Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 6-25 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/6.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/7.gif&w=600&h=915

Στην Κατερίνα και στην Αλεξάνδρα

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/8.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/9.gif&w=600&h=915

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Με το Αρχείο του 1ου Ενιαίου Λυκείου Λευκάδος είχα μια πρώτη επαφή από τα πρώτα χρόνια που διορίστηκα στη μέση εκπαίδευση στο νομό Λευκάδας και, συγκεκριμένα, στο τότε Εξατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος (1975), το οποίο είναι πρόγονος του σημερινού 1ου Ενιαίου Λυκείου και το οποίο είχε κληρονομήσει το αρχείο όλων των προγενέστερων σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας μέχρι το 1960 και ορισμένων από το 1960 μέχρι το 1975. Άνοιγα τα παλιά κατάστιχα, που φυλάσσονταν σε μια μεταλλική ντουλάπα στον προθάλαμο του γραφείου του Συλλόγου των Καθηγητών, και, στις ώρες των διαλειμμάτων ή των διδακτικών κενών, περιδιάβαζα μοναχικά άλλες φορές τα μαθητικά πεπραγμένα του Σικελιανού, άλλες φορές τις δυσανάγνωστες επιστολές του Ψαλίδα, άλλες φορές ορισμένα περίεργα πρακτικά («...τιμωρούνται διά επταημέρου αποβολής διότι έπινον ούζο προκλητικώς...»), άλλες φορές τα ονόματα και τα πεπραγμένα γνωστών συμπολιτών μας, ζωντανών ή νεκρών, επιφανών ή αφανών, τα οποία η ατομική ή η συλλογική μνήμη τα έφθασε ως εμέ. Ειδικά η ταραγμένη δεκαετία 1940-1950 άλλες φορές με αιχμαλώτιζε και άλλες με πλήγωνε. Και είχα πάντα την αίσθηση ότι να, εδώ δίπλα μας, ατόφια και αφτιασίδωτη η ιστορία του μικρού μας τόπου μάς περιμένει υπομονετική.

Η μελέτη αυτή όμως δεν ήταν συστηματική και σοβαρή. Δεν είχε σχέδιο και τελικό στόχο. Περισσότερο διάβαζα τα κατάστιχα σαν κείμενα που μου προσέφεραν μια συναισθηματική εμπειρία ευπρόσδεκτη παρά σαν πηγές ιστορίας που θα μου έδιναν απαντήσεις σε συγκεκριμένα ερωτήματα. Και σιγά-σιγά άρχισε να ατονεί, καθώς, όπως συχνά συμβαίνει, άλλες προτεραιότητες μπαίνουν στη ζωή μας.

Τα τελευταία χρόνια όμως ξανάρχισα να αναδιφώ το αρχείο του Σχολείου. Τώρα όμως είχαν αλλάξει πολλά — ωρίμασα, όπως συνηθίζουμε αυτάρεσκα να λέμε. Είχε μεσολαβήσει η εμπειρία της θητείας μου στο Ιστορικό Αρχείο Λευκάδος, είχα αποκτήσει μια διαφορετική αίσθηση του ιστορικού χρόνου και, κυρίως, είχα συνδέσει αυτή την αίσθηση με την τοπική ιστορία η παράδοση του τόπου όπου ζω και εργάζομαι ήταν αποφασιστική για το τε-

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/10.gif&w=600&h=915

τελευταίο. Πρώτα οι άνθρωποι: άξιοι θεράποντες της ιστορικής τέχνης από τους οποίους έκλεψα μυστικά. Ύστερα οι αρχειακές διαθεσιμότητες: Ιστορικό Αρχείο Λευκάδος και Αρχείο του 1ου Λυκείου, στα οποία, τύχη αγαθή, υπηρέτησα και στα δύο. Ειδικά η έκδοση, το 1994, του βιβλίου του Π. Ροντογιάννη Η εκπαίδευση στη Λευκάδα μου μορφοποίησε πολλές ερευνητικές και διανοητικές ανησυχίες. Τώρα πλέον, εκτός από τη βίωση του ιστορικού χρόνου, εντοπισμένου στο συγκεκριμένο χώρο του μικρού μας νησιού, το Αρχείο θα μου πρόσφερε και κάποιες απαντήσεις σε ορισμένα ερωτήματα που, αυτόματα σχεδόν, άρχισαν να χαράσσονται στη σκέψη μου.

Άρχισα, λοιπόν, σιγά-σιγά να καταγράφω τους καθηγητές και τους δασκάλους που δίδαξαν στο Γυμνάσιο και στο Ελληνικό Σχολείο αντίστοιχα. Σκοπός διττός : να συνθέσω ένα πλήρες corpus του εκπαιδευτικού δυναμικού της Μ.Ε. από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι το 1960 -προτελευταία χρονιά κατά την οποία υπήρχε στο νομό Λευκάδας μόνο ένα Γυμνάσιο- με απαιτήσεις επιστημονικής πληρότητας και, από την άλλη, να προσφέρω αυτό το corpus ως ανάγνωσμα στους συντοπίτες μου που θα επιθυμούσαν να ανιχνεύσουν κάτω από την ψυχρότητα των πινάκων σκιρτήματα ζωής, κάποια εκ των οποίων η συλλογική μνήμη τα συντηρούσε στο σεντούκι της.

Ήταν μια εμπειρία ενδιαφέρουσα, σχεδόν ποιητική. Ψάχνοντας και αποκωδικοποιώντας τις υπογραφές τους μέσα στις κιτρινισμένες σελίδες των Ελέγχων και των Πρακτικών, τους ένιωθα να ζωντανεύουν -κάτι σαν αυτό που παθαίνει ο Καβάφης στον Καισαρίωνα- και να θέλουν να βγουν στο φως, είδωλα καμόντων που ψάχνουν να πάρουν μορφή - και αυτό μπορεί να τους το χαρίσει μόνο το αίμα της δικής μας καρδιάς.

Τη συγκομιδή αυτή είχα την τύχη να τη φιλοξενήσει στις εκδόσεις της, το 2002, η Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών στο Αφιέρωμα στο Γυμνάσιο Λευκάδος. Αλλά, εν τω μεταξύ, είχα ήδη προχωρήσει στο σχεδιασμό της επόμενης επιχείρησης : να ανιχνεύσω και να εντάξω σε πίνακες, εύκολα αναγνώσιμους, όλα τα στοιχεία που παρέχουν τα κατάστιχα του Αρχείου: Πίνακες του μαθητικού δυναμικού κατά σχολικό έτος (ονομαστικούς πίνακες και συνοπτικά στατιστικά δελτία), φοίτηση γενικώς και κατά φύλο, επίδοση γενικώς και κατά φύλο, διαγωγή γενικώς και κατά φύλο, τόπος καταγωγής των μαθητών, επάγγελμα πατέρα γενικώς και κατά φύλο, διδακτέα και εξεταστέα ύλη και πολλά άλλα. Φιλοδοξούσα, με άλλα λόγια, να κάνω την πλήρη ανατομία του σχολείου με πολλαπλές τομογραφήσεις και ποικίλες συσχετίσεις στοιχείωνδεδομένων, από την ανάγνωση των οποίων να προκύπτουν αβίαστα και εμφανώς τα ερωτήματα και οι απαντήσεις τους με τρόπο επαγωγικό και σαφή, και όχι αόριστο. Η σχολική μονάδα, λοιπόν, θα γινόταν πεδίο δοκιμής ερευνητικών υποθέσεων ευρύτερου βεληνεκούς - αυτονόητα περιορισμένο από την παράμετρο του τόπου.

