων των διδασκόντων αυτών. Το γράφημα 5 έχει ως βάση δεδομένων τον πραγματικό αριθμό των προσώπων που υπηρέτησαν και κατασκευάστηκε για να δοθεί η σωστή εικόνα των πραγματικών μεγεθών του σχολείου, κάτι που δεν γίνεται όταν δουλεύουμε μόνο με ποσοστά. Το γράφημα 8 έχει ως βάση δεδομένων την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του σχολείου - γι' αυτό και είναι πιο αξιόπιστο ως προς τα αιτούμενά μας. Παρά τις αναμενόμενες μικροδιαφορές, η εικόνα που προκύπτει (και από τα δύο γραφήματα, αλλά κυρίως από το 8) είναι σαφής: τη μεγάλη πλειοψηφία την αποτελούν οι ελληνοδιδάσκαλοι και οι φιλόλογοι και ακολουθούν με πολύ μικρότερα ποσοστά οι μαθηματικοί. Από εκεί και κάτω συνωστίζονται με μικρότερα ποσοστά οι θεολόγοι, οι καθηγητές των Γαλλικών, οι φυσικοί, οι γυμναστές και ο 1 καθηγητής της Ιχνογραφίας, ενώ ενός δεν

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/57.gif&w=600&h=915

εξακριβώθηκε ούτε το όνομα. Επομένως, η γενική εικόνα της διαχρονίας αποτυπώνει τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου: την πρώτη θέση κατέχουν εκπαιδευτικοί με τα χαμηλότερα προσόντα, οι ελληνοδιδάσκαλοι, και ο χαρακτήρας του είναι θεωρητικός-κλασικιστικός.

Όταν όμως επιμερίσουμε τη διαχρονία 1866-1929 σε δύο χρονικά τμήματα, ένα που να περιλαμβάνει το 19ο αιώνα και ένα που να περιλαμβάνει τον 20ό, αποκαλύπτονται μεγάλες διαφορές και παρατηρείται μια θεαματική μεταβολή και στους πραγματικούς αριθμούς και στην ποσοστικοποίηση των ειδικοτήτων κατά τον 20ό αιώνα, η οποία αποδεικνύει τη γενικότερη τάση που επικρατεί στην ελληνική εκπαίδευση για την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου των διδασκόντων του Ελληνικού Σχολείου. Συγκεκριμένα:

- Τα γραφήματα 6 και 9 δείχνουν τη συντριπτική υπεροχή (σε απόλυτους αριθμούς και σε ποσοστά ετήσιας παρουσίας αντίστοιχα) των ελληνοδιδασκάλων και των φιλολόγων. Σύμφωνα με το γράφημα 9, οι δύο αυτές ειδικότητες καλύπτουν κατά μέσο όρο το 85% περίπου της ετήσιας σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων στον αιώνα αυτόν. Απομένει ένα πενιχρό 15% για να κατανεμηθεί στις άλλες ειδικότητες. Υπάρχει μόνο ένας φυσικός και ένας μαθηματικός - ο τελευταίος υπηρετεί μόνο ένα σχολικό έτος στο γύρισμα του αιώνα, το 1899-1900. Τα γραφήματα δείχνουν ότι τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου, τα οποία προαναφέραμε, ισχύουν πολύ περισσότερο γι' αυτόν τον αιώνα.

- Αντίθετα, τον 20ό αιώνα η εικόνα αλλάζει θεαματικά, όπως φαίνεται στα γραφήματα 7 και 10: Παρατηρείται σαφής μείωση της παρουσίας των ελληνοδιδασκάλων και σε απόλυτους αριθμούς (από τους 16 πέφτουν στους 4117) και, κυρίως, σε ποσοστά συμμετοχής στην ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων (το 46,72% του γραφήματος 9 γίνεται 35,71% στο γράφημα 10) και άνοδος του ποσοστού των βασικών εκπαιδευτικών ειδικοτήτων, η παρουσία των οποίων ήταν ισχνή ή ανύπαρκτη κατά τον προηγούμενο αιώνα: κατακόρυφη είναι η άνοδος των μαθηματικών και των θεολόγων, πολύ μικρότερη των φυσικών. Η παρουσία των φιλολόγων εξακολουθεί να είναι πολύ ισχυρή, αν και τα ποσοστά τους φυσιολογικά μειώνονται από τη στιγμή

