Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 51-70 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/51.gif&w=600&h=915

2. Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 Ας παρακολουθήσουμε τώρα τα ίδια ποσοτικά δεδομένα (αριθμό υπηρετούντων και ειδικότητες) στη διαχρονία 1829-1929, δηλαδή σε μια χρονική περίοδο που περιλαμβάνει την ιόνια φάση του Γυμνασίου (1829-1866) και τη ζωή του μικτού τετραταξίου Γυμνασίου (1866-1929), αφού πρώτα παραθέσουμε ένα γενικό πίνακα που δείχνει τα διδασκόμενα μαθήματα στο Γυμνάσιο Λευκάδος και τις ειδικότητες που τα δίδασκαν. Ο πίνακας είναι πολύ γενικός, αλλά δείχνει καλά το βασικό κορμό του σχολικού προγράμματος κατά το διάστημα 1836-1929 και συντελεί επαρκώς στην κατανόηση της επεξεργασίας των στοιχείων που επιχειρούμε.108

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

Μάθημα

Ειδικότητα που το διδάσκει

Σημειώσεις

Αρχαία Ελληνικά

Φιλόλογος

Θρησκευτικά

Θεολόγος

Ιστορία

Φιλόλογος

Μαθηματικά

Μαθηματικός

Φυσικά

Φυσικών

Χημεία

Φυσικών

Αυτοτελώς από το 1884.

Φιλοσοφικά

Φιλόλογος

Γαλλικά

Ξένων γλωσσών

Λατινικά

Φιλόλογος

Καλλιγραφία

Καλλιτεχνικών

Ιχνογραφία

Καλλιτεχνικών

Γυμναστική

Γυμναστής

Διδάσκεται από το 1880.

Κοσμογραφία

Μαθηματικός

Αυτοτελώς από το 1884.

Γεωγραφία

Κάθε ειδικότητα

Αυτοτελώς από το 1884.

Ωδική

Μουσικός

Πρωτοεμφανίζεται το 1914.

Να υπενθυμίσουμε επίσης ότι, σύμφωνα με το άρθρο 66 του διατάγματος του 1836, ο σύλλογος ενός πλήρους τετραταξίου Γυμνασίου αποτελείται από πέντε καθηγητές: 1 μαθηματικό, 2 για τις κλασικές γλώσσες (δηλαδή, φιλο-

108. Για περισσότερες λεπτομέρειες επί του θέματος των σχολικών προγραμμάτων βλ. Αντωνίου, ό.π., τ. Γ, σ. 13-82.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/52.gif&w=600&h=915

φιλολόγους), 1 για Γαλλικά, Ιστορία και Γεωγραφία και 1 φυσικό (για Φυσική Ιστορία, Χημεία, Φυσική Ανθρωπολογία). Με το άρθρο 1 του νόμου ΑΣΞΔ' του 1885 παρέχεται η δυνατότητα να διορίζεται και έκτος και έβδομος καθηγητής, ένεκα διαιρέσεως τάξεως διά την πληθύν των μαθητών, ένεκα ελλείψεως αναπληρωτού της Γαλλικής γλώσσης και όταν ο αριθμός των πέντε θεωρείται ανεπαρκής εις επιτυχή διαδασκαλία των γυμνασιακών μαθημάτων.

Όπως φαίνεται στο γράφημα 3, η πλειοψηφία των καθηγητών που υπηρέτησαν στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 ήταν φιλόλογοι (90 επί συνόλου 166) και ακολουθούσαν οι καθηγητές ξένων γλωσσών, οι μαθηματικοί (και μαζί τους οι φυσικομαθηματικοί και οι φυσικοί), οι ειδικότητες δηλαδή που αποτελούσαν το βασικό κορμό του συλλόγου. Ακολουθούν αρκετά πίσω οι θεολόγοι, οι γυμναστές, οι καθηγητές των Καλλιτεχνικών και 1 της Καταστιχογραφίας, ενώ η ειδικότητα 14 καθηγητών δεν κατέστη δυνατόν να διευκρινιστεί. Η ποσοστικοποίηση των αριθμητικών αυτών δεδομένων, που αποτυπώνεται στο ίδιο γράφημα, δείχνει την ίδια εικόνα από άλλη οπτική γωνία. Ο αριθμός 90, π.χ., των φιλολόγων αντιστοιχεί στο 54,22%.

Αν αποτυπώσουμε τώρα τα ποσοστά των ειδικοτήτων με βάση την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του Γυμνασίου και όχι με βάση τον αριθμό των προσώπων-ειδικοτήτων που υπηρέτησαν σε αυτό, θα διαπιστώσουμε ότι δεν αλλάζουν αισθητά και ότι η εικόνα παραμένει γενικώς η ίδια. Αυτό γίνεται στο γράφημα 6. Να διευκρινίσουμε μόνο ότι στο γράφημα αυτό έχουν ενοποιηθεί σε μία κατηγορία οι «μαθηματικοί» και οι «Μαθηματικών και Φυσικών» του γραφήματος 3.

Από τα παραπάνω γραφήματα απορρέουν ορισμένες διαπιστώσεις:

- Ενώ κατά την περίοδο 1829-1866 (δηλαδή, σε χρονικό διάστημα 37 ετών) υπηρέτησαν 32 καθηγητές, κατά την περίοδο 1866-1929 (δηλαδή, σε χρονικό διάστημα 63 ετών) υπηρέτησαν 134 (= 166-32) καθηγητές. Με άλλα λόγια, παρατηρούμε μια εντυπωσιακή μεταβολή: παρότι το χρονικό διάστημα ούτε καν διπλασιάστηκε, ο αριθμός των καθηγητών υπερτετραπλασιάστηκε. Στην πραγματικότητα, η μεταβολή δεν είναι τόσο εντυπωσιακή, γιατί στην περίοδο 1829-1866 πολλοί διδάσκοντες υπηρετούν στο Γυμνάσιο Λευκάδος για μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ στην περίοδο 1866-1929 υπάρχει πολύ μεγαλύτερη υπηρεσιακή κινητικότητα: πολλοί καθηγητές υπηρετούν για λίγο χρόνο και έπειτα μετατίθενται και αντικαθίστανται από καινούργιους. Με άλλα λόγια, η σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων διευρύνεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, όχι όμως τόσο όσο δείχνουν οι προναφερθέντες αριθμοί.109

109. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 83-112, όπου παρατίθενται οι πίνακες του Συλλόγου Καθηγητών του Γυμνασίου κατά σχολικό έτος, στους οποίους φαίνεται ότι ο αριθμός του

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/53.gif&w=600&h=915

- Καταλυτική είναι η παρουσία της ειδικότητας του φιλολόγου στο σύνολο της διαχρονίας, πράγμα που σημαίνει ότι η κυριαρχία των φιλολογικών μαθημάτων, που διαπιστώθηκε στη φάση του Ιονίου Κράτους, συνεχίζεται και εντείνεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο του Ελληνικού Κράτους. Αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό για έναν τύπο σχολείου με σαφή θεωρητικό και κλασικιστικό προσανατολισμό, ο οποίος μέχρι το 1929, οπότε καταργείται το μέχρι τότε ισχύον εκπαιδευτικό σύστημα, εξακολουθεί να είναι κυρίαρχος: το Γυμνάσιο Λευκάδος συμπορεύεται με το ρυθμό των επίσημων προγραμμάτων της Πολιτείας. Σύμφωνα με τα προγράμματα αυτά, ο χρόνος διδασκαλίας των φιλολογικών μαθημάτων στη διαχρονία 1836-1918 κυμαίνεται σε ποσοστά πάνω από το 50% του συνολικού εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας και φθάνει μέχρι το υψηλό 65,5% του 1867.110

- Η δεύτερη ισχυρή παρουσία, μετά την κυριαρχία των φιλολόγων, είναι αυτή των μαθηματικών και των φυσικών, διαρκώς ισχυροποιούμενη με την πάροδο του χρόνου. Αν αθροίσουμε τα ποσοστά τους στο γράφημα 4, βλέπουμε ότι υπερβαίνουν το 21%. Την ίδια εποχή, κατά τα επίσημα προγράμματα του Υπουργείου Παιδείας, ο χρόνος διδασκαλίας των φυσικομαθηματικών μαθημάτων υφίσταται τις εξής μεταβολές: από το 21,9% του εβδομαδιαίου χρόνου διδασκαλίας το 1836 πέφτει στο 16,4% το 1884, για να ακολουθήσει έκτοτε σταθερά ανοδική πορεία και να φθάσει το 22,1% το 1918.111

- Με την πάροδο του χρόνου ελαττώνεται αισθητά η διδασκαλία των ξένων γλωσσών. Από τις τρεις γλώσσες, που διδάσκονταν κατά την περίοδο του Ιονίου Κράτους, στο τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος απομένει μόνο η διδασκαλία των Γαλλικών. Και στο μάθημα αυτό το Γυμνάσιο Λευκάδος ακολουθεί, όπως είναι φυσικό, τα καθοριζόμενα από τα επίσημα προγράμματα

Συλλόγου Διδασκόντων κατά μέσο όρο διπλασιάζεται στο τετρατάξιο Γυμνάσιο έναντι της περιόδου 1829-1866.

