Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 60-79 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/60.gif&w=600&h=915

II. ΤΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ

Α. Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΚΑΙ Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ (ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΑΠΟΛΥΣΗ - ΑΠΟΡΡΙΨΗ - ΔΙΑΚΟΠΗ ΦΟΙΤΗΣΗΣ)

1. Η επεξεργασία των στοιχείων του μαθητικού δυναμικού της Λευκάδας α) Επί Ιονίου Κράτους: Δευτερεύον Σχολείο και Λύκειο Λευκάδος (1829-1866)

Η περίοδος του Ιονίου Κράτους πρέπει να εξεταστεί ξεχωριστά από την επόμενη περίοδο για τους δύο λόγους: Πρώτον, η Λευκάδα ανήκει σε ένα άλλο κράτος, που έχει διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα από το ισχύον στην Ελλάδα: προβλέπει έναν τύπο σχολείου αντί δύο, δηλαδή τριτάξιο Ελληνικό και τετρατάξιο Γυμνάσιο. Και, δεύτερον, τα αρχειακά δεδομένα της εποχής είναι διαφορετικού τύπου από τα αντίστοιχα του τετραταξίου Γυμνασίου και, συνεπώς, επιδέχονται και διαφορετικού τύπου επεξεργασία. Δηλαδή, τα βιβλία του σχολείου τηρούνται διαφορετικά και δεν καταγράφουν τα ίδια ακριβώς στοιχεία. Ακόμα και τα αρχειακά δεδομένα του Δευτερεύοντος Σχολείου είναι διαφορετικά από τα αντίστοιχα του Λυκείου, γιατί, συν τοις άλλοις, έχει μεταβληθεί και η εσωτερική δομή του σχολείου (αριθμός τάξεων και διδακτέα μαθήματα).

Πλήρη αρχειακά δεδομένα για την εποχή του Ιονίου Κράτους, τα οποία αφορούν το θέμα μας, αρχίζουν από το σχολικό έτος 1836-37: από το έτος αυτό αρχίζει η καταγραφή των μαθητών στα μαθητολόγια και στους ελέγχους. Για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος-Ιούλιος 1829, 1829-30 και 1835-36 έχουμε τη μαρτυρία του Ροντογιάννη για τον αριθμό των μαθητών. Με βάση λοιπόν τα δεδομένα αυτά, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις για την πρόσβαση στο σχολικό δίκτυο της δημόσιας121 μέσης εκπαίδευσης και την ενδοσχολική πορεία των μαθητών:

121. Για να σχηματίσουμε πληρέστερη εικόνα, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, παράλληλα με τη δημόσια εκπαίδευση, υπάρχει και ένα ισχυρό δίκτυο ιδιωτικής εκπαίδευσης. Είναι γνωστό ότι ένα μεγάλο μέρος των γόνων της τοπικής αριστοκρατίας φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία ή παρακολουθούσαν κατ' οίκον μαθήματα. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 112, Τσουκαλάς, ό.π., σ. 424, όπου επιχειρείται και συνοπτική ερμηνεία του φαινομένου, και Αλόη Σιδερή, «Η εκπαίδευση στα Επτάνησα όπως εμφανίζεται στα πιστοποιητικά σπουδών των υποψηφίων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας 1842-1860», Πρακτικά ΣΤ' Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου,

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/61.gif&w=600&h=915

Πρώτη διαπίστωση: Όπως μας δείχνει το γράφημα 15, κατ' αρχάς υπάρχει μια έντονη ανοδική τάση, που αρχίζει από το 1829122 με την αθρόα εγγραφή μαθητών και -αφού επανέρχεται σε φυσιολογικά επίπεδα, μετά τον αρχικό ενθουσιασμό που προκάλεσαν η ίδρυση του Δευτερεύοντος Σχολείου και η ανάληψη της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα- κορυφώνεται το σχολικό έτος 1838-39. Τα έτη 1839-1842 η ανοδική τάση μετατρέπεται σε φθίνουσα, αν και ο αριθμός των εγγραφών διατηρείται σε ικανοποιητικά επίπεδα. Από το 1842 η στάθμη των εγγραφών εμφανίζει ραγδαία μείωση, που φθάνει στο έσχατο σημείο της το σχολικό έτος 1850-51. Η ανάκαμψη αρχίζει βαθμιαία από το σχολικό έτος 1851-52 και συνεχίζεται σε σταθερό ρυθμό ως την Ένωση, με κορυφαίο σημείο το σχολικό έτος 185758. Πάντως, η πτώση του διαστήματος 1842-1851 είναι τόσο έντονη, ώστε εξουδετερώνει τις πριν και μετά ανοδικές τάσεις και κάνει φθίνουσα τη γενική τάση του γραφήματος στη διαχρονία 1829-1865. Για να ολοκληρωθεί η εικόνα, πρέπει να υπενθυμίσουμε αυτό που ήδη αναφέραμε και το οποίο σαφώς προκύπτει από το Βιβλίον Γενικής Καταγραφής των ετών 1836-1853: κατά την πρώτη δεκαετία του Σχολείου, κυρίως, εγγράφονταν και πολλοί μικροϋπάλληλοι της διοίκησης, για να εξασφαλίσουν ορισμένα μορφωτικά εφόδια, σύμφωνα με σχετική απόφαση της Κυβέρνησης.123

Δεύτερη διαπίστωση: Τα γραφήματα 16 (κυρίως) και 17 για το Δευτερεύον Σχολείο (1829-1857) μας πληροφορούν ότι ο αριθμός των μαθητών που παρακολουθούν τα διάφορα μαθήματα μειώνεται δραματικά από τάξη σε τάξη. Ειδικά στην τελευταία τάξη, τη Δ', ο αριθμός των μαθητών μειώνεται παρά πολύ, με εξαίρεση το μάθημα των Ελληνικών. Και μια τόσο μεγάλη μείωση δεν μπορεί να οφείλεται μόνο στον ενδοσχολικό παράγοντα της απόρριψης αλλά, κυρίως, σε εξωσχολικούς-κοινωνικούς παράγοντες. Στην ίδια διαπίστωση μας οδηγούν και τα γραφήματα 18 (κυρίως) και 19 για το Λύκειο Λευκάδος (1857-1866): Οι δυσκολίες πρόσβασης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δεν απαντώνται μόνο στο στάδιο της αρχικής εγγραφής, αλλά

Ζάκυνθος 23-27/9/1997, τ. Γ', Αθήνα 2002, σ. 187-203, όπου δημοσιεύονται βεβαιώσεις υποψήφιων φοιτητών ότι παρακολούθησαν ιδιωτικό σχολείο ή ιδιαίτερα κατ' οίκον μαθήματα.

122. Τα δεδομένα για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος 1829-Ιούλιος 1829, 1829-1830 και 1835-36, για τα οποία δεν υπάρχουν έλεγχοι και μαθητολόγια, τα παίρνω από τον Ροντογιάννη, ο οποίος τα έχει εντοπίσει από άλλες αρχειακές πηγές, μη προσιτές πλέον σε εμένα (Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222, 231 και 232 αντίστοιχα). Κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222) το Φεβρουάριο είχαν εγγραφεί στο, έτοιμο να ανοίξει, Δευτερεύον Σχολείο Λευκάδος 145 μαθητές. Προφανώς η αθρόα προσέλευση οφείλεται στον αρχικό ενθουσιασμό και δεν φοίτησαν όλοι, αν λάβουμε υπόψη ότι το Δεκέμβριο του 1829, πάλι κατά τον Ροντογιάννη (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 231), φοιτούσαν μόνο 67.

123. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/62.gif&w=600&h=915

εντείνονται δραματικά και κατά τη διάρκεια της φοίτησης, βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε φαινόμενο μεγάλης ενδοσχολικής διαρροής. Αυτό επιβεβαιώνεται από τις σημειώσεις στη στήλη «Παρατηρήσεις» του καταστίχου Βιβλίον Γενικής Καταγραφής από του 1836-37 σχ. έτους μέχρι του 1852-53 σχ. έτους (α.α. Καταλόγου του Αρχείου 80/3), στην οποία απαντούν πολλές σημειώσεις του τύπου «απεχώρησεν του σχολείου». Και είναι, επίσης, γνωστό ότι το γεγονός αυτό δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο των σχολείων της Λευκάδας,124 αλλά είναι γενικό γνώρισμα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος (καλύτερα, της ελληνικής κοινωνίας) κατά την ίδια χρονική περίοδο. Και όχι μόνο της ελληνικής, αλλά όλων των κοινωνιών όταν διανύουν τα ίδια στάδια ανάπτυξης. Να προσθέσουμε επίσης ότι το φαινόμενο συνεχίζει να υπάρχει και σήμερα, υπό εντελώς διαφορετικούς κοινωνικούς επικαθορισμούς, βέβαια. Μια τελευταία παρατήρηση: στα γραφήματα, που εξετάζουμε στο παρόν κεφάλαιο, το φαινόμενο της ενδοσχολικής διαρροής αποτυπώνεται καθαυτό -δεν απεικονίζεται η σχέση ανάμεσα στη σχολική διαρροή και στην κοινωνική προέλευση των μαθητών-, η ταξική, τελικά, φύση της σχολικής διαρροής. Τη σχέση αυτή θα την εξετάσουμε παρακάτω στο κεφάλαιο «Σχέση κοινωνικής προέλευσης των μαθητών και σχολικής επίδοσης».

Τρίτη διαπίστωση: Το γράφημα 20 μας δείχνει ότι, αν αθροίσουμε τον αριθμό των ετήσιων εγγραφών των μαθητών και τον ετήσιο αριθμό των προσελεύσεων στις εξετάσεις, θα διαπιστώσουμε ότι οι μαθητές που προσέρχονται στις εξετάσεις είναι πολύ λιγότεροι από αυτούς που εγγράφονται. Και αυτή η διαπίστωση μας επιτρέπει να υπολογίσουμε ακριβέστερα τη δυνατότητα πρόσβασης στο σχολείο απ' ό,τι μας επιτρέπει ο αριθμός των εγγραφών, ο οποίος μας δίνει μια εικόνα πολύ καλύτερη από την πραγματική, σχεδόν πλασματική. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουμε είναι το ίδιο ακριβώς με το προηγούμενο: Πολλοί εγκαταλείπουν το σχολείο κατά τη διάρκεια της φοίτησης. Σημειώνουμε εδώ ότι στοιχεία συγκριτικά διαθέτουμε μόνο για το Δευτερεύον Σχολείο και όχι για το Λύκειο (1857-1866). Για το Λύκειο έχουμε μόνο εγγραφές μαθητών και όχι επαρκή στοιχεία για την προσέλευσή τους στις εξετάσεις.

Τέταρτη διαπίστωση: Τα παραπάνω γραφήματα μας δείχνουν ότι στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο και στο συγκεκριμένο τύπο σχολείου το μέγεθος «πρόσβαση στο σχολείο» επηρεάζεται από την παράμετρο του σχολικού προγράμματος. Με άλλα λόγια, σε ορισμένα μαθήματα εγγράφονται περισσότεροι,125 σε άλλα λιγότεροι κ.λπ. Πρωτεύουν οι εγγραφές στα Ελληνικά

124. Για τη σχολική διαρροή γενικά βλ. Μαρία Ηλιου, Εκπαιδευτική και κοινωνική δυναμική. Πορεία, Αθήνα 1984, σ. 65-72. Η έρευνα της Ηλιου αναφέρεται όμως μόνο στη μεταπολεμική Ελλάδα.

125. Να υπενθυμίσουμε ότι οι μαθητές μπορούσαν να γραφούν, μετά από κατατακτήριες

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/63.gif&w=600&h=915

και ακολουθούν οι εγγραφές στα Μαθηματικά και στις ξένες γλώσσες - παραφωνία αποτελεί ο μεγάλος αριθμός των μαθητών του Λυκείου των εγγραφέντων στην Ιστορία. Η προτίμηση αυτή είναι φυσιολογική και αναμενόμενη: οι μαθητές προτιμούν, όπως και σήμερα, τα μαθήματα εκείνα που το σχολικό σύστημα και η ευρύτερη κοινωνία θεωρούν πιο σημαντικά για την προαγωγή και για τη μελλοντική επαγγελματική τους αποκατάσταση.

Η προσπάθεια ερμηνείας των ανωτέρω διαπιστώσεων μας οδηγεί στις κατωτέρω επισημάνσεις:

α) Η αρχική έκρηξη οφείλεται στον ενθουσιασμό που φυσιολογικά προξένησε η ίδρυση ενός σχολείου μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα, στο πλαίσιο μιας γενικότερης προσπάθειας του κράτους για τη διοργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης στο σύνολο της. Είναι πειστική η άποψη του Ροντογιάννη126 ότι η ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον Ψαλίδα ενίσχυσε τον ενθουσιασμό των Λευκαδίων.

β) Την πτώση των εγγραφών από το 1839-40 μέχρι το 1850-51 ο Ροντογιάννης την αποδίδει127 -με αξιοπρόσεκτα αλλά όχι αμάχητα επιχειρήματαστην κακή ποιότητα του διδακτικού προσωπικού, που διέψευσε τις αρχικές προσδοκίες, αλλά και στην αδυναμία ή στην αδιαφορία των αρμόδιων κρατικών φορέων, γεγονός που αναγκάζει το διευθυντή του σχολείου Σπυρίδωνα Φέτση να γράψει την 7η Αυγούστου 1850 προς το «Γενικό Επιθεωρητή της Προκαταρκτικής και Δευτερευούσης Παιδείας» στην Κέρκυρα ότι... ήθελε είναι προτιμότερον και ωφελιμώτερον να παύσει η ενταύθα Παιδεία παρά εις την οποίαν ευρίσκεται θεσιν.128 Θεωρώ ότι στους ανωτέρω λόγους πρέπει να προσθέσουμε ως ισχυρό αντικίνητρο για την πρόσβαση στο Δευτερεύον Σχολείο την επιβολή διδάκτρων, που προβλεπόταν μεν και από το άρθρο 24 της πράξης ΙΣΤ/31.5.1828 του Γ' Επτανησιακού Κοινοβουλίου, φαίνεται όμως ότι εφαρμόστηκε με την πράξη 34 της 6/18-5-1842 του Ζ' Κοινοβουλίου. Την επιβολή διδάκτρων —μαζί με το χαμηλό επίπεδο του διδακτικού προσωπικού— ως αιτία της μείωσης των μαθητών των Δευτερευόντων Σχολείων αναφέρει στην έκθεσή του της 16.5.1843 ο Γενικός Επιθεωρητής Έκτωρ Ρίκης129 - επιβολή από την οποία εξαιρέθηκαν με το νόμο Κ' του 1857 οι «παντελώς άποροι».

κτήριες εξετάσεις, σε ορισμένα μόνο μαθήματα και σε άλλα όχι. Επίσης, τα μαθήματα

στα οποία εγγράφονταν δεν ήταν υποχρεωτικά της ίδιας τάξης, αλλά τα επέλεγαν ανάλογα με το επίπεδο των γνώσεων τους.

126. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 222.

127. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 252. Βλ. και Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

128. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 254.

129. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 137.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/64.gif&w=600&h=915

γ) Η αύξηση των εγγραφών από το 1852-53, κατά τον Ροντογιάννη, συνδέεται με την ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον ικανό Σπυρίδωνα Βρεττό.130 Αλλά, νομίζω, περισσότερο πρέπει να οφείλεται στο ανέβασμα του επιπέδου του σχολείου, στο πλαίσιο της αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που επιχειρήθηκε με το νόμο Κ' του 1857, και στην κατάργηση των διδάκτρων για τους «παντελώς άπορους» που προέβλεπε ο νόμος αυτός.131 δ) Για να αξιολογήσουμε καλύτερα τα δεδομένα, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι είναι συνηθισμένο ο αριθμός των μαθητών να αυξομειώνεται κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: οι μαθητές μπορούν να διακόπτουν, να επανέρχονται, να εγγράφονται ή να επανεγγράφονται ακόμα και τον Ιούλιο. Τα κατάστιχα της περιόδου (τα βιβλία πρακτικών κυρίως) είναι γεμάτα από τέτοιες εγγραφές.

β) Μετά την Ένωση: Τετρατάξιο μικτό Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) Για να είναι πληρέστερη η ανάγνωση των γραφημάτων, πρέπει να σημειώσουμε ότι το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος είναι το μοναδικό Γυμνάσιο σε όλο το νομό και, επί πλέον, είναι το σχολείο υποδοχής των μαθητών της απέναντι ακαρνανικής ακτής, της εκτεινόμενης από τη Βόνιτσα μέχρι τον Αστακό.

