Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 74-93 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/74.gif&w=600&h=915

πανελλήνιας τάσης, η οποία, κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,134 δείχνει ότι στην Ελλάδα το ποσοστό της φοίτησης στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά υψηλό σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά ακόμα και των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης.

3. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό της ελληνικής επικράτειας

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης και του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας με τα αντίστοιχα στοιχεία σε πανελλαδικό επίπεδο. Θα χρησιμοποιήσουμε ως βάση της σύγκρισης τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Τσουκαλάς,135 για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η «διείσδυση του σχολικού δικτύου» στην Ελλάδα -αντιθέτως προς την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη- έγινε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, από την απελευθέρωση και εντεύθεν, και στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και στη δευτεροβάθμια.136 Η αντιβολή των πινάκων 1 και 2, που ακολουθούν, μας οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις:

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1830

0,33

1855

0,48

1878

0,70

1901

0,98

1908

-

1911

1,29

1924

-

1930

0,90

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

Έτος

Σε σχέση με

τον πληθυσμό

1829

0,78

1839

0,62

1849

0,12

1859

0,43

1865

0,21

1879

0,52

1889

0,61

1896

0,64

1907

0,79

1920

1,26

1928

1,58

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

134. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397-399.

135. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

136. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 391-495.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/75.gif&w=600&h=915

Πρώτον: Τα στοιχεία του Τσουκαλά (πίνακας 1) δεν συγκροτούν πλήρη σειρά, όπως τα δικά μας (πίνακας 2).

Δεύτερον: Το ποσοστό του συνολικού μαθητικού δυναμικού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας (Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου) επί του πληθυσμού της νήσου (πίνακας 2) αυξάνεται σταθερά -παρά τις συγκυριακές καθυστερήσεις- και οι ρυθμοί της αύξησης γίνονται πολύ εντονότεροι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Τα στοιχεία στα οποία στηρίζεται το συμπέρασμα είναι αξιόπιστα και εξονυχιστικά ελεγμένα - να υπενθυμίσουμε μόνο ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για τα άλλα Ελληνικά Σχολεία του νησιού, πλην του σχολείου της πρωτεύουσας, και, ως εκ τούτου, τα εμφανιζόμενα στον πίνακα 2 ποσοστά είναι εξ ορισμού ελαφρώς κατώτερα των πραγματικών. Αντιθέτως, τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς (πίνακας 1) δείχνουν διαφορετική τάση: σταθερή αύξηση του ποσοστού του μαθητικού δυναμικού επί του συνολικού πληθυσμού της επικράτειας μέχρι το 1911, αλλά σαφέστατη υποχώρηση από το 1911 μέχρι το 1930. Και είναι εντυπωσιακό ότι στο πανελλήνιο 0,90% του πίνακα 1 για το έτος 1930 αντιστοιχεί το (εξ ορισμού υποδεέστερο του πραγματικού) λευκαδικό 1,58% του πίνακα 2 για το έτος 1928.

Τρίτον: Ο Τσουκαλάς (πίνακας 3 - πηγή: R.A.H. Bickford-Smith, Greece under King George, Λονδίνο 1893, σ. 179) θεωρεί ότι οι μαθητές του δεύτερου κύκλου της μέσης εκπαίδευσης, του Γυμνασίου δηλαδή, ήταν το 1890 27 μαθητές ανά 1.000 κατοίκους. Στο δικό μας πίνακα 4 την ίδια περίπου εποχή (1896) ο αντίστοιχος αριθμός για τη Λευκάδα είναι 2,64 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους και 6,36 συνολικά μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους. Η διαφορά είναι χαώδης. Θεωρούμε ότι το 27/1.000 του Τσουκαλά δεν είναι ορθό. Και αυτό αποδεικνύεται από τη σύγκριση των ανωτέρω πινάκων 1 και 3, την οποία επικαλείται ο ίδιος: στον πίνακα 1 το 1878 και το 1901 σε κάθε 1.000 κατοίκους αντιστοιχούν 7 και 9,8 μαθητές αντιστοίχως. Είναι, επομένως, απίθανο στον ενδιάμεσο χρόνο ο αριθμός αυτός να έχει φθάσει στους 27 ανά 1.000 κατοίκους. Τα στοιχεία που παραθέτει η Πέπη Γαβαλά137 για το νομό Λακωνίας

137. Πέπη Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα), Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002. Τους πίνακες τους κατάρτισα ο ίδιος με βάση τα στοιχεία που παραθέτει η συγγραφέας στις σ. 315-335 (πίνακες 3 και 4, όπου συγκεντρώνονται τα στοιχεία του μαθητικού δυναμικού όλων των Ελληνικών Σχολείων και των Γυμνασίων του νομού). Τα αθροίσματα των πινάκων αυτών διαφέρουν ελαφρώς από τα επί μέρους ποσά από την άθροιση των οποίων προήλθαν (πίνακες 8, 13, 23, 26, 34, 36) - αλλά δεν μεταβάλλουν την εικόνα. Και τα στοιχεία της Γαβαλά δεν είναι πλήρη, γιατί δεν σώζονται όλα τα μαθητολόγια των σχολείων και, επομένως, οι καταγραφές του μαθητικού δυναμικού υπολείπονται του πραγματικού αριθμού τους, χωρίς όμως η έλλειψη αυτή να επιδρά σημαντικά στη συγκρότηση της πραγματικής εικόνας του μαθητικού δυναμικού.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/76.gif&w=600&h=915

νίας συγκροτούν μια αξιόπιστη σειρά που ενισχύει τη δική μας εκδοχή: 1%, 0,74% και 1,04% είναι το συνολικό ποσοστό των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης και των δύο κύκλων για τα έτη 1889, 1896 και 1907. Τα αντίστοιχα για τη Λευκάδα είναι 0,61%, 0,64%, 0,79. Η σχέση 27 μαθητές Γυμνασίου ανά 1.000 κατοίκους, που υποστηρίζει ο Τσουκαλάς, φαίνεται ασύμβατη με τα στοιχεία και της Λευκάδας και της Λακωνίας. Και αν η σχέση αυτή δεν αληθεύει, τότε το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά στο συγκεκριμένο σημείο χρειάζεται να διερευνηθεί εκ νέου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Μαθητές Γυμνασίου /1.000 κατοίκους στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

Έτος

Μαθητές/1.000 κατ.

1890

27

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4 Μαθητές Γυμνασίου και Ελληνικού Σχολείου ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα Έτος Γυμνάσιο Γυμνάσιο + Ελληνικό Σχολείο*

Μαθητές/1.000 κατ.

1829

7,84

7,8

1839

6,2

6,2

1849

1,2

1,2

1859

4,2

4,2

1865

2,5

2,5

1870

-

-

1879

1,82

5,2

1889

1,65

6,11

1896

2,64

6,36

1907

3,56

7,94

1920

5,77

12,64

1928

7,45

15,85

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

*Ο αριθμός αντιπροσωπεύει μόνο τους μαθητές του Ελληνικού Σχολείου της πόλης Λευκάδας.

4. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό άλλων γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας

Σε σύγκριση με άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, τα ποσοστά της Λευκάδας είναι πολύ χαμηλά, αν πάρουμε ως βάση σύγκρισης τα στοιχεία που παραθέτει ο Τσουκαλάς.138 Η σύγκριση αφορά τα έτη 1878 και 1907, για τα οποία έχουμε συγκρίσιμα στοιχεία.

138. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 414.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/77.gif&w=600&h=915

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους κατά νομό

Νομός

1878

1907

Νομός

1878

1907

Αττική

20

14,1

Λακωνία

5,6

13,3

Εύβοια

7,4

9,8

Κυκλάδες

9,9

9,7

Φθιώτιδα

5,5

8,2

Κέρκυρα

4,8

8

Αιτωλία

6

6,1

Κεφαλλονιά

5,3

8,9

Αχαΐα

7

12,2

Ζάκυνθος

5,6

6,7

Αρκαδία

5,2

11,8

Άρτα

-

9,2

Αργολίδα

9

9,9

Λάρισα

-

9,6

Μεσσηνία

6,8

14,3

Τρίκαλα

-

5

Μέσος όρος

7,9

10,5

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., ο. 414.