110. Μια βασική ενημέρωση για το θεωρητικό και κλασικιστικό (αλλά όχι κατ' ανάγκη ουμανιστικό) προσανατολισμό του ελληνικού Γυμνασίου μπορεί να βρει κανείς στον Τσουκαλά, ό.π., σ. 555-57, όπου περιγράφει το φαινόμενο, και σ. 559-65, όπου επιχειρεί να το ερμηνεύσει ως οφειλόμενο στην ιδιαιτερότητα της ελληνικής αστικής τάξης, η οποία -παρασιτική ούσα- δεν είχε ανάγκη, όπως οι Ευρωπαίοι αστοί, εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων για να προωθήσει και να προασπίσει τα οικονομικά-κοινωνικά της συμφέροντα, στον Δημαρά, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ', Αθήνα 1977, σ. 486, και στον Αντωνίου, ό.π., σ. 85-123, όπου σχολιάζονται όλα τα δεδομένα των προγραμμάτων της μέσης εκπαίδευσης και όπου μπορεί κανείς να δει, παράλληλα με την καταλυτική παρουσία των φιλολογικών μαθημάτων, και τη μικρή μείωση του χρόνου διδασκαλίας τους με την πάροδο του χρόνου.

111. Για τα ακριβή ποσοστά της εβδομαδιαίας διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών βλ. Αντωνίου, ό.π., passim και, ειδικότερα, σ. 77 και 120.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/54.gif&w=600&h=915

του Υπουργείου Παιδείας. Οι λόγοι της επικράτησης των Γαλλικών εξηγήθηκαν ανωτέρω: είναι η «διεθνής γλώσσα» της Ανατολικής Μεσογείου, η γλώσσα της διπλωματίας και του εμπορίου, η γλώσσα μιας μεγάλης δύναμης, η γλώσσα, τελικά, της «γαλατικής ευγένειας» και του savoir vivre, που ελκύει τους Έλληνες αστούς - ως προς το τελευταίο, ας μην ξεχνάμε ότι τη θεωρούν ως βασικό προσόν της μόρφωσης των θηλέων τέκνων τους.112 Γενικά, οι πολιτιστικές επιδράσεις από τη Γαλλία είναι τόσο έντονες, που οδήγησαν στο τέλος του 19ου αιώνα στη διατύπωση της άποψης ότι η Ελλάδα είναι πολιτιστική επαρχία της Γαλλίας. Από την άλλη, ο περιορισμός των ξένων γλωσσών υποδηλώνει πιθανότατα ένα γνωστό -και παθολογικό- γνώρισμα της ελληνικής εκπαίδευσης: την αυτάρεσκη περιχαράκωση στον εαυτό της και την αποκοπή της από τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη, στη βάση των οποίων βρίσκεται η τότε κυρίαρχη, εθνικιστικής υφής, εκτίμηση ότι η ίδια, λόγω του ένδοξου πολιτισμικού παρελθόντος και της μοναδικότητας της ελληνικής φυλής, δικαιούται και μπορεί να είναι αυτάρκης.113

- Τα στοιχεία για τους γυμναστές είναι ελλιπή, γιατί δεν υπάρχουν στα πρακτικά οι υπογραφές τους, οι οποίες είναι η βασική πηγή των δεδομένων μας. Επί πλέον, πρέπει να σημειώσουμε ότι η Γυμναστική εισάγεται στο Γυμνάσιο -επί τρεις ώρες εβδομαδιαίως για κάθε τάξη- με τα διατάγματα της 22ης Σεπτεμβρίου 1880 και της 22ης Νοεμβρίου 1882, και το πρώτο επίσημο πρόγραμμα της Πολιτείας στο οποίο εμφανίζεται είναι το πρόγραμμα του 1884.114

- Απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά τα μαθήματα πρακτικής φύσεως και, βέβαια, οι ειδικότητες που θα τα διδάξουν. Μπορεί στην εποχή του Ιο

112. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών, Κατάρτι, Αθήνα 21996, σ. 78, και Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (18301893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 92, 112, 192 και αλλαχού passim. Η ίδια στη σ. 155 μάς πληροφορεί ότι στο Διδασκαλείο των κοριτσιών (σχολείο που έβγαζε δασκάλες) τα Γαλλικά καλύπτουν τις περισσότερες διδακτικές ώρες μετά τα Ελληνικά, ενώ στο αντίστοιχο Διδασκαλείο αρρένων τα Γαλλικά δεν διδάσκονταν καθόλου.

113. Για μια πρώτη και γενική κατατόπιση επί του θέματος βλ. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 565, Αλέξης Πολίτης, Ρομαντικά χρόνια, Ε.Μ.Ν.Ε., Μνήμων, Αθήνα 32003, σ. 90-94, όπου πραγματεύεται τη γενικότερη -άρα και στο πεδίο της εκπαίδευσης- καχυποψία της νεοελληνικής κοινωνίας του 1850 προς τη Δύση, και Νέλλη Ασκούνη, «Απέναντι σε δύο αντιθετικές φιγούρες του "εθνικού άλλου": στοιχεία από μια ανάλυση του λόγου των εκπαιδευτικών» στο: «Τι είν' η πατρίδα μας·,», επιμ. Άννα Φραγκουδάκη - Θάλεια Δραγώνα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997, σ. 284-293, όπου υποστηρίζεται ότι η επιφυλακτικότητα προς τη Δύση είναι έντονη στους Έλληνες εκπαιδευτικούς ως και σήμερα.

114. Αντωνίου, ό.π., σ. 97.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/55.gif&w=600&h=915

Ιονίου Κράτους -ειδικά με το νόμο Κ' του 1857- να έγινε πρόβλεψη για τη διδασκαλία τέτοιων μαθημάτων, αλλά στο σύντομο διάστημα μέχρι την Ένωση η προσπάθεια δεν προχώρησε. Μετά την Ένωση ο κυρίαρχος θεωρητικός και κλασικιστικός προσανατολισμός του ελληνικού Γυμνασίου ακύρωσε, όπως είδαμε, ως λανθασμένη και αυτή ακόμα την ημιτελή προσπάθεια. Τέτοιου είδους μαθήματα στο τετρατάξιο Γυμνάσιο είναι μόνο η Καλλιγραφία και η Ιχνογραφία και από το 1914 η Ωδική.

3. Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929) Έχουμε ήδη115 εξηγήσει διεξοδικά ποια ήταν τα τυπικά μορφωτικά προσόντα των ελληνοδιδασκάλων: από αποφοίτους Ελληνικού Σχολείου και μαθητές Γυμνασίου (οι δύο αυτές κατηγορίες αποτελούν την πλειοψηφία κατά το 19ο αιώνα) μέχρι πτυχιούχους ή και διδάκτορες των τριών τμημάτων της Φιλοσοφικής (η τάση που επικρατεί κατά τον 20ό αιώνα). Η απόλυτα ακριβής ταξινόμησή τους σε κατηγορίες είναι ανέφικτη ελλείψει στοιχείων. Είναι όμως εφικτή μια σχετικά ακριβής ταξινόμησή τους με βάση τα αρχειακά δεδομένα116 που παραθέτω στη μελέτη μου για τους καθηγητές. Η ταξινόμηση αυτή είναι η ακόλουθη:

Ελληνοδιδάσκαλοι: Κατά το νόμο, στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι δεν έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Αυτοί διδάσκουν μόνο στο Ελληνικό Σχολείο και όχι στο Γυμνάσιο.

Φιλόλογοι: Στην κατηγορία αυτή υπάγονται όσοι έχουν αποδεικτικό φοίτησης ή αποφοίτησης από το αντίστοιχο τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής. Γι' αυτό οι περισσότεροι εξ αυτών διδάσκουν και στο Γυμνάσιο Λευκάδος -ή παραλλήλως ή σε άλλη χρονική στιγμή- και αναφέρονται ως «ελληνιστές» ή «φιλόλογοι».

Θεολόγοι: Είναι 4 καθηγητές που έχουν φοιτήσει ή έχουν αποφοιτήσει από τη Θεολογική Σχολή. Το επίπεδο των σπουδών τους τεκμαίρεται από το γεγονός ότι έχουν διδάξει και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως θεολόγοι.

115. Βλ. ανωτέρω, Τα τυπικά προσόντα του δασκάλου του Ελληνικού Σχολείου.

116. Βλ. Τσερές, ό.π., σ. 73 και 164-168. Εκεί μπορεί ο αναγνώστης να βρει τα στοιχεία στα οποία στηρίχτηκε η παρούσα ταξινόμηση. Για τις σπουδές ορισμένων υπάρχει βιβλιογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση, ενώ για μερικούς οι σπουδές τους απλώς τεκμαίρονται από το χαρακτηρισμό που τους δίνεται στα κατάστιχα του Αρχείου, σε συνδυασμό με τα υπό του νόμου προβλεπόμενα για τα προσόντα των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο και στο τετρατάξιο Γυμνάσιο.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/56.gif&w=600&h=915

Γαλλικών: Είναι 3 διδάσκοντες στο σύνολο, των οποίων δεν γνωρίζουμε τα τυπικά προσόντα (πλην του I. Σικελιανού, που φοίτησε στη Φιλοσοφική) αλλά οι οποίοι δίδαξαν Γαλλικά και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται στα κατάστιχά του ως ειδικότητας Γαλλικών.