Το γράφημα 21 δίνει το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος, χωρίς διάκριση φύλου και τάξης. Από την ανάγνωσή του μπορούμε να συμπεράνουμε: α) Ότι η πρόσβαση (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στο σχολείο, με βάση υπολογισμού την εγγραφή, ακολουθεί σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων (π.χ., κατά τα σχολικά έτη 1876-77 και 1877- 78 το επανιδρυθέν σχολείο λειτουργεί μόνο με τις τάξεις Α' και Β', για το σχολικό έτος 1878-79 τα στοιχεία είναι ελλιπή και το 1879-80 δεν λειτουργεί ακόμα η Δ' τάξη), τα οποία όμως δεν μπορούν να την αλλάξουν.

β) Τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην προαγωγή-απόλυση ή απόρριψη των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα λείπει (από το σύνολο των εγγραφέντων) ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι, κατ' ουσίαν, είναι απορριφθέντες.

130. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 258.

131. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 268.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/65.gif&w=600&h=915

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης δείχνει και το γράφημα 22, το οποίο μας δίνει (για τεχνικούς λόγους: εποπτικά, χωρίς αριθμούς) τον αριθμό των μαθητών που έχει εγγραφεί σε κάθε τάξη κατά σχολικό έτος - η τάση δηλαδή έχει κατανεμηθεί στις τέσσερις τάξεις του σχολείου. Το γράφημα δείχνει επίσης και τη σημαντική ενδοσχολική διαρροή, δηλαδή τη μείωση των μαθητών από τάξη σε τάξη, γεγονός που δείχνει ότι είναι ισχυροί οι δύο παράγοντες που την προκαλούν: ο ενδοσχολικός παράγοντας της σχολικής αποτυχίας και ο εξωσχολικός παράγοντας της εγκατάλειψης του σχολείου, ο οποίος, με τη σειρά του, οφείλεται σε σειρά οικονομικών-κοινωνικών αιτίων που επιχωριάζουν στην κοινωνία της Λευκάδας κατά την εποχή αυτή.

Το γράφημα 23 κατανέμει τη γενική τάση του γραφήματος 21 στα δύο φύλα χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο παράγοντας «τάξη», δηλαδή αποτυπώνει, ξεχωριστά και παράλληλα, τη διαχρονική εξέλιξη του συνολικού δυναμικού των αρρένων και των θηλέων ξεχωριστά κατά σχολικό έτος. Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό έτος 1901-02, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν την αναμενόμενη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική αυξητική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία δεν παρουσιάζει έντονες αποκλίσεις. Μια λεπτομερέστερη εξέταση όμως μας πείθει ότι η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς πιο ανοδική από την αντίστοιχη των θηλέων, η οποία φθάνει στη μέγιστη τιμή της το σχολικό έτος 1922-23: 50 θήλεις έναντι 183 αρρένων και συνόλου 233, το οποίο είναι επίσης το υψηλότερο στο τετρατάξιο Γυμνάσιο. Το γράφημα 24, πάλι, μας δείχνει, στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη, τη συνολική μεγάλη υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: μόνο το 8,11% των εγγραφέντων στο διάστημα αυτό ήταν γυναίκες.

Τα γραφήματα 25, 26, 27 και 28, που αποτυπώνουν την τάση της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τέσσερις τάξεις, μας οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: η τάση και των δύο μεταβλητών είναι ανοδική, δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους θεαματικές αποκλίσεις, η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη της αντίστοιχης των θηλέων και στις τέσσερις τάξεις. Το τελευταίο επιτρέπει τη βάσιμη υπόθεση ότι ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Επί πλέον, αποτυπώνεται και εδώ η —σε απόλυτους αριθμούς- συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 29 και 30 αποτυπώνεται σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τέσσερις τάξεις μέσα στη δια-

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/66.gif&w=600&h=915

διαχρονία 1901-29 - πριν το 1901 δεν υπάρχουν εγγεγραμμένες μαθήτριες στο σχολείο. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, αποτυπώνει τα μεγάλα ποσοστά της ενδοσχολικής διαρροής γενικώς (δηλαδή, αρρένων και θηλέων συνολικά) αλλά και ειδικώς (δηλαδή, χωριστά αρρένων και θηλέων). Ως προς το τελευταίο, η κατανομή δείχνει ότι από την Α' στη Β' τάξη το συνολικό ποσοστό των διαρροών των θηλέων υπήρξε ελαφρώς μεγαλύτερο, από τη Β' στη Γ ελαφρώς μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό των διαρροών των αρρένων, ενώ από τη F στη Δ' αισθητά μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό διαρροής των θηλέων. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το συμπέρασμα που αποκομίσαμε από την ανάγνωση των γραφημάτων 25, 26, 27 και 28, ότι δηλαδή ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Το ίδιο δείχνει πολύ καλά και ο επόμενος πίνακας, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία των μαθητών, αρρένων και θηλέων, από την Α' ως τη Δ' τάξη, καταγράφοντας τον αριθμό των απωλειών και τον ποσοστιαίο υπολογισμό αυτών των απωλειών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1901-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

1901-05

28

24

20

15

13

46,42%

4

4

4

3

1

25%

1902-06

43

26

22

20

23

53,46%

0

0

0

0

0

-

1903-07

37

32

23

21

16

21,73%

0

0

0

0

0

-

1904-08

23

23

23

18

5

46,87%

0

0

0

0

0

-

1905-09

32

29

16

17

15

30,43%

0

0

0

0

0

-

1906-10

23

22

19

16

7

52,17%

0

0

0

0

0

-

1907-11

23

17

12

11

12

26,08%

0

3

2

1

2

66,66%

1908-12

23

20

18

17

6

55,88%

1

1

1

1

0

0%

1909-13

34

21

15

15

19

65,21%

2

0

0

0

2

100%

1910-14

23

19

10

8

15

20,83%

1

1

1

1

0

0%

1911-15

24

20

25

19

5

37,03%

1

1

1

1

0

0%

1912-16

27

15

19

17

10

48,38%

5

4

3

2

3

60%

1913-17

31

21

18

16

15

61,29%

2

0

0

0

2

100%

1914-18

31

20

16

12

19

61,29%

3

2

1

1

2

66,66%

1915-19

34

23

21

16

18

52,94%

4

6

2

2

2

50%

1916-20

27

24

22

23

4

14,81%

6

4

3

3

3

50%

1917-21

34

24

25

23

11

32,35%

8

5

4

4

4

50%

1918-22

34

26

24

24

10

29,41%

4

2

2

0

4

100%

1919-23

56

36

41

31

25

44,64%

12

12

7

8

4

33,33%

1920-24

31

29

29

30

1

3,22%

7

7

7

7

0

0%

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/67.gif&w=600&h=915

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Τάξη

Απώ

Επί

Τάξη Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

1921-25

65

50

48

37

28

43,07%

21

18

9

7

14

66,66%

1922-26

73

54

46

52

21

28,76%

17

9

8

6

11

64,70%

1923-27

53

37

38

35

18

33,96%

17

14

14

13

4

23,52%

1924-28

45

36

37

36

9

20%

5

4

5

6

(+)1

0%

1925-29

52

45

38

40

12

23,07%

3

5

5

4

(+)1

0%

1926-29

63

56

48

0

15

23,80%

14

12

12

0

2

14,28%

1927-29

54

43

0

0

11

20,37%

4

4

0

0

0

0%

1928-29

48

0

0

0

0

-

10

0

0

0

0

-

Σύνολο

1071

792

673

569

363

151

119

93

70

1

ΘΗΛΕΙΣ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τετραετή διάρκειά της από την Α' στη Δ' τάξη, ξεχωριστά για τους άρρενες και τις θήλεις. Π.χ., στην τετραετία 1901-1905 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1901-02 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους πάντως σημειώνονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη προσελθόντες) 28 άρρενες, το σχολικό έτος 1902-03 η Β' τάξη είχε 24 άρρενες (από τους 28 της Α'), το σχολικό έτος 1903-04 η Γ τάξη 20 (από τους 24 της Β') και το σχολικό έτος 1904-05 η Δ' 15 (από τους 20 της Γ).

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Δ' απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Όταν υπάρχουν περισσότεροι μαθητές στη Δ' από την Α' (στις τετραετίες 1924-28 και 1925-29 για τις θήλεις), αυτό σημαίνει ότι η μεν Α' τάξη αυτών των τετραετιών δεν είχε μεγάλες απώλειες, οι δε Β' ή Γ', ή και οι δύο, είχαν, με αποτέλεσμα στη Δ' τάξη των τετραετιών αυτών να συσσωρευτούν περισσότεροι μαθητές απ' ό,τι στην Α'.