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/11.gif&w=600&h=915

Στο σημείο αυτό ήρθε η πρόκληση του ΙΑΕΝ, που μου ανέθεσε το 2002 την έρευνα «Το αρχείο του Ελληνικού Σχολείου και του Γυμνασίου Λευκάδος (1829-1960). Κατάλογος και επεξεργασμένα στοιχεία». Μετά από επίπονη δουλειά, κατάρτισα το σώμα της μελέτης που έπρεπε να υποβάλω. Η δομή του στηρίχτηκε ακριβώς στις προαναφερόμενες κατευθύνσεις. Το τι κατάφερα βέβαια να περισώσω από αυτό το ενθουσιώδες θετικιστικό μου σχέδιο θα το κρίνουν οι αναγνώστες του υλικού αυτού. Εγώ, πάντως, ξέρω ότι έχω αφήσει πολλούς λογαριασμούς ανοιχτούς και, αν το συγχωρήσει ο καιρός, θα συνεχίσω για να το ολοκληρώσω.

Η συγγραφή όμως του βιβλίου με βάση το υλικό αυτό αποτέλεσε μια καινούργια πρόκληση. Από κοινού με την επιτροπή -και κυρίως με τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη- καταλήξαμε ότι τα στοιχεία που είχαν συγκεντρωθεί θα ήταν καλύτερο από κάθε άποψη να αναδιαμορφωθούν σε γραφήματα ομαδοποιημένα σε δύο μεγάλες κατηγορίες: πρώτον το διδακτικό προσωπικό και δεύτερον το μαθητικό δυναμικό. Η πρώτη κατηγορία θα αποτύπωνε τα ποσοτικά δεδομένα (αριθμό υπηρετησάντων, ειδικότητες, τόπο καταγωγής) των καθηγητών του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος και η δεύτερη τα στοιχεία για την πρόσβαση των μαθητών στη μέση εκπαίδευση, την κοινωνική τους προέλευση, τον τόπο καταγωγής τους και τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική τους προέλευση και στην επίδοσή τους. Η ανάγνωση των γραφημάτων θα οδηγούσε στην αποδέσμευση των πληροφοριών από το σώμα των αρχειακών μαρτυριών και, εκτός των απαντήσεων που θα έδινε για την τοπική εκπαίδευση, θα μας επέτρεπε να διαπιστώσουμε μετά λόγου γνώσεως τις συγκλίσεις ή αποκλίσεις της τοπικής εκπαίδευσης από την ελληνική στο σύνολο της - θα πρόσθετε μάλλον την τοπική ψηφίδα για την κατασκευή μιας αξιόπιστης, αρχειακά τεκμηριωμένης, εικόνας της ιστορίας της ελληνικής μέσης εκπαίδευσης, η οποία μέχρι τώρα δεν υπήρξε, τουλάχιστον για τους θεματικούς άξονες που προαναφέραμε. Έτσι, θα υπερβαίναμε το στάδιο της αναλυτικής περιγραφής και θα περνούσαμε στο στάδιο της σύνθεσης, αποφεύγοντας συγχρόνως το πρόβλημα της συγγραφής ενός ογκωδέστατου βιβλίου. Τα αναλυτικά δεδομένα θα μπορούσαν να «κρεμαστούν» στο Διαδίκτυο και από κεί να τα αντλεί ο ενδιαφερόμενος.

Κάπως έτσι το βιβλίο πήρε τη μορφή του: το πρώτο μέρος αποτελείται από μια μικρή ιστορική εισαγωγή και την εκτενή «ανάγνωση» των γραφημάτων που ακολουθούν. Το δεύτερο μέρος καταλαμβάνουν τα γραφήματα και το τρίτο μέρος ο Κατάλογος του Αρχείου. Για τα γραφήματα, που αποτελούν τον κεντρικό πυρήνα του βιβλίου, θέλω προεξαγγελτικά να πω μόνο ότι επιχειρούν να αποτυπώσουν τάσεις της διαχρονίας, συνολικά ποσοστά των εξεταζόμενων μεγεθών, ποικίλες συγκρίσεις των μεγεθών αυτών και, γενικά, επιδιώκουν να τομογραφήσουν πολλαπλώς το σώμα της μέσης εκπαί-

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/12.gif&w=600&h=915

εκπαίδευσης στη Λευκάδα σε διάστημα ενός αιώνα - απαραίτητη προϋπόθεση για την αποδέσμευση των ζητούμενων πληροφοριών. Κρίθηκε όμως σκόπιμο να προστεθεί και ένα παράρτημα σε ηλεκτρονική μορφή, δηλαδή ένα CD-ROM, στο οποίο να περιληφθούν όλα τα δεδομένα στα οποία στηρίχτηκε η κατασκευή των γραφημάτων και, συνεπώς, όλο το βιβλίο. Πρώτον, τα στοιχεία για το διδακτικό προσωπικό : οι κατάλογοι του εκπαιδευτικού προσωπικού του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου ανά σχολικό έτος και αλφαβητικό ευρετήριο τους, που είχαν δημοσιευτεί στη μελέτη μου «Δάσκαλοι του Προκαταρκτικού Σχολείου Λευκάδος (1806-1825), Καθηγητές του Γυμνασίου Λευκάδος (1829-1960), Δάσκαλοι του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος (18661929)» στο Αφιέρωμα στο Γυμνάσιο Λευκάδος, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2002, σ. 47-190. Έκτοτε τα στοιχεία αυτά τα εμπλούτιζα και τα συμπλήρωνα με βάση το αρχειακό υλικό που δούλευα ο ίδιος, αλλά και με την πολύτιμη βοήθεια του αρχειακού υλικού του ΥΠΕΠΘ, στο οποίο στηρίζεται το ερευνητικό πρόγραμμα «Οι λειτουργοί της Ανώτατης, της Μέσης και της Δημοτικής Εκπαίδευσης (19ος αιώνας). Βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία», υπεύθυνοι του οποίου είναι οι φίλοι Δαυίδ Αντωνίου και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, τους οποίους ευχαριστώ και από εδώ για την πρόθυμη αρωγή τους. Εδώ μπορεί ο αναγνώστης να βρει το ονοματεπώνυμο των εκπαιδευτικών, το όνομα του πατέρα τους, το χρόνο της υπηρεσίας τους στη Λευκάδα, την ειδικότητά τους και άλλες πληροφορίες συναγμένες από διάφορες πηγές. Και δεύτερον, ένα αλφαβητικό μητρώο του μαθητικού δυναμικού , που περιλαμβάνει : το ονοματεπώνυμο των μαθητών του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου, το όνομα του πατέρα τους, τον τόπο καταγωγή τους, τα σχολικά έτη στα οποία φοίτησαν και την ανάλογη τάξη, τη διαγωγή τους και το ετήσιο αποτέλεσμά τους (προαγωγή, απόρριψη, ανεξεταστέος, δεν προσήλθε κ.λπ.). Η μηχανή αναζήτησης επιτρέπει τον εντοπισμό και την ανεύρεση των στοιχείων από όλες τις δυνατές εισόδους του αποθηκευμένου υλικού. Γίνεται φανερό ότι το παράρτημα αυτό έχει εξαιρετική σημασία για δύο λόγους : Πρώτον, γιατί αποκαλύπτει το τεράστιο πρωτογενές υλικό, που δεν εμφανίζεται στο βιβλίο και στο οποίο ο αναγνώστης, ιδίως ο Λευκαδίτης, μπορεί να βρει στοιχεία είτε για οικεία του πρόσωπα είτε για πρόσωπα που κινούν ένα γενικότερο ενδιαφέρον επειδή έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία του μικρού μας τόπου, και, δεύτερον, γιατί δίνει τη δυνατότητα στο χρήστη που έχει επιστημονικά ενδιαφέροντα να κάνει νέες ποικίλες συσχετίσεις των στοιχείων μιας αξιόπιστης σειράς δεδομένων, για να τεκμηριώσει τις δικές του ερευνητικές υποθέσεις. Τα ίδια στοιχεία που περιέχει το CD-ROM θα καταχωρηθούν και στο Διαδίκτυο στη διεύθυνση www.iaen.gr με την επιλογή: τεκμηριώσεις.

