Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 64-83 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/64.gif&w=600&h=915

γ) Η αύξηση των εγγραφών από το 1852-53, κατά τον Ροντογιάννη, συνδέεται με την ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον ικανό Σπυρίδωνα Βρεττό.130 Αλλά, νομίζω, περισσότερο πρέπει να οφείλεται στο ανέβασμα του επιπέδου του σχολείου, στο πλαίσιο της αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που επιχειρήθηκε με το νόμο Κ' του 1857, και στην κατάργηση των διδάκτρων για τους «παντελώς άπορους» που προέβλεπε ο νόμος αυτός.131 δ) Για να αξιολογήσουμε καλύτερα τα δεδομένα, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι είναι συνηθισμένο ο αριθμός των μαθητών να αυξομειώνεται κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: οι μαθητές μπορούν να διακόπτουν, να επανέρχονται, να εγγράφονται ή να επανεγγράφονται ακόμα και τον Ιούλιο. Τα κατάστιχα της περιόδου (τα βιβλία πρακτικών κυρίως) είναι γεμάτα από τέτοιες εγγραφές.

β) Μετά την Ένωση: Τετρατάξιο μικτό Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) Για να είναι πληρέστερη η ανάγνωση των γραφημάτων, πρέπει να σημειώσουμε ότι το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος είναι το μοναδικό Γυμνάσιο σε όλο το νομό και, επί πλέον, είναι το σχολείο υποδοχής των μαθητών της απέναντι ακαρνανικής ακτής, της εκτεινόμενης από τη Βόνιτσα μέχρι τον Αστακό.

Το γράφημα 21 δίνει το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος, χωρίς διάκριση φύλου και τάξης. Από την ανάγνωσή του μπορούμε να συμπεράνουμε: α) Ότι η πρόσβαση (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στο σχολείο, με βάση υπολογισμού την εγγραφή, ακολουθεί σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων (π.χ., κατά τα σχολικά έτη 1876-77 και 1877- 78 το επανιδρυθέν σχολείο λειτουργεί μόνο με τις τάξεις Α' και Β', για το σχολικό έτος 1878-79 τα στοιχεία είναι ελλιπή και το 1879-80 δεν λειτουργεί ακόμα η Δ' τάξη), τα οποία όμως δεν μπορούν να την αλλάξουν.

β) Τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην προαγωγή-απόλυση ή απόρριψη των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα λείπει (από το σύνολο των εγγραφέντων) ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι, κατ' ουσίαν, είναι απορριφθέντες.

130. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 258.

131. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 268.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/65.gif&w=600&h=915

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης δείχνει και το γράφημα 22, το οποίο μας δίνει (για τεχνικούς λόγους: εποπτικά, χωρίς αριθμούς) τον αριθμό των μαθητών που έχει εγγραφεί σε κάθε τάξη κατά σχολικό έτος - η τάση δηλαδή έχει κατανεμηθεί στις τέσσερις τάξεις του σχολείου. Το γράφημα δείχνει επίσης και τη σημαντική ενδοσχολική διαρροή, δηλαδή τη μείωση των μαθητών από τάξη σε τάξη, γεγονός που δείχνει ότι είναι ισχυροί οι δύο παράγοντες που την προκαλούν: ο ενδοσχολικός παράγοντας της σχολικής αποτυχίας και ο εξωσχολικός παράγοντας της εγκατάλειψης του σχολείου, ο οποίος, με τη σειρά του, οφείλεται σε σειρά οικονομικών-κοινωνικών αιτίων που επιχωριάζουν στην κοινωνία της Λευκάδας κατά την εποχή αυτή.

Το γράφημα 23 κατανέμει τη γενική τάση του γραφήματος 21 στα δύο φύλα χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο παράγοντας «τάξη», δηλαδή αποτυπώνει, ξεχωριστά και παράλληλα, τη διαχρονική εξέλιξη του συνολικού δυναμικού των αρρένων και των θηλέων ξεχωριστά κατά σχολικό έτος. Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό έτος 1901-02, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν την αναμενόμενη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική αυξητική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία δεν παρουσιάζει έντονες αποκλίσεις. Μια λεπτομερέστερη εξέταση όμως μας πείθει ότι η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς πιο ανοδική από την αντίστοιχη των θηλέων, η οποία φθάνει στη μέγιστη τιμή της το σχολικό έτος 1922-23: 50 θήλεις έναντι 183 αρρένων και συνόλου 233, το οποίο είναι επίσης το υψηλότερο στο τετρατάξιο Γυμνάσιο. Το γράφημα 24, πάλι, μας δείχνει, στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη, τη συνολική μεγάλη υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: μόνο το 8,11% των εγγραφέντων στο διάστημα αυτό ήταν γυναίκες.

Τα γραφήματα 25, 26, 27 και 28, που αποτυπώνουν την τάση της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τέσσερις τάξεις, μας οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: η τάση και των δύο μεταβλητών είναι ανοδική, δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους θεαματικές αποκλίσεις, η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη της αντίστοιχης των θηλέων και στις τέσσερις τάξεις. Το τελευταίο επιτρέπει τη βάσιμη υπόθεση ότι ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Επί πλέον, αποτυπώνεται και εδώ η —σε απόλυτους αριθμούς- συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 29 και 30 αποτυπώνεται σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τέσσερις τάξεις μέσα στη δια-

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/66.gif&w=600&h=915

διαχρονία 1901-29 - πριν το 1901 δεν υπάρχουν εγγεγραμμένες μαθήτριες στο σχολείο. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, αποτυπώνει τα μεγάλα ποσοστά της ενδοσχολικής διαρροής γενικώς (δηλαδή, αρρένων και θηλέων συνολικά) αλλά και ειδικώς (δηλαδή, χωριστά αρρένων και θηλέων). Ως προς το τελευταίο, η κατανομή δείχνει ότι από την Α' στη Β' τάξη το συνολικό ποσοστό των διαρροών των θηλέων υπήρξε ελαφρώς μεγαλύτερο, από τη Β' στη Γ ελαφρώς μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό των διαρροών των αρρένων, ενώ από τη F στη Δ' αισθητά μεγαλύτερο το συνολικό ποσοστό διαρροής των θηλέων. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το συμπέρασμα που αποκομίσαμε από την ανάγνωση των γραφημάτων 25, 26, 27 και 28, ότι δηλαδή ο παράγοντας της σχολικής αποτυχίας ή της εγκατάλειψης, ή και οι δύο ταυτοχρόνως, ασκούν ισχυρότερη πίεση στο μαθητικό δυναμικό των θηλέων παρά στων αρρένων. Το ίδιο δείχνει πολύ καλά και ο επόμενος πίνακας, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία των μαθητών, αρρένων και θηλέων, από την Α' ως τη Δ' τάξη, καταγράφοντας τον αριθμό των απωλειών και τον ποσοστιαίο υπολογισμό αυτών των απωλειών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΤΕΤΡΑΤΑΞΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1901-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

1901-05

28

24

20

15

13

46,42%

4

4

4

3

1

25%

1902-06

43

26

22

20

23

53,46%

0

0

0

0

0

-

1903-07

37

32

23

21

16

21,73%

0

0

0

0

0

-

1904-08

23

23

23

18

5

46,87%

0

0

0

0

0

-

1905-09

32

29

16

17

15

30,43%

0

0

0

0

0

-

1906-10

23

22

19

16

7

52,17%

0

0

0

0

0

-

1907-11

23

17

12

11

12

26,08%

0

3

2

1

2

66,66%

1908-12

23

20

18

17

6

55,88%

1

1

1

1

0

0%

1909-13

34

21

15

15

19

65,21%

2

0

0

0

2

100%

1910-14

23

19

10

8

15

20,83%

1

1

1

1

0

0%

1911-15

24

20

25

19

5

37,03%

1

1

1

1

0

0%

1912-16

27

15

19

17

10

48,38%

5

4

3

2

3

60%

1913-17

31

21

18

16

15

61,29%

2

0

0

0

2

100%

1914-18

31

20

16

12

19

61,29%

3

2

1

1

2

66,66%

1915-19

34

23

21

16

18

52,94%

4

6

2

2

2

50%

1916-20

27

24

22

23

4

14,81%

6

4

3

3

3

50%

1917-21

34

24

25

23

11

32,35%

8

5

4

4

4

50%

1918-22

34

26

24

24

10

29,41%

4

2

2

0

4

100%

1919-23

56

36

41

31

25

44,64%

12

12

7

8

4

33,33%

1920-24

31

29

29

30

1

3,22%

7

7

7

7

0

0%

Σχολ.

Έτος

Τάξη A

Τάξη Β

Τάξη Γ

Τάξη Δ

Απώλειες

Επί τοις%

Απώλειες

Επί τοις%

Τάξη Τάξη Τάξη Τάξη Α Β Γ Δ

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/67.gif&w=600&h=915

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Τάξη

Απώ

Επί

Τάξη Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

Α

Β

Γ

Δ

λειες

τοις%

1921-25

65

50

48

37

28

43,07%

21

18

9

7

14

66,66%

1922-26

73

54

46

52

21

28,76%

17

9

8

6

11

64,70%

1923-27

53

37

38

35

18

33,96%

17

14

14

13

4

23,52%

1924-28

45

36

37

36

9

20%

5

4

5

6

(+)1

0%

1925-29

52

45

38

40

12

23,07%

3

5

5

4

(+)1

0%

1926-29

63

56

48

0

15

23,80%

14

12

12

0

2

14,28%

1927-29

54

43

0

0

11

20,37%

4

4

0

0

0

0%

1928-29

48

0

0

0

0

-

10

0

0

0

0

-

Σύνολο

1071

792

673

569

363

151

119

93

70

1

ΘΗΛΕΙΣ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τετραετή διάρκειά της από την Α' στη Δ' τάξη, ξεχωριστά για τους άρρενες και τις θήλεις. Π.χ., στην τετραετία 1901-1905 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1901-02 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους πάντως σημειώνονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη προσελθόντες) 28 άρρενες, το σχολικό έτος 1902-03 η Β' τάξη είχε 24 άρρενες (από τους 28 της Α'), το σχολικό έτος 1903-04 η Γ τάξη 20 (από τους 24 της Β') και το σχολικό έτος 1904-05 η Δ' 15 (από τους 20 της Γ).

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Δ' απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Όταν υπάρχουν περισσότεροι μαθητές στη Δ' από την Α' (στις τετραετίες 1924-28 και 1925-29 για τις θήλεις), αυτό σημαίνει ότι η μεν Α' τάξη αυτών των τετραετιών δεν είχε μεγάλες απώλειες, οι δε Β' ή Γ', ή και οι δύο, είχαν, με αποτέλεσμα στη Δ' τάξη των τετραετιών αυτών να συσσωρευτούν περισσότεροι μαθητές απ' ό,τι στην Α'.

4. Από το σχολικό έτος 1926-27 η τετραετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το τετρατάξιο Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της τριετίας 1926-29 με τέρμα τη Γ' τάξη και της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορούσε να υπολογιστεί ποσοστό.

γ) Μετά την Ένωση: Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος

Πριν προχωρήσουμε στην αποκωδικοποίηση των γραφημάτων, να υπενθυμίσουμε ότι στη Λευκάδα, εκτός από το Ελληνικό Σχολείο της πόλης, λειτουργούν σε κάποια διαστήματα της περιόδου 1866-1929 και τα Ελληνικά Σχολεία της Καρυάς, του Αγίου Πέτρου και της Βασιλικής. Στην απέναντι ακαρνανική ακτή Ελληνικά Σχολεία αποκτούν, αρχής γενομένης προς το τέλος του αιώνα, η Βόνιτσα, η Ζαβέρδα (Πάλαιρος), ο Μύτικας, ο Αστακός, η Αμφιλοχία και η Κατούνα Ξηρομέρου.

Η ανάγνωση των γραφημάτων μάς οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις: Το γράφημα 31 μάς δίνει τη διαχρονική μεταβλητή του μαθητικού δυναμικού, δηλαδή το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος χωρίς διάκριση φύλου ή

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/68.gif&w=600&h=915

τάξης. Το γράφημα 31 δείχνει σχεδόν ό,τι και το αντίστοιχο γράφημα 21 για το Γυμνάσιο Λευκάδος, δηλαδή:

α) Ότι η πρόσβαση στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος -με βάση υπολογισμού την εγγραφή- ακολουθεί στη διαχρονία σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η προφανής κάμψη της δεκαετίας του 1890-1900, η οποία οφείλεται στη λειτουργία των νέων Ελληνικών Σχολείων του Αγίου Πέτρου, της Καρυάς, της Βασιλικής, της Βόνιτσας, της Παλαίρου, του Μύτικα, της Κατούνας και του Αστακού, τα οποία απορροφούν έναν αριθμό μαθητών. Μια δεύτερη είναι η σύντομη κάμψη των ετών 1905-08, για την οποία δεν βρίσκω πειστική αιτία. Οι μειώσεις αυτές, πάντως, δεν μπορούν να αλλάξουν την ανοδική τάση.

β) Τη σχέση πρόσβασης και σχολικής επίδοσης, δηλαδή της προαγωγήςαπόλυσης ή απόρριψης των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα δεν εμφανίζεται ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι κατ' ουσίαν είναι απορριφθέντες.

Την ίδια γενική ανοδική τάση της πρόσβασης, που δείχνει η αντίστοιχη γραμμή του ανωτέρω γραφήματος, δείχνει και το γράφημα 32 - μόνο που εδώ η τάση έχει κατανεμηθεί στις τρεις τάξεις του Σχολείου. Σημειωτέον ότι για λόγους τεχνικούς στο γράφημα δεν υπάρχουν αριθμοί. Ενδιαφέρον -και απόκλιση από το αντίστοιχο γράφημα για το Γυμνάσιο- παρουσιάζει η έντονα ανοδική τάση της Γ τάξης, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ισχυρότερη από την αντίστοιχη της Β' αλλά και της Γ — δηλαδή, σε αριθμούς η F τάξη έχει περισσότερους μαθητές από τη Β' και την Α'. Το εκ πρώτης όψεως παράδοξο ερμηνεύεται, κυρίως, από τα αρχειακά ευρήματα, τα οποία μας πληροφορούν ότι οι απορριπτόμενοι στις εισαγωγικές εξετάσεις του Γυμνασίου επανεγγράφονταν στη Γ' τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Υπάρχει, επίσης, η περίπτωση -προβλεπόμενη από το νόμο και αρκετά συνηθισμένη- κάποιοι μαθητές να γράφονται κατ' ευθείαν στη F τάξη, όπως και στη Β', κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.

Στο διάγραμμα 33 ο συνολικός (χωρίς διάκριση αρρένων και θηλέων) αριθμός των εγγραφέντων μαθητών του γραφήματος 31 (πρώτη γραμμή) κατανέμεται στα δύο φύλα γενικώς, χωρίς δηλαδή να υπολογίζεται η παράμετρος «τάξη». Η σύγκριση αφορά το χρονικό διάστημα μετά το σχολικό

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/69.gif&w=600&h=915

έτος 1899-1900, οπότε και εμφανίζονται για πρώτη φορά εγγραφές θηλέων. Οι αριθμοί αποτυπώνουν τη συντριπτική υπεροχή του ανδρικού μαθητικού πληθυσμού. Όσον αφορά την τάση, το συμπέρασμα είναι ότι οι δύο μεταβλητές, η εγγραφή αρρένων και η εγγραφή θηλέων, ακολουθούν τη γενική τάση της πρόσβασης και η μεταξύ τους σχέση στη διαχρονία παρουσιάζεται ισορροπημένη, χωρίς ορατές αποκλίσεις, αντιθέτως με το Γυμνάσιο, όπου η τάση της πρόσβασης των αρρένων είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των θηλέων. Τη μέγιστη τιμή της τη σημειώνει το σχολικό έτος 1923-24 και δεν είναι τυχαίο ότι το προηγούμενο σχολικό έτος έχουν εγγραφεί στο σχολείο 10 μαθητές, παιδιά προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από τα οποία τα 5 είναι κορίτσια. Και είναι αναμενόμενη αυτή η πιο ισορροπημένη σχέση των δύο μεταβλητών στο Ελληνικό Σχολείο, διότι είναι φυσικό οι αντιλήψεις που κρατούσαν τα θήλεα τέκνα μακριά από τη μέση εκπαίδευση να είναι πιο ανθεκτικές, όταν επρόκειτο για το δεύτερο κύκλο της, το Γυμνάσιο, και πιο ελαστικές, όταν επρόκειτο για τον πρώτο κύκλο της, το Ελληνικό. Τέλος, το γράφημα 34 μας δείχνει στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη τη συνολική συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 1866-1929: 88,04% έναντι 11,96%.

Τα γραφήματα 35, 36 και 37 αποτυπώνουν τη διαχρονική εξέλιξη της πρόσβασης αρρένων και θηλέων κατανεμημένη στις τρεις τάξεις του Σχολείου — υπό άλλη διατύπωση, δείχνουν και την ενδοσχολική διαρροή κατά φύλο, διαρροή που οφείλεται είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου, δηλαδή σε εξωσχολικόκοινωνικό αίτιο, είτε σε αποτυχία προαγωγής, δηλαδή σε ενδοσχολικό αίτιο. Τα γραφήματα μας οδηγούν στο ίδιο γενικό συμπέρασμα: οι τάσεις και των δύο μεταβλητών, δηλαδή της πρόσβασης αρρένων και της πρόσβασης θηλέων, είναι ανοδικές και δεν παρουσιάζονται μεταξύ τους ισχυρές αποκλίσεις. Αν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα δούμε ότι η τάση πρόσβασης των θηλέων στην Α' τάξη είναι ελαφρώς ισχυρότερη από την αντίστοιχη των αρρένων. Με άλλα λόγια, στη διαχρονία η σχέση εγγραφέντων αρρένων και θηλέων στο Ελληνικό Σχολείο βελτιώνεται υπέρ των θηλέων, ενώ το αντίστροφο συμβαίνει στη Β' και στη F τάξη. Αυτή η διαφορά οδηγεί αναγκαστικά στην εξής παραδοχή: ή τα κορίτσια εγκαταλείπουν ευκολότερα το σχολείο ή το ποσοστό της σχολικής τους αποτυχίας υπερβαίνει το αντίστοιχο των αρρένων, ή και τα δύο. Από κοινού και οι τρεις τάξεις δίνουν την ισορροπημένη σχέση που αποτυπώνει το γράφημα 33. Επί πλέον, αποτυπώνεται και στο γράφημα αυτό η αριθμητικά συντριπτική υπεροχή του άρρενος μαθητικού πληθυσμού στο πλαίσιο της κάθε τάξης.

Στα γραφήματα 38 και 39 αποτυπώνεται -στατικά και όχι στη διαχρονική της εξέλιξη- σε συνολικά ποσοστά η κατανομή των αρρένων και των θηλέων αντίστοιχα στις τρεις τάξεις μέσα στη διαχρονία 1866-1929. Η κατανομή αυτή, με τη σειρά της, υποδεικνύει, όπως και τα γραφήματα 35, 36 και 37, ότι

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/70.gif&w=600&h=915

από τάξη σε τάξη υπήρξαν αξιοσημείωτες απώλειες μαθητικού δυναμικού και των δύο φύλων, οφειλόμενες είτε σε εγκατάλειψη του σχολείου είτε σε αποτυχία προαγωγής. Ειδικότερα, υποδεικνύει ότι από την Α' στη Β' τάξη «χάθηκε» μεγαλύτερο ποσοστό άρρενος μαθητικού δυναμικού, ενώ από τη Β' στη Γ τάξη υπήρξε μεγαλύτερο το ποσοστό των απωλειών του μαθητικού δυναμικού των θηλέων. Για να μην υπάρξει σύγχυση, η τάση που ανιχνεύσαμε κατά την ανάγνωση των γραφημάτων 35, 36 και 37 και δίνει ασθενέστερη -έναντι της αντίστοιχης των αρρένων- την τάση πρόσβασης των θηλέων στη Β' και στη Γ τάξη δεν μπορεί να συγκριθεί ευθέως με τα συμπεράσματα των παρόντων γραφημάτων, διότι τα υπό σύγκριση μεγέθη δεν είναι ομόλογα.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που δείχνουν την ενδοσχολική διαρροή στο Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, σε αντίθεση με τα αντίστοιχα στοιχεία του τετραταξίου Γυμνασίου, είναι επισφαλή και, ως εκ τούτου, και τα εξ αυτών παράγωγα συμπεράσματα πρέπει να αντιμετωπίζονται αναλόγως. Η επισφάλεια οφείλεται στα εξής:

- Υπάρχει η δυνατότητα εγγραφής μαθητή στη Β' ή στη Γ τάξη κατόπιν κατατακτηρίων εξετάξεων. Επομένως, οι τάξεις αυτές μπορεί να φανερώνουν αριθμό μαθητών μεγαλύτερο από την προηγούμενή τους τάξη. Δηλαδή, η ενδοσχολική διαρροή δεν εμφανίζεται, καθώς την υπερκαλύπτει η αύξηση αυτή. Και από την έρευνα φαίνεται ότι η κατ' οίκον διδασκαλία συνηθιζόταν πιο πολύ για τις μαθήτριες παρά για τους μαθητές.

- Πολλοί από τους απορριπτόμενους, όπως καθαρά φαίνεται στους Γενικούς Ελέγχους, στις εισαγωγικές για το Γυμνάσιο επανεγγράφονταν στη F τάξη του Ελληνικού, φοιτούσαν, έδιναν κανονικά εξετάσεις και εκδιδόταν γι' αυτούς αποτέλεσμα, όπως και για τους άλλους μαθητές. Και στα πρακτικά φαίνεται το ίδιο. Π.χ., στο πρακτικό Δ' της 28ης Σεπτεμβρίου 1892 (Βιβλίο πρακτικών του Γυμνασίου Λευκάδος 1868-1909, φ. 148ν, α.α. 37/27 του Καταλόγου του Αρχείου) ορίζεται ρητώς ότι ο Σύλλογος Διδασκόντων το μαθητή Κωνσταντίνο Κατηφόρη, που απερρίφθη στις εισιτήριες εξετάσεις του Γυμνασίου, υπεχρέωσε να διακούση και πάλι τα μαθήματα εν τω Ελληνικώ Σχολείω. Δεν γνωρίζω βάσει ποιων διατάξεων γίνεται αυτό, αλλά είναι βέβαιο ότι αυτό συνέβαινε. Υπάρχει μάλιστα περίπτωση μαθητή, του Μεσσήνη Δημητρίου, που εγγράφεται τέσσερα συνεχή έτη (από το 1921 μέχρι το 1925) στη F τάξη του Ελληνικού Σχολείου, ύστερα από αντίστοιχες αποτυχίες στις εισαγωγικές του Γυμνασίου. Χωρίς να έχω καταμετρήσει ακριβώς όλες τις σχετικές περιπτώσεις, θεωρώ ότι το ποσοστό των μαθητών αυτών δεν είναι αμελητέο και ότι συντελεί στην απόκρυψη της ενδοσχολικής διαρροής.

Ο παρακάτω πίνακας, αντίστοιχος με τον παρόμοιο του τετραταξίου Γυμνασίου, δείχνει ακριβώς ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να συλληφθεί η ενδοσχολική διαρροή των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/71.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, 1898-1929: ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΑΠΟ ΤΑΞΗ ΣΕ ΤΑΞΗ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

ΑΡΡΕΝΕΣ

ΘΗΛΕΙΣ

Σχολ.

Τάξη Τάξη

Τάξη Απώ-

Επί

Τάξη

Τάξη

Τάξη

Απώ

Επί

Έτος

Α

Β

Γ

λείες τοις%

Α

Β

Γ

λειες

τοις%

1898-1901

35

37

41

(+)6

-

7

11

10

(+3)

-

1899-1902

55

46

56

(+)1

-

0

0

1

(+1)

-

1900-03

28

26

43

(+)15

-

0

0

1

(+1)

-

1901-04

42

35

38

(+)4

-

9

8

8

1

11,11%

1902-05

63

57

61

2

3,71%

0

10

9

(+9)

-

1903-06

58

58

51

7

12,06%

0

6

0

(+6)

-

1904-07

52

48

50

2

3,84%

0

0

0

0

-

1905-08

50

31

32

18

36%

0

0

0

0

-

1906-09

48

39

35

13

27,08%

0

0

1

(+1)

-

1907-10

36

26

27

9

25%

0

2

3

(+3)

-

1908-11

44

41

30

14

31,81

11

10

8

3

27,27%

1909-12

55

42

48

7

12,72%

9

8

9

0

0%

1910-13

51

39

41

10

19,6%

14

14

10

4

28,57%

1911-14

41

29

48

(+7)

-

7

8

6

1

14,28%

1912-15

43

24

37

6

13,95%

4

6

13

(+9)

-

1913-16

51

43

36

15

29,41%

7

12

8

(+1)

-

1914-17

58

50

64

(+6)

-

14

10

15

(+1)

-

1915-18

61

59

47

14

22,95%

6

6

3

3

50%

1916-19

64

50

51

13

20,31%

18

11

12

6

33,33%

1917-20

39

44

41

(+2)

-

17

18

16

1

5,88%

1918-21

40

36

46

(+6)

-

14

11

17

(+3)

-

1919-22

59

68

84

(+25)

-

17

14

15

2

11,76%

1920-23

39

45

56

(+)17

-

14

13

11

3

21,42%

1921-24

67

73

69

(+2)

-

23

26

16

7

30,43%

1922-25

64

53

72

(+8)

-

25

25

17

8

32%

1923-26

51

57

64

(+13)

-

23

21

20

3

13,04%

1924-27

56

78

69

(+13)

-

13

10

7

6

46,15%

1925-28

61

71

67

(+6)

-

28

20

19

9

32,14%

1926-29

56

66

67

(+11)

-

22

17

12

10

45,45%

1927-29

57

65

0

(+8)

-

12

10

0

2

16,66%

1928-29

30

0

0

0

-

20

0

0

0

-

ΣΥΝΟΛΟ

Υπόμνημα:

1. Κάθε γραμμή του πίνακα αποτυπώνει την πορεία της κάθε τάξης στην τριετή διάρκεια της από την Α' στη F τάξη ξεχωριστά για τους άρρενες τις θήλεις. Π.χ., στην τριετία 1908-11 βλέπουμε ότι η Α' τάξη το σχολικό έτος 1908-09 είχε (καλύτερα: προσήλθαν στις εξετάσεις, διότι τα στοιχεία προέρχονται από τους Γενικούς και Ειδικούς Ελέγχους, στους οποίους βέβαια καταγράφονται και οι για οποιονδήποτε λόγο μη

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/72.gif&w=600&h=915

προσελθόντες) 44 άρρενες, το σχολικό έτος 1909-10 η Β' τάξη είχε 41 άρρενες (από τους 44 της Α'), το σχολικό έτος 1910-11 η Γ τάξη 30 (από τους 41 της Β').

2. Δεν μας απασχόλησε ποιοι από τους μαθητές της Γ απολύθηκαν, απορρίφθηκαν κ.λπ.

3. Σε πολλά σχολικά έτη οι μαθητές της Β' και της Γ τάξης είναι περισσότεροι από τους μαθητές της Α'. Εξηγήσαμε ανωτέρω αναλυτικά τους λόγους.

4. Από το σχολικό έτος 1927-28 η τριετής πορεία δεν ολοκληρώνεται, καθώς το Ελληνικό Σχολείο καταργείται το 1929. Υπολογίστηκε το ποσοστό της διετίας 1927-29 με τέρμα τη Β' τάξη. Για το 1928-29, φυσικά, δεν μπορεί να υπολογιστεί ποσοστό.

2. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με το συνολικό πληθυσμό της νήσου

Με τα γραφήματα 40, 41, 42, 43 και 44 επιχειρούμε να διευκρινίσουμε τη σχέση ανάμεσα στο μαθητικό πληθυσμό των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας και στο συνολικό πληθυσμό132 του νησιού στη διαχρονία 1829-1929. Στο μαθητικό πληθυσμό δηλαδή συγκαταλέγονται οι μαθητές του ενός τύπου σχολείου μέσης εκπαίδευσης επί Ιονίου Κράτους (18291866) και οι μαθητές των δύο τύπων σχολείου μέσης εκπαίδευσης (Ελληνικού Σχολείου της πόλης και τετραταξίου Γυμνασίου) μετά την Ένωση. Δεν έχουμε στοιχεία για τα Ελληνικά Σχολεία του Αγίου Πέτρου (ιδρύθηκε το 1891 και καταργήθηκε το 1909), της Βασιλικής (λειτουργούσε από το 1885-86, σταμάτησε κάποια χρονική στιγμή, επανιδρύθηκε το 1919 και καταργήθηκε το 1929) και της Καρυάς (λειτούργησε το διάστημα 1885-1991 και επανασυστήθηκε το 1927-28).133 Ως εκ τούτου, ο συνολικός μαθητικός πληθυσμός και τα εξ αυτού απορρέοντα αριθμητικά μεγέθη παρουσιάζονται μικρότερα απ' ό,τι είναι στην πραγματικότητα κατά το χρονικό διάστημα 1891-1929.

132. Για τον πληθυσμό της Λευκάδας κατά την περίοδο 1829-1865 βλ. Σεβαστή Λάζαρη, «Δημογραφικές πληροφορίες για τη Λευκάδα (1760, 1788, 1824)», Πρακτικά Δ' Επτανησιακού Συνεδρίου, Λευκάδα (8-12 Σεπτεμβρίου 1993), Αθήνα 1996, σ. 211-215. Τα στοιχεία που δίνει η Σεβαστή Λάζαρη δεν καλύπτουν αυτή την εποχή, αλλά τα «κατασκεύασα», για να έχω έναν ενδεικτικό αριθμό, ξεκινώντας από τα δεδομένα του 1824 και προσθέτοντας μια ομοιόμορφη αύξηση ανά δεκαετία, ώστε να έρθει φυσιολογικά η σύμπτωση με τα στοιχεία της απογραφής του 1865 που δίνει ο Χουλιαράκης. Στοιχεία για την εποχή αυτή δίνει και ο Πάνος Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος από το απώτερο παρελθόν ως το 1991», Επετηρίς Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών, 8 (1995), σ. 114-118, αλλά δεν είναι σίγουρα. Τα στοιχεία αυτά διαφέρουν λίγο από αυτά που «κατασκεύασα» εγώ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αλλάζουν ουσιωδώς τα δεδομένα και τα εξ αυτών συμπεράσματα. Για τον πληθυσμό της Ελλάδας και της Λευκάδας (μετά την Ένωση) βλ. Μιχαήλ Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, Αθήνα 1974. Τα ίδια στοιχεία και στον Ροντογιάννη, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 119-133.

133. Βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 372.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/73.gif&w=600&h=915

Η σύγκριση οργανώθηκε ως εξής: από τη μια, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανά δεκαετία (εκτός και αν η απογραφή του πληθυσμού έγινε σε διαφορετικό της δεκαετίας χρόνο) και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών όλων των τάξεων και των δύο φύλων των σχολείων της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας το αντίστοιχο έτος - με τον περιορισμό που προαναφέραμε. Από τη σύγκριση προκύπτουν τα εξής:

Στα χρόνια του Ιονίου Κράτους ο αριθμός των μαθητών αυξομειώνεται, αλλά η γενική τάση του ποσοστού των μαθητών επί του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας είναι καθοδική (γράφημα 41). Ορισμένες ακραίες καταστάσεις είναι συγκυριακές, δεν μεταβάλλουν τη γενική τάση και έχουν ήδη ερμηνευτεί: το υψηλό 0,78% του 1829 αντανακλά τις μαζικές εγγραφές, που ήρθαν ως αποτέλεσμα του ενθουσιασμού της ίδρυσης δημοσίου σχολείου και της ανάληψης της διεύθυνσής του από τον Αθανάσιο Ψαλίδα. Το χαμηλό 0,12% του 1849 είναι αποτέλεσμα της πολύ κακής λειτουργίας του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος τη συγκεκριμένη περίοδο και το 0,21% του 1865 αποτυπώνει μια μεταβατική στιγμή κατά την οποία δεν υπολογίζονται οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μια δεύτερη σύγκριση μας δίνει και το γράφημα 42: Στο γράφημα αυτό υπολογίσαμε το μέσο όρο του πληθυσμού και του μαθητικού δυναμικού επί Ιονίου Κράτους κατά δεκαετία (1829-39, 1839-49, 1849-59, 1859-65). Έτσι, τα ποσοστά που προκύπτουν αντιπροσωπεύουν καλύτερα την πραγματικότητα. Η εικόνα που απορρέει είναι η ίδια με την ανωτέρω, αλλά πιο αξιόπιστη: η τάση είναι καθοδική.

Το γράφημα 43 αποτυπώνει τη σχέση των δύο μεγεθών μετά την Ένωση. Από τη μια πλευρά, έχουμε το συνολικό πληθυσμό της Λευκάδας σύμφωνα με τις απογραφές των ετών 1865, 1870, 1879, 1889, 1896, 1907, 1920, 1928 και, από την άλλη, το σύνολο των μαθητών του Ελληνικού Σχολείου και του Γυμνασίου Λευκάδος τα ίδια χρόνια. Η τάση είναι ανοδική. Δεν κατασκευάσαμε γράφημα αντίστοιχο του 42, γιατί κρίναμε ότι, λόγω της εμφανώς ανοδικής τάσης, δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στην επικουρία των μέσων όρων κατά δεκαετία. Στην πενταετία 1865-1870, βέβαια, έχουμε μείωση των μαθητών σε απόλυτους αριθμούς και, φυσικά, καθοδική τάση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού ως προς το συνολικό πληθυσμό του νησιού, αλλά η πτώση ερμηνεύεται εύκολα από τη συγκυρία: από τον Ιανουάριο του 1868 το Γυμνάσιο Λευκάδος έχει κλείσει και θα ανοίξει το 1876. Επομένως, το χρονικό αυτό διάστημα υπάρχουν μόνο οι μαθητές του Ελληνικού Σχολείου.

Μετά το 1870 παρατηρείται σταθερή αύξηση και του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους ως προς τον πληθυσμό του νησιού. Η αύξηση αυτή του αριθμού των μαθητών και του ποσοστού τους γίνεται εντονότερη το χρονικό διάστημα 1907-1928. Η τάση αυτή είναι ομόλογη της πα-

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/74.gif&w=600&h=915

πανελλήνιας τάσης, η οποία, κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,134 δείχνει ότι στην Ελλάδα το ποσοστό της φοίτησης στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά υψηλό σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά ακόμα και των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης.

3. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό της ελληνικής επικράτειας

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης και του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας με τα αντίστοιχα στοιχεία σε πανελλαδικό επίπεδο. Θα χρησιμοποιήσουμε ως βάση της σύγκρισης τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Τσουκαλάς,135 για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η «διείσδυση του σχολικού δικτύου» στην Ελλάδα -αντιθέτως προς την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη- έγινε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, από την απελευθέρωση και εντεύθεν, και στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και στη δευτεροβάθμια.136 Η αντιβολή των πινάκων 1 και 2, που ακολουθούν, μας οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1830

0,33

1855

0,48

1878

0,70

1901

0,98

1908

-

1911

1,29

1924

-

1930

0,90

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1829

0,78

1839

0,62

1849

0,12

1859

0,43

1865

0,21

1879

0,52

1889

0,61

1896

0,64

1907

0,79

1920

1,26

1928

1,58

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

134. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397-399.

135. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

136. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 391-495.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/75.gif&w=600&h=915

Πρώτον: Τα στοιχεία του Τσουκαλά (πίνακας 1) δεν συγκροτούν πλήρη σειρά, όπως τα δικά μας (πίνακας 2).

Δεύτερον: Το ποσοστό του συνολικού μαθητικού δυναμικού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας (Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου) επί του πληθυσμού της νήσου (πίνακας 2) αυξάνεται σταθερά -παρά τις συγκυριακές καθυστερήσεις- και οι ρυθμοί της αύξησης γίνονται πολύ εντονότεροι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Τα στοιχεία στα οποία στηρίζεται το συμπέρασμα είναι αξιόπιστα και εξονυχιστικά ελεγμένα - να υπενθυμίσουμε μόνο ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για τα άλλα Ελληνικά Σχολεία του νησιού, πλην του σχολείου της πρωτεύουσας, και, ως εκ τούτου, τα εμφανιζόμενα στον πίνακα 2 ποσοστά είναι εξ ορισμού ελαφρώς κατώτερα των πραγματικών. Αντιθέτως, τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς (πίνακας 1) δείχνουν διαφορετική τάση: σταθερή αύξηση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού επί του συνολικού πληθυσμού της επικράτειας μέχρι το 1911, αλλά σαφέστατη υποχώρηση από το 1911 μέχρι το 1930. Και είναι εντυπωσιακό ότι στο πανελλήνιο 0,90% του πίνακα 1 για το έτος 1930 αντιστοιχεί το (εξ ορισμού υποδεέστερο του πραγματικού) λευκαδικό 1,58% του πίνακα 2 για το έτος 1928.

Τρίτον: Ο Τσουκαλάς (πίνακας 3 - πηγή: R.A.H. Bickford-Smith, Greece under King George, Λονδίνο 1893, σ. 179) θεωρεί ότι οι μαθητές του δεύτερου κύκλου της μέσης εκπαίδευσης, του Γυμνασίου δηλαδή, ήταν το 1890 27 μαθητές ανά 1.000 κατοίκους. Στο δικό μας πίνακα 4 την ίδια περίπου εποχή (1896) ο αντίστοιχος αριθμός για τη Λευκάδα είναι 2,64 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους και 6,36 συνολικά μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους. Η διαφορά είναι χαώδης. Θεωρούμε ότι το 27/1.000 του Τσουκαλά δεν είναι ορθό. Και αυτό αποδεικνύεται από τη σύγκριση των ανωτέρω πινάκων 1 και 3, την οποία επικαλείται ο ίδιος: στον πίνακα 1 το 1878 και το 1901 σε κάθε 1.000 κατοίκους αντιστοιχούν 7 και 9,8 μαθητές αντιστοίχως. Είναι, επομένως, απίθανο στον ενδιάμεσο χρόνο ο αριθμός αυτός να έχει φθάσει στους 27 ανά 1.000 κατοίκους. Τα στοιχεία που παραθέτει η Πέπη Γαβαλά137 για το νομό Λακωνίας

137. Πέπη Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα), Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002. Τους πίνακες τους κατάρτισα ο ίδιος με βάση τα στοιχεία που παραθέτει η συγγραφέας στις σ. 315-335 (πίνακες 3 και 4, όπου συγκεντρώνονται τα στοιχεία του μαθητικού δυναμικού όλων των Ελληνικών Σχολείων και των Γυμνασίων του νομού). Τα αθροίσματα των πινάκων αυτών διαφέρουν ελαφρώς από τα επί μέρους ποσά από την άθροιση των οποίων προήλθαν (πίνακες 8, 13, 23, 26, 34, 36) - αλλά δεν μεταβάλλουν την εικόνα. Και τα στοιχεία της Γαβαλά δεν είναι πλήρη, γιατί δεν σώζονται όλα τα μαθητολόγια των σχολείων και, επομένως, οι καταγραφές του μαθητικού δυναμικού υπολείπονται του πραγματικού αριθμού τους, χωρίς όμως η έλλειψη αυτή να επιδρά σημαντικά στη συγκρότηση της πραγματικής εικόνας του μαθητικού δυναμικού.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/76.gif&w=600&h=915

νίας συγκροτούν μια αξιόπιστη σειρά που ενισχύει τη δική μας εκδοχή: 1%, 0,74% και 1,04% είναι το συνολικό ποσοστό των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης και των δύο κύκλων για τα έτη 1889, 1896 και 1907. Τα αντίστοιχα για τη Λευκάδα είναι 0,61%, 0,64%, 0,79. Η σχέση 27 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους, που υποστηρίζει ο Τσουκαλάς, φαίνεται ασύμβατη με τα στοιχεία και της Λευκάδας και της Λακωνίας. Και αν η σχέση αυτή δεν αληθεύει, τότε το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά στο συγκεκριμένο σημείο χρειάζεται να διερευνηθεί εκ νέου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Μαθητές Γυμνασίου /1.000 κατοίκους στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Μαθητές/1.000 κατ.

1890

27

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα Έτος Γυμνάσιο Γυμνάσιο + Ελληνικό Σχολείο*

Μαθητές/1.000 κατ.

1829

7,84

7,8

1839

6,2

6,2

1849

1,2

1,2

1859

4,2

4,2

1865

2,5

2,5

1870

-

-

1879

1,82

5,2

1889

1,65

6,11

1896

2,64

6,36

1907

3,56

7,94

1920

5,77

12,64

1928

7,45

15,85

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

4. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό άλλων γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας

Σε σύγκριση με άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, τα ποσοστά της Λευκάδας είναι πολύ χαμηλά, αν πάρουμε ως βάση σύγκρισης τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς.138 Η σύγκριση αφορά τα έτη 1878 και 1907, για τα οποία έχουμε συγκρίσιμα στοιχεία.

138. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 414.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/77.gif&w=600&h=915

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους κατά νομό

Νομός

1878

1907

Νομός

1878

1907

Αττική

20

14,1

Λακωνία

5,6

13,3

Εύβοια

7,4

9,8

Κυκλάδες

9,9

9,7

Φθιώτιδα

5,5

8,2

Κέρκυρα

4,8

8

Αιτωλία

6

6,1

Κεφαλλονιά

5,3

8,9

Αχαΐα

7

12,2

Ζάκυνθος

5,6

6,7

Αρκαδία

5,2

11,8

Άρτα

-

9,2

Αργολίδα

9

9,9

Λάρισα

-

9,6

Μεσσηνία

6,8

14,3

Τρίκαλα

-

5

Μέσος όρος

7,9

10,5

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Νομός

1879

1907

Λευκάδα

5,2

7,94

Τα στοιχεία των δύο πινάκων δείχνουν ότι τα ποσοστά είναι πολύ χαμηλά γενικώς στα Επτάνησα και όχι μόνο στη Λευκάδα. Αν λοιπόν δεχτούμε τα στοιχεία του πίνακα 5 ως ανταποκρινόμενα στην πραγματικότητα, πράγμα όχι αυτονόητο,139 τότε τα ποσοστά της Λευκάδας είναι κοντά στα στοιχεία των άλλων νησιών του Ιονίου - και είναι και τα δύο αρκετά κάτω από τα ποσοστά των περισσότερων άλλων (πλην Φθιώτιδας, Αιτωλίας, Άρτας, Θεσσαλίας) γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας και, φυσικά, κάτω από τον εθνικό μέσο όρο, ο οποίος προκύπτει από τα επί μέρους αυτά ποσοστά. Ο Τσουκαλάς ερμηνεύει140 την υστέρηση των Ιονίων με το επιχείρημα ότι η εγχώρια γαιοκτητική αριστοκρατία ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τη δημόσια εκπαίδευση και έστελνε το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών της στην ιδιωτική εκπαίδευση ή τα εκπαίδευε κατ' οίκον — αυτό ίσχυε περισσότερο στην

139. Η αμφιβολία προκύπτει από τις αντιφάσεις μεταξύ των πηγών που παραθέτει ο Τσουκαλάς: π.χ. στον πίνακα 74 (σ. 414) το 1911 έχουμε 12,9 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 (σ. 423) ο μέσος όρος μόνο των αρρένων μαθητών της μέσης εκπαίδευσης για το 1911 είναι 19,96/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 74 ο μέσος όρος των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης των Ιονίων Νήσων (Κέρκυρας, Κεφαλλονιάς, Ζακύνθου) για το 1991 είναι 8,56 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 το αντίστοιχο ποσοστό μόνο για τους άρρενες για τον ίδιο χρόνο είναι 13,46/1.000 κατοίκους.

140. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-424.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/78.gif&w=600&h=915

Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο, όπου το γαιοκτητικό σύστημα ήταν ισχυρότερο και πιο οργανωμένο, και λιγότερο στη Λευκάδα και στους Παξούς, όπου το σύστημα ήταν πιο χαλαρό. Θεωρώ ότι το σχήμα δεν ισχύει στην περίπτωση της Λευκάδας: επί Ιονίου Κράτους σχεδόν οι 4 στους 10 μαθητές μέσης εκπαίδευσης αναφέρονται ως τέκνα «κτηματιών».141 Η ερμηνεία αυτή, πάντως, «δένει» με το γενικότερο σχήμα του Τσουκαλά142 ότι, σε πανελλαδική κλίμακα, επιρρεπέστερο προς τη μέση εκπαίδευση είναι το κοινωνικό στρώμα των μικροϊδιοκτητών, διότι μέσω αυτής θα επιτύχουν τα παιδιά τους την πολυπόθητη έξοδό τους από την αγροτική ζωή και τη μετανάστευσή τους στα προνομιούχα αστικά στρώματα - μετανάστευση η οποία ταυτίζεται με την κατάληψη επαγγελμάτων που απαιτούν τίτλους μέσης εκπαίδευσης: θέσεις δημοσίων υπαλλήλων και ελεύθερα επαγγέλματα. Αυτός είναι ο βασικός λόγος —κατά τον Τσουκαλά πάντα- στον οποίο οφείλονται το υψηλό ποσοστό της, κυριαρχούμενης από τη μικρή ιδιοκτησία, Πελοποννήσου σε μαθητές μέσης εκπαίδευσης και το αντίστοιχο κλιμακωτά χαμηλό άλλων περιοχών, στις οποίες είναι έντονη (Αιτωλία, Φθιώτιδα, Εύβοια, Επτάνησα) ή κυρίαρχη (Άρτα, Θεσσαλία) η παρουσία της μεγάλης ιδιοκτησίας.

Β. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

1. Εισαγωγικά

α) Αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων Ο αναγνώστης αυτού του κεφαλαίου, για να εκτιμήσει σωστά τα συμπεράσματα και τις ερμηνείες που δίνουμε, στην περίπτωση που επιχειρήσει να τα συνδέσει με την κοινωνική-επαγγελματική διαστρωμάτωση της Λευκάδας, πρέπει να τα συσχετίσει με όσα αναφέρονται παρακάτω στο κεφάλαιο «Ο τόπος καταγωγής των μαθητών», δηλαδή να έχει υπόψη του ότι το ποσοστό των μαθητών που είναι Λευκάδιοι στην καταγωγή είναι 89,97% για την περίοδο του Ιονίου Κράτους (1829-1866), 65,86% για το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) και 84,79% για το Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος (1866-1929).

141. Η διαπίστωση προκύπτει από την ανάγνωση του γραφήματος 46, τα δεδομένα του οποίου δεν επικυρώνουν, τουλάχιστον για τη Λευκάδα, αυτό το σχήμα, παρότι και εδώ, κατά τον Ροντογιάννη, «οι πιο σημαντικές αρχοντικές οικογένειες κρατούσαν σπίτι τα παιδιά τους και τα μάθαιναν τα πρώτα γράμματα με ιδιωτικούς δασκάλους» (βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220).

142. Τσουκαλάς, ό.π., διάχυτα στις σ. 397-403, 414-429 και ρητά στις σ. 421-422 και 426-427. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το βιβλίο της Πέπης Γαβαλά που αναφέραμε πιο πάνω: Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα). Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/79.gif&w=600&h=915

Τα στοιχεία για την καταγωγή των μαθητών υπάρχουν στα Μαθητολόγια και στους Ελέγχους, γενικούς και ειδικούς, του Σχολείου. Στα κατάστιχα αυτά αναγράφεται σχεδόν πάντα και το επάγγελμα του πατέρα κάτω από ποικίλους τίτλους (τέχνη γονέων, επιτήδευμα γονέων, επάγγελμα γονέων143 κ.λπ.). Είναι αλήθεια ότι η αναγραφή του επαγγέλματος δεν είναι πάντα ακριβής και σε ορισμένες —σπάνιες πάντως— περιπτώσεις παραλείπεται. Η έλλειψη ακρίβειας οφείλεται στη λανθασμένη αναγραφή του επαγγέλματος, αίτιο της οποίας είναι είτε η αδιαφορία είτε η αμέλεια του γραφέα, πράγμα καθόλου απροσδόκητο σε μια κοινωνία της οποίας οι γραφειοκρατικές επιδόσεις, ακόμα και σήμερα, είναι ισχνές. Η λανθασμένη αναγραφή και η σπάνια απουσία εγγραφής του επαγγέλματος συνιστούν ένα πρόβλημα, αλλά σίγουρα πολύ μικρό: γενικώς η αναγραφή παρέχει το υλικό για να καταρτιστεί μια πλήρης και αξιόπιστη σειρά, η οποία απεικονίζει τη σχέση μεταξύ δύο σημαντικών παραμέτρων, που ενδιαφέρουν εξαιρετικά την κοινωνιολογία της εκπαίδευσης, δηλαδή της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αφ' ενός και της πρόσβασης στη δημόσια εκπαίδευση και της ενδοσχολικής πορείας του μαθητή (επίδοση, ολοκλήρωση ή εγκατάλειψη της φοίτησης) αφ' ετέρου.144 Και για να έχουμε ακριβή εικόνα για την πληρότητα του αρχειακού υλικού, να πούμε ότι δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία «επαγγέλματος γονέως» για τα έτη 1829-1836 και 1853-1865 του Γυμνασίου. Αντιθέτως, στα κατάστιχα του Ελληνικού Σχολείου δεν παρατηρούνται τέτοια κενά και οι όποιες παραλείψεις είναι πρακτικά αμελητέες.

Ένα δεύτερο πρόβλημα συνιστούν η επαγγελματική πολυμέρεια και η μεγάλη επαγγελματική κινητικότητα των ανθρώπινων υποκειμένων όχι μόνο της τοπικής αλλά όλης της ελληνικής κοινωνίας, γεγονός που δυσκολεύει πο-

143. Η ορολογία είναι ενδεικτική των κοινωνικών συνθηκών και αντιλήψεων της εποχής και του τόπου: Γονέας στην προκειμένη περίπτωση θεωρείται μόνο ο πατέρας - μόνο αυτός έχει επάγγελμα. Η μητέρα δεν δηλούται ποτέ. Ακόμα και ο χαρακτηρισμός «ορφανός» δίνεται μόνο στα παιδιά που δεν έχουν πατέρα. Η μητέρα πάλι δεν υπολογίζεται.

144. Εξαιρετικό ενδιαφέρον θα είχε και ο εντοπισμός της οριζόντιας επαγγελματικής κινητικότητας, δηλαδή η παρακολούθηση της επαγγελματικής εξέλιξης των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών-κοινωνικών ομάδων, γιατί έτσι θα αποκαλύπτονταν οι, διαφορετικά, αθέατες κοινωνικές διεργασίες, που συνιστούν την κοινωνική κινητικότητα και οδηγούν στο σταδιακό μετασχηματισμό των κοινωνιών. Π.χ., ο μαθητής του Ελληνικού Σχολείου κατά τα σχολικά έτη 1892-93 και 1993-94 Σπυρίδων Ζουλίνος έχει πατέρα «κτηματία». Η κόρη του, Ζουλίνου Αγγελική του Σπυρίδωνος, μαθήτρια του Ελληνικού Σχολείου από το 1916 μέχρι το 1919, έχει πατέρα «δικηγόρο». Συμπέρασμα: ο γιος του κτηματία έγινε δικηγόρος. Αυτός ο εντοπισμός μπορεί να γίνει εύκολα, γιατί ο ερευνητής έχει στη διάθεση του το πλήρες μητρώο μαθητών του σχολείου στο CD-ROM, που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, και στο Διαδίκτυο.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/80.gif&w=600&h=915

πολύ τον ορισμό του επαγγέλματος ενός ατόμου. Με άλλα λόγια, ένα άτομο δεν έχει ένα μόνο επάγγελμα και, αν υποτεθεί ότι ένα από αυτά είναι το κύριό του, δεν το διατηρεί σε όλη τη διάρκεια της ζωής του - στην περίπτωση μας, σε όλη τη διάρκεια της φοίτησης των παιδιών του στο σχολείο. Περί αυτού θα εξηγήσουμε αναλυτικά αμέσως παρακάτω στην ταξινόμηση των επαγγελμάτων. Και θα φανεί ότι η εικόνα της επαγγελματικής-κοινωνικής διαστρωμάτωσης που αποτυπώνεται στα σχολικά κατάστιχα είναι, κυρίως, η εικόνα που βλέπει η τότε κοινωνία μέσα από την επαγγελματική πολυμέρεια των υποκειμένων της145 και τη διατυπώνει στη δική της ορολογία, μια εικόνα που αποκρύπτει τις αποχρώσεις και τις διαφοροποιήσεις της και, επομένως, μας δυσκολεύει να τη μεταγράψουμε στο δικό μας κώδικα της επαγγελματικής ορολογίας. Αυτό το στοιχείο όμως δεν κλονίζει την αξιοπιστία της σειράς: η αλλαγή των επαγγελματικών δραστηριοτήτων του γονέα αποτυπώνεται στα δεδομένα της, καθώς καταγράφουμε τα επαγγέλματα των γονέων κατ' έτος, όπως καταγράφονται στα κατάστιχα, και δεν προσπαθούμε να αποδώσουμε ένα επάγγελμα σε κάθε γονέα - έτσι, η εικόνα που προκύπτει είναι η πλησιέστερη προς την πραγματικότητα.146

Ένα τρίτο πρόβλημα συνιστά η διαφοροποίηση του σημαινόμενου των δηλωτικών του επαγγέλματος όρων μέσα στη διάρκεια μίας εκατονταετίας, ιδίως των όρων «κτηματίας» και «έμπορος». Δεν είναι ίδιος ο κτηματίας της δεκαετίας 1830-1840 και της δεκαετίας 1910-1920: ο πρώτος ζει στην εποχή της ακμής της τάξης του, ο δεύτερος στο λυκόφως της. Ούτε ο έμπορος της δεκαετίας 1860-1870 είναι ίδιος με τον έμπορο της δεκαετίας 19201930: ο πρώτος ζει στην εποχή της ακμής των «εμποροκτηματιών», ο δεύτερος στην εποχή της παρακμής τους και στην άνοδο μιας νέας εμπορικής τάξης, πλησιέστερης στο αστικό πρότυπο147 και απαλλαγμένης από την ομοιότητα με τους κτηματίες. Περισσότερα για το θέμα αυτό θα βρει ο αναγνώστης παρακάτω, στην επεξήγηση του κάθε επαγγελματικού όρου και στο συνοπτικό διάγραμμα, που αποσκοπεί να αποτυπώσει τη βασική δομή της λευκαδίτικης κοινωνίας στην εκατονταετία 1829-1929.

145. Π.χ., πολλοί μικροεπαγγελματίες (καφεπώλες, μπακάληδες κ.λπ.) ασχολούνται σε κάποιο βαθμό και με τη γεωργία. Ακόμα, όσο πιο παλιά πάμε, βρίσκουμε άτομα με επαγγέλματα «αστικής φύσεως», π.χ., αστυνόμος ή κλητήρας, που στα επόμενα χρόνια εμφανίζονται ως γεωργοί, προφανώς γιατί δεν υπάρχει η μονιμότητα και οι θέσεις είναι τρόπον τινά ανακλητές. Στον καταρτισμό της σειράς ακολουθήσαμε την καταγραφή των σχολικών καταστίχων: ένα άτομο μπορεί να έχει καταγραφεί με περισσότερα του ενός επαγγέλματα κατά τη διάρκεια της φοίτησης των τέκνων του.

146. Βλ. την προηγούμενη υποσημείωση.

147. Βλ. και υποσημείωση 150.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/81.gif&w=600&h=915

Η αναζητούμενη σχέση μεταξύ της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αφ' ενός και της πρόσβασης στη δημόσια εκπαίδευση και της ενδοσχολικής πορείας του μαθητή αφ' ετέρου έχει τοπική, άρα περιορισμένη σημασία. Τα δεδομένα όμως μιας τοπικής σχολικής μονάδας μπορεί να ανοίξουν ενδιαφέροντα διάλογο με τις παράλληλες χρονικά πραγματικότητες του συνολικού εκπαιδευτικού συστήματος ή άλλων μικρότερων εκπαιδευτικών περιφερειών - πολύ περισσότερο που στην ελληνική βιβλιογραφία είναι πολύ λίγες οι αξιόπιστες και πλήρεις σειρές τέτοιων στοιχείων, πάνω στις οποίες να τεκμηριώνονται ερευνητικές υποθέσεις και συμπεράσματα.148

Επειδή όμως τα επαγγέλματα των γονέων είναι παρά πολλά, προκύπτει η ανάγκη να ταξινομηθούν πρώτα σε ορισμένες βασικές κατηγορίες με βάση ορισμένα κριτήρια και ύστερα να υποστούν στατιστική επεξεργασία. Η ταξινόμηση αυτή έγινε ως εξής για τους γονείς των μαθητών και του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

Ορφανός. Ήταν αναγκαίο να διακριθεί αυτή η κατηγορία, γιατί ο αριθμός των μαθητών της κατηγορίας αυτής είναι πολύ μεγάλος. Δεν καταγράφεται βέβαια το επάγγελμα των γονέων των ορφανών παιδιών, αλλά αποκαλύπτεται μια σημαντική πτυχή της κοινωνίας μέσα στην οποία λειτουργεί το σχολείο τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Γεωργός. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται το «γεωργός» ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη. Στην ίδια ομάδα κατατάσσονται ελάχιστοι που δηλώνονται «ποιμένες» ή «κτηνοτρόφοι» και 2-3 «κηπουροί». Η ονομασία «γεωργός» αντί του «κτηματίας», «κτηματικός» ή «ιδιοκτήμων» προφανώς δεν είναι άμοιρη κοινωνικών και ιδεολογικών συνυποδηλώσεων: σημαίνει κατά κανόνα το μικροϊδιοκτήτη γεωργό με το μικρό κλήρο και τα πενιχρά μέσα, ο οποίος καλλιεργεί μόνος του τη γη του, σε αντίθεση με τον «κτηματία», ο οποίος κατά κανόνα είναι μεγαλοϊδιοκτήτης και δεν την καλλιεργεί ο ίδιος. Ότι έτσι έχουν τα πράγματα το μαρτυρούν οι αρχειακές αναγραφές, που μας πληροφορούν ότι «γεωργοί» είναι κατά κανόνα οι «χωριάτες», ενώ οι γνωστές οικογένειες των «αρχόντων» είναι πάντα «κτηματίες» και ποτέ «γεωργοί». Ο κανόνας βέβαια έχει και τις εξαιρέσεις του, δημιουργώντας σκιές στην καθαρότητα της εικόνας: υπάρχουν άτομα που δηλώνονται τη μια χρονιά ως «γεωργοί» και την άλλοι ως «κτηματίες».149

148. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 414. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και το προαναφερθέν βιβλίο της Πέπης Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση... .

149. Για τα προβλήματα που αναφαίνονται κατά την προσπάθεια αποκωδικοποίησης των όρων «γεωργός», «κτηματίας» και, γενικότερα, κατά την αποκωδικοποίηση της επαγγελματικής ορολογίας, βλ. και Γαβαλά, ό.π., σ. 166-169.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/82.gif&w=600&h=915

Κτηματίας. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη το «κτηματίας» ή «κτηματικός» ή «ιδιοκτήμων». Επίσης, κατατάσσονται λίγοι γονείς για τους οποίους αναγράφεται ως επάγγελμα: «γερουσιαστής», «δημογέρων», «νομοθέτης», διότι την περίοδο αυτή (τα επαγγέλματα αυτά αναφέρονται κυρίως τη χρονική περίοδο πριν από την Ένωση) αυτά τα πολιτικά αξιώματα τα κατείχαν άτομα από την τάξη των κτηματιών. Π.χ., το σχολικό έτος 1849-1850 ως επάγγελμα πατρός του Ξενοφώντος Βαλαωρίτη αναγράφεται «νομοθέτης». Πολλές φορές τα άτομα αυτά είχαν αποκτήσει τίτλο πανεπιστημιακής εκπαίδευσης (συνήθως νομικής ή ιατρικής) και, επομένως, την επιστημονική και νομική δυνατότητα να ασκήσουν κάποιο από τα λεγόμενα «ανώτερα ελεύθερα επαγγέλματα». Παρά ταύτα, τα κατέταξα στους «κτηματίες», γιατί θεωρώ ότι η κοινωνική τους συνείδηση τα τοποθετούσε στο χώρο αυτό - αν ασκούσαν κάποιο από τα ανωτέρω επαγγέλματα, θα το δήλωναν και θα καταγραφόταν στα σχολικά κατάστιχα. Εξ άλλου, είναι γνωστό ότι, προπαντός το 19ο αιώνα, σπούδαζαν όχι για να ασκήσουν επάγγελμα, αλλά κυρίως για λόγους κοινωνικού γοήτρου. Για τον ίδιο λόγο, εδώ κατέταξα στην ίδια κατηγορία τους αναγραφόμενους ως «βουλευτές» ή «δήμαρχοι». Ούτως ή άλλως, το ποσοστό αυτών των περιπτώσεων είναι αρκετά μικρό και τα όποια λάθη μου δεν αλλάζουν την εικόνα των πραγμάτων. Για τη διαφορά των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» αναφερθήκαμε αναλυτικά προηγουμένως.

Έμπορος. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται το «έμπορος» ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη. Τι βασικά περικλείει ο όρος μπορούμε να το εικάσουμε με μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας, έστω και αν μας διαφύγουν κάποιες δραστηριότητες: είναι οι έμποροι λαδιού και κρασιού, οι μεγαλομπακάληδες της αγοράς και, οπωσδήποτε, οι πολλοί ιδιοκτήτες των «εμπορικών», των καταστημάτων που πουλούσαν υφάσματα για το ράψιμο ενδυμάτων - ας μην ξεχνάμε τα «εμποροραφεία» που πουλούσαν το ύφασμα και έραβαν και το ένδυμα. Κάτω από την ονομασία όμως αυτή στεγάζονται και άτομα με μεγάλη οικονομική επιφάνεια και πολυσχιδείς (χρηματοοικονομικές, ναυτιλιακές, ενοικιάσεις κτημάτων και παντοειδών ακινήτων κ.λπ.) οικονομικές δραστηριότητες, που αποτελούσαν το δυναμικό πυρήνα της εγχώριας αστικής τάξης από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι περίφημοι «εμποροκτηματίες». Ας πάρουμε για παράδειγμα τη γνωστή οικογένεια των Σταματόπουλων, οι οποίοι και ποικίλες εμπορικές δραστηριότητες είχαν αναπτύξει, αλλά και τεράστια κτηματική περιουσία είχαν αποκτήσει από την επένδυση των εμπορικών τους κερδών:150 ως επάγγελμα πατρός του Αλεξίου

150. Περισσότερα για την πολύ ενδιαφέρουσα τάξη των «εμποροκτηματιών» βλ. Δήμος Μαλακάσης, Το χρονικό των εμποροκτηματιών της Αγίας Μαύρος 1820-1920, Αθήνα

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/83.gif&w=600&h=915

ου Σταματόπουλου το σχολικό έτος 1838-39 αναγράφεται το «έμπορος». Το ίδιο γίνεται με τον Ανδρέα Σταματόπουλο, μαθητή του Γυμνασίου το σχολικό έτος 1867-68. Στην ομάδα των εμπόρων κατατάσσουμε και τους γονείς ελάχιστων μαθητών, ως επάγγελμα των οποίων αναγράφονται τα: «βιβλιοπώλης», «εμπορομεσίτης», «δερματέμπορος», «ζωέμπορος». Αλλά και στον όρο «έμπορος» ενίοτε περιλαμβάνονται επαγγέλματα που θα μπορούσαν να ταξινομηθούν σε άλλη κατηγορία. Π.χ., βρίσκουμε άτομο που τη μια σχολική χρονιά αναγράφεται ως «υποδηματοποιός» και την άλλη ως «έμπορος», ενώ δεν έχει αλλάξει επάγγελμα. Όπως ανωτέρω εξηγήσαμε, τον υπολογίζουμε τη μια χρονιά υποδηματοποιό και την άλλη έμπορο.

Υπάλληλος. Η ομάδα αυτή είναι πιο ανομοιογενής από τις προηγούμενες. Το κριτήριο της ένταξης σε αυτή θέλησα να είναι η μισθωτή σχέση των συγκεκριμένων ατόμων γενικώς με το δημόσιο τομέα (συμπεριλαμβανομένων και των τραπεζών, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη αν η τράπεζα είναι κρατική ή ιδιωτική), ανεξαρτήτως αν η σχέση που τους συνδέει είναι μόνιμη, μακρόχρονη ή παροδική, κριτήριο βέβαια εξαιρετικά δύσκολο να το ορίσει και να το ανιχνεύσει κανείς κάτω από την προβληματική ορολογία της εποχής. Έτσι, στην ομάδα αυτή συνωστίζονται επαγγέλματα πολύ ανόμοια ως προς τα άλλα, πλην της ύπαρξης του λώρου που τα συνδέει με το δημόσιο ταμείο (π.χ., αξιωματικοί του στρατού, διοικητικοί υπάλληλοι και δικαστικοί). Πολλά από αυτά θα τα εντάσσαμε και σήμερα χωρίς δισταγμό στο εύρος της έννοιας «υπάλληλος», ενώ για άλλα η ένταξη αυτή θα ήταν προβληματική. Και αυτό γιατί, για το μεγαλύτερο διάστημα της υπό εξέταση περιόδου, δεν υπάρχει η έννοια της μονιμότητας και της οργανικής θέσης, που αποτελούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά του δημοσίου υπαλλήλου. Δύο παραδείγματα: ως

1982, και «Η εκατονταετία 1850-1950», Πρακτικά Δ' Συνεδρίου Επτανησιακού Πολιτισμού, Αθήνα 1996, σ. 404-416. Ο Μαλακάσης μπορεί να είναι κάπως σχηματικός και δογματικός στην οριοθέτηση των τάξεων της λευκαδίτικης κοινωνίας στη διαχρονία 1820-1920 (άρα, πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στις επισημάνσεις του), αλλά, από την άλλη, είναι καλός γνώστης και χρήστης ενός πλούσιου συμβολαιογραφικού υλικού και, επίσης, καλός γνώστης της παράδοσης, μέσα στην οποία διασώζονται ενδιαφέροντες απόηχοι του παρελθόντος. Ο αναγνώστης του ανωτέρω πονήματος θα αντιληφθεί πόσο ευρύ περιεχόμενο έχει ο όρος «έμπορος» και πόσο διαφοροποιείται στη διαχρονική του εξέλιξη, άρα πόσο ρευστός είναι. Για την ακμή και την παρακμή της ίδιας τάξης περίπου την ίδια γνώμη έχει και ο Πάνος Ροντογιάννης (βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, ό.π., τ. Β', σ. 494, 511, 515 και 611). Στην ίδια γραμμή κινείται και ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης στο: «Η άνοδος των αστών στη Λευκάδα τα χρόνια της Ένωσης», Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, Η Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα, τ. Α', Αθήνα 2005, σ. 463. Για την οικογένεια Σταματόπουλου βλ. Μαλακάσης, Το χρονικό των εμποροκτηματιών..., ό.π., και Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 512-516.

Σελ. 83
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 64
    

    γ) Η αύξηση των εγγραφών από το 1852-53, κατά τον Ροντογιάννη, συνδέεται με την ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον ικανό Σπυρίδωνα Βρεττό.130 Αλλά, νομίζω, περισσότερο πρέπει να οφείλεται στο ανέβασμα του επιπέδου του σχολείου, στο πλαίσιο της αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που επιχειρήθηκε με το νόμο Κ' του 1857, και στην κατάργηση των διδάκτρων για τους «παντελώς άπορους» που προέβλεπε ο νόμος αυτός.131 δ) Για να αξιολογήσουμε καλύτερα τα δεδομένα, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι είναι συνηθισμένο ο αριθμός των μαθητών να αυξομειώνεται κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους: οι μαθητές μπορούν να διακόπτουν, να επανέρχονται, να εγγράφονται ή να επανεγγράφονται ακόμα και τον Ιούλιο. Τα κατάστιχα της περιόδου (τα βιβλία πρακτικών κυρίως) είναι γεμάτα από τέτοιες εγγραφές.

    β) Μετά την Ένωση: Τετρατάξιο μικτό Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) Για να είναι πληρέστερη η ανάγνωση των γραφημάτων, πρέπει να σημειώσουμε ότι το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος είναι το μοναδικό Γυμνάσιο σε όλο το νομό και, επί πλέον, είναι το σχολείο υποδοχής των μαθητών της απέναντι ακαρνανικής ακτής, της εκτεινόμενης από τη Βόνιτσα μέχρι τον Αστακό.

    Το γράφημα 21 δίνει το συνολικό αριθμό των εγγραφέντων, προαχθέντων-απολυθέντων και απορριφθέντων σε κάθε σχολικό έτος, χωρίς διάκριση φύλου και τάξης. Από την ανάγνωσή του μπορούμε να συμπεράνουμε: α) Ότι η πρόσβαση (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στο σχολείο, με βάση υπολογισμού την εγγραφή, ακολουθεί σταθερά ανοδική τάση με ενδιάμεσες φυσιολογικές μειώσεις, μερικές από τις οποίες ερμηνεύονται από την ύπαρξη συγκυριακών φαινομένων (π.χ., κατά τα σχολικά έτη 1876-77 και 1877- 78 το επανιδρυθέν σχολείο λειτουργεί μόνο με τις τάξεις Α' και Β', για το σχολικό έτος 1878-79 τα στοιχεία είναι ελλιπή και το 1879-80 δεν λειτουργεί ακόμα η Δ' τάξη), τα οποία όμως δεν μπορούν να την αλλάξουν.

    β) Τη σχέση ανάμεσα στην πρόσβαση και στην προαγωγή-απόλυση ή απόρριψη των μαθητών. Υπάρχει μια σταθερή σχέση μεταξύ εγγραφέντων και προαγομένων-απολυομένων: η αύξηση των εγγραφών συνοδεύεται από ισόποση περίπου αύξηση των προαγωγών-απολύσεων. Αντίθετα, η τάση της απόρριψης δεν ακολουθεί την τάση των δύο ανωτέρω μεταβλητών και παραμένει πιο ήπια. Το φαινομενικά παράδοξο αίρεται, αν παρατηρήσουμε ότι στο γράφημα λείπει (από το σύνολο των εγγραφέντων) ο αριθμός εκείνων που, για διάφορους λόγους, δεν προσήλθαν στις εξετάσεις και οι οποίοι, κατ' ουσίαν, είναι απορριφθέντες.

    130. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 258.

    131. Βλ. και Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 268.