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Αριθμός μαθητών μέσης εκπαίδευσης ανά 1.000 κατοίκους στη Λευκάδα

Νομός

1879

1907

Λευκάδα

5,2

7,94

Τα στοιχεία των δύο πινάκων δείχνουν ότι τα ποσοστά είναι πολύ χαμηλά γενικώς στα Επτάνησα και όχι μόνο στη Λευκάδα. Αν λοιπόν δεχτούμε τα στοιχεία του πίνακα 5 ως ανταποκρινόμενα στην πραγματικότητα, πράγμα όχι αυτονόητο,139 τότε τα ποσοστά της Λευκάδας είναι κοντά στα στοιχεία των άλλων νησιών του Ιονίου - και είναι και τα δύο αρκετά κάτω από τα ποσοστά των περισσότερων άλλων (πλην Φθιώτιδας, Αιτωλίας, Άρτας, Θεσσαλίας) γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας και, φυσικά, κάτω από τον εθνικό μέσο όρο, ο οποίος προκύπτει από τα επί μέρους αυτά ποσοστά. Ο Τσουκαλάς ερμηνεύει140 την υστέρηση των Ιονίων με το επιχείρημα ότι η εγχώρια γαιοκτητική αριστοκρατία ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τη δημόσια εκπαίδευση και έστελνε το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών της στην ιδιωτική εκπαίδευση ή τα εκπαίδευε κατ' οίκον — αυτό ίσχυε περισσότερο στην

139. Η αμφιβολία προκύπτει από τις αντιφάσεις μεταξύ των πηγών που παραθέτει ο Τσουκαλάς: π.χ. στον πίνακα 74 (σ. 414) το 1911 έχουμε 12,9 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 (σ. 423) ο μέσος όρος μόνο των αρρένων μαθητών της μέσης εκπαίδευσης για το 1911 είναι 19,96/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 74 ο μέσος όρος των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης των Ιονίων Νήσων (Κέρκυρας, Κεφαλλονιάς, Ζακύνθου) για το 1991 είναι 8,56 μαθητές/1.000 κατοίκους. Στον πίνακα 78 το αντίστοιχο ποσοστό μόνο για τους άρρενες για τον ίδιο χρόνο είναι 13,46/1.000 κατοίκους.

140. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-424.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/78.gif&w=600&h=915

Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο, όπου το γαιοκτητικό σύστημα ήταν ισχυρότερο και πιο οργανωμένο, και λιγότερο στη Λευκάδα και στους Παξούς, όπου το σύστημα ήταν πιο χαλαρό. Θεωρώ ότι το σχήμα δεν ισχύει στην περίπτωση της Λευκάδας: επί Ιονίου Κράτους σχεδόν οι 4 στους 10 μαθητές μέσης εκπαίδευσης αναφέρονται ως τέκνα «κτηματιών».141 Η ερμηνεία αυτή, πάντως, «δένει» με το γενικότερο σχήμα του Τσουκαλά142 ότι, σε πανελλαδική κλίμακα, επιρρεπέστερο προς τη μέση εκπαίδευση είναι το κοινωνικό στρώμα των μικροϊδιοκτητών, διότι μέσω αυτής θα επιτύχουν τα παιδιά τους την πολυπόθητη έξοδό τους από την αγροτική ζωή και τη μετανάστευσή τους στα προνομιούχα αστικά στρώματα - μετανάστευση η οποία ταυτίζεται με την κατάληψη επαγγελμάτων που απαιτούν τίτλους μέσης εκπαίδευσης: θέσεις δημοσίων υπαλλήλων και ελεύθερα επαγγέλματα. Αυτός είναι ο βασικός λόγος —κατά τον Τσουκαλά πάντα- στον οποίο οφείλονται το υψηλό ποσοστό της, κυριαρχούμενης από τη μικρή ιδιοκτησία, Πελοποννήσου σε μαθητές μέσης εκπαίδευσης και το αντίστοιχο κλιμακωτά χαμηλό άλλων περιοχών, στις οποίες είναι έντονη (Αιτωλία, Φθιώτιδα, Εύβοια, Επτάνησα) ή κυρίαρχη (Άρτα, Θεσσαλία) η παρουσία της μεγάλης ιδιοκτησίας.

Β. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

1. Εισαγωγικά

α) Αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων Ο αναγνώστης αυτού του κεφαλαίου, για να εκτιμήσει σωστά τα συμπεράσματα και τις ερμηνείες που δίνουμε, στην περίπτωση που επιχειρήσει να τα συνδέσει με την κοινωνική-επαγγελματική διαστρωμάτωση της Λευκάδας, πρέπει να τα συσχετίσει με όσα αναφέρονται παρακάτω στο κεφάλαιο «Ο τόπος καταγωγής των μαθητών», δηλαδή να έχει υπόψη του ότι το ποσοστό των μαθητών που είναι Λευκάδιοι στην καταγωγή είναι 89,97% για την περίοδο του Ιονίου Κράτους (1829-1866), 65,86% για το τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος (1866-1929) και 84,79% για το Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος (1866-1929).

141. Η διαπίστωση προκύπτει από την ανάγνωση του γραφήματος 46, τα δεδομένα του οποίου δεν επικυρώνουν, τουλάχιστον για τη Λευκάδα, αυτό το σχήμα, παρότι και εδώ, κατά τον Ροντογιάννη, «οι πιο σημαντικές αρχοντικές οικογένειες κρατούσαν σπίτι τα παιδιά τους και τα μάθαιναν τα πρώτα γράμματα με ιδιωτικούς δασκάλους» (βλ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220).

142. Τσουκαλάς, ό.π., διάχυτα στις σ. 397-403, 414-429 και ρητά στις σ. 421-422 και 426-427. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το βιβλίο της Πέπης Γαβαλά που αναφέραμε πιο πάνω: Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα). Εταιρεία Λακωνικών Σπουδών, Αθήνα 2002.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/79.gif&w=600&h=915

Τα στοιχεία για την καταγωγή των μαθητών υπάρχουν στα Μαθητολόγια και στους Ελέγχους, γενικούς και ειδικούς, του Σχολείου. Στα κατάστιχα αυτά αναγράφεται σχεδόν πάντα και το επάγγελμα του πατέρα κάτω από ποικίλους τίτλους (τέχνη γονέων, επιτήδευμα γονέων, επάγγελμα γονέων143 κ.λπ.). Είναι αλήθεια ότι η αναγραφή του επαγγέλματος δεν είναι πάντα ακριβής και σε ορισμένες —σπάνιες πάντως— περιπτώσεις παραλείπεται. Η έλλειψη ακρίβειας οφείλεται στη λανθασμένη αναγραφή του επαγγέλματος, αίτιο της οποίας είναι είτε η αδιαφορία είτε η αμέλεια του γραφέα, πράγμα καθόλου απροσδόκητο σε μια κοινωνία της οποίας οι γραφειοκρατικές επιδόσεις, ακόμα και σήμερα, είναι ισχνές. Η λανθασμένη αναγραφή και η σπάνια απουσία εγγραφής του επαγγέλματος συνιστούν ένα πρόβλημα, αλλά σίγουρα πολύ μικρό: γενικώς η αναγραφή παρέχει το υλικό για να καταρτιστεί μια πλήρης και αξιόπιστη σειρά, η οποία απεικονίζει τη σχέση μεταξύ δύο σημαντικών παραμέτρων, που ενδιαφέρουν εξαιρετικά την κοινωνιολογία της εκπαίδευσης, δηλαδή της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αφ' ενός και της πρόσβασης στη δημόσια εκπαίδευση και της ενδοσχολικής πορείας του μαθητή (επίδοση, ολοκλήρωση ή εγκατάλειψη της φοίτησης) αφ' ετέρου.144 Και για να έχουμε ακριβή εικόνα για την πληρότητα του αρχειακού υλικού, να πούμε ότι δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία «επαγγέλματος γονέως» για τα έτη 1829-1836 και 1853-1865 του Γυμνασίου. Αντιθέτως, στα κατάστιχα του Ελληνικού Σχολείου δεν παρατηρούνται τέτοια κενά και οι όποιες παραλείψεις είναι πρακτικά αμελητέες.

Ένα δεύτερο πρόβλημα συνιστούν η επαγγελματική πολυμέρεια και η μεγάλη επαγγελματική κινητικότητα των ανθρώπινων υποκειμένων όχι μόνο της τοπικής αλλά όλης της ελληνικής κοινωνίας, γεγονός που δυσκολεύει πο-

143. Η ορολογία είναι ενδεικτική των κοινωνικών συνθηκών και αντιλήψεων της εποχής και του τόπου: Γονέας στην προκειμένη περίπτωση θεωρείται μόνο ο πατέρας - μόνο αυτός έχει επάγγελμα. Η μητέρα δεν δηλούται ποτέ. Ακόμα και ο χαρακτηρισμός «ορφανός» δίνεται μόνο στα παιδιά που δεν έχουν πατέρα. Η μητέρα πάλι δεν υπολογίζεται.