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι η εργασία μου κινείται στο πεδίο της επε-

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/13.gif&w=600&h=915

επεξεργασίας συγκεκριμένων ποσοτικών δεδομένων: αριθμός υπηρετησάντων, ειδικότητες και τόπος καταγωγής για το διδακτικό προσωπικό- πρόσβαση στη δημόσια μέση εκπαίδευση, κοινωνική προέλευση, φύλο, τόπος καταγωγής, σχολική επίδοση για το μαθητικό δυναμικό - δηλαδή τα δεδομένα που επεξεργάζεται και ο Κ. Τσουκαλάς στο βιβλίο του Εξάρτηση και αναπαραγωγή, ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Θεμέλιο, Αθήνα 61992, και συγκεκριμένα στο πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους, που έχει τίτλο «Η διείσδυση του σχολικού δικτύου». Αυτό σημαίνει ότι δεν μπαίνω καθόλου, ή μπαίνω σπανίως, στην εξέταση της «εσωτερικής δομής του σχολικού μηχανισμού» και του «ιδεολογικού περιεχομένου της διδασκαλίας» - οι όροι είναι, πάλι, του Κ. Τσουκαλά. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι γράφω τη «μονογραφία» ενός σχολείου και αυτή η παράμετρος θα με ενδιέφερε μόνο στο βαθμό που θα έβρισκα στο χώρο της Λευκάδας στοιχεία που να δείχνουν την τομή του τοπικού με το γενικό, είτε στις συγκλίσεις της είτε στις αποκλίσεις της.

Εξαιρέσεις στην παραπάνω επιλογή μου έκανα για την περίοδο του Ιονίου Κράτους. Εκεί ασχολήθηκα αρκετά με την εσωτερική δομή του Σχολείου της Λευκάδας και, κατ' επέκταση, του εκπαιδευτικού συστήματος των Επτανήσων. Η πρώτη αιτία γι' αυτό είναι το ότι το εκπαιδευτικό σύστημα του 1ονίου Κράτους διαφοροποιείται από το αντίστοιχο του Ελληνικού Κράτους. Και η δεύτερη το ότι -εξ αιτίας και της διαφοροποίησής του- το πεδίο της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα, και στα Επτάνησα γενικότερα, έχει ερευνηθεί πολύ λιγότερο από το πεδίο της επόμενης περιόδου.

Είναι γνωστό ότι σπανίζουν οι εξαντλητικές μονογραφίες, δηλαδή οι μελέτες υποδομής πάνω στα θέματα της νεοελληνικής εκπαίδευσης, οι στηριγμένες στο αρχειακό υλικό των σχολικών μονάδων. Και η έλλειψη αυτή είναι καίρια : χωρίς τέτοιες μελέτες ο ιστορικός της νεοελληνικής εκπαίδευσης δεν έχει πού να πατήσει για να θέσει στη βάσανο της δοκιμασίας τις ερευνητικές του υποθέσεις. Με άλλα λόγια, χωρίς τις μελέτες αυτές οι συνθετικές εργασίες είναι αδύνατο να γίνουν - αλλιώς αιωρούνται στο κενό. Ο Τσουκαλάς το ομολογεί ρητά στο βιβλίο του, σ. 404: «...Όμως, δυστυχώς, στο σημείο αυτό προσκρούομε στην πλήρη έλλειψη χρησιμοποιήσιμων στοιχείων...». Από την άποψη αυτή, δικαιούμαι να πιστεύω ότι η παρούσα εργασία αποτελεί μια μικρή μεν αλλά πρωτότυπη και αξιόπιστη συμβολή όχι μόνο σε τοπικό επίπεδο αλλά και σε εθνικό. Και η συμβολή αυτή δεν περιορίζεται στο καθαυτό πεδίο της εκπαίδευσης, αλλά επεκτείνεται και σε άλλα: Π.χ., αν εκμεταλλευτεί κάποιος τα στοιχεία για το «επάγγελμα πατρός», τα οποία περιέχονται στο CD-ROM και είναι καταχωρημένα στο Διαδίκτυο, θα μπορέσει να δώσει τη στρωματογραφία της κοινωνίας της Λευκάδας ακριβέστερα από οποιονδήποτε άλλον το έχει επιχειρήσει ως τώρα.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/14.gif&w=600&h=915

Οφείλω να προειδοποιήσω από την αρχή ότι στα αριθμητικά δεδομένα μπορεί να παρατηρηθούν μικροδιαφορές σε διαφορετικές θέσεις του βιβλίου -σε πίνακες και γραφήματα. Αυτό στην πορεία αποδείχτηκε αναπόφευκτο, αλλά δεν είναι της ώρας να εξηγήσουμε το γιατί. Μπορώ όμως να διαβεβαιώσω ότι είναι διαφορές κυριολεκτικά ασήμαντες και, ως εκ τούτου, πρακτικά αμελητέες: η εκάστοτε αποτυπούμενη εικόνα δεν υφίσταται καμία ουσιώδη αλλοίωση.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να εξηγήσω με ποιο σκεπτικό επέλεξα το εναρκτήριο και το καταληκτικό έτος της εργασίας αυτής: το μεν πρώτο, το 1829, γιατί είναι η πρώτη χρονιά που λειτουργεί στη Λευκάδα οργανωμένο σχολείο μέσης εκπαίδευσης, του οποίου σώζεται και το αρχείο. Το καταληκτικό έτος, το 1929, γιατί τότε κλείνει σχεδόν ένας αιώνας λειτουργίας του μακροβιότερου ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που περιλάμβανε δύο τύπους σχολείου μέσης εκπαίδευσης, το Ελληνικό Σχολείο και το Τετρατάξιο Γυμνάσιο - ενός συστήματος που άρχισε επί της Αντιβασιλείας και αποδείχτηκε εξαιρετικά ανθεκτικό. Στον Κατάλογο του Αρχείου όμως δεν σταμάτησα στο 1929. Συνέχισα να καταγράφω όλα τα κατάστιχα, όλων των διάδοχων σχολικών μονάδων μέχρι και τη δεκαετία του 1980.