4. Από το σχολικό έτος 1926-27 η τετραετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το τετρατάξιο Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της τριετίας 1926-29 με τέρμα τη Γ' τάξη και της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορούσε να υπολογιστεί ποσοστό.

γ) Μετά την Ένωση: Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Πριν προχωρήσουμε στην αποκωδικοποίηση των γραφημάτων, να υπενθυμίσουμε ότι στη Λευκάδα, εκτός από το Ελληνικό Σχολείο της πόλης, λειτουργούν σε κάποια διαστήματα της περιόδου 1866-1929 και τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής. Στην απέναντι ακαρνανική ακτή Ελληνικά Σχολεία αποκτούν, αρχής γενομένης προς το τέλος του αιώνα, η Βόνιτσα, η Ζαβέρδα (Πάλαιρος), ο Μύτικας, ο Αστακός, η Αμφιλοχία και η Κατούνα Ξηρομέρου.

Η ανάγνωση των γραφημάτων μάς οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις: Το γράφημα 31 μάς δίνει τη διαχρονική μεταβλητή του μαθητικού δυναμικού, δηλαδή το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος χωρίς διάκριση φύλου ή

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/68.gif&w=600&h=915

τάξης. Το γράφημα 31 δείχνει σχεδόν ό,τι και το αντίστοιχο γράφημα 21 για το Γυμνάσιο Λευκάδος, δηλαδή:

α) Ότι η πρόσβαση στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος -με βάση υπολογισμού την εγγραφή- ακολουθεί στη διαχρονία σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η προφανής κάμψη της δεκαετίας του 1890-1900, η οποία οφείλεται στη λειτουργία των νέων Ελληνικών Σχολείων του Αγίου Πέτρου, της Καρυάς, της Βασιλικής, της Βόνιτσας, της Παλαίρου, του Μύτικα, της Κατούνας και του Αστακού, τα οποία απορροφούν έναν αριθμό μαθητών. Μια δεύτερη είναι η σύντομη κάμψη των ετών 1905-08, για την οποία δεν βρίσκω πειστική αιτία. Οι μειώσεις αυτές, πάντως, δεν μπορούν να αλλάξουν την ανοδική τάση.

β) Τη σχέση πρόσβασης και σχολικής επίδοσης, δηλαδή της προαγωγήςαπόλυσης ή απόρριψης των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα δεν εμφανίζεται ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι κατ' ουσίαν είναι απορριφθέντες.

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης, που δείχνει η αντίστοιχη γραμμή του ανωτέρω γραφήματος, δείχνει και το γράφημα 32 - μόνο που εδώ η τάση έχει κατανεμηθεί στις τρεις τάξεις του Σχολείου. Σημειωτέον ότι για λόγους τεχνικούς στο γράφημα δεν υπάρχουν αριθμοί. Ενδιαφέρον -και απόκλιση από το αντίστοιχο γράφημα για το Γυμνάσιο- παρουσιάζει η έντονα ανοδική τάση της Γ τάξης, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ισχυρότερη από την αντίστοιχη της Β' αλλά και της Γ — δηλαδή, σε αριθμούς η F τάξη έχει περισσότερους μαθητές από τη Β' και την Α'. Το εκ πρώτης όψεως παράδοξο ερμηνεύεται, κυρίως, από τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία μας πληροφορούν ότι οι απορριπτόμενοι στις εισαγωγικές εξετάσεις του Γυμνασίου επανεγγράφονταν στη Γ' τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Υπάρχει, επίσης, η περίπτωση -προβλεπόμενη από το νόμο και αρκετά συνηθισμένη- κάποιοι μαθητές να γράφονται κατ' ευθείαν στη F τάξη, όπως και στη Β', κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.

Στο διάγραμμα 33 ο συνολικός (χωρίς διάκριση αρρένων και θηλέων) αριθμός των εγγραφέντων μαθητών του γραφήματος 31 (πρώτη γραμμή) κατανέμεται στα δύο φύλα γενικώς, χωρίς δηλαδή να υπολογίζεται η παράμετρος «τάξη». Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/69.gif&w=600&h=915

έτος 1899-1900, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν τη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία παρουσιάζεται ισορροπημένη, χωρίς ορατές αποκλίσεις, αντιθέτως με το Γυμνάσιο, όπου η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των θηλέων. Τη μέγιστη τιμή της τη σημειώνει το σχολικό έτος 1923-24 και δεν είναι τυχαίο ότι το προηγούμενο σχολικό έτος έχουν εγγραφεί στο σχολείο 10 μαθητές, παιδιά προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από τα οποία τα 5 είναι κορίτσια. Και είναι αναμενόμενη αυτή η πιο ισορροπημένη σχέση των δύο μεταβλητών στο Ελληνικό Σχολείο, διότι είναι φυσικό οι αντιλήψεις που κρατούσαν τα θήλεα τέκνα μακριά από τη μέση εκπαίδευση να είναι πιο ανθεκτικές, όταν επρόκειτο για το δεύτερο κύκλο της, το Γυμνάσιο, και πιο ελαστικές, όταν επρόκειτο για τον πρώτο κύκλο της, το Ελληνικό. Τέλος, το γράφημα 34 μας δείχνει στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη τη συνολική συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: 88,04% έναντι 11,96%.

Τα γραφήματα 35, 36 και 37 αποτυπώνουν τη διαχρονική εξέλιξη της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τρεις τάξεις του Σχολείου — υπό άλλη διατύπωση, δείχνουν και την ενδοσχολική διαρροή κατά φύλο, διαρροή που οφείλεται είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου, δηλαδή σε εξωσχολικόκοινωνικό αίτιο, είτε σε αποτυχία προαγωγής, δηλαδή σε ενδοσχολικό αίτιο. Τα γραφήματα μας οδηγούν στο ίδιο γενικό συμπέρασμα: οι τάσεις και των δύο μεταβλητών, δηλαδή της πρόσβασης αρρένων και της πρόσβασης θηλέων, είναι ανοδικές και δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους ισχυρές αποκλίσεις. Αν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα δούμε ότι η τάση πρόσβασης των θηλέων στην Α' τάξη είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των αρρένων. Με άλλα λόγια, στη διαχρονία η σχέση εγγραφέντων αρρένων και θηλέων στο Ελληνικό Σχολείο βελτιώνεται υπέρ των θηλέων, ενώ το αντίστροφο συμβαίνει στη Β' και στη F τάξη. Αυτή η διαφορά οδηγεί αναγκαστικά στην εξής παραδοχή: ή τα κορίτσια εγκαταλείπουν ευκολότερα το σχολείο ή το ποσοστό της σχολικής τους αποτυχίας υπερβαίνει το αντίστοιχο των αρρένων, ή και τα δύο. Από κοινού και οι τρεις τάξεις δίνουν την ισορροπημένη σχέση που αποτυπώνει το γράφημα 33. Επί πλέον, αποτυπώνεται και στο γράφημα αυτό η αριθμητικά συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο της κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 38 και 39 αποτυπώνεται -στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη- σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τρεις τάξεις μέσα στη διαχρονία 1866-1929. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, υποδεικνύει, όπως και τα γραφήματα 35, 36 και 37, ότι

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/70.gif&w=600&h=915

από τάξη σε τάξη υπήρξαν αξιοσημείωτες απώλειες μαθητικού δυναμικού και των δύο φύλων, οφειλόμενες είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου είτε σε αποτυχία προαγωγής. Ειδικότερα, υποδεικνύει ότι από την Α' στη Β' τάξη «χάθηκε» μεγαλύτερο ποσοστό άρρενος μαθητικού δυναμικού, ενώ από τη Β' στη Γ τάξη υπήρξε μεγαλύτερο το ποσοστό των απωλειών του μαθητικού δυναμικού των θηλέων. Για να μην υπάρξει σύγχυση, η τάση που ανιχνεύσαμε κατά την ανάγνωση των γραφημάτων 35, 36 και 37 και δίνει ασθενέστερη -έναντι της αντίστοιχης των αρρένων- την τάση πρόσβασης των θηλέων στη Β' και στη Γ τάξη δεν μπορεί να συγκριθεί ευθέως με τα συμπεράσματα των παρόντων γραφημάτων, διότι τα υπό σύγκριση μεγέθη δεν είναι ομόλογα.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που δείχνουν την ενδοσχολική διαρροή στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, σε αντίθεση με τα αντίστοιχα στοιχεία του τετραταξίου Γυμνασίου, είναι επισφαλή και, ως εκ τούτου, και τα εξ αυτών παράγωγα συμπεράσματα πρέπει να αντιμετωπίζονται αναλόγως. Η επισφάλεια οφείλεται στα εξής:

- Υπάρχει η δυνατότητα εγγραφής μαθητή στη Β' ή στη Γ τάξη κατόπιν κατατακτηρίων εξετάξεων. Επομένως, οι τάξεις αυτές μπορεί να φανερώνουν αριθμό μαθητών μεγαλύτερο από την προηγούμενή τους τάξη. Δηλαδή, η ενδοσχολική διαρροή δεν εμφανίζεται, καθώς την υπερκαλύπτει η αύξηση αυτή. Και από την έρευνα φαίνεται ότι η κατ' οίκον διδασκαλία συνηθιζόταν πιο πολύ για τις μαθήτριες παρά για τους μαθητές.