117. Στο γράφημα 7 ο αριθμός 4 ανταποκρίνεται σε ποσοστό 14,81%. Αυτό, αν συγκριθεί με το αντίστοιχο 57,14% των ελληνοδιδασκάλων του γραφήματος 6, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η παρουσία των ελληνοδιδασκάλων όχι απλώς υποχωρεί, αλλά υφίσταται καθίζηση. Δεν είναι έτσι. Απλώς, ο ελληνοδιδάσκαλος Θεοφάνης Κατωπόδης υπερετεί αδιάλειπτα στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος από το 1897 ως και το 1927, με αποτέλεσμα η απόλυτη αριθμητική τιμή των ελληνοδιδασκάλων του 20ού αιώνα να είναι μικρή - επομένως και η ποσοστικοποίηση του να εμφανίζει μικρή αριθμητική τιμή. Το γράφημα 10 αποκαθιστά τα πράγματα.

Σελ. 57
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 38
    

    Β' ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

    I. ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ83

    Α. ΤΑ ΤΥΠΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ

    1. Τα τυπικά προσόντα του καθηγητή στο Ιόνιο Κράτος (1829-1866)

    Δεν καθορίζονται στα νομοθετικά εκπαιδευτικά κείμενα της περιόδου συγκεκριμένα τυπικά προσόντα για το διορισμό κάποιου ως καθηγητή στα Δευτερεύοντα Σχολεία ούτε διαδικασίες για την πρόσληψή του. Ούτε στη βιβλιογραφία υπάρχουν σαφείς αναφορές. Μόνο στο άρθρο 42 του νόμου Κ' του 1857 αναφέρεται, εντελώς γενικά, ότι προ του διορισμού των καθηγητών (που είναι αρμοδιότητα της Γερουσίας) μπορεί να γίνει δημόσιος διαγωνισμός: Του διορισμού προηγείται δημόσιος συναγωνισμός υπό τους παρ' ειδικού κανονισμού διορισθησομένους όρους. Όμως, σύμφωνα με το άρθρο 43, εδάφιο β' του ίδιου νόμου, ο διαγωνισμός δεν γίνεται όταν πρόκειται περί προσώπων εγνωσμένης ικανότητας, είτε γιατί έχουν υπηρετήσει με επιτυχία ως καθηγητές είτε γιατί έχουν δημοσιεύσει κάποιο περίφημον σύγγραμμα.

    83. Για το διδακτικό προσωπικό του Γυμνασίου Λευκάδος κατά την περίοδο του 1ονίου Κράτους όλα τα στοιχεία (ονομαστικοί πίνακες διδασκόντων κατά σχολικό έτος, αλφαβητικά ευρετήρια διδασκόντων κ.λπ.) βλ. Δημήτρης Σ. Τσερές «Δάσκαλοι του Προκαταρκτικού Σχολείου Λευκάδος (1806-1825), Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος (18291960), Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929)» στο Αφιέρωμα στο Γυμνάσιο Λευκάδος, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2002, σ. 47-190. Τα στοιχεία αυτά τα διόρθωνα, τα εμπλούτιζα και τα συμπλήρωνα συνεχώς και, έτσι επεξεργασμένα, μπορεί τώρα να τα βρει ο αναγνώστης στο CD-ROM, που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, και στο Διαδίκτυο, όπου θα καταχωρηθούν (www.iaen.gr με την επιλογή: τεκμηριώσεις). Στην προσπάθεια αυτή ιδιαίτερα σημαντική βοήθεια μου πρόσφερε το αρχειακό υλικό του ΥΠΕΠΘ, στο οποίο στηρίζεται το ερευνητικό πρόγραμμα «Οι λειτουργοί της Ανώτατης, της Μέσης και της Δημοτικής Εκπαίδευσης (19ος αιώνας). Βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία», υπεύθυνοι του οποίου είναι οι φίλοι Δαυίδ Αντωνίου και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, τους οποίους ευχαριστώ και από εδώ για την πρόθυμη αρωγή τους.