Τελειώνοντας, ευχαριστώ την επιτροπή του ΙΑΕΝ, που είχε την καλοσύνη να εντάξει στο πρόγραμμά του το ταπεινό μου πόνημα: Τον Σπύρο Ασδραχά, στον οποίο οφείλω και ορισμένες καίριες συμβουλές που με προσανατόλισαν σε στιγμές προβληματισμού, τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο και το φίλο Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, στον οποίο ανήκουν δικαιωματικά οι περισσότερες ευχαριστίες, γιατί στάθηκε άγρυπνος και πρόθυμος αρωγός σε κάθε μου έκκληση και επωμίστηκε πολύ μεγαλύτερο βάρος από αυτό που αναλογεί στη θεσμική του ιδιότητα - ελπίζω η ευχαρίστηση από την ανάγνωσή του να αποτελέσει ένα μικρό αντίδωρο της γενναιοδωρίας του- τον Δαυίδ Αντωνίου για το λόγο που προανέφερα- τον Γιώργο Σεραφειμίδη και τον Γιώργο Ματθιόπουλο για την πολυτιμότατη βοήθειά τους στην κατασκευή των γραφημάτων, χωρίς την οποία δεν θα κατάφερνα να κάνω πράξη όσα σχεδίαζα. Επίσης, όσους συνέβαλαν στην κατασκευή και στη βελτίωση του συνοδευτικού CD-ROM: τον Γιάννη Κόκκωνα, Επίκουρο Καθηγητή της Βιβλιολογίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, που με περισσή γνώση επισκόπησε το CD-ROM και συνέβαλε στην ολοκλήρωσή του· την Αλεξάνδρα Τσερέ, υποψήφια Διδάκτορα της Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, που με εξαιρετική επιμέλεια και πολυήμερο μόχθο αποκατάστησε πολλές ατέλειες· και, τέλος, τον Πάνο Καλαμπάκα και τη Νατάσα Κανδύλη της Silk Tech ΟΕ, οι οποίοι με ζήλο , ενδιαφέρον και υπομονή, που υπερβαίνει την επαγγελματική υποχρέωση, έφεραν σε αίσιο πέρας την αποστολή που τους αναθέσαμε.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/15.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/16.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/17.gif&w=600&h=915

Α' ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Το ιστορικό - νομοθετικό - διοικητικό πλαίσιο1

I. ΕΠΤΑΝΗΣΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ (1800-1807) ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ

Η προσπάθεια για την καθιέρωση της δημόσιας εκπαίδευσης στη Λευκάδα άρχισε ουσιαστικά επί της εποχής της «Επτανήσου Πολιτείας», δηλαδή την εποχή που το κρατικό μόρφωμα της Επτανήσου βρισκόταν υπό τη Ρωσική προστασία.2 Συγκεκριμένα:

Καθιέρωση δημόσιας εκπαίδευσης: Σύνταγμα του 18033 Με το άρθρο 113 του Συντάγματος της Επτανήσου Πολιτείας, το οποίο ψήφισε η Βουλή την 23 Νοεμβρίου/5 Δεκεμβρίου 1803, καθιερώθηκε η δημόσια εκπαίδευση στα Επτάνησα. Την κεντρική κρατική ευθύνη έχει το Τμήμα Εσωτερικών της Γερουσίας (Camera dell' Interno del Senato) και την τοπική ευθύνη η Τοπική Κυβέρνηση (Reggenza) του κάθε νησιού.

Οργάνωση δημόσιας εκπαίδευσης: Νόμος 30 Ιανουαρίου/12 Φεβρουαρίου 18044

Με το νόμο της 30 Ιανουαρίου/12 Φεβρουαρίου 1804 οργανώθηκε η δημόσια εκπαίδευση στα Επτάνησα. Στη Λευκάδα ιδρύθηκε ένα τριτάξιο «Προκαταρκτικό Σχολείο» (Scuola Primaria) - ένα σχολείο της μέσης εκπαίδευσης θα λέγαμε σήμερα, τηρουμένων των αναλογιών, αν και το primaria μας οδηγεί σε άλλους συνειρμούς.

Εξεύρεση πόρων: Νόμος της 18 Φεβρουαρίου 18045

1. Στο σύντομο αυτό ιστορικό διάγραμμα της Μ.Ε. της Επτανήσου (1800-1866) και του Ελληνικού Κράτους (1866-1960) αναφέρονται συνοπτικότατα μόνο τα στοιχεία εκείνα τα οποία επιτρέπουν την ένταξη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος στο νομοθετικό, διοικητικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο, στο οποίο ανήκουν, και, επομένως, συντελούν στην ορθότερη κατανόηση του Καταλόγου και των επεξεργασμένων στοιχείων που προέρχονται από το Αρχείο των σχολείων αυτών.

2. Για το πολιτικό-κοινωνικό πλαίσιο της εποχής βλ. Π.Γ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 22006, σ. 51 κ.ε.

3. Π.Γ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση στη Λευκάδα 1631-1950, Αθήνα 1994, σ. 60.

4. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 61.

5. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 61.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/18.gif&w=600&h=915

- Με το νόμο της 18/2/1804 (π.η.) αποφασίστηκε η δήμευση ή η φορολόγηση των μοναστηριακών κτημάτων για τη συντήρηση των δημόσιων σχολείων.

—Στη Λευκάδα, με απόφαση του Consilio Amministrativo της 11/11/1804,6 δεσμεύτηκαν τα εισοδήματα των μονών Αγίου Γεωργίου Μπισά (στο Μαραντοχώρι), Κόκκινης Εκκλησιάς, Ασωμάτων και Αγίου Ιωάννου (στο Λιβάδι της Καρυάς) - απόφαση που ενέκρινε η Γερουσία της Επτανήσου Πολιτείας με τα θεσπίσματα της 20/1/1805 (π.η.) και της 15/2/1805 (π.η.).

Οργανισμός δημόσιας εκπαίδευσης του 18067

Την 22/1/1806 η Γερουσία (Senato) δημοσίευσε τον Οργανισμό της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως της Επτανήσου Πολιτείας. Το Προκαταρκτικό Σχολείο Λευκάδος χωρίζεται σε τρία τμήματα: Γραμματικής, Φιλολογίας και Φιλοσοφίας.

Έναρξη μαθημάτων — Πρώτοι Διδάσκαλοι8

Το Προκαταρκτικό Σχολείο Λευκάδος άρχισε τις εγγραφές των μαθητών τον Ιούλιο του 1806. Γράφτηκαν 73 μαθητές. Πρώτοι διδάσκοντες επιλέχτηκαν με απόφαση της Γερουσίας της 30/6/1806 ο Γεώργιος Σκλαπάνης, υπεύθυνος για το Τμήμα (classe) Γραμματικής, διδάσκαλος της Αρχαίας Ελληνικής (Graeca Letterale) και της Νέας Ελληνικής γλώσσας (Volgare), και ο Ιωάννης Wassan, υπεύθυνος για το Τμήμα Φιλοσοφίας, διδάσκαλος της Φιλοσοφίας, της Λατινικής γλώσσας, της Ιστορίας και της Ρητορικής. Το Τμήμα Φιλολογίας δεν είχε υπεύθυνο και προσωρινά κάλυπτε τη θέση ο Wassan.

II. ΓΑΛΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ - ΟΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΟΙ ΓΑΛΛΟΙ ΣΤΗ ΛΕΥΚΑΔΑ (1807-1810) ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ

Το Προκαταρκτικό Σχολείο Λευκάδος9 συνέχισε να λειτουργεί και μετά το 1807, οπότε η Λευκάδα, όπως και όλη η Επτάνησος, πέρασε στην κυριαρχία των Γάλλων σύμφωνα με τη Συνθήκη του Τίλσιτ (7/8/1807). Πάντως, το Φεβρουάριο του 1809 ο Wassan φεύγει10 από τη Λευκάδα και το Τμήμα της Φιλοσοφίας κλείνει. Λειτουργεί μόνο το Τμήμα της Γραμματικής.

6. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 63.

7. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 66-67.

8. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 77-79.

9. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 95.

10. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 103-107.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/19.gif&w=600&h=915

III. ΑΓΓΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΣΤΗ ΛΕΥΚΑΔΑ (1810-1816)11 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ12

Τον Απρίλιο του 1810 η Λευκάδα καταλαμβάνεται από τους Άγγλους. Το Προκαταρκτικό Σχολείο συνεχίζει να λειτουργεί (χωρίς, φυσικά, τα Τμήματα Φιλοσοφίας και Φιλολογίας). Δάσκαλοι είναι ο Σκλαπάνης (της Ελληνικής) και ο Γεώργιος Σούνδιας (της Ιταλικής). Προστίθεται και η διδασκαλία της Αγγλικής,13 πιθανώς τον Ιανουάριο του 1818.

Αποκατάσταση των δημευθεισών μονών14

Η Αγγλική εξουσία αποκαθιστά τα τέσσερα μοναστήρια, των οποίων οι περιουσίες είχαν δημευτεί την εποχή της Επτανήσου Πολιτείας, αλλά τα υποχρεώνει (όπως και τα μοναστήρια της Φανερωμένης και του Αγίου Γεωργίου των Σκάρων) να πληρώνουν ετήσια χρηματική εισφορά για την εκπαίδευση.

IV. ΙΟΝΙΟ ΚΡΑΤΟΣ (1817-1864)

Με τη Συνθήκη των Παρισίων της 5/11/1815 (ν.η.) τα Ιόνια Νησιά θα σχηματίζουν ένα μονοειδές Ελεύθερον και Ανεξάρτητον Κράτος επονομαζόμενον «Ενωμέναι Επαρχίαι των Ιωνικών Νησιών» (κατά την ελληνική μετάφραση της συνθήκης από τον Π. Πετρίδη, η οποία δημοσιεύτηκε το 1818 στην Κέρκυρα15 - «Stati Uniti delle Isole Ionie» στα ιταλικά). Δηλαδή, με σημερινή ορολογία, ένα ανεξάρτητο ομόσπονδο κράτος. Αλλά, παράλληλα, σύμφωνα με το άρθρο Β' της συνθήκης, το νέο κράτος τίθεται υπό την άμεση και αποκλειστική προστασία της A.M. του βασιλιά της Αγγλίας και των διαδόχων του. Σε εκτέλεση του άρθρου Δ' της συνθήκης, η επί τούτω εκλεγμένη (με διαδικασίες ελάχιστα αντιπροσωπευτικές) Εθνοσυνέλευση του λαού των Ιονίων Νήσων ψήφισε τον καταστατικό χάρτη του νέου κράτους, το Σύνταγμα του 1817, το άρθρο ΚΓ' του οποίου εντέλλεται —με πολύ αόριστο τρόπο— την οργάνωση της εκπαίδευσης.16 Στην ουσία, βέβαια, το Ιόνιο Κράτος

11. Θεωρούμε ως πρώτο έτος της ύπαρξης του Ιονίου Κράτους το 1817, οπότε ψηφίστηκε το Σύνταγμά του. Υπενθυμίζουμε ότι η κατάκτηση των Επτανήσων -που τα κατείχαν οι «αυτοκρατορικοί Γάλλοι»- από την Αγγλία άρχισε τον Απρίλιο του 1810 (με την κατάκτηση της Λευκάδας) και τελείωσε τον Ιούνιο του 1814 (με την κατάκτηση της Κέρκυρας). Το διάστημα ανάμεσα στην κατάκτηση και στη θέσπιση του Συντάγματος του Ιονίου Κράτους το ονομάζουμε «Αγγλική Κατοχή».

12. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 108-115.

13. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 113.

14. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 108.

15. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 237.

16. Η ελληνική μετάφραση του κειμένου του Συντάγματος στου Π. Πετρίδη, Πολίτευμα των Ενωμένων Επαρχιών των Ιωνικών Νήσων, Κέρκυρα, 1818. Το άρθρο ΚΓ' ava-

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/20.gif&w=600&h=915

τος τύποις ήταν ένα ανεξάρτητο κράτος, αλλά στην πραγματικότητα βρετανικό προτεκτοράτο: σε τελική ανάλυση, όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν από τον εγκάθετο της Αγγλικής Προστασίας, το Μεγάλο Αρμοστή.17 Στο πλαίσιο αυτού του κράτους η πορεία της μέσης εκπαίδευσης -τμήμα της οποίας αποτελεί το Γυμνάσιο Λευκάδος- ήταν σε γενικές γραμμές η εξής:

1. ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1817-1825)18

Το Προκαταρκτικό Σχολείο Λευκάδος, κατά τον Ροντογιάννη, πρέπει να λειτούργησε ως το 1825. Όμως, οι ελάχιστες πληροφορίες που διαθέτει για την περίοδο αυτή δεν τεκμηριώνουν μια τέτοια εκδοχή. Η μόνη μαρτυρία που παραθέτει δείχνει ότι το Προκαταρκτικό Σχολείο Λευκάδος πιθανότατα λειτουργούσε μέχρι και το 1818.19

2. ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ (1817-1857) Από το 1817 μέχρι την αναδιάρθρωση του 1828

Η περίοδος αυτή σημαδεύεται από τις εμπνευσμένες και εργώδεις προσπάθειες του Φρειδερίκου Γκίλφορντ, ο οποίος κλήθηκε από τον Αρμοστή στην Κέρκυρα (αφίχθηκε τη 17η Μαρτίου 1820) για να αναλάβει την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στο σύνολό της. Από πλευράς πληροφοριών, είναι μια περίοδος αρκετά σκοτεινή για τη λειτουργία των Δευτερευόντων Σχολείων: στο Αρχείο του Γυμνασίου Λευκάδος δεν υπάρχει ίχνος από την εποχή αυτή. Επομένως, δεν γνωρίζουμε αν -και πώς- λειτούργησε Δευτερεύον Σχολείο στη Λευκάδα τα χρόνια 1817-1828. Θα προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε σύντομα αυτή την περίοδο συρράπτοντας τις υπάρχουσες μαρτυρίες, από τις οποίες θα φανεί έμμεσα η ύπαρξή του:

- Στο υπόμνημα που υπέβαλε ο Γκίλφορντ στη Γερουσία τη 12η Απριλίου 1820 (ν.η.) προβλεπόταν η ίδρυση Δευτερευόντων Σχολείων, τα οποία θα αποτελούσαν τη μεσαία βαθμίδα της εκπαίδευσης.20

φέρεται μόνο στη «...σύστασιν Στοιχειωδών Σχολείων και μετέπειτα διά την αποκατάστασιν μιας Ακαδημίας διά τα διάφορα είδη των Επιστημών, της Φιλολογίας και των ωραίων τεχνών». (Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 113.)