144. Εξαιρετικό ενδιαφέρον θα είχε και ο εντοπισμός της οριζόντιας επαγγελματικής κινητικότητας, δηλαδή η παρακολούθηση της επαγγελματικής εξέλιξης των παιδιών των διαφόρων επαγγελματικών-κοινωνικών ομάδων, γιατί έτσι θα αποκαλύπτονταν οι, διαφορετικά, αθέατες κοινωνικές διεργασίες, που συνιστούν την κοινωνική κινητικότητα και οδηγούν στο σταδιακό μετασχηματισμό των κοινωνιών. Π.χ., ο μαθητής του Ελληνικού Σχολείου κατά τα σχολικά έτη 1892-93 και 1993-94 Σπυρίδων Ζουλίνος έχει πατέρα «κτηματία». Η κόρη του, Ζουλίνου Αγγελική του Σπυρίδωνος, μαθήτρια του Ελληνικού Σχολείου από το 1916 μέχρι το 1919, έχει πατέρα «δικηγόρο». Συμπέρασμα: ο γιος του κτηματία έγινε δικηγόρος. Αυτός ο εντοπισμός μπορεί να γίνει εύκολα, γιατί ο ερευνητής έχει στη διάθεση του το πλήρες μητρώο μαθητών του σχολείου στο CD-ROM, που συνοδεύει αυτό το βιβλίο, και στο Διαδίκτυο.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/80.gif&w=600&h=915

πολύ τον ορισμό του επαγγέλματος ενός ατόμου. Με άλλα λόγια, ένα άτομο δεν έχει ένα μόνο επάγγελμα και, αν υποτεθεί ότι ένα από αυτά είναι το κύριό του, δεν το διατηρεί σε όλη τη διάρκεια της ζωής του - στην περίπτωση μας, σε όλη τη διάρκεια της φοίτησης των παιδιών του στο σχολείο. Περί αυτού θα εξηγήσουμε αναλυτικά αμέσως παρακάτω στην ταξινόμηση των επαγγελμάτων. Και θα φανεί ότι η εικόνα της επαγγελματικής-κοινωνικής διαστρωμάτωσης που αποτυπώνεται στα σχολικά κατάστιχα είναι, κυρίως, η εικόνα που βλέπει η τότε κοινωνία μέσα από την επαγγελματική πολυμέρεια των υποκειμένων της145 και τη διατυπώνει στη δική της ορολογία, μια εικόνα που αποκρύπτει τις αποχρώσεις και τις διαφοροποιήσεις της και, επομένως, μας δυσκολεύει να τη μεταγράψουμε στο δικό μας κώδικα της επαγγελματικής ορολογίας. Αυτό το στοιχείο όμως δεν κλονίζει την αξιοπιστία της σειράς: η αλλαγή των επαγγελματικών δραστηριοτήτων του γονέα αποτυπώνεται στα δεδομένα της, καθώς καταγράφουμε τα επαγγέλματα των γονέων κατ' έτος, όπως καταγράφονται στα κατάστιχα, και δεν προσπαθούμε να αποδώσουμε ένα επάγγελμα σε κάθε γονέα - έτσι, η εικόνα που προκύπτει είναι η πλησιέστερη προς την πραγματικότητα.146

Ένα τρίτο πρόβλημα συνιστά η διαφοροποίηση του σημαινόμενου των δηλωτικών του επαγγέλματος όρων μέσα στη διάρκεια μίας εκατονταετίας, ιδίως των όρων «κτηματίας» και «έμπορος». Δεν είναι ίδιος ο κτηματίας της δεκαετίας 1830-1840 και της δεκαετίας 1910-1920: ο πρώτος ζει στην εποχή της ακμής της τάξης του, ο δεύτερος στο λυκόφως της. Ούτε ο έμπορος της δεκαετίας 1860-1870 είναι ίδιος με τον έμπορο της δεκαετίας 19201930: ο πρώτος ζει στην εποχή της ακμής των «εμποροκτηματιών», ο δεύτερος στην εποχή της παρακμής τους και στην άνοδο μιας νέας εμπορικής τάξης, πλησιέστερης στο αστικό πρότυπο147 και απαλλαγμένης από την ομοιότητα με τους κτηματίες. Περισσότερα για το θέμα αυτό θα βρει ο αναγνώστης παρακάτω, στην επεξήγηση του κάθε επαγγελματικού όρου και στο συνοπτικό διάγραμμα, που αποσκοπεί να αποτυπώσει τη βασική δομή της λευκαδίτικης κοινωνίας στην εκατονταετία 1829-1929.

145. Π.χ., πολλοί μικροεπαγγελματίες (καφεπώλες, μπακάληδες κ.λπ.) ασχολούνται σε κάποιο βαθμό και με τη γεωργία. Ακόμα, όσο πιο παλιά πάμε, βρίσκουμε άτομα με επαγγέλματα «αστικής φύσεως», π.χ., αστυνόμος ή κλητήρας, που στα επόμενα χρόνια εμφανίζονται ως γεωργοί, προφανώς γιατί δεν υπάρχει η μονιμότητα και οι θέσεις είναι τρόπον τινά ανακλητές. Στον καταρτισμό της σειράς ακολουθήσαμε την καταγραφή των σχολικών καταστίχων: ένα άτομο μπορεί να έχει καταγραφεί με περισσότερα του ενός επαγγέλματα κατά τη διάρκεια της φοίτησης των τέκνων του.

146. Βλ. την προηγούμενη υποσημείωση.

147. Βλ. και υποσημείωση 150.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/81.gif&w=600&h=915

Η αναζητούμενη σχέση μεταξύ της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών αφ' ενός και της πρόσβασης στη δημόσια εκπαίδευση και της ενδοσχολικής πορείας του μαθητή αφ' ετέρου έχει τοπική, άρα περιορισμένη σημασία. Τα δεδομένα όμως μιας τοπικής σχολικής μονάδας μπορεί να ανοίξουν ενδιαφέροντα διάλογο με τις παράλληλες χρονικά πραγματικότητες του συνολικού εκπαιδευτικού συστήματος ή άλλων μικρότερων εκπαιδευτικών περιφερειών - πολύ περισσότερο που στην ελληνική βιβλιογραφία είναι πολύ λίγες οι αξιόπιστες και πλήρεις σειρές τέτοιων στοιχείων, πάνω στις οποίες να τεκμηριώνονται ερευνητικές υποθέσεις και συμπεράσματα.148

Επειδή όμως τα επαγγέλματα των γονέων είναι παρά πολλά, προκύπτει η ανάγκη να ταξινομηθούν πρώτα σε ορισμένες βασικές κατηγορίες με βάση ορισμένα κριτήρια και ύστερα να υποστούν στατιστική επεξεργασία. Η ταξινόμηση αυτή έγινε ως εξής για τους γονείς των μαθητών και του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Λευκάδος.

Ορφανός. Ήταν αναγκαίο να διακριθεί αυτή η κατηγορία, γιατί ο αριθμός των μαθητών της κατηγορίας αυτής είναι πολύ μεγάλος. Δεν καταγράφεται βέβαια το επάγγελμα των γονέων των ορφανών παιδιών, αλλά αποκαλύπτεται μια σημαντική πτυχή της κοινωνίας μέσα στην οποία λειτουργεί το σχολείο τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Γεωργός. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται το «γεωργός» ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη. Στην ίδια ομάδα κατατάσσονται ελάχιστοι που δηλώνονται «ποιμένες» ή «κτηνοτρόφοι» και 2-3 «κηπουροί». Η ονομασία «γεωργός» αντί του «κτηματίας», «κτηματικός» ή «ιδιοκτήμων» προφανώς δεν είναι άμοιρη κοινωνικών και ιδεολογικών συνυποδηλώσεων: σημαίνει κατά κανόνα το μικροϊδιοκτήτη γεωργό με το μικρό κλήρο και τα πενιχρά μέσα, ο οποίος καλλιεργεί μόνος του τη γη του, σε αντίθεση με τον «κτηματία», ο οποίος κατά κανόνα είναι μεγαλοϊδιοκτήτης και δεν την καλλιεργεί ο ίδιος. Ότι έτσι έχουν τα πράγματα το μαρτυρούν οι αρχειακές αναγραφές, που μας πληροφορούν ότι «γεωργοί» είναι κατά κανόνα οι «χωριάτες», ενώ οι γνωστές οικογένειες των «αρχόντων» είναι πάντα «κτηματίες» και ποτέ «γεωργοί». Ο κανόνας βέβαια έχει και τις εξαιρέσεις του, δημιουργώντας σκιές στην καθαρότητα της εικόνας: υπάρχουν άτομα που δηλώνονται τη μια χρονιά ως «γεωργοί» και την άλλοι ως «κτηματίες».149

148. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 414. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και το προαναφερθέν βιβλίο της Πέπης Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση... .

149. Για τα προβλήματα που αναφαίνονται κατά την προσπάθεια αποκωδικοποίησης των όρων «γεωργός», «κτηματίας» και, γενικότερα, κατά την αποκωδικοποίηση της επαγγελματικής ορολογίας, βλ. και Γαβαλά, ό.π., σ. 166-169.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/82.gif&w=600&h=915

Κτηματίας. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη το «κτηματίας» ή «κτηματικός» ή «ιδιοκτήμων». Επίσης, κατατάσσονται λίγοι γονείς για τους οποίους αναγράφεται ως επάγγελμα: «γερουσιαστής», «δημογέρων», «νομοθέτης», διότι την περίοδο αυτή (τα επαγγέλματα αυτά αναφέρονται κυρίως τη χρονική περίοδο πριν από την Ένωση) αυτά τα πολιτικά αξιώματα τα κατείχαν άτομα από την τάξη των κτηματιών. Π.χ., το σχολικό έτος 1849-1850 ως επάγγελμα πατρός του Ξενοφώντος Βαλαωρίτη αναγράφεται «νομοθέτης». Πολλές φορές τα άτομα αυτά είχαν αποκτήσει τίτλο πανεπιστημιακής εκπαίδευσης (συνήθως νομικής ή ιατρικής) και, επομένως, την επιστημονική και νομική δυνατότητα να ασκήσουν κάποιο από τα λεγόμενα «ανώτερα ελεύθερα επαγγέλματα». Παρά ταύτα, τα κατέταξα στους «κτηματίες», γιατί θεωρώ ότι η κοινωνική τους συνείδηση τα τοποθετούσε στο χώρο αυτό - αν ασκούσαν κάποιο από τα ανωτέρω επαγγέλματα, θα το δήλωναν και θα καταγραφόταν στα σχολικά κατάστιχα. Εξ άλλου, είναι γνωστό ότι, προπαντός το 19ο αιώνα, σπούδαζαν όχι για να ασκήσουν επάγγελμα, αλλά κυρίως για λόγους κοινωνικού γοήτρου. Για τον ίδιο λόγο, εδώ κατέταξα στην ίδια κατηγορία τους αναγραφόμενους ως «βουλευτές» ή «δήμαρχοι». Ούτως ή άλλως, το ποσοστό αυτών των περιπτώσεων είναι αρκετά μικρό και τα όποια λάθη μου δεν αλλάζουν την εικόνα των πραγμάτων. Για τη διαφορά των εννοιών «γεωργός» και «κτηματίας» αναφερθήκαμε αναλυτικά προηγουμένως.

Έμπορος. Οι γονείς των μαθητών για τους οποίους αναγράφεται το «έμπορος» ως επάγγελμα στη συγκεκριμένη στήλη. Τι βασικά περικλείει ο όρος μπορούμε να το εικάσουμε με μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας, έστω και αν μας διαφύγουν κάποιες δραστηριότητες: είναι οι έμποροι λαδιού και κρασιού, οι μεγαλομπακάληδες της αγοράς και, οπωσδήποτε, οι πολλοί ιδιοκτήτες των «εμπορικών», των καταστημάτων που πουλούσαν υφάσματα για το ράψιμο ενδυμάτων - ας μην ξεχνάμε τα «εμποροραφεία» που πουλούσαν το ύφασμα και έραβαν και το ένδυμα. Κάτω από την ονομασία όμως αυτή στεγάζονται και άτομα με μεγάλη οικονομική επιφάνεια και πολυσχιδείς (χρηματοοικονομικές, ναυτιλιακές, ενοικιάσεις κτημάτων και παντοειδών ακινήτων κ.λπ.) οικονομικές δραστηριότητες, που αποτελούσαν το δυναμικό πυρήνα της εγχώριας αστικής τάξης από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι περίφημοι «εμποροκτηματίες». Ας πάρουμε για παράδειγμα τη γνωστή οικογένεια των Σταματόπουλων, οι οποίοι και ποικίλες εμπορικές δραστηριότητες είχαν αναπτύξει, αλλά και τεράστια κτηματική περιουσία είχαν αποκτήσει από την επένδυση των εμπορικών τους κερδών:150 ως επάγγελμα πατρός του Αλεξίου

150. Περισσότερα για την πολύ ενδιαφέρουσα τάξη των «εμποροκτηματιών» βλ. Δήμος Μαλακάσης, Το χρονικό των εμποροκτηματιών της Αγίας Μαύρος 1820-1920, Αθήνα

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/83.gif&w=600&h=915

ου Σταματόπουλου το σχολικό έτος 1838-39 αναγράφεται το «έμπορος». Το ίδιο γίνεται με τον Ανδρέα Σταματόπουλο, μαθητή του Γυμνασίου το σχολικό έτος 1867-68. Στην ομάδα των εμπόρων κατατάσσουμε και τους γονείς ελάχιστων μαθητών, ως επάγγελμα των οποίων αναγράφονται τα: «βιβλιοπώλης», «εμπορομεσίτης», «δερματέμπορος», «ζωέμπορος». Αλλά και στον όρο «έμπορος» ενίοτε περιλαμβάνονται επαγγέλματα που θα μπορούσαν να ταξινομηθούν σε άλλη κατηγορία. Π.χ., βρίσκουμε άτομο που τη μια σχολική χρονιά αναγράφεται ως «υποδηματοποιός» και την άλλη ως «έμπορος», ενώ δεν έχει αλλάξει επάγγελμα. Όπως ανωτέρω εξηγήσαμε, τον υπολογίζουμε τη μια χρονιά υποδηματοποιό και την άλλη έμπορο.

Υπάλληλος. Η ομάδα αυτή είναι πιο ανομοιογενής από τις προηγούμενες. Το κριτήριο της ένταξης σε αυτή θέλησα να είναι η μισθωτή σχέση των συγκεκριμένων ατόμων γενικώς με το δημόσιο τομέα (συμπεριλαμβανομένων και των τραπεζών, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη αν η τράπεζα είναι κρατική ή ιδιωτική), ανεξαρτήτως αν η σχέση που τους συνδέει είναι μόνιμη, μακρόχρονη ή παροδική, κριτήριο βέβαια εξαιρετικά δύσκολο να το ορίσει και να το ανιχνεύσει κανείς κάτω από την προβληματική ορολογία της εποχής. Έτσι, στην ομάδα αυτή συνωστίζονται επαγγέλματα πολύ ανόμοια ως προς τα άλλα, πλην της ύπαρξης του λώρου που τα συνδέει με το δημόσιο ταμείο (π.χ., αξιωματικοί του στρατού, διοικητικοί υπάλληλοι και δικαστικοί). Πολλά από αυτά θα τα εντάσσαμε και σήμερα χωρίς δισταγμό στο εύρος της έννοιας «υπάλληλος», ενώ για άλλα η ένταξη αυτή θα ήταν προβληματική. Και αυτό γιατί, για το μεγαλύτερο διάστημα της υπό εξέταση περιόδου, δεν υπάρχει η έννοια της μονιμότητας και της οργανικής θέσης, που αποτελούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά του δημοσίου υπαλλήλου. Δύο παραδείγματα: ως

1982, και «Η εκατονταετία 1850-1950», Πρακτικά Δ' Συνεδρίου Επτανησιακού Πολιτισμού, Αθήνα 1996, σ. 404-416. Ο Μαλακάσης μπορεί να είναι κάπως σχηματικός και δογματικός στην οριοθέτηση των τάξεων της λευκαδίτικης κοινωνίας στη διαχρονία 1820-1920 (άρα, πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στις επισημάνσεις του), αλλά, από την άλλη, είναι καλός γνώστης και χρήστης ενός πλούσιου συμβολαιογραφικού υλικού και, επίσης, καλός γνώστης της παράδοσης, μέσα στην οποία διασώζονται ενδιαφέροντες απόηχοι του παρελθόντος. Ο αναγνώστης του ανωτέρω πονήματος θα αντιληφθεί πόσο ευρύ περιεχόμενο έχει ο όρος «έμπορος» και πόσο διαφοροποιείται στη διαχρονική του εξέλιξη, άρα πόσο ρευστός είναι. Για την ακμή και την παρακμή της ίδιας τάξης περίπου την ίδια γνώμη έχει και ο Πάνος Ροντογιάννης (βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, ό.π., τ. Β', σ. 494, 511, 515 και 611). Στην ίδια γραμμή κινείται και ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης στο: «Η άνοδος των αστών στη Λευκάδα τα χρόνια της Ένωσης», Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, Η Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα, τ. Α', Αθήνα 2005, σ. 463. Για την οικογένεια Σταματόπουλου βλ. Μαλακάσης, Το χρονικό των εμποροκτηματιών..., ό.π., και Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 512-516.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/84.gif&w=600&h=915

επάγγελμα πατρός του μαθητή του Ελληνικού Σχολείου Δεσύλλα Κωνσταντίνου του Σπυρίδωνος τα έτη 1881-82 και 1882-83 αναγράφεται το «αστυνόμος» και για τα επόμενα δύο έτη 1883-84 και 1884-85 το «κτηματίας». Επάγγελμα πατρός της μαθήτριας Ζαβιτσάνου Καλομοίρας του Α. για τα σχολικά έτη 1923-24 και 1924-25 αναγράφεται το «κτηματίας», ενώ για το έτος 1925-26 το «υπάλληλος». Έτσι, κάτω από τον τίτλο αυτό, με πολύ προβληματισμό και αναπάντητα ερωτήματα, συστέγασα επαγγέλματα τα οποία, πέραν αυτού του κοινού και σημαντικού σημείου, διαφέρουν ουσιωδώς. Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται ποια επαγγέλματα ομαδοποιήθηκαν σε αυτή την κατηγορία. Πρέπει να προσθέσουμε ότι στην ομάδα αυτή, με βάση το δεδομένο κριτήριο, ανήκει οπωσδήποτε το μεγαλύτερο μέρος των εκπαιδευτικών, τους οποίους διακρίνω σε ξεχωριστή ομάδα, και ενδεχομένως οι «κληρικοί».

Ανώτερος ελεύθερος επαγγελματίας (ΑΕΕ). Οι γονείς των μαθητών που ασκούν ελεύθερο επάγγελμα, το οποίο, κατά την κοινή εκτίμηση, και οικονομικά προσοδοφόρο είναι και απολαμβάνει υψηλό κοινωνικό γόητρο στο πλαίσιο της συγκεκριμένης κοινωνίας. Ο μεγάλος κορμός της ομάδας αυτής αποτελείται από δικηγόρους, γιατρούς, συμβολαιογράφους και φαρμακοποιούς και συμπληρώνεται από τα επαγγέλματα που αναφέρονται στον παρακάτω πίνακα ταξινόμησης. Και αν για τον κορμό τα πράγματα είναι σαφή, για τη συστέγαση των υπόλοιπων επαγγελμάτων υπό την ονομασία αυτή υπάρχουν εύλογα ερωτηματικά και αμφιβολίες. Να προσθέσουμε ότι οι ασκούντες τα επαγγέλματα του βασικού κορμού αυτής της επαγγελματικής ομάδος είναι αρχικά και κυρίως γόνοι κτηματιών, στους οποίους —προϊόντος του χρόνου- προστίθενται οι γόνοι των ανερχόμενων αστών.

Κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας (ΚΕΕ). Οι γονείς των μαθητών που ασκούν ελεύθερο επάγγελμα, το οποίο, κατά την κοινή εκτίμηση, και οικονομικά δεν είναι το ίδιο προσοδοφόρο με τα προηγούμενα και, κυρίως, δεν απολαμβάνει υψηλό κοινωνικό γόητρο στο πλαίσιο της συγκεκριμένης κοινωνίας. Το κριτήριο της κατηγοριοποίησης δηλαδή είναι το εισόδημα και το κοινωνικό γόητρο, καμία άλλη κοινωνιολογική παράμετρος — άρα, οι επαγγελματίες αυτοί, όπως εύκολα φαίνεται και στον παρακάτω πίνακα, δεν συνιστούν απολύτως συμπαγές και ενιαίο κοινωνικό μόρφωμα. Η ομάδα αυτή αποτελεί ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας της πόλης και ζει υπό την καταθλιπτική σκιά των κτηματιών και των αστών — σκιά της οποίας το βάρος μειώνεται με την πάροδο του χρόνου και, ιδίως, από τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα.151

Κληρικός. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι ιερείς.

151. Βλ. Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 404 και 413, και Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 600-602.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/85.gif&w=600&h=915

Εκπαιδευτικός. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είτε στη δημόσια εκπαίδευση (στοιχειώδη και μέση) είτε στην ιδιωτική. Αυτή η ομάδα μπορεί να ενταχθεί στην πέμπτη, δηλαδή στους υπαλλήλους, αλλά τη διέκρινα λόγω ερευνητικών αναζητήσεων ευλόγου ενδιαφέροντος.

Ναύτης και εργάτης. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν ένα από τα δύο αυτά επαγγέλματα. Η διάκριση της ομάδας αυτής έγινε με την επιδίωξη να φανεί αν υπάρχουν τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή -έστω και σε επίπεδο ονοματολογίας- κοινωνικά μορφώματα της μισθωτής εργασίας και δυνατότητα πρόσβασής τους στο εκπαιδευτικό σύστημα.

Οι πίνακες των επί μέρους επαγγελμάτων, τα οποία ομαδοποιήθηκαν στις ανωτέρω κατηγορίες, παρατίθενται μετά το «συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας 1829-1929». Και είναι αναγκαίο ο αναγνώστης να γνωρίζει καλά και το σκεπτικό και τα δεδομένα της ομαδοποίησης αυτής, πριν μελετήσει τα συμπεράσματα που εξάγονται από την ανάγνωση των σχετικών γραφημάτων.

β) Συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας, 1829-1929 Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να παραθέσουμε ένα σύντομο σημείωμα για τη βασική δομή της λευκαδίτικης κοινωνίας στην εξεταζόμενη εκατονταετία 1829-1929, ούτως ώστε οι επί μέρους επαγγελματικές κατηγορίες να ενσωματωθούν σε ευρύτερα κοινωνικά σύνολα και να αποκαλυφθούν οι αρμοί που τις συνδέουν με αυτά.

Επί Βενετοκρατίας Επειδή τα κοινωνικά φαινόμενα χαρακτηρίζονται από τις μεγάλες και τις μεσαίες διάρκειες και λίγο επηρεάζονται από τις τομές της πολιτικής ιστορίας, θα δώσουμε πρώτα μια διαγραμματική εικόνα της κοινωνίας της Λευκάδας κατά την εποχή της Βενετοκρατίας, αφού σημειώσουμε ότι η εικόνα αυτή αποτελεί απλώς τη στατική κάτοψη μιας κοινωνίας που δεν έμεινε στάσιμη, αλλά υπέστη πολλές αλλαγές στο χρονικό αυτό διάστημα.152

α) Η πόλη. Η κυρίαρχη τάξη είναι οι nobili, δηλαδή οι «ευγενείς» ή «άρχοντες» ή «αφέντες», οι οποίοι αποτελούν μια ελάχιστη μειοψηφία. Είναι

152. Για τη σκιαγράφηση της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας επί Βενετοκρατίας βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π., σ. 650-654. Πολύτιμες πληροφορίες, ιδίως για τον αστικό κοινωνικό χώρο, Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Ο θεσμός των αστικών κοινοτήτων στον ελληνικό χώρο κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (13ος-18ος αιώνας). Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, αρ. 39, Βενετία 2004, σ. 428-454.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/86.gif&w=600&h=915

είτε γόνοι παλιών αρχόντων είτε ήλθαν στη Λευκάδα μαζί με τους Βενετούς, ως βοηθοί τους στην κατάκτηση του νησιού και απέκτησαν προνόμια. Η ευγένεια στη Λευκάδα κατά την Ενετοκρατία στηρίζεται αποκλειστικά ή κυρίως στην κτηματική περιουσία. Μόνο τα μέλη της τάξης αυτής έχουν πολιτικά δικαιώματα και αποτελούν την προνομιούχο μειοψηφία των πολιτών (cittadini). Με την έναρξη της Βενετοκρατίας μόνο 70 οικογένειες ανήκουν στους cittadini, αλλά με την πάροδο του χρόνου το δικαίωμα αυτό το αποκτούν περισσότεροι.153

Η δεύτερη τάξη είναι οι αστοί γενικώς. Στην τάξη αυτή και, πιο σωστά, στο ανώτερο στρώμα της ανήκουν οι έμποροι, οι οποίοι έχουν και σπίτι στην πόλη και υπολογίσιμη περιουσία στον κάμπο της πόλης. Βασικά είναι μικρέμποροι - το μεγάλο εμπόριο και, δη, το εξαγωγικό, βρισκόταν στα χέρια των Βενετών. Δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα, αλλά διαθέτουν κοινωνικό κύρος χάρη στην καλή οικονομική τους κατάσταση. Αποκαλούνται signori και επισήμως notabili.

Στο ανώτερο στρώμα της δεύτερης τάξης ανήκουν και κατέχουν εξέχουσα θέση και ορισμένοι επιστήμονες επαγγελματίες, κυρίως γιατροί και δικηγόροι - δεν εξετάζεται αν είναι γόνοι κτηματιών ή εμπόρων, αρκεί να ασκούν τα συγκεκριμένα επαγγέλματα.

Ακολουθούν τα κατώτερα στρώματα της δεύτερης τάξης: οι μικροκτηματίες της περιοχής του κάμπου της πόλης, οι οποίοι διέμεναν στην πόλη, και οι χειρώνακτες επαγγελματίες (ξυλουργοί, χτίστες, βυρσοδέψες, μακελλάρηδες, πιθοποιοί, ράφτες, σανδαλοποιοί, σαπωνοποιοί, τέκτονες κ.λπ.). Όλοι αυτοί ανήκουν στα λαϊκά στρώματα, στο «πόπολο», αλλά όχι στο εξαθλιωμένο τμήμα του.

Και στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της αστικής κοινωνικής κλίμακας βρίσκονται οι μικροαλιείς, οι μεταφορείς και οι χωρίς μόνιμη εργασία: είναι οι κατ' εξοχήν «μπουρανέλλοι», εξαθλιωμένοι οικονομικά και ηθικά, χωρίς καμιά υπόληψη.

β) Η ύπαιθρος. Στην ύπαιθρο (ιδίως στα χωριά Άγιο Πέτρο, Σύβρο, Βουρνικά και Εγκλουβή) υπάρχουν μεγαλοκτηματίες, μερικοί από τους οποίους διαμένουν και στην πόλη και αποκτούν πολιτικά δικαιώματα. Είναι οι «αφέντες» της περιοχής, έχουν ισχυρούς προστάτες στο αρχοντολόι της πόλης και πολλούς κολλήγους στα κτήματά τους.

Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της υπαίθρου, το αγροτικό «πόπολο», το αποτελούν οι ελεύθεροι μικροκτηματίες γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι. Συνηθέστατα, σε μια οικογένεια άλλα μέλη της είναι κτηνοτρόφοι και άλλα

153. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος,-ζ. Α', ό.π., σ. 650-652, και Παπαδία-Λάλα, ό.π., σ. 436 και 453.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/87.gif&w=600&h=915

γεωργοί, όπως συμβαίνει γενικώς στα αγροτικά νοικοκυριά. Ευρισκόμενοι υπό τη σκληρή εκμετάλλευση των εγχώριων αφεντάδων και των Ενετών κυριάρχων, ζουν μια ζωή εξαιρετικά επίπονη και στερημένη. Αποτελούν το πολυπληθέστερο στρώμα του νησιού, με ποσοστό που κυμαίνεται γύρω στο 80%.

Ένα μικρότερο μέρος του αγροτικού πληθυσμού αποτελούν οι κολλήγοι, που καλλιεργούν τα κτήματα των κτηματιών της υπαίθρου.

Χειρώνακτες επαγγελματίες στην ύπαιθρο είναι σπάνιοι αυτή την εποχή.

Επί Ιονίου Κράτους Κατά την περίοδο της Προστασίας εξακολουθεί, κατά τον Ροντογιάννη, η κοινωνική διαίρεση σε τάξεις σαφώς διαχωρισμένες μεταξύ τους, με νέο ενδιαφέρον στοιχείο την ενδυνάμωση της αστικής τάξης.154 Ο Ροντογιάννης καταρτίζει βασικά ένα πολύ γενικό κοινωνιολογικό διχοτομικό σχήμα: από τη μια, το «αρχοντολόι», δηλαδή οι μεγαλοκτηματίες και οι σύμμαχοι τους των ανωτέρων αστικών στρωμάτων, και, από την άλλη, το «πόπολο», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί και, κυρίως, οι διανοούμενοι.155 Αν συγκεκριμενοποιήσουμε το γενικό αυτό σχήμα, θα προκύψει η εξής εικόνα: α) Η πόλη. Οι κτηματίες-άρχοντες, πάντα μικρή μειοψηφία, εξακολουθούν να είναι ισχυροί, αν και προς το τέλος της περιόδου της Προστασίας αρχίζει να κάμπτεται η ισχύς τους και να εμφανίζονται τα σημάδια της παρακμής τους μπροστά στην εμφάνιση των νέων δυναμικών αστικών στρωμάτων, που ασχολούνται με τις εμπορικές δραστηριότητες.156

Έρχονται, ύστερα, οι «αστοί», ένα κοινωνικό στρώμα με ευρύτατα και δύσκολα καθοριζόμενα όρια και έντονες διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό του. Στο πλαίσιο αυτού του στρώματος περιλαμβάνονται:

- Οι έμποροι: Υπό τον τίτλο αυτό στεγάζεται μια μεγάλη ποικιλία οικονομικών δραστηριοτήτων, όπως εξηγήσαμε παραπάνω στις «αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων». Το πιο ισχυρό τμήμα του είναι οι λεγόμενοι «εμποροκτηματίες», που αρχίζουν από το 1850 περίπου να γνωρίζουν τη μεγάλη τους ακμή.157

- Οι γιατροί, οι φαρμακοποιοί, οι δικηγόροι και οι συμβολαιογράφοι. Είναι στη μεγάλη τους πλειοψηφία γόνοι «αρχόντων» και εμποροκτηματιών.

154. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 494 και 498.

155. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 496-502.

156. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 494, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-409. Ο τελευταίος τεκμηριώνει τη γνώμη του με ανέκδοτο αρχειακό συμβολαιογραφικό υλικό.

157. Βλ. ανωτέρω, υποσημείωση 150.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/88.gif&w=600&h=915

Επομένως, παράλληλα με την επαγγελματική τους δραστηριότητα είναι και κάτοχοι κτηματικής περιουσίας. Τους κατατάσσουμε παρά ταύτα όλους στα αστικά στρώματα -και όσους είναι γόνοι αρχόντων-, γιατί αυτό επιτάσσει η επαγγελματική τους δραστηριότητα.

- Εκτός των ανωτέρω, λίγοι επαγγελματίες που τους ομαδοποιούμε παρακάτω στον πίνακα «ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», με βάση το οικονομικό και κοινωνικό status που συνεπάγεται η επαγγελματική τους δραστηριότητα. Για τους επαγγελματίες αυτούς δεν γίνεται ρητή αναφορά στις βιβλιακές πηγές από τις οποίες αντλούμε, αλλά η ύπαρξή τους συνάγεται από τα αρχειακά δεδομένα.

- Ακολουθούν αυτοί που τους ονομάσαμε «κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», ένα ευρύτατο φάσμα επαγγελματικών δραστηριοτήτων, τις οποίες καταγράφουμε λεπτομερώς κατωτέρω στους «Πίνακες των επαγγελμάτων που ομαδοποιήθηκαν».158 Αποτελούν μάλλον την πλειοψηφία του πληθυσμού της πόλης, το λαϊκό στοιχείο της, τη βάση του «popolo».

- Ακολουθούν οι «υπάλληλοι», ένα κοινωνικό μόρφωμα με εντελώς ασαφή όρια, το οποίο αριθμητικά διαρκώς αυξάνεται.159

- Στο τέλος της αστικής κλίμακας βρίσκονται τα πιο αδύνατα κοινωνικά στρώματα, οι μικροψαράδες, οι εποχιακοί μικρομεροκαματιάρηδες, οι άνεργοι - οι κατ' εξοχήν μπουρανέλλοι κατά τον Ροντογιάννη. Δεν γνωρίζω μαρτυρίες που να επιτρέπουν τον υπολογισμό του αριθμού τους.

β) Η ύπαιθρος. Εκτός από τους κτηματίες της πόλης, υπάρχουν, όπως και επί Βενετοκρατίας, οι κτηματίες της υπαίθρου. Οι ασχοληθέντες με την κοινωνική διαστρωμάτωση της Λευκάδος -κατ' εξοχήν ο Ροντογιάννης και παρεμπιπτόντως ο Μαλακάσης- δεν μας διαφωτίζουν καθόλου για την ύπαρξη και την αριθμητική δύναμη αυτών των κτηματιών.

Ακολουθούν οι γεωργοί, που αποτελούν το συντριπτικά μεγαλύτερο τμήμα της υπαίθρου. Για να σχηματίσουμε καθαρότερη εικόνα της κοινωνικής δομής της Λευκάδας, πρέπει να θυμόμαστε ότι ο πληθυσμός της υπαίθρου -που στη συντριπτική του πλειοψηφία είναι οι γεωργοί- κατά το 19ο αιώνα και στην αρχή του 20ού κυμαίνεται κατά μέσο όρο γύρω στο 80% του συνολικού πληθυσμού της νήσου, έναντι 20% του αστικού πληθυσμού, αν και το 1824 τα αντίστοιχα ποσοστά είναι γύρω στα 72% και 28% αντιστοίχως.160

158. Βλ. Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405.

159. Βλ. ανωτέρω στις «αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων» την ανάλυση για την 5η ομάδα των επαγγελμάτων («Υπάλληλος»).

160. Βλ. Λάζαρη, ό.π., σ. 217-218: σύμφωνα με την απογραφή του 1824, η Λευκάδα έχει συνολικό πληθυσμό 17.017 κατοίκους. Εξ αυτών οι 4.781 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 12.236 οι κάτοικοι των χωριών: ποσοστό της πόλης 28,09%. Σύμφωνα με την

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/89.gif&w=600&h=915

Μετά την Ένωση

Ο Ροντογιάννης161 συνεχίζει το γενικό κοινωνιολογικό διχοτομικό σχήμα του: από τη μια, οι «δυνατοί» και, από την άλλη, ο «λαός», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί, παρά τις πολιτικές αλλαγές μετά την Ένωση, όπως η παραχώρηση δικαιώματος ψήφου σε όλους τους άρρενες. Ας επιχειρήσουμε να εξειδικεύσουμε το γενικό αυτό σχήμα:

Οι κτηματίες-άρχοντες συνεχίζουν να υπάρχουν, αλλά η ισχύς τους σταδιακά υποχωρεί και αναγκάζονται να έρχονται σε επιγαμίες με τους ισχυρούς του χρήματος, δηλαδή τους αστούς-εμποροκτηματίες.162

α) Η πόλη. Οι αστοί παρουσιάζονται ενδυναμωμένοι και —προϊόντος του χρόνου- αυξάνονται αριθμητικά. Η κοινωνική αυτή τάξη περιλαμβάνει:

- Τους μεγαλέμπορους, οι οποίοι, όπως ήδη αναφέραμε για την περίοδο του Ιονίου Κράτους, αναπτύσσουν πολυσχιδείς οικονομικές δραστηριότητες (ναυτιλιακές, χρηματο-οικονομικές κ.λπ.), αποκτούν μεγάλη οικονομική δύναμη, επενδύουν σε πάσης φύσεως ακίνητα (εξ ου ο όρος «εμποροκτηματίες), έρχονται σε επιγαμίες με τους «άρχοντες», ανεβαίνουν κοινωνικά και πολιτικά και γίνονται η ισχυρότερη κοινωνική ομάδα. Η παρακμή τους έρχεται μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου πολέμου.163

απογραφή του 1870, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανέρχεται σε 20.862 κατοίκους. Εξ αυτών οι 2.065 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 18.797 οι κάτοικοι των χωριών, ποσοστό της πόλης 9,9% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 47-48, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 121). Σύμφωνα με την απογραφή του 1879, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανέρχεται σε 20.862 κατοίκους. Εξ αυτών οι 4.334 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 18.749 οι κάτοικοι των χωριών, ποσοστό της πόλης 18,77% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 8182, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., ο. 121). Για την απογραφή του 1907 τα αντίστοιχα νούμερα είναι 29.471, 5.419, 24.052, 18,39% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 315-316, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 125-128).

161. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 600-621. Μόνο για την άνοδο των αστών στα χρόνια της Ένωσης (ουσιαστικά για το 2ο μισό του 19ου αιώνα). Βλ. και Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 464-463.

162. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601, και, διεξοδικότερα, Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-412, ο οποίος υποστηρίζει ότι η παρακμή τους αρχίζει από το τέλος της Αγγλοκρατίας, με την επέλαση των εμποροκτηματιών, και ότι κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα οδηγούνται σε πλήρη παρακμή ως κοινωνική τάξη.

163. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., ρητά στις σ. 511, 513, 515, 600-1 και passim σ. 600-621, και, διεξοδικότερα, Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-412. Ο τελευταίος αποδίδει την παρακμή τους στο φόβο «του φάσματος του λεγόμενου "σοσιαλισμού και μπολσεβικισμού" και της επερχόμενης, κατά τη φαντασία τους, παγκόσμιας κοινοκτημοσύνης», που τους ωθεί να πουλήσουν τις περιουσίες τους

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/90.gif&w=600&h=915

- Τους πολλούς μικρέμπορους.164

- Τους επιστήμονες επαγγελματίες (γιατρούς, δικηγόρους, φαρμακοποιούς, συμβολαιογράφους), όπως και στην προηγούμενη περίοδο, πολλοί των οποίων δεν έχουν αστική καταγωγή αλλά είναι γόνοι αρχόντων.

- Πλην των ανωτέρω, τους επαγγελματίες τους οποίους ομαδοποιούμε μαζί με τους ανωτέρω επιστήμονες επαγγελματίες στον πίνακα «ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», λόγω του οικονομικού και κοινωνικού status που συνεπάγεται η επαγγελματική τους δραστηριότητα.

- Τους υπαλλήλους,165 στους οποίους ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί.

- Το πολυπληθές στρώμα των «κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών»,166 στο οποίο ανήκουν και οι ανωτέρω ξεχωριστά μνημονευόμενοι μικρέμποροι.

- Τους «μικροψαράδες και τη φτωχολογιά με τις προσωρινές, εποχιακές και κάποτε ασήμαντες απασχολήσεις της και τις «δουλειές του ποδαριού»167τους κατ' εξοχήν μπουρανέλλους.

β) Η ύπαιθρος. Όπως και στις προηγούμενες περιόδους, υπάρχουν ορισμένοι μεγαλοκτηματίες και, κυρίως, οι γεωργοί, η μεγάλη μάζα όχι μόνο της υπαίθρου αλλά συνολικά του νησιού, όπως εξηγήσαμε μιλώντας για τους γεωργούς της προηγούμενης περιόδου, η οποία συνεχίζει να υφίσταται σκληρή εκμετάλλευση από τους άρχοντες και τους μεγαλέμπορους.168

Κλείνοντας το συνοπτικό αυτό σημείωμα για την κοινωνική διαστρωμάτωση της κοινωνίας της Λευκάδας, πρέπει να πούμε ότι ο κατ' εξοχήν ιστορικός της Λευκάδας, ο Πάνος Ροντογιάννης, δεν στηρίζεται σε επαρκή και

«έτσι, χωρίς καμιά αιτία και χωρίς εξαναγκασμούς ή κρατικές παρεμβάσεις, μεταξύ των ετών 1917 έως τα 1927», όπως «αναδύεται από τα συμβολαιογραφικά έγγραφα... Τις πωλήσεις ακολουθούσε και η αναχώρηση των κυριάρχων από το νησί και η εγκατάσταση τους στην Αθήνα ή στην Ευρώπη...».

164. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π, σ. 600, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405 και 413.

165. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601.

166. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405 και 413, ο οποίος θεωρεί ότι από το κοινωνικό αυτό στρώμα προέκυψε, μετά την παρακμή των εμποροκτηματιών, από τη δεκαετία του 1920 ο ηγετικός πυρήνας της αστικής τάξης στη Λευκάδα.

167. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601.

168. Κατά τον Μαλακάση, «Η εκατονταετία...», ό.π, σ. 415-416, η αστική τάξη της Λευκάδας μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο προέκυψε από την κάθοδο πολλών γεωργών της υπαίθρου στην πόλη, οι οποίοι με τα εμβάσματα των μεταναστευσάντων συγγενών τους αγοράζουν από μέλη αρχοντικών οικογενειών, μεγαλεμπόρων και εμποροκτηματιών πάσης φύσεως ακίνητα -από ελαιώνες μέχρι κατοικίες-, παίρνοντας μια ιδιότυπη εκδίκηση για τα δεινά που είχαν υποστεί οι προγονοί τους από τα κοινωνικά αυτά στρώματα στο παρελθόν.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/91.gif&w=600&h=915

επεξεργασμένα στοιχεία για να τεκμηριώσει τις απόψεις του για την κοινωνική δομή της Λευκάδας στις διάφορες ιστορικές περιόδους - και δεν ήταν καθόλου εύκολο να συγκεντρώσει τότε πλήρεις και αξιόπιστες σειρές δεδομένων. Δεν σφάλλει βέβαια, γιατί είχε βαθιά γνώση όλων των παραμέτρων του χώρου της Λευκάδας και βρισκόταν πολύ κοντά στη ζωντανή παράδοση, που του μετέφερε ενδιαφέροντες απόηχους από το παρελθόν. Τώρα, όμως, με τη συγκέντρωση του «επαγγέλματος πατρός» των μαθητών για έναν ολόκληρο αιώνα έχουμε στα χέρια μας την επιθυμητή σειρά δεδομένων. Και ο επόμενος ιστορικός μπορεί, επεξεργάζομενος αυτά τα δεδομένα, να καταρτίσει μια πολύ ακριβέστερη εικόνα της κοινωνίας της Λευκάδας κατά το 19ο και τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

ΠΙΝΑΚΕΣ ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

Ορφανός

Γεωργός: Γεωργός, κηπουρός, κτηνοτρόφος, ποιμήν.

Κτηματίας: Γερουσιαστής, δήμαρχος, δημογέρων, έπαρχος, ιδιοκτήμων, κτηματίας, κτηματικός, νομοθέτης.

Έμπορος: Βιβλιοπώλης, έμπορος, δερματέμπορος, ζωέμπορος, εμπορομεσίτης, μεσίτης, οινέμπορος, οινομεσίτης.

Υπάλληλος: Αξιωματικός, αρχαιοφύλαξ, αρχειοφύλαξ, αστυνομικός, γεωπόνος, γραμματεύς Δήμου, γραφεύς, δεκάρχης, δεσμοφύλαξ, διανομεύς αγροτικός, διαχειριστής δικαστής, ειρηνοδίκης, εισαγγελέας, επαγγελματίας στρατιώτης, έπαρχος, κλήτωρ, λιμενικός, πρόξενος, πρωτοκολλιστής, συμβοηθός στα δικαστήρια, συνταξιούχος, ταμίας, τελωνειακός, τηλεγραφικός, τραπεζικός, τραπεζίτης, υγειονόμος, υπάλληλος, υποπρόξενος, φαροφύλαξ, φαροναύτης, φύλαξ αλυκών, φύλαξ λοιμοκαθαρτηρίου, χαρτοφύλαξ.

Ανώτερος ελεύθερος επαγγελματίας: Γλύπτης, βιομήχανος, δικηγόρος, δικολάβος, επαγγελματίας, εργολάβος, εργοδηγός, εργολήπτης δημοσίων έργων, ζαχαροπλάστης, ζωγράφος, ιατρός, μεταφραστής (1895), μηχανικός, μουσικός (1895), νομικός, πλοηγός, πλοίαρχος, συμβολαιογράφος, συνήγορος, υποδικηγόρος, υποθηκοφύλαξ, φαρμακοποιός, χρυσοχόος.169

Κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας: Αγωγεύς, αμαξηλάτης, αχθοφόρος, βαφεύς, βουτοποιός, γαλακτοπώλης, ιχθυοπώλης, κανατοπώλης, καραγωγεύς,

169. Το επάγγελμα του χρυσοχόου απολάμβανε υψηλό κοινωνικό κύρος: στα Επτάνησα επί Ενετοκρατίας, για να πάρει κάποιος τον τίτλο του ευγενούς, έπρεπε ο πατέρας και ο παππούς του να μην ασκούν κάποιο επάγγελμα - από την απαγόρευση αυτή εξαιρούνταν το επάγγελμα του «χρυσικού» (καθώς και του φαρμακοπώλη και του ψιλικατζή). Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π., σ. 652.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/92.gif&w=600&h=915

καφεπώλης, καπνοπώλης, κηροποιός, κουρεύς, κρεοπώλης, κτίστης, λεμβούχος, λεπτουργός, λεσχιάρχης, λευκοσιδηρουργός, μάγειρος, μακελλάρης, μεταξουργός, μεταπράτης, μηχανουργός, μυλωνάς, ναυπηγός, ξενοδόχος, ξυλουργός, οπλοδιορθωτής, οπλοποιός, παντοπώλης, πιθοποιός, ράπτης, σανδαλοποιός, σαπωνοποιός, σιδηρουργός, σκυτεύς, ταμπακοπώλης, τέκτων, τεχνίτης, τυπογράφος, φανοποιός, φουρναροποιός, φωτογράφος, ψαράς, ωρολογοποιός.

Εκπαιδευτικός: Διδάσκαλος, διδάσκαλος-ιερευς, δημοδιδάσκαλος, υποδιδάσκαλος, ελληνοδιδάσκαλος, καθηγητής.

Κληρικός: Ιερεύς.

Εργάτης και ναύτης: Εργάτης, εργατικός, ναύτης.

Για να μην υπάρχει καμία αμφιβολία για την ορθότητα της παραπάνω ομαδοποίησης των επαγγελμάτων, κατασκευάστηκαν οι επόμενοι πίνακες. Σε αυτούς έχουν καταγραφεί τα επαγγέλματα εκείνα τα οποία κατατάσσονται σίγουρα στην οικεία επαγγελματική ομάδα. Το σύνολο των επαγγελμάτων αυτών αθροίζεται στη στήλη «Παρόν σύνολο». Παραλείπονται τα επαγγέλματα εκείνα για τα οποία δεν είναι βέβαιο ότι σωστά κατατάχθηκαν στην οικεία ομάδα. Στη στήλη «Γενικό σύνολο» αθροίζεται ο αριθμός της στήλης «Παρόν σύνολο» και το άθροισμα των επαγγελμάτων που παραλείφθηκαν. Έτσι, θα φανεί ότι τα «επαγγέλματα πατρός», τα οποία είναι δύσκολο να υπαχθούν σε κάποια από τις παραπάνω επαγγελματικές ομάδες, είναι τόσο λίγα, που καταντούν αμελητέα ποσότητα, και, επομένως, ότι η ανωτέρω ομαδοποίηση αποδίδει αρκετά ικανοποιητικά την κοινωνική διαστρωμάτωση του μαθητικού πληθυσμού της Λευκάδας. Δίνει επίσης και μια έμμεση αλλά έγκυρη μαρτυρία για την κοινωνική διαστρωμάτωση όλου του νησιού.

Για την ανάγνωση των πινάκων αλλά και των επόμενων γραφημάτων, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι εκάστοτε αριθμοί που δείχνουν το «επάγγελμα πατρός» των μαθητών δηλώνουν ετήσιες εγγραφές και όχι πρόσωπα.170 Μερικά παραδείγματα: Αν ένας μαθητής π.χ. τελειώσει κανονικά το Ελληνικό, το επάγγελμα του πατέρα του θα υπολογιστεί 3 φορές. Αν τελειώσει κανονικά και το Γυμνάσιο, θα υπολογιστεί 7 φορές. Αν πάλι μια οικογένεια έχει τέσσερα παιδιά, που τελείωσαν όλα κανονικά το Ελληνικό και το Γυμνάσιο, το επάγγελμα του γονέα θα υπολογιστεί 28 φορές. Αντιθέτως, αν ένας μαθητής τελειώσει το Ελληνικό κανονικά, γραφεί στην Α' τάξη του Γυμνασίου και ύστερα διακόψει τη φοίτηση, το επάγγελμα του γονέα του θα υπολογιστεί 4 φορές. Επομένως, είναι φανερό ότι με αυτό τον τρόπο οι

170. Αυτό εξ άλλου δηλώνεται ρητά σε κάθε πίνακα και γράφημα - δηλώνονται επίσης και οι ελάχιστες περιπτώσεις στις οποίες ο αριθμός αντιπροσωπεύει πρόσωπα και όχι ετήσιες εγγραφές.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/93.gif&w=600&h=915

πίνακες και τα γραφήματα αποτυπώνουν ακριβέστερα ποιων επαγγελματικών ομάδων τα παιδιά έχουν καλύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση και λιγότερες ενδοσχολικές διαρροές και ποιων όχι.

Α) Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος Από τις συνολικά 4.197 (αφαιρούνται οι ορφανοί) ετήσιες εγγραφές μαθητών, οι 4.887, το σύνολο σχεδόν, κατά την καταγραφή του επαγγέλματος του πατέρα τους στα κατάστιχα του αρχείου κατανέμονται ως εξής:

Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Αναλυτικοί πίνακες επαγγελμάτων

1. Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες 2. Γεωργοί

Δικηγόρος

Ιατρός

Πλοίαρχος

Συμβολαιογράφος

Φαρμακοποιός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΑΕΕ

3. Εκπαιδευτικοί

Δάσκαλος 222

Καθηγητής 22

Παρόν σύνολο 244

Γενικό σύνολο εκπαιδευτικών 245

4. Έμποροι

Έμπορος 653

Παρόν σύνολο 653

Γενικό σύνολο εμπόρων 661

5. Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5. Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

Αλιεύς

13

Οινοπώλης

37

Αρτοποιός

42

Παντοπώλης

16

Βαφεύς

14

Ράπτης

20

Καφεπώλης

25

Σιδηρουργός

19

Κουρεύς

8

Υποδηματοποιός

77

Κρεοπώλης

Ξενοδόχος

Ξυλουργός

18 18 40

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΚΕΕ

347 394

167 129 51 22 36

405 435

Γεωργός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο γεωργών

707

707 707

Σελ. 93
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 74
    

    πανελλήνιας τάσης, η οποία, κατά το ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,134 δείχνει ότι στην Ελλάδα το ποσοστό της φοίτησης στη μέση εκπαίδευση είναι εξαιρετικά υψηλό σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά ακόμα και των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών της Ευρώπης.

    3. Σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης της Λευκάδας με τον αντίστοιχο μαθητικό πληθυσμό της ελληνικής επικράτειας

    Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης και του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας με τα αντίστοιχα στοιχεία σε πανελλαδικό επίπεδο. Θα χρησιμοποιήσουμε ως βάση της σύγκρισης τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Τσουκαλάς,135 για να τεκμηριώσει την άποψη ότι η «διείσδυση του σχολικού δικτύου» στην Ελλάδα -αντιθέτως προς την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη- έγινε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, από την απελευθέρωση και εντεύθεν, και στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και στη δευτεροβάθμια.136 Η αντιβολή των πινάκων 1 και 2, που ακολουθούν, μας οδηγεί στις εξής διαπιστώσεις:

    ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

    ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης επί του πληθυσμού στο σύνολο της ελληνικής επικράτειας

    Έτος

    Σε σχέση με

    τον πληθυσμό

    1830

    0,33

    1855

    0,48

    1878

    0,70

    1901

    0,98

    1908

    -

    1911

    1,29

    1924

    -

    1930

    0,90

    Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

    Πηγή: Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397.

    ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

    ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ποσοστά των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης στη Λευκάδα επί του συνολικού πληθυσμού της

    Έτος

    Σε σχέση με

    τον πληθυσμό

    1829

    0,78

    1839

    0,62

    1849

    0,12

    1859

    0,43

    1865

    0,21

    1879

    0,52

    1889

    0,61

    1896

    0,64

    1907

    0,79

    1920

    1,26

    1928

    1,58

    Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

    Τα ποσοστά είναι μεγαλύτερα, γιατί στοιχεία έχω μόνο για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης.

    134. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 397-399.

    135. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 398.

    136. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 391-495.