- Πολλοί από τους απορριπτόμενους, όπως καθαρά φαίνεται στους Γενικούς Ελέγχους, στις εισαγωγικές για το Γυμνάσιο επανεγγράφονταν στη F τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Και στα πρακτικά φαίνεται το ίδιο. Π.χ., στο πρακτικό Δ' της 28ης Σεπτεμβρίου 1892 (Βιβλίο πρακτικών του Γυμνασίου Λευκάδος 1868-1909, φ. 148ν, α.α. 37/27 του Καταλόγου του Αρχείου) ορίζεται ρητώς ότι ο Σύλλογος Διδασκόντων το μαθητή Κωνσταντίνο Κατηφόρη, που απερρίφθη στις εισιτήριες εξετάσεις του Γυμνασίου, υπεχρέωσε να διακούση και πάλι τα μαθήματα εν τω Ελληνικώ Σχολείω. Δεν γνωρίζω βάσει ποιων διατάξεων γίνεται αυτό, αλλά είναι βέβαιο ότι αυτό συνέβαινε. Υπάρχει μάλιστα περίπτωση μαθητή, του Μεσσήνη Δημητρίου, που εγγράφεται τέσσερα συνεχή έτη (από το 1921 μέχρι το 1925) στη F τάξη του Ελληνικού Σχολείου, ύστερα από αντίστοιχες αποτυχίες στις εισαγωγικές του Γυμνασίου. Χωρίς να έχω καταμετρήσει ακριβώς όλες τις σχετικές περιπτώσεις, θεωρώ ότι το ποσοστό των μαθητών αυτών δεν είναι αμελητέο και ότι συντελεί στην απόκρυψη της ενδοσχολικής διαρροής.

Ο παρακάτω πίνακας, αντίστοιχος με τον παρόμοιο του τετραταξίου Γυμνασίου, δείχνει ακριβώς ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να συλληφθεί η ενδοσχολική διαρροή των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/71.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1898-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Απώ-

Επί

Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

λείες τοις%

Α

Β

Γ

λειες

τοις%

1898-1901

35

37

41

(+)6

-

7

11

10

(+3)

-

1899-1902

55

46

56

(+)1

-

0

0

1

(+1)

-

1900-03

28

26

43

(+)15

-

0

0

1

(+1)

-

1901-04

42

35

38

(+)4

-

9

8

8

1

11,11%

1902-05

63

57

61

2

3,71%

0

10

9

(+9)

-

1903-06

58

58

51

7

12,06%

0

6

0

(+6)

-

1904-07

52

48

50

2

3,84%

0

0

0

0

-

1905-08

50

31

32

18

36%

0

0

0

0

-

1906-09

48

39

35

13

27,08%

0

0

1

(+1)

-

1907-10

36

26

27

9

25%

0

2

3

(+3)

-

1908-11

44

41

30

14

31,81

11

10

8

3

27,27%

1909-12

55

42

48

7

12,72%

9

8

9

0

0%

1910-13

51

39

41

10

19,6%

14

14

10

4

28,57%

1911-14

41

29

48

(+7)

-

7

8

6

1

14,28%

1912-15

43

24

37

6

13,95%

4

6

13

(+9)

-

1913-16

51

43

36

15

29,41%

7

12

8

(+1)

-

1914-17

58

50

64

(+6)

-

14

10

15

(+1)

-

1915-18

61

59

47

14

22,95%

6

6

3

3

50%

1916-19

64

50

51

13

20,31%

18

11

12

6

33,33%

1917-20

39

44

41

(+2)

-

17

18

16

1

5,88%

1918-21

40

36

46

(+6)

-

14

11

17

(+3)

-

1919-22

59

68

84

(+25)

-

17

14

15

2

11,76%

1920-23

39

45

56

(+)17

-

14

13

11

3

21,42%

1921-24

67

73

69

(+2)

-

23

26

16

7

30,43%

1922-25

64

53

72

(+8)

-

25

25

17

8

32%

1923-26

51

57

64

(+13)

-

23

21

20

3

13,04%

1924-27

56

78

69

(+13)

-

13

10

7

6

46,15%

1925-28

61

71

67

(+6)

-

28

20

19

9

32,14%

1926-29

56

66

67

(+11)

-

22

17

12

10

45,45%

1927-29

57

65

0

(+8)

-

12

10

0

2

16,66%

1928-29

30

0

0

0

-

20

0

0

0

-

ΣΥΝΟΛΟ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τριετή διάρκεια της από την Α' στη F τάξη ξεχωριστά για τους άρρενες τις θήλεις. Π.χ., στην τριετία 1908-11 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1908-09 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους βέβαια καταγράφονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/72.gif&w=600&h=915

προσελθόντες) 44 άρρενες, το σχολικό έτος 1909-10 η Β' τάξη είχε 41 άρρενες (από τους 44 της Α'), το σχολικό έτος 1910-11 η Γ τάξη 30 (από τους 41 της Β').

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Γ απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Σε πολλά σχολικά έτη οι μαθητές της Β' και της Γ τάξης είναι περισσότεροι από τους μαθητές της Α'. Εξηγήσαμε ανωτέρω αναλυτικά τους λόγους.

4. Από το σχολικό έτος 1927-28 η τριετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το Ελληνικό Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορεί να υπολογιστεί ποσοστό.

2. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με το συνολικό πληθυσμό της νήσου

Με τα γραφήματα 40, 41, 42, 43 και 44 επιχειρούμε να διευκρινίσουμε τη σχέση ανάμεσα στο μαθητικό πληθυσμό των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας και στο συνολικό πληθυσμό132 του νησιού στη διαχρονία 1829-1929. Στο μαθητικό πληθυσμό δηλαδή συγκαταλέγονται οι μαθητές του ενός τύπου σχολείου μέσης εκπαίδευσης επί Ιονίου Κράτους (18291866) και οι μαθητές των δύο τύπων σχολείου μέσης εκπαίδευσης (Ελληνικού Σχολείου της πόλης και τετραταξίου Γυμνασίου) μετά την Ένωση. Δεν έχουμε στοιχεία για τα Ελληνικά Σχολεία του Αγίου Πέτρου (ιδρύθηκε το 1891 και καταργήθηκε το 1909), της Βασιλικής (λειτουργούσε από το 1885-86, σταμάτησε κάποια χρονική στιγμή, επανιδρύθηκε το 1919 και καταργήθηκε το 1929) και της Καρυάς (λειτούργησε το διάστημα 1885-1991 και επανασυστήθηκε το 1927-28).133 Ως εκ τούτου, ο συνολικός μαθητικός πληθυσμός και τα εξ αυτού απορρέοντα αριθμητικά μεγέθη παρουσιάζονται μικρότερα απ' ό,τι είναι στην πραγματικότητα κατά το χρονικό διάστημα 1891-1929.