Μαθηματικοί: Είναι 5 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και στα κατάστιχά του αναφέρονται ως ειδικότητας Μαθηματικών, ενώ δεν έχουμε άλλη μαρτυρία για τις σπουδές τους.

Φυσικοί: Είναι 3 καθηγητές που δίδαξαν και στο Γυμνάσιο και αναφέρονται ως ειδικότητας Φυσικών, για τις σπουδές των οποίων επίσης δεν έχουμε άλλη μαρτυρία.

Πριν υποβάλουμε σε επεξεργασία τα στοιχεία, να σημειώσουμε ότι ο κορμός των μαθημάτων που διδάσκονται στο Ελληνικό Σχολείο είναι ίδιος με τον κορμό των μαθημάτων του Γυμνασίου, πλην των Φιλοσοφικών, που διδάσκονται μόνο στο Γυμνάσιο. Αυτονόητο είναι ότι η ύπαρξη κοινού κορμού δεν σημαίνει ότι ίδια είναι και η διδακτέα ύλη των δύο σχολείων και ίδιοι οι διδακτικοί στόχοι του κάθε μαθήματος. Σημαίνει όμως ότι και του Ελληνικού Σχολείου ο προσανατολισμός είναι θεωρητικός-κλασικιστικός. Απλώς, στα Ελληνικά Σχολεία, ο δάσκαλος της κάθε τάξης (ένας για κάθε τάξη - το σύνολο των δασκάλων ενός πλήρους Ελληνικού Σχολείου, όπως της Λευκάδας, είναι τρεις) διδάσκει όλα τα μαθήματα της τάξης και, επομένως, από τη μελέτη της σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων δεν είναι εφικτή η διάκριση αυτού του προσανατολισμού - αυτό μας το πιστοποιεί η μελέτη του σχολικού ωρολογίου και αναλυτικού προγράμματος. Γι' αυτό, το βάρος το ρίξαμε στην ανεύρεση των στοιχείων εκείνων που δείχνουν την ποιοτική εξέλιξη του διδακτικού προσωπικού του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος. Η επεξεργασία των στοιχείων μάς δίνει τα εξής αποτελέσματα:

Στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος στη διαχρονία 1866-1929 υπηρέτησαν 52 διδάσκοντες. Τα γραφήματα 5 και 8 απεικονίζουν την κατανομή των ειδικοτήτων των διδασκόντων αυτών. Το γράφημα 5 έχει ως βάση δεδομένων τον πραγματικό αριθμό των προσώπων που υπηρέτησαν και κατασκευάστηκε για να δοθεί η σωστή εικόνα των πραγματικών μεγεθών του σχολείου, κάτι που δεν γίνεται όταν δουλεύουμε μόνο με ποσοστά. Το γράφημα 8 έχει ως βάση δεδομένων την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του σχολείου - γι' αυτό και είναι πιο αξιόπιστο ως προς τα αιτούμενά μας. Παρά τις αναμενόμενες μικροδιαφορές, η εικόνα που προκύπτει (και από τα δύο γραφήματα, αλλά κυρίως από το 8) είναι σαφής: τη μεγάλη πλειοψηφία την αποτελούν οι ελληνοδιδάσκαλοι και οι φιλόλογοι και ακολουθούν με πολύ μικρότερα ποσοστά οι μαθηματικοί. Από εκεί και κάτω συνωστίζονται με μικρότερα ποσοστά οι θεολόγοι, οι καθηγητές των Γαλλικών, οι φυσικοί, οι γυμναστές και ο 1 καθηγητής της Ιχνογραφίας, ενώ ενός δεν

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/57.gif&w=600&h=915

εξακριβώθηκε ούτε το όνομα. Επομένως, η γενική εικόνα της διαχρονίας αποτυπώνει τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου: την πρώτη θέση κατέχουν εκπαιδευτικοί με τα χαμηλότερα προσόντα, οι ελληνοδιδάσκαλοι, και ο χαρακτήρας του είναι θεωρητικός-κλασικιστικός.

Όταν όμως επιμερίσουμε τη διαχρονία 1866-1929 σε δύο χρονικά τμήματα, ένα που να περιλαμβάνει το 19ο αιώνα και ένα που να περιλαμβάνει τον 20ό, αποκαλύπτονται μεγάλες διαφορές και παρατηρείται μια θεαματική μεταβολή και στους πραγματικούς αριθμούς και στην ποσοστικοποίηση των ειδικοτήτων κατά τον 20ό αιώνα, η οποία αποδεικνύει τη γενικότερη τάση που επικρατεί στην ελληνική εκπαίδευση για την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου των διδασκόντων του Ελληνικού Σχολείου. Συγκεκριμένα:

- Τα γραφήματα 6 και 9 δείχνουν τη συντριπτική υπεροχή (σε απόλυτους αριθμούς και σε ποσοστά ετήσιας παρουσίας αντίστοιχα) των ελληνοδιδασκάλων και των φιλολόγων. Σύμφωνα με το γράφημα 9, οι δύο αυτές ειδικότητες καλύπτουν κατά μέσο όρο το 85% περίπου της ετήσιας σύνθεσης του Συλλόγου Διδασκόντων στον αιώνα αυτόν. Απομένει ένα πενιχρό 15% για να κατανεμηθεί στις άλλες ειδικότητες. Υπάρχει μόνο ένας φυσικός και ένας μαθηματικός - ο τελευταίος υπηρετεί μόνο ένα σχολικό έτος στο γύρισμα του αιώνα, το 1899-1900. Τα γραφήματα δείχνουν ότι τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σχολείου, τα οποία προαναφέραμε, ισχύουν πολύ περισσότερο γι' αυτόν τον αιώνα.

- Αντίθετα, τον 20ό αιώνα η εικόνα αλλάζει θεαματικά, όπως φαίνεται στα γραφήματα 7 και 10: Παρατηρείται σαφής μείωση της παρουσίας των ελληνοδιδασκάλων και σε απόλυτους αριθμούς (από τους 16 πέφτουν στους 4117) και, κυρίως, σε ποσοστά συμμετοχής στην ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων (το 46,72% του γραφήματος 9 γίνεται 35,71% στο γράφημα 10) και άνοδος του ποσοστού των βασικών εκπαιδευτικών ειδικοτήτων, η παρουσία των οποίων ήταν ισχνή ή ανύπαρκτη κατά τον προηγούμενο αιώνα: κατακόρυφη είναι η άνοδος των μαθηματικών και των θεολόγων, πολύ μικρότερη των φυσικών. Η παρουσία των φιλολόγων εξακολουθεί να είναι πολύ ισχυρή, αν και τα ποσοστά τους φυσιολογικά μειώνονται από τη στιγμή

117. Στο γράφημα 7 ο αριθμός 4 ανταποκρίνεται σε ποσοστό 14,81%. Αυτό, αν συγκριθεί με το αντίστοιχο 57,14% των ελληνοδιδασκάλων του γραφήματος 6, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η παρουσία των ελληνοδιδασκάλων όχι απλώς υποχωρεί, αλλά υφίσταται καθίζηση. Δεν είναι έτσι. Απλώς, ο ελληνοδιδάσκαλος Θεοφάνης Κατωπόδης υπερετεί αδιάλειπτα στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος από το 1897 ως και το 1927, με αποτέλεσμα η απόλυτη αριθμητική τιμή των ελληνοδιδασκάλων του 20ού αιώνα να είναι μικρή - επομένως και η ποσοστικοποίηση του να εμφανίζει μικρή αριθμητική τιμή. Το γράφημα 10 αποκαθιστά τα πράγματα.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/58.gif&w=600&h=915

που αυξάνονται τα ποσοστά των προαναφερθεισών ειδικοτήτων. Εμφανίζεται και η ειδικότητα του γυμναστή. Το εκπαιδευτικό επίπεδο των διδασκόντων στο Ελληνικό Σχολείο ανεβαίνει και ο θεωρητικός-κλασικιστικός χαρακτήρας του σχολείου, χωρίς καθόλου να αμφισβητείται, υφίσταται ορισμένες αναπόφευκτες μεταβολές.

Γ. Ο ΤΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ

1. Τόπος καταγωγής των καθηγητών του Γυμνασίου Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929

Το ζητούμενο στο κεφάλαιο αυτό είναι να ανιχνευθεί η εντοπιότητα ή μη των διδασκόντων. Ομαδοποιήθηκαν οι διδάξαντες στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 σε τρεις κατηγορίες: τους «Λευκάδιους», τους «εκτός Λευκάδος» και τους «αλλοδαπούς». Ο διαχωρισμός έγινε είτε με βάση τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία παραθέτω στη σχετική μελέτη μου,118 είτε, για πολλούς, από βέβαιη προσωπική γνώση του γράφοντος είτε, για ελάχιστους, από εκτίμηση. Και θεωρώ βέβαιο ότι, παρά τα τυχόν μικροσφάλματα, δεν αλλοιώνεται η γενική εικόνα.