17. Για περισσότερα βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 251-264.

18. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 113-114.

19. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 113.

20. Σπυρίδων Μ. Θεοτόκης, «Η εκπαίδευσις εν Επτανήσω (1453-1864), Ιστορική μελέτη», Κερκυραϊκά Χρονικά 5 (1956), σ. 93, Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 122,

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/21.gif&w=600&h=915

- Από το υπόμνημα που υπέβαλε ο Γκίλφορντ στη Γερουσία την 25η Απριλίου 1821 (ν.η.) συνάγεται ότι το έτος αυτό λειτουργούσαν Δευτερεύοντα Σχολεία: «Είναι αλήθεια πως παρόμοια σχολεία (δηλαδή, Δευτερεύοντα) διατηρούνται από την Κυβέρνηση σε κάθε νησί με μικρή απόδοση και σημαντικές δαπάνες».21

- Σε υπόμνημα που υπέβαλε ο Γκίλφορντ στη Γερουσία την 30ή Απριλίου 1821 (ν.η.) αναφέρει ότι είναι ανάγκη να ιδρυθούν Δευτερεύοντα Σχολεία και άλλα τινά σχετικά με το πρόγραμμα των μαθημάτων τους.22 Αν συγκρίνουμε την πρόταση αυτή του Γκίλφορντ με την προηγούμενη, συμπεραίνουμε ότι με τη λέξη «ίδρυση» προφανώς εννοεί την αντικατάσταση των ήδη υπαρχόντων Δευτερευόντων από νέα σχολεία, διαφορετικά οργανωμένα.

- Σε έκθεση του Γκίλφορντ προς τον Αρμοστή την 31η Μαρτίου 182323 αναφέρεται ότι λειτουργούν ήδη πέντε Δευτερεύοντα Σχολεία: της Κέρκυρας, της Λευκάδας, του Αργοστολίου, του Ληξουρίου και της Ζακύνθου, τα οποία όμως έχουν αποδειχθεί «περιττά και ανωφελή». Σύμφωνα με την έκθεση αυτή, η Πολιτεία το επόμενο έτος αντικατέστησε τα Δευτερεύοντα Σχολεία με το «Εφηβείον» της Κέρκυρας, σχολείο προορισμένο να προετοιμάσει όσους σκόπευαν να δώσουν εξετάσεις για το Πανεπιστήμιο, δηλαδή τη νεοσύστατη «Ιόνιο Ακαδημία».24

Αναδιάρθρωση της δημόσιας εκπαίδευσης το 1828:25 πράξη ΙΣΤ'/31.5. 1828 του Γ' Επτανησιακού Κοινοβουλίου

Ο Γκίλφορντ πέθανε το 1827. Η αίσθηση των συγχρόνων του ήταν ότι ο θάνατος του σηματοδοτούσε οπισθοδρόμηση των εκπαιδευτικών πραγμάτων.26

Ν.Κ. Κουρκουμέλης, Η Εκπαίδευση στην Κέρκυρα κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Προστασίας (1816-1864), Σύλλογος προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων, Αθήνα 2002, σ. 161.

21. Θεοτόκης, ό.π., σ. 97 (δεν αναφέρει χρονολογία του υπομνήματος), Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 169.

22. Θεοτόκης, ό.π., σ. 95 (χωρίς να το χρονολογεί), Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 123 (χρονολογεί όμως το υπόμνημα στις 15.9.1821 και όχι στις 30.4.1821), Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 172 και 174.

23. Θεοτόκης, ό.π., σ. 99, Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 185. Ο Ροντογιάννης δεν αναφέρει το γεγονός.

24. Θεοτόκης, ό.π., σ. 102, Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 187. Ο Ροντογιάννης δεν αναφέρει το γεγονός.

25. Θεοτόκης, ό.π., σ. 106-109, Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 219, και Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 265-266.

26. Βλ. Γεώργιος Τυπάλδος-Ιακωβάτος, Ιστορία της Ιόνιας Ακαδημίας, επιμ. Σπ. I. Ασδραχάς, Ερμής, Αθήνα 1982, σ. 64. Το ίδιο αίσθημα απηχούν και οι λόγοι του Σπυρίδωνος Θεοτόκη, έναν αιώνα περίπου αργότερα: «Είναι περιττόν... να είπωμεν πόσον μεγάλη υπήρξεν η απώλεια τοιούτου ανδρός... ο μέγας φιλέλλην, ο δημιουργός της εκπαιδεύσεως της νεωτέρας Ελλάδος, έπαυσε να ζει» (Θεοτόκης, ό.π., σ. 105).

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/22.gif&w=600&h=915

Εν τούτοις, το επόμενο διάστημα έγιναν πολύ σημαντικά βήματα για την οργάνωση της εκπαίδευσης: με την πράξη ΙΣΤ'/31.5.1828 του Γ' Επτανησιακού Κοινοβουλίου (Atto del Parlamento) αναδιαρθρώθηκε η δημόσια εκπαίδευση στο σύνολό της και μπήκαν οι «βάσεις επάνω εις τας οποίας πρέπει να συστηθή η Δημόσιος Αγωγή εις το Ιονικόν Κράτος»27 (κατά τον Θεοτόκη: «ριζικώς εκανονίζοντο τα της δημοσίας εκπαιδεύσεως»). Από το έτος αυτό μπορούμε να μιλάμε για οργανωμένη δημόσια εκπαίδευση στα Επτάνησα — κυρίως, στοιχειώδη και μέση. Ειδικά για τη μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα, τα αρχειακά τεκμήρια το πιστοποιούν απολύτως. Με την πράξη αυτή αποφασίστηκε να συσταθούν τα Δευτερεύοντα Σχολεία, που αντιστοιχούν στη σύγχρονη βαθμίδα της μέσης εκπαίδευσης. Σύμφωνα με το άρθρο 24 της πράξης, η φοίτηση στα Δευτερεύοντα Σχολεία ορίζεται διετής.28 Την ίδια περίπου χρονική στιγμή -τη δεκαετία του 1830- το Ελληνικό Κράτος θέτει τις βάσεις του δικού του εκπαιδευτικού συστήματος, το οποίο έχει παραπλήσια δομή: τετρατάξιο Δημοτικό (στοιχειώδης εκπαίδευση), τριτάξιο Ελληνικό Σχολείο και τετρατάξιο Γυμνάσιο (μέση εκπαίδευση) και Πανεπιστήμιο (ανώτατη εκπαίδευση). Δηλαδή, η διαφορά έγκειται στο ότι στο Ιόνιο Κράτος η μέση εκπαίδευση διαθέτει έναν τύπο σχολείου, ενώ στο Ελληνικό Κράτος δύο.

Κανονισμός Δευτερευόντων Σχολείων του 182929

Βάσει του άρθρου 26 της ανωτέρω πράξης, συντάχτηκε από τη Γενική Επιτροπή Εκπαιδεύσεως την 9/8/1828 ο Κανονισμός των Δευτερευόντων Σχολείων και υποβλήθηκε στη Γερουσία30 την 29/10/1829. Από τη χρονιά αυτή αρχίζει για μας η ζωή του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος, γιατί από τη χρονιά αυτή έχουμε αρχειακά τεκμήρια. Ο Κανονισμός προβλέπει τετραετή31 φοίτηση και όχι διετή, όπως προέβλεπε η πράξη ΙΣΤ' του Γ' Κοινοβουλίου

27. Φωτοαντίγραφο της πράξης είχε την ευγενή καλοσύνη να μου προμηθεύσει ο κ. Παπαδάτος από την Αναγνωστική Εταιρεία Κέρκυρας.

28. «Τα μαθήματα, τόσον εις την Ακαδημίαν, καθώς και εις τα δευτερεύοντα σχολεία θα παραδίδονται αμισθί διά δύω ολοκλήρους χρόνους».

29. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 219, Θεοτόκης, ό.π., σ. 107-108, Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 266.

30. Είναι κάπως απροσδόκητες οι ελληνικές ονομασίες των θεσμικών οργάνων του Ιονίου Κράτους: μέχρι το 1849 το νομοθετικό σώμα (αυτό που σήμερα ονομάζουμε Βουλή) ονομάζεται Γερουσία (και ιταλικά Parlamento), ενώ η εκτελεστική εξουσία (αυτό που σήμερα ονομάζουμε Κυβέρνηση) έφερε το όνομα Βουλή (και ιταλικά Senato). Είναι φανερό ότι η απόδοση των ιταλικών όρων στα ελληνικά προκαλεί σύγχυση. Από το έτος αυτό οι ονομασίες εξορθολογίζονται: το νομοθετικό σώμα ονομάζεται Βουλή, ενώ η εκτελεστική εξουσία, η Κυβέρνηση, Γερουσία (Βλ. και Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 240).

31. Βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 219, Θεοτόκης, ό.π., σ. 108, και Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 266.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/23.gif&w=600&h=915

βουλίου. Όπως αποδεικνύει σαφώς η αρχειακή έρευνα (Βλ. Βιβλίον γενικής καταγραφής από του 1836-37 Σχολ. Έτους μέχρι 1852-53 Σχολ. Έτους, α.α. 80/3 του Καταλόγου του Αρχείου), εγγράφονται μαθητές διαφόρων ηλικιών και κατατάσσονται στις διάφορες κλάσεις (= τάξεις) ανάλογα με το επίπεδο των γνώσεών τους. Η κατάταξη γινόταν μετά από κατατακτήρια εξέταση. Έτσι, εγγράφονται και μαθητές μεγάλης ηλικίας που θέλουν να πάρουν ένα «χαρτί» για να εξασφαλίσουν κάποια επαγγελματικά προσόντα, όπως τους υποχρέωνε σχετική διαταγή της Κυβέρνησης. Οι γόνοι των αρχοντικών οικογενειών έχουν ιδιωτικούς δασκάλους στο σπίτι, που τους μαθαίνουν τα πρώτα γράμματα. Μπαίνουν και αυτοί στο Δευτερεύον Σχολείο με κατατακτήριες εξετάσεις και είναι, φυσικά, οι πιο μικροί στην ηλικία.32 Κατά τον Κανονισμό:

- Στην Α' τάξη διδάσκονται: Ελληνικά, Λατινικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Άλγεβρα και Γεωμετρία.

- Στη Β' τάξη διδάσκονται: Ελληνικά, Λατινικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Άλγεβρα33 και Καλλιγραφία.

- Στη Γ' τάξη διδάσκονται: Ελληνικά, Λατινικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Γεωμετρία,34 Στερεομετρία και Γεωγραφία.

- Στη Δ' τάξη διδάσκονται: Ελληνικά, Λατινικά, Αγγλικά, Άλγεβρα, Γεωγραφία και Λογική.

Οι εξετάσεις γίνονταν δημόσια, ενώπιον των «τριών επιμελητών της Δημοσίας Παιδείας».35

Αναδιάρθρωση της δημόσιας εκπαίδευσης το 1841: πράξη 28/13.3.1841 του Ζ' Κοινοβουλίου36

Η πράξη 28 του Ζ' Κοινοβουλίου ψηφίστηκε επί Αρμοστείας του Haward Duglas και «Άρχοντος της Παιδείας» του γερουσιαστή Δημητρίου Δελλαδέτσιμα. Στο Δ' μέρος της ανωτέρω πράξης (άρθρα 17-21) καθορίζεται:

32. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220.

33. Τα αρχειακά ευρήματα ωστόσο αποδεικνύουν ότι η Αλγεβρα διδάσκεται στο Γ' έτος και η Γεωμετρία στο Β'. Βλ. στο Βιβλίον γενικής καταγραφής από του 1836-37 Σχολ. Έτους μέχρι 1852-53 Σχολ. Έτους, α.α. 80/3 του Καταλόγου του Αρχείου.

34. Βλ. στην αμέσως προηγούμενη σημείωση.

35. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 237.

36. Ροντογιάννης. Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 245, Θεοτόκης, ό.π., σ. 134, και Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 325. Υπάρχει μια σύγχυση γενικώς των ανωτέρω συγγραφέων στο τι ακριβώς περιέχουν τα σχετικά νομοθετικά-διοικητικά κείμενα και σε ποιο κείμενο περιλαμβάνεται το κάθε εκπαιδευτικό μέτρο - σύμφωνα, τουλάχιστον, με τη δική μου αντίληψη. Θεωρώ όμως ότι η εικόνα που προέκυψε από τις διασταυρώσεις που έκανα είναι αρκούντως αξιόπιστη. Στηρίχτηκα, πάντως, πιο πολύ στον Ροντογιάννη.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/24.gif&w=600&h=915

- Να υπάρχουν 8 Δευτερεύοντα Σχολεία στην Επτάνησο, ένα σε κάθε νησί και δύο στην Κεφαλλονιά.

- Η φοίτηση στο Δευτερεύον Σχολείο να είναι διετής.

- Ο εισαγόμενος στο Δευτερεύον Σχολείο να έχει παρακολουθήσει τη σειρά των αλληλοδιδακτικών μαθημάτων.

- Διδασκόμενα μαθήματα: 1) Αρχαία και Νέα Ελληνική Γλώσσα, 2) Αγγλικά, 3) Ιταλικά και 4) από τα Μαθηματικά: Θεωρητική Αριθμητική και Στοιχεία Γεωμετρίας.

- Σε κάθε Δευτερεύον Σχολείο πρέπει να υπάρχουν τέσσερις δάσκαλοι: ένας των Ελληνικών, ένας των Αγγλικών, ένας των Ιταλικών και ένας των Μαθηματικών. Διευθυντής είναι συνηθέστατα ο καθηγητής των Ελληνικών.