132. Για τον πληθυσμό της Λευκάδας κατά την περίοδο 1829-1865 βλ. Σεβαστή Λάζαρη, «Δημογραφικές πληροφορίες για τη Λευκάδα (1760, 1788, 1824)», Πρακτικά Δ' Επτανησιακού Συνεδρίου, Λευκάδα (8-12 Σεπτεμβρίου 1993), Αθήνα 1996, σ. 211-215. Τα στοιχεία που δίνει η Σεβαστή Λάζαρη δεν καλύπτουν αυτή την εποχή, αλλά τα «κατασκεύασα», για να έχω έναν ενδεικτικό αριθμό, ξεκινώντας από τα δεδομένα του 1824 και προσθέτοντας μια ομοιόμορφη αύξηση ανά δεκαετία, ώστε να έρθει φυσιολογικά η σύμπτωση με τα στοιχεία της απογραφής του 1865 που δίνει ο Χουλιαράκης. Στοιχεία για την εποχή αυτή δίνει και ο Πάνος Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος από το απώτερο παρελθόν ως το 1991», Επετηρίς Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών, 8 (1995), σ. 114-118, αλλά δεν είναι σίγουρα. Τα στοιχεία αυτά διαφέρουν λίγο από αυτά που «κατασκεύασα» εγώ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αλλάζουν ουσιωδώς τα δεδομένα και τα εξ αυτών συμπεράσματα. Για τον πληθυσμό της Ελλάδας και της Λευκάδας (μετά την Ένωση) βλ. Μιχαήλ Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, Αθήνα 1974. Τα ίδια στοιχεία και στον Ροντογιάννη, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 119-133.

133. Βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 372.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/73.gif&w=600&h=915

Η σύγκριση οργανώθηκε ως εξής: από τη μια, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανά δεκαετία (εκτός και αν η απογραφή του πληθυσμού έγινε σε διαφορετικό της δεκαετίας χρόνο) και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών όλων των τάξεων και των δύο φύλων των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας το αντίστοιχο έτος - με τον περιορισμό που προαναφέραμε. Από τη σύγκριση προκύπτουν τα εξής:

Στα χρόνια του Ιονίου Κράτους ο αριθμός των μαθητών αυξομειώνεται, αλλά η γενική τάση του ποσοστού των μαθητών επί του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας είναι καθοδική (γράφημα 41). Ορισμένες ακραίες καταστάσεις είναι συγκυριακές, δεν μεταβάλλουν τη γενική τάση και έχουν ήδη ερμηνευτεί: το υψηλό 0,78% του 1829 αντανακλά τις μαζικές εγγραφές, που ήρθαν ως αποτέλεσμα του ενθουσιασμού της ίδρυσης δημοσίου σχολείου και της ανάληψης της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα. Το χαμηλό 0,12% του 1849 είναι αποτέλεσμα της πολύ κακής λειτουργίας του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος τη συγκεκριμένη περίοδο και το 0,21% του 1865 αποτυπώνει μια μεταβατική στιγμή κατά την οποία δεν υπολογίζονται οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μια δεύτερη σύγκριση μας δίνει και το γράφημα 42: Στο γράφημα αυτό υπολογίσαμε το μέσο όρο του πληθυσμού και του μαθητικού δυναμικού επί Ιονίου Κράτους κατά δεκαετία (1829-39, 1839-49, 1849-59, 1859-65). Έτσι, τα ποσοστά που προκύπτουν αντιπροσωπεύουν καλύτερα την πραγματικότητα. Η εικόνα που απορρέει είναι η ίδια με την ανωτέρω, αλλά πιο αξιόπιστη: η τάση είναι καθοδική.

Το γράφημα 43 αποτυπώνει τη σχέση των δύο μεγεθών μετά την Ένωση. Από τη μια πλευρά, έχουμε το συνολικό πληθυσμό της Λευκάδας σύμφωνα με τις απογραφές των ετών 1865, 1870, 1879, 1889, 1896, 1907, 1920, 1928 και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου και του Γυμνασίου Λευκάδος τα ίδια χρόνια. Η τάση είναι ανοδική. Δεν κατασκευάσαμε γράφημα αντίστοιχο του 42, γιατί κρίναμε ότι, λόγω της εμφανώς ανοδικής τάσης, δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στην επικουρία των μέσων όρων κατά δεκαετία. Στην πενταετία 1865-1870, βέβαια, έχουμε μείωση των μαθητών σε απόλυτους αριθμούς και, φυσικά, καθοδική τάση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού ως προς το συνολικό πληθυσμό του νησιού, αλλά η πτώση ερμηνεύεται εύκολα από τη συγκυρία: από τον Ιανουάριο του 1868 το Γυμνάσιο Λευκάδος έχει κλείσει και θα ανοίξει το 1876. Επομένως, το χρονικό αυτό διάστημα υπάρχουν μόνο οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μετά το 1870 παρατηρείται σταθερή αύξηση και του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους ως προς τον πληθυσμό του νησιού. Η αύξηση αυτή του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους γίνεται εντονότερη το χρονικό διάστημα 1907-1928. Η τάση αυτή είναι ομόλογη της πα-

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/74.gif&w=600&h=915

πανελλήνιας τάσης, η οποία, κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,134 δείχνει ότι στην Ελλάδα το ποσοστό της φοίτησης στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά υψηλό σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά ακόμα και των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης.

3. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό της ελληνικής επικράτειας

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης και του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας με τα αντίστοιχα στοιχεία σε πανελλαδικό επίπεδο. Θα χρησιμοποιήσουμε ως βάση της σύγκρισης τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Τσουκαλάς,135 για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η «διείσδυση του σχολικού δικτύου» στην Ελλάδα -αντιθέτως προς την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη- έγινε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, από την απελευθέρωση και εντεύθεν, και στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και στη δευτεροβάθμια.136 Η αντιβολή των πινάκων 1 και 2, που ακολουθούν, μας οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1830

0,33

1855

0,48

1878

0,70

1901

0,98

1908

-

1911

1,29

1924

-

1930

0,90

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1829

0,78

1839

0,62

1849

0,12

1859

0,43

1865

0,21

1879

0,52

1889

0,61

1896

0,64

1907

0,79

1920

1,26

1928

1,58

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

134. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397-399.

135. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

136. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 391-495.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/75.gif&w=600&h=915

Πρώτον: Τα στοιχεία του Τσουκαλά (πίνακας 1) δεν συγκροτούν πλήρη σειρά, όπως τα δικά μας (πίνακας 2).

Δεύτερον: Το ποσοστό του συνολικού μαθητικού δυναμικού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας (Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου) επί του πληθυσμού της νήσου (πίνακας 2) αυξάνεται σταθερά -παρά τις συγκυριακές καθυστερήσεις- και οι ρυθμοί της αύξησης γίνονται πολύ εντονότεροι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Τα στοιχεία στα οποία στηρίζεται το συμπέρασμα είναι αξιόπιστα και εξονυχιστικά ελεγμένα - να υπενθυμίσουμε μόνο ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για τα άλλα Ελληνικά Σχολεία του νησιού, πλην του σχολείου της πρωτεύουσας, και, ως εκ τούτου, τα εμφανιζόμενα στον πίνακα 2 ποσοστά είναι εξ ορισμού ελαφρώς κατώτερα των πραγματικών. Αντιθέτως, τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς (πίνακας 1) δείχνουν διαφορετική τάση: σταθερή αύξηση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού επί του συνολικού πληθυσμού της επικράτειας μέχρι το 1911, αλλά σαφέστατη υποχώρηση από το 1911 μέχρι το 1930. Και είναι εντυπωσιακό ότι στο πανελλήνιο 0,90% του πίνακα 1 για το έτος 1930 αντιστοιχεί το (εξ ορισμού υποδεέστερο του πραγματικού) λευκαδικό 1,58% του πίνακα 2 για το έτος 1928.

Τρίτον: Ο Τσουκαλάς (πίνακας 3 - πηγή: R.A.H. Bickford-Smith, Greece under King George, Λονδίνο 1893, σ. 179) θεωρεί ότι οι μαθητές του δεύτερου κύκλου της μέσης εκπαίδευσης, του Γυμνασίου δηλαδή, ήταν το 1890 27 μαθητές ανά 1.000 κατοίκους. Στο δικό μας πίνακα 4 την ίδια περίπου εποχή (1896) ο αντίστοιχος αριθμός για τη Λευκάδα είναι 2,64 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους και 6,36 συνολικά μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους. Η διαφορά είναι χαώδης. Θεωρούμε ότι το 27/1.000 του Τσουκαλά δεν είναι ορθό. Και αυτό αποδεικνύεται από τη σύγκριση των ανωτέρω πινάκων 1 και 3, την οποία επικαλείται ο ίδιος: στον πίνακα 1 το 1878 και το 1901 σε κάθε 1.000 κατοίκους αντιστοιχούν 7 και 9,8 μαθητές αντιστοίχως. Είναι, επομένως, απίθανο στον ενδιάμεσο χρόνο ο αριθμός αυτός να έχει φθάσει στους 27 ανά 1.000 κατοίκους. Τα στοιχεία που παραθέτει η Πέπη Γαβαλά137 για το νομό Λακωνίας