- Το γράφημα 11 μας δείχνει ότι οι περισσότεροι από τους διδάξαντες στο Γυμνάσιο Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 δεν ήταν Λευκάδιοι στην καταγωγή. Σε πραγματικούς αριθμούς οι Λευκάδιοι είναι 42 (ποσοστό 26,09%) και οι εκτός Λευκάδος 112 (ποσοστό 69,57%). Απομένουν 7 (ποσοστό 4,35%), που κατάγονται από την αλλοδαπή και οι 6 από αυτούς119 ανήκουν στην περίοδο 1829-1866, κατά την οποία τα Επτάνησα βρίσκονται υπό την Προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Η ύπαρξη αυτών των καθηγητών τη δεδομένη χρονική περίοδο δείχνει την, ούτως ή άλλως γνωστή, επικοινωνία των Ιονίων Νήσων με τον ευρωπαϊκό χώρο.

Διαφορετική όμως είναι η εικόνα που μας δίνει το γράφημα 12, η βάση δεδομένων του οποίου δεν είναι ο αριθμός των διδαξάντων αλλά η ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων του Γυμνασίου και γι' αυτό μπορεί να εκφραστεί μόνο με ποσοστά: οι Λευκάδιοι γίνονται πλέον το 40% του συνόλου, οι εκτός Λευκάδος το 53,38% και οι αλλοδαποί το 6,58%. Η εικόνα αυτή αποδίδει πιστότερα την πραγματικότητα, διότι δείχνει το πραγματικό ποσοστό υπηρεσίας Λευκαδίων και μη Λευκαδίων στη διαχρονία, πράγμα που δεν το κάνει ο αριθμός των προσώπων που υπηρέτησαν στο σχολείο.

118. Τσερές, ό.π., passim.

119. Είναι σίγουρα οι Ροβέρτος Σάννον, Ιωάννης Σολαίρ και, κατά πάσα πιθανότητα, οι Μάρκος Βάταγκελ, Πέτρος Βράττιτζ, Βικέντιος Ναννούντσης και Δομήνικος Ματσιάρης. Για περισσότερα βλ. Τσερές, ό.π., σ. 82-93.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/59.gif&w=600&h=915

Μπορεί, π.χ., να πέρασαν από το Γυμνάσιο 10 εκτός Λευκάδος καθηγητές, που να υπηρέτησαν από ένα χρόνο ο καθένας, και ένας Λευκάδιος να υπηρέτησε επί 30 χρόνια. Η ερμηνεία της μεταβολής της εικόνας, που δείχνει το γράφημα 12, είναι εύκολη: η παρουσία των εκτός Λευκάδος διδασκόντων στο σχολείο υπήρξε βραχύχρονη, ενώ η αντίστοιχη των γηγενών μακροχρόνια, γιατί οι μεν επιδιώκουν -όπως πάντα- να μετατεθούν σε άλλο τόπο, συνήθως στο γενέθλιο, ενώ οι δεύτεροι είναι γνωστό ότι επιδιώκουν να παραμείνουν. Η γενική εικόνα, πάντως, που παραμένει είναι ότι η παρουσία των καθηγητών με καταγωγή εκτός Λευκάδος είναι εντονότερη από την παρουσία των Λευκαδίων.120 Με διαφορετικά λόγια: η Λευκάδα δεν φαίνεται να ανέδειξε στην περίοδο που εξετάζουμε τους διδάσκοντες που απαιτούνταν για την επάνδρωση του Γυμνασίου της.

2. Τόπος καταγωγής των δασκάλων του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (1866-1929)

Η ομαδοποίηση των διδασκόντων του Ελληνικού Σχολείου έγινε ακριβώς όπως και η ομαδοποίηση των καθηγητών του Γυμνασίου. Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι στο Ελληνικό Σχολείο ο αριθμός των ντόπιων και των εκτός Λευκάδος διδασκόντων είναι ο ίδιος: 25 (ποσοστό 48,08%) οι πρώτοι, 26 (ποσοστό 50%) οι δεύτεροι (γράφημα 13). Η εικόνα όμως ανατρέπεται εντελώς όταν πάρουμε ως βάση όχι τον αριθμό των ατόμων που δίδαξαν αλλά την ετήσια σύνθεση του Συλλόγου Διδασκόντων, που δείχνει το γράφημα 14: το ποσοστό των γηγενών ανέρχεται στο 76,92% έναντι 22,65% των εκτός Λευκάδος. Δείχνει, δηλαδή, ότι -για τους λόγους που εξηγήσαμε προηγουμένως- η παρουσία των εκτός Λευκάδος διδασκόντων στο σχολείο υπήρξε βραχύχρονη, ενώ αυτή των γηγενών μακροχρόνια και ότι, επομένως, στη διαχρονία 1866-1929 το διδακτικό προσωπικό του σχολείου αποτελούνταν βασικά από Λευκάδιους — μια εικόνα που διαφοροποιείται αρκετά από την αντίστοιχη του Γυμνασίου. Και, αυτονόητα, η εικόνα του γραφήματος αυτού αποδίδει πιστότερα την πραγματικότητα, όπως εξηγήσαμε και για το Γυμνάσιο.

120. Ο Ροντογιάννης, προβάλλοντας στο παρελθόν την εικόνα που είχε για την περίοδο μετά το 1920, καταλήγει σε αντίθετη και λαθεμένη εκτίμηση: Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, ό.π., τ. Β', σ. 678.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/60.gif&w=600&h=915

II. ΤΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ

Α. Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΚΑΙ Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ (ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΑΠΟΛΥΣΗ - ΑΠΟΡΡΙΨΗ - ΔΙΑΚΟΠΗ ΦΟΙΤΗΣΗΣ)

1. Η επεξεργασία των στοιχείων του μαθητικού δυναμικού της Λευκάδας α) Επί Ιονίου Κράτους: Δευτερεύον Σχολείο και Λύκειο Λευκάδος (1829-1866)

Η περίοδος του Ιονίου Κράτους πρέπει να εξεταστεί ξεχωριστά από την επόμενη περίοδο για τους δύο λόγους: Πρώτον, η Λευκάδα ανήκει σε ένα άλλο κράτος, που έχει διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα από το ισχύον στην Ελλάδα: προβλέπει έναν τύπο σχολείου αντί δύο, δηλαδή τριτάξιο Ελληνικό και τετρατάξιο Γυμνάσιο. Και, δεύτερον, τα αρχειακά δεδομένα της εποχής είναι διαφορετικού τύπου από τα αντίστοιχα του τετραταξίου Γυμνασίου και, συνεπώς, επιδέχονται και διαφορετικού τύπου επεξεργασία. Δηλαδή, τα βιβλία του σχολείου τηρούνται διαφορετικά και δεν καταγράφουν τα ίδια ακριβώς στοιχεία. Ακόμα και τα αρχειακά δεδομένα του Δευτερεύοντος Σχολείου είναι διαφορετικά από τα αντίστοιχα του Λυκείου, γιατί, συν τοις άλλοις, έχει μεταβληθεί και η εσωτερική δομή του σχολείου (αριθμός τάξεων και διδακτέα μαθήματα).

Πλήρη αρχειακά δεδομένα για την εποχή του Ιονίου Κράτους, τα οποία αφορούν το θέμα μας, αρχίζουν από το σχολικό έτος 1836-37: από το έτος αυτό αρχίζει η καταγραφή των μαθητών στα μαθητολόγια και στους ελέγχους. Για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος-Ιούλιος 1829, 1829-30 και 1835-36 έχουμε τη μαρτυρία του Ροντογιάννη για τον αριθμό των μαθητών. Με βάση λοιπόν τα δεδομένα αυτά, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις για την πρόσβαση στο σχολικό δίκτυο της δημόσιας121 μέσης εκπαίδευσης και την ενδοσχολική πορεία των μαθητών:

121. Για να σχηματίσουμε πληρέστερη εικόνα, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, παράλληλα με τη δημόσια εκπαίδευση, υπάρχει και ένα ισχυρό δίκτυο ιδιωτικής εκπαίδευσης. Είναι γνωστό ότι ένα μεγάλο μέρος των γόνων της τοπικής αριστοκρατίας φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία ή παρακολουθούσαν κατ' οίκον μαθήματα. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 112, Τσουκαλάς, ό.π., σ. 424, όπου επιχειρείται και συνοπτική ερμηνεία του φαινομένου, και Αλόη Σιδερή, «Η εκπαίδευση στα Επτάνησα όπως εμφανίζεται στα πιστοποιητικά σπουδών των υποψηφίων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας 1842-1860», Πρακτικά ΣΤ' Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου,

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/61.gif&w=600&h=915

Πρώτη διαπίστωση: Όπως μας δείχνει το γράφημα 15, κατ' αρχάς υπάρχει μια έντονη ανοδική τάση, που αρχίζει από το 1829122 με την αθρόα εγγραφή μαθητών και -αφού επανέρχεται σε φυσιολογικά επίπεδα, μετά τον αρχικό ενθουσιασμό που προκάλεσαν η ίδρυση του Δευτερεύοντος Σχολείου και η ανάληψη της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα- κορυφώνεται το σχολικό έτος 1838-39. Τα έτη 1839-1842 η ανοδική τάση μετατρέπεται σε φθίνουσα, αν και ο αριθμός των εγγραφών διατηρείται σε ικανοποιητικά επίπεδα. Από το 1842 η στάθμη των εγγραφών εμφανίζει ραγδαία μείωση, που φθάνει στο έσχατο σημείο της το σχολικό έτος 1850-51. Η ανάκαμψη αρχίζει βαθμιαία από το σχολικό έτος 1851-52 και συνεχίζεται σε σταθερό ρυθμό ως την Ένωση, με κορυφαίο σημείο το σχολικό έτος 185758. Πάντως, η πτώση του διαστήματος 1842-1851 είναι τόσο έντονη, ώστε εξουδετερώνει τις πριν και μετά ανοδικές τάσεις και κάνει φθίνουσα τη γενική τάση του γραφήματος στη διαχρονία 1829-1865. Για να ολοκληρωθεί η εικόνα, πρέπει να υπενθυμίσουμε αυτό που ήδη αναφέραμε και το οποίο σαφώς προκύπτει από το Βιβλίον Γενικής Καταγραφής των ετών 1836-1853: κατά την πρώτη δεκαετία του Σχολείου, κυρίως, εγγράφονταν και πολλοί μικροϋπάλληλοι της διοίκησης, για να εξασφαλίσουν ορισμένα μορφωτικά εφόδια, σύμφωνα με σχετική απόφαση της Κυβέρνησης.123

Δεύτερη διαπίστωση: Τα γραφήματα 16 (κυρίως) και 17 για το Δευτερεύον Σχολείο (1829-1857) μας πληροφορούν ότι ο αριθμός των μαθητών που παρακολουθούν τα διάφορα μαθήματα μειώνεται δραματικά από τάξη σε τάξη. Ειδικά στην τελευταία τάξη, τη Δ', ο αριθμός των μαθητών μειώνεται παρά πολύ, με εξαίρεση το μάθημα των Ελληνικών. Και μια τόσο μεγάλη μείωση δεν μπορεί να οφείλεται μόνο στον ενδοσχολικό παράγοντα της απόρριψης αλλά, κυρίως, σε εξωσχολικούς-κοινωνικούς παράγοντες. Στην ίδια διαπίστωση μας οδηγούν και τα γραφήματα 18 (κυρίως) και 19 για το Λύκειο Λευκάδος (1857-1866): Οι δυσκολίες πρόσβασης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δεν απαντώνται μόνο στο στάδιο της αρχικής εγγραφής, αλλά

Ζάκυνθος 23-27/9/1997, τ. Γ', Αθήνα 2002, σ. 187-203, όπου δημοσιεύονται βεβαιώσεις υποψήφιων φοιτητών ότι παρακολούθησαν ιδιωτικό σχολείο ή ιδιαίτερα κατ' οίκον μαθήματα.

122. Τα δεδομένα για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος 1829-Ιούλιος 1829, 1829-1830 και 1835-36, για τα οποία δεν υπάρχουν έλεγχοι και μαθητολόγια, τα παίρνω από τον Ροντογιάννη, ο οποίος τα έχει εντοπίσει από άλλες αρχειακές πηγές, μη προσιτές πλέον σε εμένα (Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222, 231 και 232 αντίστοιχα). Κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222) το Φεβρουάριο είχαν εγγραφεί στο, έτοιμο να ανοίξει, Δευτερεύον Σχολείο Λευκάδος 145 μαθητές. Προφανώς η αθρόα προσέλευση οφείλεται στον αρχικό ενθουσιασμό και δεν φοίτησαν όλοι, αν λάβουμε υπόψη ότι το Δεκέμβριο του 1829, πάλι κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 231), φοιτούσαν μόνο 67.

123. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/62.gif&w=600&h=915

εντείνονται δραματικά και κατά τη διάρκεια της φοίτησης, βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε φαινόμενο μεγάλης ενδοσχολικής διαρροής. Αυτό επιβεβαιώνεται από τις σημειώσεις στη στήλη «Παρατηρήσεις» του καταστίχου Βιβλίον Γενικής Καταγραφής από του 1836-37 σχ. έτους μέχρι του 1852-53 σχ. έτους (α.α. Καταλόγου του Αρχείου 80/3), στην οποία απαντούν πολλές σημειώσεις του τύπου «απεχώρησεν του σχολείου». Και είναι, επίσης, γνωστό ότι το γεγονός αυτό δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο των σχολείων της Λευκάδας,124 αλλά είναι γενικό γνώρισμα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος (καλύτερα, της ελληνικής κοινωνίας) κατά την ίδια χρονική περίοδο. Και όχι μόνο της ελληνικής, αλλά όλων των κοινωνιών όταν διανύουν τα ίδια στάδια ανάπτυξης. Να προσθέσουμε επίσης ότι το φαινόμενο συνεχίζει να υπάρχει και σήμερα, υπό εντελώς διαφορετικούς κοινωνικούς επικαθορισμούς, βέβαια. Μια τελευταία παρατήρηση: στα γραφήματα, που εξετάζουμε στο παρόν κεφάλαιο, το φαινόμενο της ενδοσχολικής διαρροής αποτυπώνεται καθαυτό -δεν απεικονίζεται η σχέση ανάμεσα στη σχολική διαρροή και στην κοινωνική προέλευση των μαθητών-, η ταξική, τελικά, φύση της σχολικής διαρροής. Τη σχέση αυτή θα την εξετάσουμε παρακάτω στο κεφάλαιο «Σχέση κοινωνικής προέλευσης των μαθητών και σχολικής επίδοσης».

Τρίτη διαπίστωση: Το γράφημα 20 μας δείχνει ότι, αν αθροίσουμε τον αριθμό των ετήσιων εγγραφών των μαθητών και τον ετήσιο αριθμό των προσελεύσεων στις εξετάσεις, θα διαπιστώσουμε ότι οι μαθητές που προσέρχονται στις εξετάσεις είναι πολύ λιγότεροι από αυτούς που εγγράφονται. Και αυτή η διαπίστωση μας επιτρέπει να υπολογίσουμε ακριβέστερα τη δυνατότητα πρόσβασης στο σχολείο απ' ό,τι μας επιτρέπει ο αριθμός των εγγραφών, ο οποίος μας δίνει μια εικόνα πολύ καλύτερη από την πραγματική, σχεδόν πλασματική. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουμε είναι το ίδιο ακριβώς με το προηγούμενο: Πολλοί εγκαταλείπουν το σχολείο κατά τη διάρκεια της φοίτησης. Σημειώνουμε εδώ ότι στοιχεία συγκριτικά διαθέτουμε μόνο για το Δευτερεύον Σχολείο και όχι για το Λύκειο (1857-1866). Για το Λύκειο έχουμε μόνο εγγραφές μαθητών και όχι επαρκή στοιχεία για την προσέλευσή τους στις εξετάσεις.

Τέταρτη διαπίστωση: Τα παραπάνω γραφήματα μας δείχνουν ότι στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο και στο συγκεκριμένο τύπο σχολείου το μέγεθος «πρόσβαση στο σχολείο» επηρεάζεται από την παράμετρο του σχολικού προγράμματος. Με άλλα λόγια, σε ορισμένα μαθήματα εγγράφονται περισσότεροι,125 σε άλλα λιγότεροι κ.λπ. Πρωτεύουν οι εγγραφές στα Ελληνικά

124. Για τη σχολική διαρροή γενικά βλ. Μαρία Ηλιου, Εκπαιδευτική και κοινωνική δυναμική. Πορεία, Αθήνα 1984, σ. 65-72. Η έρευνα της Ηλιου αναφέρεται όμως μόνο στη μεταπολεμική Ελλάδα.

125. Να υπενθυμίσουμε ότι οι μαθητές μπορούσαν να γραφούν, μετά από κατατακτήριες

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/63.gif&w=600&h=915

και ακολουθούν οι εγγραφές στα Μαθηματικά και στις ξένες γλώσσες - παραφωνία αποτελεί ο μεγάλος αριθμός των μαθητών του Λυκείου των εγγραφέντων στην Ιστορία. Η προτίμηση αυτή είναι φυσιολογική και αναμενόμενη: οι μαθητές προτιμούν, όπως και σήμερα, τα μαθήματα εκείνα που το σχολικό σύστημα και η ευρύτερη κοινωνία θεωρούν πιο σημαντικά για την προαγωγή και για τη μελλοντική επαγγελματική τους αποκατάσταση.

Η προσπάθεια ερμηνείας των ανωτέρω διαπιστώσεων μας οδηγεί στις κατωτέρω επισημάνσεις:

α) Η αρχική έκρηξη οφείλεται στον ενθουσιασμό που φυσιολογικά προξένησε η ίδρυση ενός σχολείου μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα, στο πλαίσιο μιας γενικότερης προσπάθειας του κράτους για τη διοργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στο σύνολο της. Είναι πειστική η άποψη του Ροντογιάννη126 ότι η ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον Ψαλίδα ενίσχυσε τον ενθουσιασμό των Λευκαδίων.

β) Την πτώση των εγγραφών από το 1839-40 μέχρι το 1850-51 ο Ροντογιάννης την αποδίδει127 -με αξιοπρόσεκτα αλλά όχι αμάχητα επιχειρήματαστην κακή ποιότητα του διδακτικού προσωπικού, που διέψευσε τις αρχικές προσδοκίες, αλλά και στην αδυναμία ή στην αδιαφορία των αρμόδιων κρατικών φορέων, γεγονός που αναγκάζει το διευθυντή του σχολείου Σπυρίδωνα Φέτση να γράψει την 7η Αυγούστου 1850 προς το «Γενικό Επιθεωρητή της Προκαταρκτικής και Δευτερευούσης Παιδείας» στην Κέρκυρα ότι... ήθελε είναι προτιμότερον και ωφελιμώτερον να παύσει η ενταύθα Παιδεία παρά εις την οποίαν ευρίσκεται θεσιν.128 Θεωρώ ότι στους ανωτέρω λόγους πρέπει να προσθέσουμε ως ισχυρό αντικίνητρο για την πρόσβαση στο Δευτερεύον Σχολείο την επιβολή διδάκτρων, που προβλεπόταν μεν και από το άρθρο 24 της πράξης ΙΣΤ/31.5.1828 του Γ' Επτανησιακού Κοινοβουλίου, φαίνεται όμως ότι εφαρμόστηκε με την πράξη 34 της 6/18-5-1842 του Ζ' Κοινοβουλίου. Την επιβολή διδάκτρων —μαζί με το χαμηλό επίπεδο του διδακτικού προσωπικού— ως αιτία της μείωσης των μαθητών των Δευτερευόντων Σχολείων αναφέρει στην έκθεσή του της 16.5.1843 ο Γενικός Επιθεωρητής Έκτωρ Ρίκης129 - επιβολή από την οποία εξαιρέθηκαν με το νόμο Κ' του 1857 οι «παντελώς άποροι».

κτήριες εξετάσεις, σε ορισμένα μόνο μαθήματα και σε άλλα όχι. Επίσης, τα μαθήματα

στα οποία εγγράφονταν δεν ήταν υποχρεωτικά της ίδιας τάξης, αλλά τα επέλεγαν ανάλογα με το επίπεδο των γνώσεων τους.

126. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222.

127. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 252. Βλ. και Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

128. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 254.

129. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/64.gif&w=600&h=915

γ) Η αύξηση των εγγραφών από το 1852-53, κατά τον Ροντογιάννη, συνδέεται με την ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον ικανό Σπυρίδωνα Βρεττό.130 Αλλά, νομίζω, περισσότερο πρέπει να οφείλεται στο ανέβασμα του επιπέδου του σχολείου, στο πλαίσιο της αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που επιχειρήθηκε με το νόμο Κ' του 1857, και στην κατάργηση των διδάκτρων για τους «παντελώς άπορους» που προέβλεπε ο νόμος αυτός.131 δ) Για να αξιολογήσουμε καλύτερα τα δεδομένα, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι είναι συνηθισμένο ο αριθμός των μαθητών να αυξομειώνεται κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: οι μαθητές μπορούν να διακόπτουν, να επανέρχονται, να εγγράφονται ή να επανεγγράφονται ακόμα και τον Ιούλιο. Τα κατάστιχα της περιόδου (τα βιβλία πρακτικών κυρίως) είναι γεμάτα από τέτοιες εγγραφές.

β) Μετά την Ένωση: Τετρατάξιο μικτό Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) Για να είναι πληρέστερη η ανάγνωση των γραφημάτων, πρέπει να σημειώσουμε ότι το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος είναι το μοναδικό Γυμνάσιο σε όλο το νομό και, επί πλέον, είναι το σχολείο υποδοχής των μαθητών της απέναντι ακαρνανικής ακτής, της εκτεινόμενης από τη Βόνιτσα μέχρι τον Αστακό.

Το γράφημα 21 δίνει το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος, χωρίς διάκριση φύλου και τάξης. Από την ανάγνωσή του μπορούμε να συμπεράνουμε: α) Ότι η πρόσβαση (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στο σχολείο, με βάση υπολογισμού την εγγραφή, ακολουθεί σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων (π.χ., κατά τα σχολικά έτη 1876-77 και 1877- 78 το επανιδρυθέν σχολείο λειτουργεί μόνο με τις τάξεις Α' και Β', για το σχολικό έτος 1878-79 τα στοιχεία είναι ελλιπή και το 1879-80 δεν λειτουργεί ακόμα η Δ' τάξη), τα οποία όμως δεν μπορούν να την αλλάξουν.

β) Τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην προαγωγή-απόλυση ή απόρριψη των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα λείπει (από το σύνολο των εγγραφέντων) ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι, κατ' ουσίαν, είναι απορριφθέντες.

130. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 258.

131. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 268.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/65.gif&w=600&h=915

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης δείχνει και το γράφημα 22, το οποίο μας δίνει (για τεχνικούς λόγους: εποπτικά, χωρίς αριθμούς) τον αριθμό των μαθητών που έχει εγγραφεί σε κάθε τάξη κατά σχολικό έτος - η τάση δηλαδή έχει κατανεμηθεί στις τέσσερις τάξεις του σχολείου. Το γράφημα δείχνει επίσης και τη σημαντική ενδοσχολική διαρροή, δηλαδή τη μείωση των μαθητών από τάξη σε τάξη, γεγονός που δείχνει ότι είναι ισχυροί οι δύο παράγοντες που την προκαλούν: ο ενδοσχολικός παράγοντας της σχολικής αποτυχίας και ο εξωσχολικός παράγοντας της εγκατάλειψης του σχολείου, ο οποίος, με τη σειρά του, οφείλεται σε σειρά οικονομικών-κοινωνικών αιτίων που επιχωριάζουν στην κοινωνία της Λευκάδας κατά την εποχή αυτή.

Το γράφημα 23 κατανέμει τη γενική τάση του γραφήματος 21 στα δύο φύλα χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο παράγοντας «τάξη», δηλαδή αποτυπώνει, ξεχωριστά και παράλληλα, τη διαχρονική εξέλιξη του συνολικού δυναμικού των αρρένων και των θηλέων ξεχωριστά κατά σχολικό έτος. Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό έτος 1901-02, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν την αναμενόμενη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική αυξητική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία δεν παρουσιάζει έντονες αποκλίσεις. Μια λεπτομερέστερη εξέταση όμως μας πείθει ότι η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς πιο ανοδική από την αντίστοιχη των θηλέων, η οποία φθάνει στη μέγιστη τιμή της το σχολικό έτος 1922-23: 50 θήλεις έναντι 183 αρρένων και συνόλου 233, το οποίο είναι επίσης το υψηλότερο στο τετρατάξιο Γυμνάσιο. Το γράφημα 24, πάλι, μας δείχνει, στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη, τη συνολική μεγάλη υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: μόνο το 8,11% των εγγραφέντων στο διάστημα αυτό ήταν γυναίκες.

Τα γραφήματα 25, 26, 27 και 28, που αποτυπώνουν την τάση της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τέσσερις τάξεις, μας οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: η τάση και των δύο μεταβλητών είναι ανοδική, δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους θεαματικές αποκλίσεις, η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη της αντίστοιχης των θηλέων και στις τέσσερις τάξεις. Το τελευταίο επιτρέπει τη βάσιμη υπόθεση ότι ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Επί πλέον, αποτυπώνεται και εδώ η —σε απόλυτους αριθμούς- συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 29 και 30 αποτυπώνεται σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τέσσερις τάξεις μέσα στη δια-

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/66.gif&w=600&h=915

διαχρονία 1901-29 - πριν το 1901 δεν υπάρχουν εγγεγραμμένες μαθήτριες στο σχολείο. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, αποτυπώνει τα μεγάλα ποσοστά της ενδοσχολικής διαρροής γενικώς (δηλαδή, αρρένων και θηλέων συνολικά) αλλά και ειδικώς (δηλαδή, χωριστά αρρένων και θηλέων). Ως προς το τελευταίο, η κατανομή δείχνει ότι από την Α' στη Β' τάξη το συνολικό ποσοστό των διαρροών των θηλέων υπήρξε ελαφρώς μεγαλύτερο, από τη Β' στη Γ ελαφρώς μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό των διαρροών των αρρένων, ενώ από τη F στη Δ' αισθητά μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό διαρροής των θηλέων. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το συμπέρασμα που αποκομίσαμε από την ανάγνωση των γραφημάτων 25, 26, 27 και 28, ότι δηλαδή ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Το ίδιο δείχνει πολύ καλά και ο επόμενος πίνακας, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία των μαθητών, αρρένων και θηλέων, από την Α' ως τη Δ' τάξη, καταγράφοντας τον αριθμό των απωλειών και τον ποσοστιαίο υπολογισμό αυτών των απωλειών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1901-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

1901-05

28

24

20

15

13

46,42%

4

4

4

3

1

25%

1902-06

43

26

22

20

23

53,46%

0

0

0

0

0

-

1903-07

37

32

23

21

16

21,73%

0

0

0

0

0

-

1904-08

23

23

23

18

5

46,87%

0

0

0

0

0

-

1905-09

32

29

16

17

15

30,43%

0

0

0

0

0

-

1906-10

23

22

19

16

7

52,17%

0

0

0

0

0

-

1907-11

23

17

12

11

12

26,08%

0

3

2

1

2

66,66%

1908-12

23

20

18

17

6

55,88%

1

1

1

1

0

0%

1909-13

34

21

15

15

19

65,21%

2

0

0

0

2

100%

1910-14

23

19

10

8

15

20,83%

1

1

1

1

0

0%

1911-15

24

20

25

19

5

37,03%

1

1

1

1

0

0%

1912-16

27

15

19

17

10

48,38%

5

4

3

2

3

60%

1913-17

31

21

18

16

15

61,29%

2

0

0

0

2

100%

1914-18

31

20

16

12

19

61,29%

3

2

1

1

2

66,66%

1915-19

34

23

21

16

18

52,94%

4

6

2

2

2

50%

1916-20

27

24

22

23

4

14,81%

6

4

3

3

3

50%

1917-21

34

24

25

23

11

32,35%

8

5

4

4

4

50%

1918-22

34

26

24

24

10

29,41%

4

2

2

0

4

100%

1919-23

56

36

41

31

25

44,64%

12

12

7

8

4

33,33%

1920-24

31

29

29

30

1

3,22%

7

7

7

7

0

0%

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/67.gif&w=600&h=915

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Τάξη

Απώ

Επί

Τάξη Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

1921-25

65

50

48

37

28

43,07%

21

18

9

7

14

66,66%

1922-26

73

54

46

52

21

28,76%

17

9

8

6

11

64,70%

1923-27

53

37

38

35

18

33,96%

17

14

14

13

4

23,52%

1924-28

45

36

37

36

9

20%

5

4

5

6

(+)1

0%

1925-29

52

45

38

40

12

23,07%

3

5

5

4

(+)1

0%

1926-29

63

56

48

0

15

23,80%

14

12

12

0

2

14,28%

1927-29

54

43

0

0

11

20,37%

4

4

0

0

0

0%

1928-29

48

0

0

0

0

-

10

0

0

0

0

-

Σύνολο

1071

792

673

569

363

151

119

93

70

1

ΘΗΛΕΙΣ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τετραετή διάρκειά της από την Α' στη Δ' τάξη, ξεχωριστά για τους άρρενες και τις θήλεις. Π.χ., στην τετραετία 1901-1905 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1901-02 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους πάντως σημειώνονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη προσελθόντες) 28 άρρενες, το σχολικό έτος 1902-03 η Β' τάξη είχε 24 άρρενες (από τους 28 της Α'), το σχολικό έτος 1903-04 η Γ τάξη 20 (από τους 24 της Β') και το σχολικό έτος 1904-05 η Δ' 15 (από τους 20 της Γ).

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Δ' απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Όταν υπάρχουν περισσότεροι μαθητές στη Δ' από την Α' (στις τετραετίες 1924-28 και 1925-29 για τις θήλεις), αυτό σημαίνει ότι η μεν Α' τάξη αυτών των τετραετιών δεν είχε μεγάλες απώλειες, οι δε Β' ή Γ', ή και οι δύο, είχαν, με αποτέλεσμα στη Δ' τάξη των τετραετιών αυτών να συσσωρευτούν περισσότεροι μαθητές απ' ό,τι στην Α'.

4. Από το σχολικό έτος 1926-27 η τετραετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το τετρατάξιο Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της τριετίας 1926-29 με τέρμα τη Γ' τάξη και της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορούσε να υπολογιστεί ποσοστό.

γ) Μετά την Ένωση: Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Πριν προχωρήσουμε στην αποκωδικοποίηση των γραφημάτων, να υπενθυμίσουμε ότι στη Λευκάδα, εκτός από το Ελληνικό Σχολείο της πόλης, λειτουργούν σε κάποια διαστήματα της περιόδου 1866-1929 και τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής. Στην απέναντι ακαρνανική ακτή Ελληνικά Σχολεία αποκτούν, αρχής γενομένης προς το τέλος του αιώνα, η Βόνιτσα, η Ζαβέρδα (Πάλαιρος), ο Μύτικας, ο Αστακός, η Αμφιλοχία και η Κατούνα Ξηρομέρου.

Η ανάγνωση των γραφημάτων μάς οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις: Το γράφημα 31 μάς δίνει τη διαχρονική μεταβλητή του μαθητικού δυναμικού, δηλαδή το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος χωρίς διάκριση φύλου ή

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/68.gif&w=600&h=915

τάξης. Το γράφημα 31 δείχνει σχεδόν ό,τι και το αντίστοιχο γράφημα 21 για το Γυμνάσιο Λευκάδος, δηλαδή:

α) Ότι η πρόσβαση στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος -με βάση υπολογισμού την εγγραφή- ακολουθεί στη διαχρονία σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η προφανής κάμψη της δεκαετίας του 1890-1900, η οποία οφείλεται στη λειτουργία των νέων Ελληνικών Σχολείων του Αγίου Πέτρου, της Καρυάς, της Βασιλικής, της Βόνιτσας, της Παλαίρου, του Μύτικα, της Κατούνας και του Αστακού, τα οποία απορροφούν έναν αριθμό μαθητών. Μια δεύτερη είναι η σύντομη κάμψη των ετών 1905-08, για την οποία δεν βρίσκω πειστική αιτία. Οι μειώσεις αυτές, πάντως, δεν μπορούν να αλλάξουν την ανοδική τάση.

β) Τη σχέση πρόσβασης και σχολικής επίδοσης, δηλαδή της προαγωγήςαπόλυσης ή απόρριψης των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα δεν εμφανίζεται ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι κατ' ουσίαν είναι απορριφθέντες.

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης, που δείχνει η αντίστοιχη γραμμή του ανωτέρω γραφήματος, δείχνει και το γράφημα 32 - μόνο που εδώ η τάση έχει κατανεμηθεί στις τρεις τάξεις του Σχολείου. Σημειωτέον ότι για λόγους τεχνικούς στο γράφημα δεν υπάρχουν αριθμοί. Ενδιαφέρον -και απόκλιση από το αντίστοιχο γράφημα για το Γυμνάσιο- παρουσιάζει η έντονα ανοδική τάση της Γ τάξης, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ισχυρότερη από την αντίστοιχη της Β' αλλά και της Γ — δηλαδή, σε αριθμούς η F τάξη έχει περισσότερους μαθητές από τη Β' και την Α'. Το εκ πρώτης όψεως παράδοξο ερμηνεύεται, κυρίως, από τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία μας πληροφορούν ότι οι απορριπτόμενοι στις εισαγωγικές εξετάσεις του Γυμνασίου επανεγγράφονταν στη Γ' τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Υπάρχει, επίσης, η περίπτωση -προβλεπόμενη από το νόμο και αρκετά συνηθισμένη- κάποιοι μαθητές να γράφονται κατ' ευθείαν στη F τάξη, όπως και στη Β', κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.

Στο διάγραμμα 33 ο συνολικός (χωρίς διάκριση αρρένων και θηλέων) αριθμός των εγγραφέντων μαθητών του γραφήματος 31 (πρώτη γραμμή) κατανέμεται στα δύο φύλα γενικώς, χωρίς δηλαδή να υπολογίζεται η παράμετρος «τάξη». Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/69.gif&w=600&h=915

έτος 1899-1900, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν τη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία παρουσιάζεται ισορροπημένη, χωρίς ορατές αποκλίσεις, αντιθέτως με το Γυμνάσιο, όπου η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των θηλέων. Τη μέγιστη τιμή της τη σημειώνει το σχολικό έτος 1923-24 και δεν είναι τυχαίο ότι το προηγούμενο σχολικό έτος έχουν εγγραφεί στο σχολείο 10 μαθητές, παιδιά προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από τα οποία τα 5 είναι κορίτσια. Και είναι αναμενόμενη αυτή η πιο ισορροπημένη σχέση των δύο μεταβλητών στο Ελληνικό Σχολείο, διότι είναι φυσικό οι αντιλήψεις που κρατούσαν τα θήλεα τέκνα μακριά από τη μέση εκπαίδευση να είναι πιο ανθεκτικές, όταν επρόκειτο για το δεύτερο κύκλο της, το Γυμνάσιο, και πιο ελαστικές, όταν επρόκειτο για τον πρώτο κύκλο της, το Ελληνικό. Τέλος, το γράφημα 34 μας δείχνει στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη τη συνολική συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: 88,04% έναντι 11,96%.

Τα γραφήματα 35, 36 και 37 αποτυπώνουν τη διαχρονική εξέλιξη της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τρεις τάξεις του Σχολείου — υπό άλλη διατύπωση, δείχνουν και την ενδοσχολική διαρροή κατά φύλο, διαρροή που οφείλεται είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου, δηλαδή σε εξωσχολικόκοινωνικό αίτιο, είτε σε αποτυχία προαγωγής, δηλαδή σε ενδοσχολικό αίτιο. Τα γραφήματα μας οδηγούν στο ίδιο γενικό συμπέρασμα: οι τάσεις και των δύο μεταβλητών, δηλαδή της πρόσβασης αρρένων και της πρόσβασης θηλέων, είναι ανοδικές και δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους ισχυρές αποκλίσεις. Αν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα δούμε ότι η τάση πρόσβασης των θηλέων στην Α' τάξη είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των αρρένων. Με άλλα λόγια, στη διαχρονία η σχέση εγγραφέντων αρρένων και θηλέων στο Ελληνικό Σχολείο βελτιώνεται υπέρ των θηλέων, ενώ το αντίστροφο συμβαίνει στη Β' και στη F τάξη. Αυτή η διαφορά οδηγεί αναγκαστικά στην εξής παραδοχή: ή τα κορίτσια εγκαταλείπουν ευκολότερα το σχολείο ή το ποσοστό της σχολικής τους αποτυχίας υπερβαίνει το αντίστοιχο των αρρένων, ή και τα δύο. Από κοινού και οι τρεις τάξεις δίνουν την ισορροπημένη σχέση που αποτυπώνει το γράφημα 33. Επί πλέον, αποτυπώνεται και στο γράφημα αυτό η αριθμητικά συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο της κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 38 και 39 αποτυπώνεται -στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη- σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τρεις τάξεις μέσα στη διαχρονία 1866-1929. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, υποδεικνύει, όπως και τα γραφήματα 35, 36 και 37, ότι

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/70.gif&w=600&h=915

από τάξη σε τάξη υπήρξαν αξιοσημείωτες απώλειες μαθητικού δυναμικού και των δύο φύλων, οφειλόμενες είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου είτε σε αποτυχία προαγωγής. Ειδικότερα, υποδεικνύει ότι από την Α' στη Β' τάξη «χάθηκε» μεγαλύτερο ποσοστό άρρενος μαθητικού δυναμικού, ενώ από τη Β' στη Γ τάξη υπήρξε μεγαλύτερο το ποσοστό των απωλειών του μαθητικού δυναμικού των θηλέων. Για να μην υπάρξει σύγχυση, η τάση που ανιχνεύσαμε κατά την ανάγνωση των γραφημάτων 35, 36 και 37 και δίνει ασθενέστερη -έναντι της αντίστοιχης των αρρένων- την τάση πρόσβασης των θηλέων στη Β' και στη Γ τάξη δεν μπορεί να συγκριθεί ευθέως με τα συμπεράσματα των παρόντων γραφημάτων, διότι τα υπό σύγκριση μεγέθη δεν είναι ομόλογα.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που δείχνουν την ενδοσχολική διαρροή στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, σε αντίθεση με τα αντίστοιχα στοιχεία του τετραταξίου Γυμνασίου, είναι επισφαλή και, ως εκ τούτου, και τα εξ αυτών παράγωγα συμπεράσματα πρέπει να αντιμετωπίζονται αναλόγως. Η επισφάλεια οφείλεται στα εξής:

- Υπάρχει η δυνατότητα εγγραφής μαθητή στη Β' ή στη Γ τάξη κατόπιν κατατακτηρίων εξετάξεων. Επομένως, οι τάξεις αυτές μπορεί να φανερώνουν αριθμό μαθητών μεγαλύτερο από την προηγούμενή τους τάξη. Δηλαδή, η ενδοσχολική διαρροή δεν εμφανίζεται, καθώς την υπερκαλύπτει η αύξηση αυτή. Και από την έρευνα φαίνεται ότι η κατ' οίκον διδασκαλία συνηθιζόταν πιο πολύ για τις μαθήτριες παρά για τους μαθητές.

- Πολλοί από τους απορριπτόμενους, όπως καθαρά φαίνεται στους Γενικούς Ελέγχους, στις εισαγωγικές για το Γυμνάσιο επανεγγράφονταν στη F τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Και στα πρακτικά φαίνεται το ίδιο. Π.χ., στο πρακτικό Δ' της 28ης Σεπτεμβρίου 1892 (Βιβλίο πρακτικών του Γυμνασίου Λευκάδος 1868-1909, φ. 148ν, α.α. 37/27 του Καταλόγου του Αρχείου) ορίζεται ρητώς ότι ο Σύλλογος Διδασκόντων το μαθητή Κωνσταντίνο Κατηφόρη, που απερρίφθη στις εισιτήριες εξετάσεις του Γυμνασίου, υπεχρέωσε να διακούση και πάλι τα μαθήματα εν τω Ελληνικώ Σχολείω. Δεν γνωρίζω βάσει ποιων διατάξεων γίνεται αυτό, αλλά είναι βέβαιο ότι αυτό συνέβαινε. Υπάρχει μάλιστα περίπτωση μαθητή, του Μεσσήνη Δημητρίου, που εγγράφεται τέσσερα συνεχή έτη (από το 1921 μέχρι το 1925) στη F τάξη του Ελληνικού Σχολείου, ύστερα από αντίστοιχες αποτυχίες στις εισαγωγικές του Γυμνασίου. Χωρίς να έχω καταμετρήσει ακριβώς όλες τις σχετικές περιπτώσεις, θεωρώ ότι το ποσοστό των μαθητών αυτών δεν είναι αμελητέο και ότι συντελεί στην απόκρυψη της ενδοσχολικής διαρροής.

Ο παρακάτω πίνακας, αντίστοιχος με τον παρόμοιο του τετραταξίου Γυμνασίου, δείχνει ακριβώς ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να συλληφθεί η ενδοσχολική διαρροή των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

Σελ. 70
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 51
    

    2. Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος στη διαχρονία 1829-1929 Ας παρακολουθήσουμε τώρα τα ίδια ποσοτικά δεδομένα (αριθμό υπηρετούντων και ειδικότητες) στη διαχρονία 1829-1929, δηλαδή σε μια χρονική περίοδο που περιλαμβάνει την ιόνια φάση του Γυμνασίου (1829-1866) και τη ζωή του μικτού τετραταξίου Γυμνασίου (1866-1929), αφού πρώτα παραθέσουμε ένα γενικό πίνακα που δείχνει τα διδασκόμενα μαθήματα στο Γυμνάσιο Λευκάδος και τις ειδικότητες που τα δίδασκαν. Ο πίνακας είναι πολύ γενικός, αλλά δείχνει καλά το βασικό κορμό του σχολικού προγράμματος κατά το διάστημα 1836-1929 και συντελεί επαρκώς στην κατανόηση της επεξεργασίας των στοιχείων που επιχειρούμε.108

    ΠΙΝΑΚΑΣ 5

    ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

    ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1866-1929: ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

    Μάθημα

    Ειδικότητα που το διδάσκει

    Σημειώσεις

    Αρχαία Ελληνικά

    Φιλόλογος

    Θρησκευτικά

    Θεολόγος

    Ιστορία

    Φιλόλογος

    Μαθηματικά

    Μαθηματικός

    Φυσικά

    Φυσικών

    Χημεία

    Φυσικών

    Αυτοτελώς από το 1884.

    Φιλοσοφικά

    Φιλόλογος

    Γαλλικά

    Ξένων γλωσσών

    Λατινικά

    Φιλόλογος

    Καλλιγραφία

    Καλλιτεχνικών

    Ιχνογραφία

    Καλλιτεχνικών

    Γυμναστική

    Γυμναστής

    Διδάσκεται από το 1880.

    Κοσμογραφία

    Μαθηματικός

    Αυτοτελώς από το 1884.

    Γεωγραφία

    Κάθε ειδικότητα

    Αυτοτελώς από το 1884.

    Ωδική

    Μουσικός

    Πρωτοεμφανίζεται το 1914.

    Να υπενθυμίσουμε επίσης ότι, σύμφωνα με το άρθρο 66 του διατάγματος του 1836, ο σύλλογος ενός πλήρους τετραταξίου Γυμνασίου αποτελείται από πέντε καθηγητές: 1 μαθηματικό, 2 για τις κλασικές γλώσσες (δηλαδή, φιλο-

    108. Για περισσότερες λεπτομέρειες επί του θέματος των σχολικών προγραμμάτων βλ. Αντωνίου, ό.π., τ. Γ, σ. 13-82.