Κανονισμός των Δευτερευόντων Σχολείων του 184137

Με τον Κανονισμό των Δευτερευόντων Σχολείων, που υποβάλλει η Γενική Επιτροπή Παιδείας προς έγκριση στη Γερουσία την 26/4/1841, ορίζεται:

- Η φοίτηση είναι διετής στα Δευτερεύοντα Σχολεία, όπως ανάφερα πιο πάνω. Διετής φοίτηση, πάντως, δεν απαντά πουθενά στα κατάστιχα του Αρχείου και είναι άξιο περαιτέρω έρευνας γιατί θεσπίστηκε αυτή η διάταξη, που ποτέ και πουθενά δεν φαίνεται να εφαρμόζεται.

- Διδασκόμενα μαθήματα: Στο 1ο έτος διδάσκονταν Ελληνικά (Αρχαία και Νέα), Αγγλικά, Ιταλικά και Θεωρητική Αριθμητική, ενώ στο 2ο έτος η συνέχεια των ανωτέρω και Στοιχεία Γεωμετρίας.

- Ορίζεται για κάθε μάθημα τουλάχιστον μιάμιση ώρα την ημέρα, συνολικά δηλαδή έξι ώρες την ημέρα. Κατά την εφαρμογή της, η ρύθμιση αυτή ατόνησε γιατί ήταν δύσκολο να εφαρμοστεί.

- Το διδακτικό έτος αρχίζει την 1η Οκτωβρίου και λήγει την 31η Ιουλίου.

- Οι εξετάσεις γίνονται τον Αύγουστο, δημόσια, με την παρουσία του Reggente (Επάρχου) συνοδευομένου από τις τοπικές αρχές.

- Μήνες διακοπών ορίζονται ο Αύγουστος και ο Σεπτέμβριος.

Εν τη Βουλή απόφασις (In Senato-Risoluzione) της 17/11/184138

37. Ο Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 245-250, παραθέτει πλήρη μετάφραση του κανονισμού από την ιταλική και δίνει την εξής παραπομπή: Regolamento delle scuole secondarie 1841, φάκελος 1859, έγγραφο 10, Αρχειοφυλακείο Λευκάδος. Όπως εξηγείται παρακάτω στην οικεία θέση, τα έγγραφα αυτά λόγω της μεταφοράς -ανατοποθέτησης του υλικού και άλλων συναφών προβλημάτων- είναι απρόσιτα στον ερευνητή, και έτσι δεν μπόρεσα να βρω το φάκελο. Ο Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 331, σημείωση 64, παραπέμπει ως εξής: Regolamento delle scuole secondarie, Corfu 1841, IEEE, IAA (340.4955 DAL). Είναι ελάχιστες όμως, σε σύγκριση με τον Ροντογιάννη, οι αναφορές του σε θέματα των Δευτερευόντων Σχολείων, που περιέχονται σε αυτόν τον κανονισμό. Δεν μπόρεσα να βρω ένα αντίγραφο του κανονισμού, για να έχω ιδία αντίληψη του περιεχομένου του.

38. Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων, Κερκύρα, 17 Νοεμβρίου 1841 Ε.Ν. Εν τη

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/25.gif&w=600&h=915

Η απόφαση αυτή καθορίζει ότι τα Δευτερεύοντα Σχολεία θα είναι οκτώ, ένα σε κάθε νησί και δύο στην Κεφαλλονιά - όπως και η πράξη 28 /13.3.1841 της Γερουσίας.

Τα μαθήματα θα είναι:39 Στοιχεία Θεολογίας, Ελληνική γλώσσα, Αγγλικά, Ιταλικά, Καλλιγραφία, Αριθμητική, Στοιχεία Άλγεβρας και Γεωμετρίας, Γενική Ιστορία και Γεωγραφία.

Κανονισμός Δευτερευόντων Σχολείων του 1842i0

0 Κανονισμός της 6/8/1842, που εκδόθηκε επί τη βάσει της υπ' αρ. 33 της πράξης 6/18.5.1842 του Ζ' Κοινοβουλίου, κωδικοποίησε τις διατάξεις για την κατώτερη και τη μέση εκπαίδευση στα Επτάνησα. Εδώ φαίνεται -αντίθετα απ' ό,τι στον Κανονισμό του 1841- αυτό που αποδεικνύει σαφέστατα η αρχειακή έρευνα, ότι δηλαδή η φοίτηση στο Δευτερεύον Σχολείο εξακολουθεί να είναι τετραετής (βλ. και το Βιβλίον γενικής καταγραφής από του 1836-37 Σχολ. Έτους μέχρι 1852-53 Σχολ. Έτους, α.α. 80/3 του Καταλόγου του Αρχείου). Στα μαθήματα των Δευτερευόντων Σχολείων προστίθενται η Ιστορία41 και μαθήματα Θεολογίας για τους υποψήφιους ιερείς.42

Τα διδασκόμενα μαθήματα κατά έτος ήταν τα εξής:43

Βουλή απόφασις (τρίγλωσση: ελληνικά, αγγλικά και ιταλικά). Βλ. και Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 327-328.

39. Όπως αποδεικνύει η αρχειακή έρευνα, τα μαθήματα που καθορίζονται στην απόφαση είναι πολύ κοντύτερα στη σχολική πραγματικότητα από αυτά που καθορίζει ο Κανονισμός του 1841, τον οποίο παραθέτουμε παραπάνω. Βλ. και τη σημείωση 41.

40. Η παραπομπή στον Κουρκουμέλη, ό.π., σ. 333: Κανονισμός των Προκαταρκτικών και των Δευτερευόντων Δημοσίων Σχολείων του Κράτους και των ιδιαιτέρων, Κέρκυρα, Εκ της Τυπογραφίας της Κυβερνήσεως 1842, Αναγνωστική Εταιρεία Κέρκυρας/Ιονική Βιβλιοθήκη. Βλ. και Θεοτόκης, ό.π., σ. 137. Ο Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 252, αντλεί από τον Θεοτόκη και παραθέτει τις ίδιες ελάχιστες πληροφορίες: την προσθήκη της Ιστορίας και Γεωγραφίας αφ' ενός και της Θεολογίας για τους υποψήφιους ιερείς αφ' ετέρου. Ο Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 333-336, είναι πολύ αναλυτικότερος.

41. Τα αρχειακά ευρήματα ωστόσο, δηλαδή οι εγγραφές μαθητών που παρακολουθούν το μάθημα, αποδεικνύουν ότι η Ιστορία διδασκόταν τουλάχιστον από το 1838.

42. Όσοι ήθελαν να γίνουν ιερείς παρακολουθούσαν διετή «στοιχειώδη σειρά Θεολογίας»: στο Α' έτος διδάσκονταν Κατήχηση και Στοιχεία Ιεράς Ιστορίας και Θετικής Δογματικής Θεολογίας (τρία μαθήματα την εβδομάδα) και στο Β' έτος συνέχιζαν τη Θετική Δογματική Θεολογία και, επί πλέον, Στοιχεία Εκκλησιαστικής Ιστορίας (δύο μαθήματα την εβδομάδα).

43. Κουρκουμέλης, ό.π., σ. 333-336, όπου μπορεί να δει κανείς συνοπτικά και τη διδακτέα ύλη του κάθε μαθήματος.

Σελ. 25
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 6
    01 - 0002.htm

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