137. Πέπη Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα), Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002. Τους πίνακες τους κατάρτισα ο ίδιος με βάση τα στοιχεία που παραθέτει η συγγραφέας στις σ. 315-335 (πίνακες 3 και 4, όπου συγκεντρώνονται τα στοιχεία του μαθητικού δυναμικού όλων των Ελληνικών Σχολείων και των Γυμνασίων του νομού). Τα αθροίσματα των πινάκων αυτών διαφέρουν ελαφρώς από τα επί μέρους ποσά από την άθροιση των οποίων προήλθαν (πίνακες 8, 13, 23, 26, 34, 36) - αλλά δεν μεταβάλλουν την εικόνα. Και τα στοιχεία της Γαβαλά δεν είναι πλήρη, γιατί δεν σώζονται όλα τα μαθητολόγια των σχολείων και, επομένως, οι καταγραφές του μαθητικού δυναμικού υπολείπονται του πραγματικού αριθμού τους, χωρίς όμως η έλλειψη αυτή να επιδρά σημαντικά στη συγκρότηση της πραγματικής εικόνας του μαθητικού δυναμικού.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/76.gif&w=600&h=915

νίας συγκροτούν μια αξιόπιστη σειρά που ενισχύει τη δική μας εκδοχή: 1%, 0,74% και 1,04% είναι το συνολικό ποσοστό των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης και των δύο κύκλων για τα έτη 1889, 1896 και 1907. Τα αντίστοιχα για τη Λευκάδα είναι 0,61%, 0,64%, 0,79. Η σχέση 27 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους, που υποστηρίζει ο Τσουκαλάς, φαίνεται ασύμβατη με τα στοιχεία και της Λευκάδας και της Λακωνίας. Και αν η σχέση αυτή δεν αληθεύει, τότε το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά στο συγκεκριμένο σημείο χρειάζεται να διερευνηθεί εκ νέου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Μαθητές Γυμνασίου /1.000 κατοίκους στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Μαθητές/1.000 κατ.

1890

27

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα Έτος Γυμνάσιο Γυμνάσιο + Ελληνικό Σχολείο*

Μαθητές/1.000 κατ.

1829

7,84

7,8

1839

6,2

6,2

1849

1,2

1,2

1859

4,2

4,2

1865

2,5

2,5

1870

-

-

1879

1,82

5,2

1889

1,65

6,11

1896

2,64

6,36

1907

3,56

7,94

1920

5,77

12,64

1928

7,45

15,85

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

4. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό άλλων γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας

Σε σύγκριση με άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, τα ποσοστά της Λευκάδας είναι πολύ χαμηλά, αν πάρουμε ως βάση σύγκρισης τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς.138 Η σύγκριση αφορά τα έτη 1878 και 1907, για τα οποία έχουμε συγκρίσιμα στοιχεία.

138. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 414.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/77.gif&w=600&h=915

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους κατά νομό

Νομός

1878

1907

Νομός

1878

1907

Αττική

20

14,1

Λακωνία

5,6

13,3

Εύβοια

7,4

9,8

Κυκλάδες

9,9

9,7

Φθιώτιδα

5,5

8,2

Κέρκυρα

4,8

8

Αιτωλία

6

6,1

Κεφαλλονιά

5,3

8,9

Αχαΐα

7

12,2

Ζάκυνθος

5,6

6,7

Αρκαδία

5,2

11,8

Άρτα

-

9,2

Αργολίδα

9

9,9

Λάρισα

-

9,6

Μεσσηνία

6,8

14,3

Τρίκαλα

-

5

Μέσος όρος

7,9

10,5

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Νομός

1879

1907

Λευκάδα

5,2

7,94

Τα στοιχεία των δύο πινάκων δείχνουν ότι τα ποσοστά είναι πολύ χαμηλά γενικώς στα Επτάνησα και όχι μόνο στη Λευκάδα. Αν λοιπόν δεχτούμε τα στοιχεία του πίνακα 5 ως ανταποκρινόμενα στην πραγματικότητα, πράγμα όχι αυτονόητο,139 τότε τα ποσοστά της Λευκάδας είναι κοντά στα στοιχεία των άλλων νησιών του Ιονίου - και είναι και τα δύο αρκετά κάτω από τα ποσοστά των περισσότερων άλλων (πλην Φθιώτιδας, Αιτωλίας, Άρτας, Θεσσαλίας) γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας και, φυσικά, κάτω από τον εθνικό μέσο όρο, ο οποίος προκύπτει από τα επί μέρους αυτά ποσοστά. Ο Τσουκαλάς ερμηνεύει140 την υστέρηση των Ιονίων με το επιχείρημα ότι η εγχώρια γαιοκτητική αριστοκρατία ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τη δημόσια εκπαίδευση και έστελνε το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών της στην ιδιωτική εκπαίδευση ή τα εκπαίδευε κατ' οίκον — αυτό ίσχυε περισσότερο στην

139. Η αμφιβολία προκύπτει από τις αντιφάσεις μεταξύ των πηγών που παραθέτει ο Τσουκαλάς: π.χ. στον πίνακα 74 (σ. 414) το 1911 έχουμε 12,9 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 (σ. 423) ο μέσος όρος μόνο των αρρένων μαθητών της μέσης εκπαίδευσης για το 1911 είναι 19,96/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 74 ο μέσος όρος των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης των Ιονίων Νήσων (Κέρκυρας, Κεφαλλονιάς, Ζακύνθου) για το 1991 είναι 8,56 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 το αντίστοιχο ποσοστό μόνο για τους άρρενες για τον ίδιο χρόνο είναι 13,46/1.000 κατοίκους.

140. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-424.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/78.gif&w=600&h=915

Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο, όπου το γαιοκτητικό σύστημα ήταν ισχυρότερο και πιο οργανωμένο, και λιγότερο στη Λευκάδα και στους Παξούς, όπου το σύστημα ήταν πιο χαλαρό. Θεωρώ ότι το σχήμα δεν ισχύει στην περίπτωση της Λευκάδας: επί Ιονίου Κράτους σχεδόν οι 4 στους 10 μαθητές μέσης εκπαίδευσης αναφέρονται ως τέκνα «κτηματιών».141 Η ερμηνεία αυτή, πάντως, «δένει» με το γενικότερο σχήμα του Τσουκαλά142 ότι, σε πανελλαδική κλίμακα, επιρρεπέστερο προς τη μέση εκπαίδευση είναι το κοινωνικό στρώμα των μικροϊδιοκτητών, διότι μέσω αυτής θα επιτύχουν τα παιδιά τους την πολυπόθητη έξοδό τους από την αγροτική ζωή και τη μετανάστευσή τους στα προνομιούχα αστικά στρώματα - μετανάστευση η οποία ταυτίζεται με την κατάληψη επαγγελμάτων που απαιτούν τίτλους μέσης εκπαίδευσης: θέσεις δημοσίων υπαλλήλων και ελεύθερα επαγγέλματα. Αυτός είναι ο βασικός λόγος —κατά τον Τσουκαλά πάντα- στον οποίο οφείλονται το υψηλό ποσοστό της, κυριαρχούμενης από τη μικρή ιδιοκτησία, Πελοποννήσου σε μαθητές μέσης εκπαίδευσης και το αντίστοιχο κλιμακωτά χαμηλό άλλων περιοχών, στις οποίες είναι έντονη (Αιτωλία, Φθιώτιδα, Εύβοια, Επτάνησα) ή κυρίαρχη (Άρτα, Θεσσαλία) η παρουσία της μεγάλης ιδιοκτησίας.

Β. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

1. Εισαγωγικά

α) Αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων Ο αναγνώστης αυτού του κεφαλαίου, για να εκτιμήσει σωστά τα συμπεράσματα και τις ερμηνείες που δίνουμε, στην περίπτωση που επιχειρήσει να τα συνδέσει με την κοινωνική-επαγγελματική διαστρωμάτωση της Λευκάδας, πρέπει να τα συσχετίσει με όσα αναφέρονται παρακάτω στο κεφάλαιο «Ο τόπος καταγωγής των μαθητών», δηλαδή να έχει υπόψη του ότι το ποσοστό των μαθητών που είναι Λευκάδιοι στην καταγωγή είναι 89,97% για την περίοδο του Ιονίου Κράτους (1829-1866), 65,86% για το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) και 84,79% για το Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος (1866-1929).

141. Η διαπίστωση προκύπτει από την ανάγνωση του γραφήματος 46, τα δεδομένα του οποίου δεν επικυρώνουν, τουλάχιστον για τη Λευκάδα, αυτό το σχήμα, παρότι και εδώ, κατά τον Ροντογιάννη, «οι πιο σημαντικές αρχοντικές οικογένειες κρατούσαν σπίτι τα παιδιά τους και τα μάθαιναν τα πρώτα γράμματα με ιδιωτικούς δασκάλους» (βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220).

142. Τσουκαλάς, ό.π., διάχυτα στις σ. 397-403, 414-429 και ρητά στις σ. 421-422 και 426-427. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το βιβλίο της Πέπης Γαβαλά που αναφέραμε πιο πάνω: Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα). Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/79.gif&w=600&h=915

Τα στοιχεία για την καταγωγή των μαθητών υπάρχουν στα Μαθητολόγια και στους Ελέγχους, γενικούς και ειδικούς, του Σχολείου. Στα κατάστιχα αυτά αναγράφεται σχεδόν πάντα και το επάγγελμα του πατέρα κάτω από ποικίλους τίτλους (τέχνη γονέων, επιτήδευμα γονέων, επάγγελμα γονέων143 κ.λπ.). Είναι αλήθεια ότι η αναγραφή του επαγγέλματος δεν είναι πάντα ακριβής και σε ορισμένες —σπάνιες πάντως— περιπτώσεις παραλείπεται. Η έλλειψη ακρίβειας οφείλεται στη λανθασμένη αναγραφή του επαγγέλματος, αίτιο της οποίας είναι είτε η αδιαφορία είτε η αμέλεια του γραφέα, πράγμα καθόλου απροσδόκητο σε μια κοινωνία της οποίας οι γραφειοκρατικές επιδόσεις, ακόμα και σήμερα, είναι ισχνές. Η λανθασμένη αναγραφή και η σπάνια απουσία εγγραφής του επαγγέλματος συνιστούν ένα πρόβλημα, αλλά σίγουρα πολύ μικρό: γενικώς η αναγραφή παρέχει το υλικό για να καταρτιστεί μια πλήρης και αξιόπιστη σειρά, η οποία απεικονίζει τη σχέση μεταξύ δύο σημαντικών παραμέτρων, που ενδιαφέρουν εξαιρετικά την κοινωνιολογία της εκπαίδευσης, δηλαδή της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αφ' ενός και της πρόσβασης στη δημόσια εκπαίδευση και της ενδοσχολικής πορείας του μαθητή (επίδοση, ολοκλήρωση ή εγκατάλειψη της φοίτησης) αφ' ετέρου.144 Και για να έχουμε ακριβή εικόνα για την πληρότητα του αρχειακού υλικού, να πούμε ότι δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία «επαγγέλματος γονέως» για τα έτη 1829-1836 και 1853-1865 του Γυμνασίου. Αντιθέτως, στα κατάστιχα του Ελληνικού Σχολείου δεν παρατηρούνται τέτοια κενά και οι όποιες παραλείψεις είναι πρακτικά αμελητέες.

Ένα δεύτερο πρόβλημα συνιστούν η επαγγελματική πολυμέρεια και η μεγάλη επαγγελματική κινητικότητα των ανθρώπινων υποκειμένων όχι μόνο της τοπικής αλλά όλης της ελληνικής κοινωνίας, γεγονός που δυσκολεύει πο-

143. Η ορολογία είναι ενδεικτική των κοινωνικών συνθηκών και αντιλήψεων της εποχής και του τόπου: Γονέας στην προκειμένη περίπτωση θεωρείται μόνο ο πατέρας - μόνο αυτός έχει επάγγελμα. Η μητέρα δεν δηλούται ποτέ. Ακόμα και ο χαρακτηρισμός «ορφανός» δίνεται μόνο στα παιδιά που δεν έχουν πατέρα. Η μητέρα πάλι δεν υπολογίζεται.

144. Εξαιρετικό ενδιαφέρον θα είχε και ο εντοπισμός της οριζόντιας επαγγελματικής κινητικότητας, δηλαδή η παρακολούθηση της επαγγελματικής εξέλιξης των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών-κοινωνικών ομάδων, γιατί έτσι θα αποκαλύπτονταν οι, διαφορετικά, αθέατες κοινωνικές διεργασίες, που συνιστούν την κοινωνική κινητικότητα και οδηγούν στο σταδιακό μετασχηματισμό των κοινωνιών. Π.χ., ο μαθητής του Ελληνικού Σχολείου κατά τα σχολικά έτη 1892-93 και 1993-94 Σπυρίδων Ζουλίνος έχει πατέρα «κτηματία». Η κόρη του, Ζουλίνου Αγγελική του Σπυρίδωνος, μαθήτρια του Ελληνικού Σχολείου από το 1916 μέχρι το 1919, έχει πατέρα «δικηγόρο». Συμπέρασμα: ο γιος του κτηματία έγινε δικηγόρος. Αυτός ο εντοπισμός μπορεί να γίνει εύκολα, γιατί ο ερευνητής έχει στη διάθεση του το πλήρες μητρώο μαθητών του σχολείου στο CD-ROM, που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, και στο Διαδίκτυο.

Σελ. 79
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 60
    

    II. ΤΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ

    Α. Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΚΑΙ Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ (ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΑΠΟΛΥΣΗ - ΑΠΟΡΡΙΨΗ - ΔΙΑΚΟΠΗ ΦΟΙΤΗΣΗΣ)

    1. Η επεξεργασία των στοιχείων του μαθητικού δυναμικού της Λευκάδας α) Επί Ιονίου Κράτους: Δευτερεύον Σχολείο και Λύκειο Λευκάδος (1829-1866)

    Η περίοδος του Ιονίου Κράτους πρέπει να εξεταστεί ξεχωριστά από την επόμενη περίοδο για τους δύο λόγους: Πρώτον, η Λευκάδα ανήκει σε ένα άλλο κράτος, που έχει διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα από το ισχύον στην Ελλάδα: προβλέπει έναν τύπο σχολείου αντί δύο, δηλαδή τριτάξιο Ελληνικό και τετρατάξιο Γυμνάσιο. Και, δεύτερον, τα αρχειακά δεδομένα της εποχής είναι διαφορετικού τύπου από τα αντίστοιχα του τετραταξίου Γυμνασίου και, συνεπώς, επιδέχονται και διαφορετικού τύπου επεξεργασία. Δηλαδή, τα βιβλία του σχολείου τηρούνται διαφορετικά και δεν καταγράφουν τα ίδια ακριβώς στοιχεία. Ακόμα και τα αρχειακά δεδομένα του Δευτερεύοντος Σχολείου είναι διαφορετικά από τα αντίστοιχα του Λυκείου, γιατί, συν τοις άλλοις, έχει μεταβληθεί και η εσωτερική δομή του σχολείου (αριθμός τάξεων και διδακτέα μαθήματα).

    Πλήρη αρχειακά δεδομένα για την εποχή του Ιονίου Κράτους, τα οποία αφορούν το θέμα μας, αρχίζουν από το σχολικό έτος 1836-37: από το έτος αυτό αρχίζει η καταγραφή των μαθητών στα μαθητολόγια και στους ελέγχους. Για τα σχολικά έτη Φεβρουάριος-Ιούλιος 1829, 1829-30 και 1835-36 έχουμε τη μαρτυρία του Ροντογιάννη για τον αριθμό των μαθητών. Με βάση λοιπόν τα δεδομένα αυτά, καταλήγουμε στις εξής διαπιστώσεις για την πρόσβαση στο σχολικό δίκτυο της δημόσιας121 μέσης εκπαίδευσης και την ενδοσχολική πορεία των μαθητών:

    121. Για να σχηματίσουμε πληρέστερη εικόνα, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, παράλληλα με τη δημόσια εκπαίδευση, υπάρχει και ένα ισχυρό δίκτυο ιδιωτικής εκπαίδευσης. Είναι γνωστό ότι ένα μεγάλο μέρος των γόνων της τοπικής αριστοκρατίας φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία ή παρακολουθούσαν κατ' οίκον μαθήματα. Βλ. Θεοτόκης, ό.π., σ. 112, Τσουκαλάς, ό.π., σ. 424, όπου επιχειρείται και συνοπτική ερμηνεία του φαινομένου, και Αλόη Σιδερή, «Η εκπαίδευση στα Επτάνησα όπως εμφανίζεται στα πιστοποιητικά σπουδών των υποψηφίων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας 1842-1860», Πρακτικά ΣΤ' Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου,