Συγγραφέας:Τσερές, Δημήτρης Σπ.
 
Τίτλος:Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
 
Υπότιτλος:Κατάλογος του Αρχείου του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:43
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:419
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 DVD
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Λευκάδα
 
Χρονική κάλυψη:1829-1929
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό, σημαντική συμβολή στην ιστορία της Μέσης Εκπαίδευσης, έχει ως θέμα του το Ελληνικό Σχολείο και το (μοναδικό στο νησί ως το 1960), Γυμνάσιο Λευκάδος. Χωρίζεται σε τρία μέρη: προηγείται μια Εισαγωγή με ιστορικά προλεγόμενα και παρουσίαση των συμπερασμάτων από την επεξεργασία των δεδομένων, ακολουθεί μία μεγάλη σειρά γραφημάτων με τα οποία παρουσιάζονται παραστατικά τα στατιστικά στοιχεία για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, και ακολουθεί ο κατάλογος του αρχείου στο οποίο στηρίχθηκε η έρευνα. Το βιβλίο αποτελεί και το πρώτο «υβριδικό» δημοσίευμα του ΙΑΕΝ, καθώς συνοδεύεται από ένα CD-ROM, που περιέχει μια βάση δεδομένων με τα στοιχεία για τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς και μία σειρά φωτογραφιών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 80.88 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 85-104 από: 422
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/85.gif&w=600&h=915

Εκπαιδευτικός. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είτε στη δημόσια εκπαίδευση (στοιχειώδη και μέση) είτε στην ιδιωτική. Αυτή η ομάδα μπορεί να ενταχθεί στην πέμπτη, δηλαδή στους υπαλλήλους, αλλά τη διέκρινα λόγω ερευνητικών αναζητήσεων ευλόγου ενδιαφέροντος.

Ναύτης και εργάτης. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν ένα από τα δύο αυτά επαγγέλματα. Η διάκριση της ομάδας αυτής έγινε με την επιδίωξη να φανεί αν υπάρχουν τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή -έστω και σε επίπεδο ονοματολογίας- κοινωνικά μορφώματα της μισθωτής εργασίας και δυνατότητα πρόσβασής τους στο εκπαιδευτικό σύστημα.

Οι πίνακες των επί μέρους επαγγελμάτων, τα οποία ομαδοποιήθηκαν στις ανωτέρω κατηγορίες, παρατίθενται μετά το «συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας 1829-1929». Και είναι αναγκαίο ο αναγνώστης να γνωρίζει καλά και το σκεπτικό και τα δεδομένα της ομαδοποίησης αυτής, πριν μελετήσει τα συμπεράσματα που εξάγονται από την ανάγνωση των σχετικών γραφημάτων.

β) Συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας, 1829-1929 Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να παραθέσουμε ένα σύντομο σημείωμα για τη βασική δομή της λευκαδίτικης κοινωνίας στην εξεταζόμενη εκατονταετία 1829-1929, ούτως ώστε οι επί μέρους επαγγελματικές κατηγορίες να ενσωματωθούν σε ευρύτερα κοινωνικά σύνολα και να αποκαλυφθούν οι αρμοί που τις συνδέουν με αυτά.

Επί Βενετοκρατίας Επειδή τα κοινωνικά φαινόμενα χαρακτηρίζονται από τις μεγάλες και τις μεσαίες διάρκειες και λίγο επηρεάζονται από τις τομές της πολιτικής ιστορίας, θα δώσουμε πρώτα μια διαγραμματική εικόνα της κοινωνίας της Λευκάδας κατά την εποχή της Βενετοκρατίας, αφού σημειώσουμε ότι η εικόνα αυτή αποτελεί απλώς τη στατική κάτοψη μιας κοινωνίας που δεν έμεινε στάσιμη, αλλά υπέστη πολλές αλλαγές στο χρονικό αυτό διάστημα.152

α) Η πόλη. Η κυρίαρχη τάξη είναι οι nobili, δηλαδή οι «ευγενείς» ή «άρχοντες» ή «αφέντες», οι οποίοι αποτελούν μια ελάχιστη μειοψηφία. Είναι

152. Για τη σκιαγράφηση της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας επί Βενετοκρατίας βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π., σ. 650-654. Πολύτιμες πληροφορίες, ιδίως για τον αστικό κοινωνικό χώρο, Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Ο θεσμός των αστικών κοινοτήτων στον ελληνικό χώρο κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (13ος-18ος αιώνας). Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, αρ. 39, Βενετία 2004, σ. 428-454.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/86.gif&w=600&h=915

είτε γόνοι παλιών αρχόντων είτε ήλθαν στη Λευκάδα μαζί με τους Βενετούς, ως βοηθοί τους στην κατάκτηση του νησιού και απέκτησαν προνόμια. Η ευγένεια στη Λευκάδα κατά την Ενετοκρατία στηρίζεται αποκλειστικά ή κυρίως στην κτηματική περιουσία. Μόνο τα μέλη της τάξης αυτής έχουν πολιτικά δικαιώματα και αποτελούν την προνομιούχο μειοψηφία των πολιτών (cittadini). Με την έναρξη της Βενετοκρατίας μόνο 70 οικογένειες ανήκουν στους cittadini, αλλά με την πάροδο του χρόνου το δικαίωμα αυτό το αποκτούν περισσότεροι.153

Η δεύτερη τάξη είναι οι αστοί γενικώς. Στην τάξη αυτή και, πιο σωστά, στο ανώτερο στρώμα της ανήκουν οι έμποροι, οι οποίοι έχουν και σπίτι στην πόλη και υπολογίσιμη περιουσία στον κάμπο της πόλης. Βασικά είναι μικρέμποροι - το μεγάλο εμπόριο και, δη, το εξαγωγικό, βρισκόταν στα χέρια των Βενετών. Δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα, αλλά διαθέτουν κοινωνικό κύρος χάρη στην καλή οικονομική τους κατάσταση. Αποκαλούνται signori και επισήμως notabili.

Στο ανώτερο στρώμα της δεύτερης τάξης ανήκουν και κατέχουν εξέχουσα θέση και ορισμένοι επιστήμονες επαγγελματίες, κυρίως γιατροί και δικηγόροι - δεν εξετάζεται αν είναι γόνοι κτηματιών ή εμπόρων, αρκεί να ασκούν τα συγκεκριμένα επαγγέλματα.

Ακολουθούν τα κατώτερα στρώματα της δεύτερης τάξης: οι μικροκτηματίες της περιοχής του κάμπου της πόλης, οι οποίοι διέμεναν στην πόλη, και οι χειρώνακτες επαγγελματίες (ξυλουργοί, χτίστες, βυρσοδέψες, μακελλάρηδες, πιθοποιοί, ράφτες, σανδαλοποιοί, σαπωνοποιοί, τέκτονες κ.λπ.). Όλοι αυτοί ανήκουν στα λαϊκά στρώματα, στο «πόπολο», αλλά όχι στο εξαθλιωμένο τμήμα του.

Και στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της αστικής κοινωνικής κλίμακας βρίσκονται οι μικροαλιείς, οι μεταφορείς και οι χωρίς μόνιμη εργασία: είναι οι κατ' εξοχήν «μπουρανέλλοι», εξαθλιωμένοι οικονομικά και ηθικά, χωρίς καμιά υπόληψη.

β) Η ύπαιθρος. Στην ύπαιθρο (ιδίως στα χωριά Άγιο Πέτρο, Σύβρο, Βουρνικά και Εγκλουβή) υπάρχουν μεγαλοκτηματίες, μερικοί από τους οποίους διαμένουν και στην πόλη και αποκτούν πολιτικά δικαιώματα. Είναι οι «αφέντες» της περιοχής, έχουν ισχυρούς προστάτες στο αρχοντολόι της πόλης και πολλούς κολλήγους στα κτήματά τους.

Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της υπαίθρου, το αγροτικό «πόπολο», το αποτελούν οι ελεύθεροι μικροκτηματίες γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι. Συνηθέστατα, σε μια οικογένεια άλλα μέλη της είναι κτηνοτρόφοι και άλλα

153. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος,-ζ. Α', ό.π., σ. 650-652, και Παπαδία-Λάλα, ό.π., σ. 436 και 453.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/87.gif&w=600&h=915

γεωργοί, όπως συμβαίνει γενικώς στα αγροτικά νοικοκυριά. Ευρισκόμενοι υπό τη σκληρή εκμετάλλευση των εγχώριων αφεντάδων και των Ενετών κυριάρχων, ζουν μια ζωή εξαιρετικά επίπονη και στερημένη. Αποτελούν το πολυπληθέστερο στρώμα του νησιού, με ποσοστό που κυμαίνεται γύρω στο 80%.

Ένα μικρότερο μέρος του αγροτικού πληθυσμού αποτελούν οι κολλήγοι, που καλλιεργούν τα κτήματα των κτηματιών της υπαίθρου.

Χειρώνακτες επαγγελματίες στην ύπαιθρο είναι σπάνιοι αυτή την εποχή.

Επί Ιονίου Κράτους Κατά την περίοδο της Προστασίας εξακολουθεί, κατά τον Ροντογιάννη, η κοινωνική διαίρεση σε τάξεις σαφώς διαχωρισμένες μεταξύ τους, με νέο ενδιαφέρον στοιχείο την ενδυνάμωση της αστικής τάξης.154 Ο Ροντογιάννης καταρτίζει βασικά ένα πολύ γενικό κοινωνιολογικό διχοτομικό σχήμα: από τη μια, το «αρχοντολόι», δηλαδή οι μεγαλοκτηματίες και οι σύμμαχοι τους των ανωτέρων αστικών στρωμάτων, και, από την άλλη, το «πόπολο», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί και, κυρίως, οι διανοούμενοι.155 Αν συγκεκριμενοποιήσουμε το γενικό αυτό σχήμα, θα προκύψει η εξής εικόνα: α) Η πόλη. Οι κτηματίες-άρχοντες, πάντα μικρή μειοψηφία, εξακολουθούν να είναι ισχυροί, αν και προς το τέλος της περιόδου της Προστασίας αρχίζει να κάμπτεται η ισχύς τους και να εμφανίζονται τα σημάδια της παρακμής τους μπροστά στην εμφάνιση των νέων δυναμικών αστικών στρωμάτων, που ασχολούνται με τις εμπορικές δραστηριότητες.156

Έρχονται, ύστερα, οι «αστοί», ένα κοινωνικό στρώμα με ευρύτατα και δύσκολα καθοριζόμενα όρια και έντονες διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό του. Στο πλαίσιο αυτού του στρώματος περιλαμβάνονται:

- Οι έμποροι: Υπό τον τίτλο αυτό στεγάζεται μια μεγάλη ποικιλία οικονομικών δραστηριοτήτων, όπως εξηγήσαμε παραπάνω στις «αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων». Το πιο ισχυρό τμήμα του είναι οι λεγόμενοι «εμποροκτηματίες», που αρχίζουν από το 1850 περίπου να γνωρίζουν τη μεγάλη τους ακμή.157

- Οι γιατροί, οι φαρμακοποιοί, οι δικηγόροι και οι συμβολαιογράφοι. Είναι στη μεγάλη τους πλειοψηφία γόνοι «αρχόντων» και εμποροκτηματιών.

154. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 494 και 498.

155. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 496-502.

156. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 494, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-409. Ο τελευταίος τεκμηριώνει τη γνώμη του με ανέκδοτο αρχειακό συμβολαιογραφικό υλικό.

157. Βλ. ανωτέρω, υποσημείωση 150.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/88.gif&w=600&h=915

Επομένως, παράλληλα με την επαγγελματική τους δραστηριότητα είναι και κάτοχοι κτηματικής περιουσίας. Τους κατατάσσουμε παρά ταύτα όλους στα αστικά στρώματα -και όσους είναι γόνοι αρχόντων-, γιατί αυτό επιτάσσει η επαγγελματική τους δραστηριότητα.

- Εκτός των ανωτέρω, λίγοι επαγγελματίες που τους ομαδοποιούμε παρακάτω στον πίνακα «ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», με βάση το οικονομικό και κοινωνικό status που συνεπάγεται η επαγγελματική τους δραστηριότητα. Για τους επαγγελματίες αυτούς δεν γίνεται ρητή αναφορά στις βιβλιακές πηγές από τις οποίες αντλούμε, αλλά η ύπαρξή τους συνάγεται από τα αρχειακά δεδομένα.

- Ακολουθούν αυτοί που τους ονομάσαμε «κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», ένα ευρύτατο φάσμα επαγγελματικών δραστηριοτήτων, τις οποίες καταγράφουμε λεπτομερώς κατωτέρω στους «Πίνακες των επαγγελμάτων που ομαδοποιήθηκαν».158 Αποτελούν μάλλον την πλειοψηφία του πληθυσμού της πόλης, το λαϊκό στοιχείο της, τη βάση του «popolo».

- Ακολουθούν οι «υπάλληλοι», ένα κοινωνικό μόρφωμα με εντελώς ασαφή όρια, το οποίο αριθμητικά διαρκώς αυξάνεται.159

- Στο τέλος της αστικής κλίμακας βρίσκονται τα πιο αδύνατα κοινωνικά στρώματα, οι μικροψαράδες, οι εποχιακοί μικρομεροκαματιάρηδες, οι άνεργοι - οι κατ' εξοχήν μπουρανέλλοι κατά τον Ροντογιάννη. Δεν γνωρίζω μαρτυρίες που να επιτρέπουν τον υπολογισμό του αριθμού τους.

β) Η ύπαιθρος. Εκτός από τους κτηματίες της πόλης, υπάρχουν, όπως και επί Βενετοκρατίας, οι κτηματίες της υπαίθρου. Οι ασχοληθέντες με την κοινωνική διαστρωμάτωση της Λευκάδος -κατ' εξοχήν ο Ροντογιάννης και παρεμπιπτόντως ο Μαλακάσης- δεν μας διαφωτίζουν καθόλου για την ύπαρξη και την αριθμητική δύναμη αυτών των κτηματιών.

Ακολουθούν οι γεωργοί, που αποτελούν το συντριπτικά μεγαλύτερο τμήμα της υπαίθρου. Για να σχηματίσουμε καθαρότερη εικόνα της κοινωνικής δομής της Λευκάδας, πρέπει να θυμόμαστε ότι ο πληθυσμός της υπαίθρου -που στη συντριπτική του πλειοψηφία είναι οι γεωργοί- κατά το 19ο αιώνα και στην αρχή του 20ού κυμαίνεται κατά μέσο όρο γύρω στο 80% του συνολικού πληθυσμού της νήσου, έναντι 20% του αστικού πληθυσμού, αν και το 1824 τα αντίστοιχα ποσοστά είναι γύρω στα 72% και 28% αντιστοίχως.160

158. Βλ. Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405.

159. Βλ. ανωτέρω στις «αναγκαίες διευκρινίσεις για την ομαδοποίηση των επαγγελμάτων» την ανάλυση για την 5η ομάδα των επαγγελμάτων («Υπάλληλος»).

160. Βλ. Λάζαρη, ό.π., σ. 217-218: σύμφωνα με την απογραφή του 1824, η Λευκάδα έχει συνολικό πληθυσμό 17.017 κατοίκους. Εξ αυτών οι 4.781 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 12.236 οι κάτοικοι των χωριών: ποσοστό της πόλης 28,09%. Σύμφωνα με την

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/89.gif&w=600&h=915

Μετά την Ένωση

Ο Ροντογιάννης161 συνεχίζει το γενικό κοινωνιολογικό διχοτομικό σχήμα του: από τη μια, οι «δυνατοί» και, από την άλλη, ο «λαός», που περιλαμβάνει όλα τα άλλα κοινωνικά στρώματα και του οποίου την πολιτική και πολιτιστική ηγεμονία έχουν οι φωτισμένοι αστοί, παρά τις πολιτικές αλλαγές μετά την Ένωση, όπως η παραχώρηση δικαιώματος ψήφου σε όλους τους άρρενες. Ας επιχειρήσουμε να εξειδικεύσουμε το γενικό αυτό σχήμα:

Οι κτηματίες-άρχοντες συνεχίζουν να υπάρχουν, αλλά η ισχύς τους σταδιακά υποχωρεί και αναγκάζονται να έρχονται σε επιγαμίες με τους ισχυρούς του χρήματος, δηλαδή τους αστούς-εμποροκτηματίες.162

α) Η πόλη. Οι αστοί παρουσιάζονται ενδυναμωμένοι και —προϊόντος του χρόνου- αυξάνονται αριθμητικά. Η κοινωνική αυτή τάξη περιλαμβάνει:

- Τους μεγαλέμπορους, οι οποίοι, όπως ήδη αναφέραμε για την περίοδο του Ιονίου Κράτους, αναπτύσσουν πολυσχιδείς οικονομικές δραστηριότητες (ναυτιλιακές, χρηματο-οικονομικές κ.λπ.), αποκτούν μεγάλη οικονομική δύναμη, επενδύουν σε πάσης φύσεως ακίνητα (εξ ου ο όρος «εμποροκτηματίες), έρχονται σε επιγαμίες με τους «άρχοντες», ανεβαίνουν κοινωνικά και πολιτικά και γίνονται η ισχυρότερη κοινωνική ομάδα. Η παρακμή τους έρχεται μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου πολέμου.163

απογραφή του 1870, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανέρχεται σε 20.862 κατοίκους. Εξ αυτών οι 2.065 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 18.797 οι κάτοικοι των χωριών, ποσοστό της πόλης 9,9% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 47-48, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 121). Σύμφωνα με την απογραφή του 1879, ο συνολικός πληθυσμός του νησιού ανέρχεται σε 20.862 κατοίκους. Εξ αυτών οι 4.334 είναι οι κάτοικοι της πόλης και οι 18.749 οι κάτοικοι των χωριών, ποσοστό της πόλης 18,77% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 8182, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., ο. 121). Για την απογραφή του 1907 τα αντίστοιχα νούμερα είναι 29.471, 5.419, 24.052, 18,39% (Χουλιαράκης, ό.π., σ. 315-316, και Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 125-128).

161. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 600-621. Μόνο για την άνοδο των αστών στα χρόνια της Ένωσης (ουσιαστικά για το 2ο μισό του 19ου αιώνα). Βλ. και Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 464-463.

162. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601, και, διεξοδικότερα, Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-412, ο οποίος υποστηρίζει ότι η παρακμή τους αρχίζει από το τέλος της Αγγλοκρατίας, με την επέλαση των εμποροκτηματιών, και ότι κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα οδηγούνται σε πλήρη παρακμή ως κοινωνική τάξη.

163. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., ρητά στις σ. 511, 513, 515, 600-1 και passim σ. 600-621, και, διεξοδικότερα, Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 408-412. Ο τελευταίος αποδίδει την παρακμή τους στο φόβο «του φάσματος του λεγόμενου "σοσιαλισμού και μπολσεβικισμού" και της επερχόμενης, κατά τη φαντασία τους, παγκόσμιας κοινοκτημοσύνης», που τους ωθεί να πουλήσουν τις περιουσίες τους

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/90.gif&w=600&h=915

- Τους πολλούς μικρέμπορους.164

- Τους επιστήμονες επαγγελματίες (γιατρούς, δικηγόρους, φαρμακοποιούς, συμβολαιογράφους), όπως και στην προηγούμενη περίοδο, πολλοί των οποίων δεν έχουν αστική καταγωγή αλλά είναι γόνοι αρχόντων.

- Πλην των ανωτέρω, τους επαγγελματίες τους οποίους ομαδοποιούμε μαζί με τους ανωτέρω επιστήμονες επαγγελματίες στον πίνακα «ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες», λόγω του οικονομικού και κοινωνικού status που συνεπάγεται η επαγγελματική τους δραστηριότητα.

- Τους υπαλλήλους,165 στους οποίους ανήκουν και οι εκπαιδευτικοί.

- Το πολυπληθές στρώμα των «κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών»,166 στο οποίο ανήκουν και οι ανωτέρω ξεχωριστά μνημονευόμενοι μικρέμποροι.

- Τους «μικροψαράδες και τη φτωχολογιά με τις προσωρινές, εποχιακές και κάποτε ασήμαντες απασχολήσεις της και τις «δουλειές του ποδαριού»167τους κατ' εξοχήν μπουρανέλλους.

β) Η ύπαιθρος. Όπως και στις προηγούμενες περιόδους, υπάρχουν ορισμένοι μεγαλοκτηματίες και, κυρίως, οι γεωργοί, η μεγάλη μάζα όχι μόνο της υπαίθρου αλλά συνολικά του νησιού, όπως εξηγήσαμε μιλώντας για τους γεωργούς της προηγούμενης περιόδου, η οποία συνεχίζει να υφίσταται σκληρή εκμετάλλευση από τους άρχοντες και τους μεγαλέμπορους.168

Κλείνοντας το συνοπτικό αυτό σημείωμα για την κοινωνική διαστρωμάτωση της κοινωνίας της Λευκάδας, πρέπει να πούμε ότι ο κατ' εξοχήν ιστορικός της Λευκάδας, ο Πάνος Ροντογιάννης, δεν στηρίζεται σε επαρκή και

«έτσι, χωρίς καμιά αιτία και χωρίς εξαναγκασμούς ή κρατικές παρεμβάσεις, μεταξύ των ετών 1917 έως τα 1927», όπως «αναδύεται από τα συμβολαιογραφικά έγγραφα... Τις πωλήσεις ακολουθούσε και η αναχώρηση των κυριάρχων από το νησί και η εγκατάσταση τους στην Αθήνα ή στην Ευρώπη...».

164. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π, σ. 600, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405 και 413.

165. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601.

166. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601, και Μαλακάσης, «Η εκατονταετία...», ό.π., σ. 405 και 413, ο οποίος θεωρεί ότι από το κοινωνικό αυτό στρώμα προέκυψε, μετά την παρακμή των εμποροκτηματιών, από τη δεκαετία του 1920 ο ηγετικός πυρήνας της αστικής τάξης στη Λευκάδα.

167. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Β', ό.π., σ. 601.

168. Κατά τον Μαλακάση, «Η εκατονταετία...», ό.π, σ. 415-416, η αστική τάξη της Λευκάδας μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο προέκυψε από την κάθοδο πολλών γεωργών της υπαίθρου στην πόλη, οι οποίοι με τα εμβάσματα των μεταναστευσάντων συγγενών τους αγοράζουν από μέλη αρχοντικών οικογενειών, μεγαλεμπόρων και εμποροκτηματιών πάσης φύσεως ακίνητα -από ελαιώνες μέχρι κατοικίες-, παίρνοντας μια ιδιότυπη εκδίκηση για τα δεινά που είχαν υποστεί οι προγονοί τους από τα κοινωνικά αυτά στρώματα στο παρελθόν.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/91.gif&w=600&h=915

επεξεργασμένα στοιχεία για να τεκμηριώσει τις απόψεις του για την κοινωνική δομή της Λευκάδας στις διάφορες ιστορικές περιόδους - και δεν ήταν καθόλου εύκολο να συγκεντρώσει τότε πλήρεις και αξιόπιστες σειρές δεδομένων. Δεν σφάλλει βέβαια, γιατί είχε βαθιά γνώση όλων των παραμέτρων του χώρου της Λευκάδας και βρισκόταν πολύ κοντά στη ζωντανή παράδοση, που του μετέφερε ενδιαφέροντες απόηχους από το παρελθόν. Τώρα, όμως, με τη συγκέντρωση του «επαγγέλματος πατρός» των μαθητών για έναν ολόκληρο αιώνα έχουμε στα χέρια μας την επιθυμητή σειρά δεδομένων. Και ο επόμενος ιστορικός μπορεί, επεξεργάζομενος αυτά τα δεδομένα, να καταρτίσει μια πολύ ακριβέστερη εικόνα της κοινωνίας της Λευκάδας κατά το 19ο και τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

ΠΙΝΑΚΕΣ ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ

Ορφανός

Γεωργός: Γεωργός, κηπουρός, κτηνοτρόφος, ποιμήν.

Κτηματίας: Γερουσιαστής, δήμαρχος, δημογέρων, έπαρχος, ιδιοκτήμων, κτηματίας, κτηματικός, νομοθέτης.

Έμπορος: Βιβλιοπώλης, έμπορος, δερματέμπορος, ζωέμπορος, εμπορομεσίτης, μεσίτης, οινέμπορος, οινομεσίτης.

Υπάλληλος: Αξιωματικός, αρχαιοφύλαξ, αρχειοφύλαξ, αστυνομικός, γεωπόνος, γραμματεύς Δήμου, γραφεύς, δεκάρχης, δεσμοφύλαξ, διανομεύς αγροτικός, διαχειριστής δικαστής, ειρηνοδίκης, εισαγγελέας, επαγγελματίας στρατιώτης, έπαρχος, κλήτωρ, λιμενικός, πρόξενος, πρωτοκολλιστής, συμβοηθός στα δικαστήρια, συνταξιούχος, ταμίας, τελωνειακός, τηλεγραφικός, τραπεζικός, τραπεζίτης, υγειονόμος, υπάλληλος, υποπρόξενος, φαροφύλαξ, φαροναύτης, φύλαξ αλυκών, φύλαξ λοιμοκαθαρτηρίου, χαρτοφύλαξ.

Ανώτερος ελεύθερος επαγγελματίας: Γλύπτης, βιομήχανος, δικηγόρος, δικολάβος, επαγγελματίας, εργολάβος, εργοδηγός, εργολήπτης δημοσίων έργων, ζαχαροπλάστης, ζωγράφος, ιατρός, μεταφραστής (1895), μηχανικός, μουσικός (1895), νομικός, πλοηγός, πλοίαρχος, συμβολαιογράφος, συνήγορος, υποδικηγόρος, υποθηκοφύλαξ, φαρμακοποιός, χρυσοχόος.169

Κατώτερος ελεύθερος επαγγελματίας: Αγωγεύς, αμαξηλάτης, αχθοφόρος, βαφεύς, βουτοποιός, γαλακτοπώλης, ιχθυοπώλης, κανατοπώλης, καραγωγεύς,

169. Το επάγγελμα του χρυσοχόου απολάμβανε υψηλό κοινωνικό κύρος: στα Επτάνησα επί Ενετοκρατίας, για να πάρει κάποιος τον τίτλο του ευγενούς, έπρεπε ο πατέρας και ο παππούς του να μην ασκούν κάποιο επάγγελμα - από την απαγόρευση αυτή εξαιρούνταν το επάγγελμα του «χρυσικού» (καθώς και του φαρμακοπώλη και του ψιλικατζή). Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π., σ. 652.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/92.gif&w=600&h=915

καφεπώλης, καπνοπώλης, κηροποιός, κουρεύς, κρεοπώλης, κτίστης, λεμβούχος, λεπτουργός, λεσχιάρχης, λευκοσιδηρουργός, μάγειρος, μακελλάρης, μεταξουργός, μεταπράτης, μηχανουργός, μυλωνάς, ναυπηγός, ξενοδόχος, ξυλουργός, οπλοδιορθωτής, οπλοποιός, παντοπώλης, πιθοποιός, ράπτης, σανδαλοποιός, σαπωνοποιός, σιδηρουργός, σκυτεύς, ταμπακοπώλης, τέκτων, τεχνίτης, τυπογράφος, φανοποιός, φουρναροποιός, φωτογράφος, ψαράς, ωρολογοποιός.

Εκπαιδευτικός: Διδάσκαλος, διδάσκαλος-ιερευς, δημοδιδάσκαλος, υποδιδάσκαλος, ελληνοδιδάσκαλος, καθηγητής.

Κληρικός: Ιερεύς.

Εργάτης και ναύτης: Εργάτης, εργατικός, ναύτης.

Για να μην υπάρχει καμία αμφιβολία για την ορθότητα της παραπάνω ομαδοποίησης των επαγγελμάτων, κατασκευάστηκαν οι επόμενοι πίνακες. Σε αυτούς έχουν καταγραφεί τα επαγγέλματα εκείνα τα οποία κατατάσσονται σίγουρα στην οικεία επαγγελματική ομάδα. Το σύνολο των επαγγελμάτων αυτών αθροίζεται στη στήλη «Παρόν σύνολο». Παραλείπονται τα επαγγέλματα εκείνα για τα οποία δεν είναι βέβαιο ότι σωστά κατατάχθηκαν στην οικεία ομάδα. Στη στήλη «Γενικό σύνολο» αθροίζεται ο αριθμός της στήλης «Παρόν σύνολο» και το άθροισμα των επαγγελμάτων που παραλείφθηκαν. Έτσι, θα φανεί ότι τα «επαγγέλματα πατρός», τα οποία είναι δύσκολο να υπαχθούν σε κάποια από τις παραπάνω επαγγελματικές ομάδες, είναι τόσο λίγα, που καταντούν αμελητέα ποσότητα, και, επομένως, ότι η ανωτέρω ομαδοποίηση αποδίδει αρκετά ικανοποιητικά την κοινωνική διαστρωμάτωση του μαθητικού πληθυσμού της Λευκάδας. Δίνει επίσης και μια έμμεση αλλά έγκυρη μαρτυρία για την κοινωνική διαστρωμάτωση όλου του νησιού.

Για την ανάγνωση των πινάκων αλλά και των επόμενων γραφημάτων, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι εκάστοτε αριθμοί που δείχνουν το «επάγγελμα πατρός» των μαθητών δηλώνουν ετήσιες εγγραφές και όχι πρόσωπα.170 Μερικά παραδείγματα: Αν ένας μαθητής π.χ. τελειώσει κανονικά το Ελληνικό, το επάγγελμα του πατέρα του θα υπολογιστεί 3 φορές. Αν τελειώσει κανονικά και το Γυμνάσιο, θα υπολογιστεί 7 φορές. Αν πάλι μια οικογένεια έχει τέσσερα παιδιά, που τελείωσαν όλα κανονικά το Ελληνικό και το Γυμνάσιο, το επάγγελμα του γονέα θα υπολογιστεί 28 φορές. Αντιθέτως, αν ένας μαθητής τελειώσει το Ελληνικό κανονικά, γραφεί στην Α' τάξη του Γυμνασίου και ύστερα διακόψει τη φοίτηση, το επάγγελμα του γονέα του θα υπολογιστεί 4 φορές. Επομένως, είναι φανερό ότι με αυτό τον τρόπο οι

170. Αυτό εξ άλλου δηλώνεται ρητά σε κάθε πίνακα και γράφημα - δηλώνονται επίσης και οι ελάχιστες περιπτώσεις στις οποίες ο αριθμός αντιπροσωπεύει πρόσωπα και όχι ετήσιες εγγραφές.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/93.gif&w=600&h=915

πίνακες και τα γραφήματα αποτυπώνουν ακριβέστερα ποιων επαγγελματικών ομάδων τα παιδιά έχουν καλύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση και λιγότερες ενδοσχολικές διαρροές και ποιων όχι.

Α) Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος Από τις συνολικά 4.197 (αφαιρούνται οι ορφανοί) ετήσιες εγγραφές μαθητών, οι 4.887, το σύνολο σχεδόν, κατά την καταγραφή του επαγγέλματος του πατέρα τους στα κατάστιχα του αρχείου κατανέμονται ως εξής:

Τετρατάξιο Γυμνάσιο Λευκάδος, 1866-1929: Αναλυτικοί πίνακες επαγγελμάτων

1. Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες 2. Γεωργοί

Δικηγόρος

Ιατρός

Πλοίαρχος

Συμβολαιογράφος

Φαρμακοποιός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΑΕΕ

3. Εκπαιδευτικοί

Δάσκαλος 222

Καθηγητής 22

Παρόν σύνολο 244

Γενικό σύνολο εκπαιδευτικών 245

4. Έμποροι

Έμπορος 653

Παρόν σύνολο 653

Γενικό σύνολο εμπόρων 661

5. Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

5. Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

Αλιεύς

13

Οινοπώλης

37

Αρτοποιός

42

Παντοπώλης

16

Βαφεύς

14

Ράπτης

20

Καφεπώλης

25

Σιδηρουργός

19

Κουρεύς

8

Υποδηματοποιός

77

Κρεοπώλης

Ξενοδόχος

Ξυλουργός

18 18 40

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΚΕΕ

347 394

167 129 51 22 36

405 435

Γεωργός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο γεωργών

707

707 707

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/94.gif&w=600&h=915

6. Κληρικοί

7. Κτηματίες

Ιερεύς

230

Κτηματίας

982

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο κληρικών

230 230

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο κτηματιών

982 990

8. Υπάλληλοι

9. Εργάτες και ναύτες

Δικαστικός

Κλητήρ + κλητήρ δικαστικός

31 55

Εργάτης + εργατικός Ναύτης + ναυτικός

18 16

Πρόξενος + υποπρόξενος

Στρατιωτικός

Συνταξιούχος

21 46 13

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο εργατών + ναυτών

34 34

Τελώνης + τελωνοφύλακας

Τηλεγραφητής

Τραπεζίτης

Υπάλληλος

31 8 13 216

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο υπαλλήλων

434 469

Β) Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος Από τις συνολικά 7.408 (αφαιρούνται οι ορφανοί) ετήσιες εγγραφές μαθητών του σχολείου, οι 6.708, το σύνολο σχεδόν, κατά την καταγραφή του επαγγέλματος του πατέρα τους στα κατάστιχα του αρχείου κατανέμονται ως εξής:

Ελληνικό Σχολείο Λευκάδος, 1866-1929: Αναλυτικοί πίνακες επαγγελμάτων

1. Ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες 2. Γεωργοί

Δικηγόρος

Ζαχαροπλάστης

Ιατρός

Πλοίαρχος

Συμβολαιογράφος

Χρυσοχόος

Φαρμακοποιός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΑΕΕ

187 21 141 97 38 9 35

528 580

Γεωργός

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο γεωργών

1777

1777

1778

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/95.gif&w=600&h=915

3. Εκπαιδευτικοί

4. Έμποροι

Δάσκαλος Καθηγητής

178 43

Έμπορος Εμπορομεσίτης

1050 16

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο εκπαιδευτικών

221 221

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο εμπόρων

1066 1106

5. Κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες

6. Κληρικοί

Αλιεύς

119

Ιερεύς

297

Αρτοποιός

Βαφεύς

Καφεπώλης

157 28 66

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο κληρικών

297 297

Κουρεύς

Κρεοπώλης

Ξενοδόχος

Ξυλουργός

Οινοπώλης

Παντοπώλης

Ράπτης

Σιδηρουργός

Υποδηματοποιός

35 53 31 100 118 57 34 29 215

7. Κτηματίες

Κτηματίας

1222

Παρόν σύνολο Γενικό σύνολο ΚΕΕ

1042 1280

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο κτηματιών

1222 1240

8. Υπάλληλοι

9. Εργάτες και ναύτες

Αστυνομικός Δικαστικός

15

38

Εργάτης + εργατικός Ναύτης + ναυτικός

94 67

Κλητήρ + κλητήρ δικαστικός

Στρατιωτικός

Συνταξιούχος

104 112

30

Παρόν σύνολο 161 Γενικό σύνολο εργατών + ναυτών 161

Τελώνης + τελωνοφύλακας

Τηλεγραφητής

Υπάλληλος

36 20 336

Παρόν σύνολο

Γενικό σύνολο υπαλλήλων

691 805

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/96.gif&w=600&h=915

2. Η κοινωνική προέλευση των μαθητών του Γυμνασίου (και των δύο φύλων αδιακρίτως) συνολικά στη διαχρονία 1829-1929

Κατ' αρχάς, θα εξετάσουμε την κοινωνική προέλευση των μαθητών συνολικά στο διάστημα αυτό. Η προέλευση φαίνεται στο γράφημα 45, που αποτυπώνει τα ποσοστά των ετήσιων εγγραφών του «επαγγέλματος πατρός» στη διαχρονία 1829-1929. Παρατηρούμε ότι, αν αφαιρέσουμε το 17,86% των ορφανών,171 το υπόλοιπο 82,14% κατανέμεται με τρόπο που μας οδηγεί στις εξής βάσιμες διαπιστώσεις:

Η πρώτη έμμεση172 αλλά σαφής διαπίστωση είναι ότι υπερτερούν εμφανώς τα κοινωνικά-επαγγελματικά εκείνα στρώματα που ζουν, αποκλειστικά ή κυρίως ή σε ικανοποιητικό ποσοστό, σε αστικό περιβάλλον (στην πόλη της Λευκάδας, δηλαδή) σε βάρος των στρωμάτων που ζουν, αποκλειστικά ή κυρίως, εκτός πόλης. Τα παιδιά αυτών που ανήκουν στην πρώτη ομάδα173 (έμποροι, υπάλληλοι, εκπαιδευτικοί, ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, κληρικοί εν μέρει και το μεγάλο μέρος των κτηματιών) αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών του Γυμνασίου Λευκάδος κατά το χρονικό αυτό διάστημα.

Η ανωτέρω διάκριση μέχρι ενός βαθμού θα μπορούσε να θεωρηθεί και διάκριση αγροτικού και αστικού στοιχείου, με όλες τις αναγκαίες προεκτάσεις που αυτή συνεπάγεται. Αλλά μόνο μέχρι ενός βαθμού: στον αστικό πόλο του σχήματος χωράνε εύκολα οι υπάλληλοι, οι πολλοί έμποροι, οι περισσότεροι επαγγελματίες και οι εκπαιδευτικοί της μέσης εκπαίδευσης, αλλά πολλοί κτηματίες πρέπει να περάσουν στον άλλο πόλο μαζί με τους γεωργούς - άρα, το σχήμα δεν είναι άρτιο, αν και φαίνεται πειστικό. Δεν έχουμε

171. Εδώ δημιουργείται ένα δυσεπίλυτο μεθοδολογικό πρόβλημα: αν κατανείμουμε το ποσοστό των ορφανών στις διάφορες επαγγελματικές ομάδες -ή ισόποσα ή ανάλογα με το ποσοστά της καθεμίας-, πιθανότατα θα υποπέσουμε σε σφάλμα, διότι θα αγνοήσουμε την κρίσιμη σχέση ανάμεσα στη θνησιμότητα των ανθρώπων και στην κοινωνική τους θέση (θέση που βρίσκεται σε στενή σχέση με το επάγγελμα που ασκούν).

172. Σημειωτέον ότι στα κατάστιχα του Αρχείου η διάκριση κατοίκου της πόλης / κατοίκου των χωριών σε λίγες περιπτώσεις δηλώνεται. Στη στήλη «τόπος καταγωγής» σημειώνονται τα γενικά «Λευκάς» ή «Λευκάδιος». Επιχειρούμε μέσω της μελέτης των επαγγελμάτων να αναπληρώσουμε εν μέρει αυτή την έλλειψη και να δείξουμε σε αδρές γραμμές τη συμμετοχή των αστικών και αγροτικών στρωμάτων αντιστοίχως στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού.

173. Για να γίνουμε σαφέστεροι: οι υπάλληλοι, οι έμποροι και οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες ζουν αποκλειστικά ή κυρίως στην πόλη. Οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί (της μέσης εκπαίδευσης) και οι κατώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες ζουν επίσης στην πόλη. Στην πόλη ζουν και πολλοί κληρικοί (διότι η πόλη έχει πολλούς ναούς) και μεγάλο μέρος των κτηματιών.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/97.gif&w=600&h=915

τα πλήρη στοιχεία του τόπου καταγωγής για να καταρτίσουμε το σχήμα «μαθητές από την πόλη» - «μαθητές από την ύπαιθρο», αλλά από τα στοιχεία των ετών 1867-87 και 1910-29 (βλ. γραφήματα 61 και 62) διαπιστώνουμε ότι συνολικά μεν οι μαθητές από την πόλη υπερτερούν των μαθητών από την ύπαιθρο (58,04% έναντι 41,96%), όμως ο αριθμός των τελευταίων από το 1916 και ύστερα αρχίζει να αυξάνεται και, τελικά, να ξεπερνάει τον αριθμό των πρώτων174 - δηλαδή, η αρχική εικόνα ανατρέπεται. Εύκολα συνάγεται ότι η αυξημένη ζήτηση γυμνασιακής παιδείας από τους κατοίκους της υπαίθρου προϋποθέτει άνοδο του οικονομικού και πολιτιστικού τους επιπέδου και επαγγελματική επέκταση πέραν του γεωργικού επαγγέλματος πάντα συγκριτικά με το παρελθόν. Η αύξηση αυτή των μαθητών της υπαίθρου φαίνεται να συμβαδίζει με το πανελλαδικής εμβέλειας ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά,175 ότι δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης παρατηρείται εκεί που υπάρχει «έντονη και μαζική αγροτική έξοδος» - με διαφορετικά λόγια, ότι στη μέση εκπαίδευση, και κατά μείζονα λόγο στο δεύτερο κύκλο της, το Γυμνάσιο, κατευθύνονται οι γόνοι των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών γεωργών, του κοινωνικούεπαγγελματικού στρώματος δηλαδή που αποτελεί τη συντριπτική πλειοψηφία ή και την ολότητα, ενίοτε, του πληθυσμού της υπαίθρου. Πρέπει να επισημάνουμε ότι αυτό ισχύει μόνο για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, γιατί τα συνολικά στοιχεία της διαχρονίας οδηγούν προς άλλη κατεύθυνση, όπως θα φανεί αμέσως. Αλλά και η συσχέτιση του αριθμού των μαθητώνπαιδιών των γεωργών με το σύνολο του μαθητικού δυναμικού οδηγεί με σιγουριά στο ίδιο συμπέρασμα: στη συνάρτηση του χρόνου το ποσοστό των παιδιών των γεωργών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού αυξάνεται θεαματικά. Το 1876 αντιστοιχούν 8 παιδιά γεωργών σε σύνολο μαθητών 66 (1/8,5) και ακολούθως η σχέση ανά δεκαετία διαμορφώνεται ως εξής: 3/36 (1/12) το 1880, 2/55 (1/27,5) το 1890, 4/52 (1/13) το 1900, 10/87 (1/8,7) το 1910, 26/151 (1/5,8) το 1920 και 68/209 (1/3,07) το 1929. Δηλαδή, στο τέλος ένας στους τρεις μαθητές του Γυμνασίου ήταν παιδί γεωργού.

Μια τρίτη διαπίστωση είναι ότι ευκολότερα καταρτίζεται το ακόλουθο κοινωνιολογικό σχήμα: τα παιδιά των ισχυρότερων οικονομικά-κοινωνικά-πολιτισμικά στρωμάτων (κτηματίες, έμποροι και ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες βασικά και, δευτερευόντως, υπάλληλοι, κληρικοί και εκπαιδευτικοί)

174. Για καλύτερη εκτίμηση των δεδομένων αυτών, να σημειώσουμε μόνο ότι ο πληθυσμός της πόλης στην καλύτερη περίπτωση κυμαίνεται γύρω στο 20% του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας (βλ. Ροντογιάννης, «Ο πληθυσμός της Λευκάδος...», ό.π., σ. 114-133, και Χουλιαράκης, ό.π., passim).

175. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-426.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/98.gif&w=600&h=915

υπερτερούν συντριπτικά των παιδιών των ασθενέστερων, ως προς τα ανωτέρω χαρακτηριστικά, στρωμάτων (των γεωργών, των κατώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και των εργατών-ναυτών): τα παιδιά των κτηματιών, των εμπόρων και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών -δηλαδή, της ιθύνουσας τάξης, αποτελούμενης από τους κτηματίες (άρχοντες ή αφεντάδες) και τα ανώτερα αστικά στρώματα- αποτελούν το 51,39% του μαθητικού πληθυσμού. Αν σε αυτό προστεθεί το συγκεντρωτικό ποσοστό των υπαλλήλων, των κληρικών και των εκπαιδευτικών, που είναι 21,97%, φθάνουμε στο 73,36%. Για να εκτιμήσουμε την κυριαρχία αυτή στην πλήρη της διάσταση, πρέπει να συνυπολογίσουμε ότι τα υστερούντα εκπαιδευτικώς στρώματα πληθυσμιακώς υπερτερούν των εκπαιδευτικώς υπερτερούντων. Αρκεί μόνο ένα δεδομένο: όπως ήδη σημειώσαμε, ο πληθυσμός της πόλης, όπου διαμένουν τα ισχυρότερα οικονομικο-κοινωνικώς στρώματα, στην καλύτερη περίπτωση κυμαίνεται γύρω στο 20% του συνολικού πληθυσμού της Λευκάδας.176

Η διαπίστωση αυτή δύσκολα γίνεται συμβατή με το προαναφερθέν ερμηνευτικό σχήμα του Κ. Τσουκαλά,177 ότι δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης το αποτελούν οι γόνοι των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών γεωργών. Η επιφύλαξη αυτή θα μπορούσε να διατυπωθεί και διαφορετικά: τα εκπαιδευτικά δεδομένα της Λευκάδας178 δεν κινούνται στην ίδια φορά με την, κατά Τσουκαλά, επικρατούσα σε πανελλαδικό επίπεδο τάση. Παρατηρούμε ότι η παρούσα διαπίστωση έρχεται σε αντίφαση με τη διαπίστωση που κάναμε ανωτέρω, ότι δηλαδή από το 1916 και έπειτα αυξάνει εντυπωσιακά ο αριθμός των μαθητών που κατάγονται από την ύπαιθρο -δηλαδή, από το χώρο των μικροϊδιοκτητών-μικροκαλλιεργητών γεωργών- και υπερβαίνει τον αριθμό των μαθητών από την πόλη. Τη λύση της αντίφασης την υποδείξαμε: η περίπτωση της Λευκάδας συμβαδίζει με το σχήμα του Τσουκαλά μόνο από το μέσον της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Στη διαχρονία όμως τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι το σχήμα αυτό δεν ισχύει για τη Λευκάδα.

Μια τέταρτη διαπίστωση είναι ότι ειδικά το ποσοστό της συμμετοχής των επαγγελματικών στρωμάτων που αυτοχαρακτηρίζονται (ή τα χαρακτηρίζουν

176. Βλ. ανωτέρω, υποσημείωση 174.

177. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-426.

178. Για την πληρέστερη κατανόηση του ζητήματος, να πούμε ότι ένα μεγάλο μέρος του μαθητικού δυναμικού του Γυμνασίου Λευκάδος (10,03% επί Ιονίου Κράτους και 34,13% μετά την Ένωση - βλ. γραφήματα 57 και 60 αντίστοιχα) έχουν τόπο καταγωγής εκτός Λευκάδος και είναι, κυριότατα παιδιά κτηματιών, εμπόρων, ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών και υπαλλήλων: τα παιδιά των κτηματιών, των εμπόρων και των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών έρχονται κυρίως από την όμορη Ακαρνανία και των υπαλλήλων από όλη την Ελλάδα.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/99.gif&w=600&h=915

ζουν) «εργάτες» και «ναύτες» -δηλαδή, των στρωμάτων που η ονομασία τους υποδηλώνει ότι τα μέλη τους είναι υποκείμενα εξαρτημένης εργασίαςστη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Γυμνασίου Λευκάδος είναι μηδαμινό. Αυτό σημαίνει ευθέως ότι η δυνατότητα πρόσβασης των στρωμάτων αυτών στο δεύτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Για να αξιολογήσουμε όμως και αυτή τη διαπίστωση στην πλήρη της διάσταση, πρέπει να πούμε ότι: α) το στρώμα «εργάτες» και «ναύτες» αριθμητικά είναι πολύ μικρό: αν και δεν υπάρχουν στατιστικά στοιχεία, είναι προφανές ότι αποτελούν, κυρίως, ένα πολύ μικρό τμήμα του 20%, που είναι το (υψηλότερο) ποσοστό των κατοίκων της πόλης στη διαχρονία 1829-1929 και ορισμένοι κατάγονται από τα χωριά ή άλλους τόπους (όπως, π.χ., οι ναυτικοί από το Μεγανήσι και τη Ζαβέρδα αντίστοιχα), και β) ότι το δείγμα που εξετάζουμε είναι πολύ μικρό: σε απόλυτες τιμές μόλις 8 ατόμων αναγράφεται επάγγελμα «ναύτης» ή «ναυτικός» και άλλων 6 «εργάτης» ή «εργατικός» σε όλη τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε - τη στιγμή που οι αντίστοιχοι αριθμοί για το Ελληνικό Σχολείο της πόλης είναι 33 και 44 για τη χρονική περίοδο 1866-1929. Αυτή η ισχνότητα του δείγματος βέβαια αφ' ενός επιβεβαιώνει, από μια άλλη πλευρά, τη διαπίστωση ότι η δυνατότητα πρόσβασης της επαγγελματικής της ομάδας στο Γυμνάσιο είναι πολύ μικρή και αφ' ετέρου ενισχύει την άποψη περί της ολιγαριθμίας της.

Σημαντική είναι η διαπίστωση ότι το 25,49% μαθητών του Γυμνασίου, το 1/4 του μαθητικού δυναμικού, στη διαχρονία 1829-1929 είναι παιδιά κτηματιών. Το ποσοστό είναι αναμφισβήτητα μεγάλο συγκριτικά με τον αριθμό των κτηματιών της Λευκάδας. Οι κτηματίες αποτελούν μια μικρή μειοψηφία179 του πληθυσμού, ασύγκριτα μικρότερη από το ανωτέρω 25,49%. Η ονομασία «κτηματίας», όπως έχουμε πει, σημαίνει κατά κανόνα το μεγαλοκτηματία, αυτόν που δεν εργάζεται χειρωνακτικά στα κτήματα του. Όσο

179. Κατά τον Ροντογιάννη, η τάξη των κτηματιών-ευγενών κατά την έναρξη της Ενετοκρατίας αριθμεί μόνο 70 μέλη και, όσο και αν αυξάνεται ο αριθμός τους μετά το 1760, δεν παύουν να αποτελούν μια «ελάχιστη μειοψηφία». Και κατά την περίοδο της «Προστασίας» συνεχίζεται η ίδια κοινωνική διαίρεση σε τάξεις και, παρότι ο αριθμός των κτηματιών συνεχίζει να αυξάνεται, είμαστε βέβαιοι ότι δεν παύουν να αποτελούν παρά μια μικρή μειοψηφία. Βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π.. σ. 650-652, και τ. Β', ό.π., σ. 494 (με τον Ροντογιάννη συμφωνεί και η Αναστασία Παπαδία-Λάλα, ό.π., σ. 436). Και παρόλο που είναι δεδομένο ότι, τουλάχιστον κατά την εποχή του 1ονίου Κράτους, «οι πιο αρχοντικές οικογένειες κρατούσαν σπίτι τα παιδιά τους και τα μάθαιναν τα πρώτα γράμματα με ιδιωτικούς δασκάλους» (Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220), θεωρώ ότι τα στοιχεία που παραθέτουμε τεκμηριώνουν επαρκέστατα την άποψη που υποστηρίζουμε, ότι δηλαδή οι κτηματίες της Λευκάδας κάθε άλλο παρά τηρούν αρνητική στάση έναντι της δημόσιας μέσης εκπαίδευσης στη διαχρονία 1829-1929.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/100.gif&w=600&h=915

και αν η ονομασία αυτή μπορεί να χρησιμοποιείται καταχρηστικά και για ανθρώπους που δεν είναι μεγαλοκτηματίες αλλά απλοί γεωργοί, το ποσοστό εξακολουθεί να παραμένει ιδιαίτερα υψηλό. Η διαπίστωση έρχεται σε μερική (γιατί το σχήμα του δεν είναι ενιαίο για όλα τα Ιόνια) αντίθεση με την άποψη του Τσουκαλά,180 αν διαβάζω σωστά και δεν συγχέω τα σημαινόμενα της ορολογίας του, ότι στα Ιόνια Νησιά η γαιοκτητική αριστοκρατία τηρεί έντονα αρνητική στάση απέναντι στη δημόσια εκπαίδευση και προτιμά να στέλνει τα παιδιά της σε ιδιωτικά σχολεία ή να τα εκπαιδεύει κατ' οίκον - αυτό, κατά τον Τσουκαλά, ίσχυε κυρίως στην Κέρκυρα και στη Ζάκυνθο και πολύ λιγότερο στη Λευκάδα και στους Παξούς. Το γεγονός ότι στη Λευκάδα καταγράφονται υψηλά ποσοστά συμμετοχής των κτηματιών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Γυμνασίου αποκλίνει από το συνολικό σχήμα του Τσουκαλά για τα Ιόνια και συγκλίνει στο ειδικό για τη Λευκάδα και τους Παξούς. Και ως ενισχυτικό της άποψης μου έρχεται το γεγονός ότι η συμμετοχή των κτηματιών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού είναι μεγαλύτερη στο 19ο αιώνα -δηλαδή, στο χρόνο που εστιάζει περισσότερο την προσοχή του ο Τσουκαλάς- και μικρότερη στον 20ό.Αυτό προκύπτει εύκολα, αν συσχετίσουμε τον αριθμό των παιδιών των κτηματιών και το σύνολο του μαθητικού δυναμικού στη συνάρτηση του χρόνου: ενώ όλο το 19ο αιώνα τα ποσοστά των παιδιών των κτηματιών στη σύνθεση του μαθητικού δυναμικού κυμαίνονται μεταξύ του 30% και του 40%, τον 20ό αιώνα η τάση αντιστρέφεται. Το 1900 σε σύνολο 55 μαθητών αντιστοιχούν 15 παιδιά κτηματιών (1/5), το 1910 η σχέση είναι 16/87 (1/5,4), το 1920 17/151 (1/8,9) και το 1929 17/209 (1/12,3). Την ευκρίνεια της τάσης τη συσκοτίζει κάπως η σχέση των δύο μεγεθών το 1924: σε σύνολο 227 αντιστοιχούν 57 παιδιά κτηματιών (1/4). Δεν μπορώ να την ερμηνεύσω ικανοποιητικά, αλλά νομίζω ότι δεν ακυρώνει τη διαπίστωση περί της φθίνουσας τάσης της συμμετοχής των κτηματιών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού.

Αξιοπρόσεκτο είναι το ποσοστό των μαθητών που είναι παιδιά κληρικών, δεδομένου του περιορισμένου ποσοστού της ομάδας αυτής επί του συνολικού πληθυσμού - ποσοστό σαφώς κατώτερο του 4,95%, που είναι το ποσοστό των παιδιών της επί του μαθητικού πληθυσμού στη διαχρονία 18291929. Το γεγονός αυτό απλώς επιβεβαιώνει την εκτίμηση ότι η κοινωνική αυτή ομάδα έχει ισχυρή παρουσία σε όλους τους χώρους, οι οποίοι λειτουργούν ως εφαλτήρια ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας - άρα, και στο δεύτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι για την εποχή αυτή το κατ' εξοχήν εφαλτήριο.

180. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 422-424. Βλ. και την προηγούμενη υποσημείωση.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/101.gif&w=600&h=915

Ό,τι είπαμε για τα παιδιά των κληρικών, τα ίδια περίπου θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς και για την περίπτωση των εκπαιδευτικών.

3. Η κοινωνική προέλευση των μαθητών του Γυμνασίου (και των δύο φύλων αδιακρίτως) στη διαχρονική της εξέλιξη: σύγκριση των στοιχείων επί 1ονίου Κράτους και μετά την Ένωση Πριν προχωρήσουμε στην ανάγνωση των γραφημάτων, να υπενθυμίσουμε ότι δεν έχουμε στοιχεία για το «επάγγελμα πατρός» για τα έτη 1829-1836 και 1857-1866. Η έλλειψη αυτή αφαιρεί από την εγκυρότητα των διαπιστώσεών μας, γιατί συρρικνώνει αριθμητικά το δείγμα που εξετάζουμε και πιθανότατα αλλοιώνει τη σύνθεση των επαγγελμάτων σε κάποιο βαθμό άρα, το κάνει στατιστικώς λιγότερο αποδοτικό για την περίοδο 1829-1866. Το ποσοστό αυτών για τους οποίους δεν δηλώθηκε επάγγελμα πατρός ανέρχεται σε 48,86%, έναντι 51,24% αυτών για τους οποίους δηλώθηκε (μέσα στο 51,24% συμπεριλαμβάνονται και οι ορφανοί). Αν προσθέσουμε στο ποσοστό αυτών για τους οποίους δεν δηλώθηκε επάγγελμα πατρός και το ποσοστό των ορφανών, φθάνουμε στο 60,91%, έναντι υπολοίπου 39,09% εκείνων για τους οποίους δηλώθηκε. Τα ποσοστά επί τοις % στα επόμενα γραφήματα της περιόδου αυτής υπολογίζονται επί αυτού του 39,09%. Για την περίοδο 1866-1929 υπολογίζονται αφού αφαιρέσουμε μόνο το ποσοστό των ορφανών, μια και για την περίοδο αυτή το «επάγγελμα πατρός» δηλώνεται κανονικά.

Ας παρακολουθήσουμε τώρα πώς εξελίσσεται η κοινωνική προέλευση των μαθητών στην παράμετρο του χρόνου. Θα μας καθοδηγήσουν τα γραφήματα 46 και 47, που καταγράφουν τα ποσοστά των ετήσιων εγγραφών του επαγγέλματος πατρός των μαθητών στα χρόνια του Ιονίου Κράτους και μετά την Ένωση αντιστοίχως - επομένως, η αντιβολή τους μας οδηγεί στην παράμετρο του χρόνου. Για να έχουμε μια εικόνα και των πραγματικών αριθμητικών μεγεθών, κατασκευάστηκε το γράφημα 48, που μας δείχνει τον πραγματικό αριθμό των φυσικών προσώπων της κάθε επαγγελματικής ομάδας τα παιδιά της οποίας φοίτησαν στο τετρατάξιο Γυμνάσιο. Αν αφαιρέσουμε το ποσοστό των ορφανών και -για την περίοδο 1829-1866- όσων δεν δηλώθηκε το επάγγελμα πατρός, παρατηρούμε ότι το υπόλοιπο κατανέμεται με τρόπο που μας οδηγεί στις εξής βάσιμες διαπιστώσεις:

Οι ορφανοί —τα ποσοστά των οποίων δεν αναφέρονται στα γραφήματα— αποτελούν το ένα πέμπτο περίπου, το 23,72%, του μαθητικού πληθυσμού, με την επιφύλαξη ότι στον υπολογισμό δεν υπολογίζονται αυτοί για τους οποίους δεν δηλώθηκε επάγγελμα πατρός και οι οποίοι αποτελούν το μισό περίπου του μαθητικού πληθυσμού της περιόδου 1829-1866. Αν υπολογιστούν και αυτοί, το ποσοστό των ορφανών πέφτει στο 12,16%. Αν όμως κα-

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/102.gif&w=600&h=915

κατανείμουμε μέσα στους «αδήλωτους», όπως είναι λογικό, ένα αναλογικό ποσοστό ορφανών, τότε φθάνουμε πάλι σε ποσοστό ορφανών για την περίοδο αυτή κοντά στο 23,72%. Είναι προφανές ότι η θνησιμότητα είναι πολύ μεγάλη και, μάλιστα, σε σχετικά νέους ανθρώπους.181

Κατά την περίοδο του Ιονίου Κράτους εντυπωσιακό είναι το 37,8% -πάνω από το 1/3 του μαθητικού δυναμικού του σχολείου- των παιδιών των κτηματιών, που δείχνει, εκτός πάσης αμφιβολίας, ότι τα παιδιά αυτής της επαγγελματικής-κοινωνικής κατηγορίας αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία του μαθητικού πληθυσμού. Το ποσοστό είναι πολύ μεγαλύτερο από το ποσοστό της περιόδου μετά την Ένωση (βλ., εκτός από το γράφημα 47, και το γράφημα 48, το οποίο μας δείχνει σε πραγματικούς αριθμούς ό,τι το γράφημα 47 σε ποσοστό ετήσιων εγγραφών) και, επομένως, και από το ποσοστό της διαχρονίας 1829-1929 (γράφημα 45). Με άλλα λόγια, φαίνεται ότι οι κτηματίες της Λευκάδας επί Ιονίου Κράτους κατηύθυναν τα παιδιά τους στη δημόσια μέση εκπαίδευση με ιδιαίτερη επιμονή. Η πτώση του ποσοστού δεν σημαίνει ότι η επιμονή αυτή κάμπτεται μετά την Ένωση. Απλώς, το ποσοστό πέφτει καθώς αλλάζει βαθμιαία η κοινωνική διαστρωμάτωση και, παράλληλα, το στρώμα των κτηματιών μειώνεται αριθμητικά και εξασθενεί η κοινωνική του ισχύς, ενώ συγχρόνως αυξάνεται η ικανότητα πρόσβασης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση άλλων κοινωνικο-επαγγελματικών κατηγοριών (κυρίως γεωργών και εμπόρων). Αν τώρα συνδέσουμε την παρούσα διαπίστωση με το συνολικό σκεπτικό που αναπτύξαμε κατά την εξέταση της κοινωνικής προέλευσης των μαθητών και των δύο φύλων στο Γυμνάσιο στο διάστημα 1829-1929, καταλήγουμε στο εξής: στη Λευκάδα επί Ιονίου Κράτους καταγράφονται τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής των κτηματιών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσής της, γεγονός που αποκλίνει

181. Για το πρόβλημα αυτό και, ειδικότερα, για τη θνησιμότητα στην πόλη της Λευκάδας κατά την εποχή της Αγγλικής Προστασίας, βλ. Ροντογιάννης «Οι πρωτεύουσες της Λευκάδος», Επετηρίς Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών, τ. Ζ' (1988), σ. 196-200. Ο Ροντογιάννης συλλέγει, τις πληροφορίες του γιατρού Goodisson για τη Λευκάδα, οι οποίες περιέχονται στο βιβλίο του Historical and Topographical Essay, London 1822. Ο Goodisson, ο οποίος έζησε πέντε χρόνια στη Λευκάδα, μας πληροφορεί ότι η πνευμονία (την άνοιξη) και οι πυρετοί (το καλοκαίρι) θερίζουν τον πληθυσμό της πόλης και θεωρεί ότι οι βασικές αιτίες της έξαρσης των ασθενειών είναι το νοσηρό, λόγω της μεγάλης υγρασίας, κλίμα της πόλης, η βρωμιά της και οι ανθυγιεινές κατοικίες της. Συλλέγει επίσης τις ανάλογες πληροφορίες από το βιβλίο του D.T. Ansted, The Ionian Islands, London 1863, ο οποίος επισκέφτηκε τη Λευκάδα το 1863 και μας δίνει μια καθόλου κολακευτική εικόνα για την καθαριότητα της πόλης και για την ποιότητα των κατοικιών της. Ο ίδιος ο Ροντογιάννης (Η εκπαίδευση..., ό.π., σ. 220 και 238), πάντα οξυδερκής παρατηρητής και πολύ κοντά στη ζωντανή παράδοση του πρόσφατου παρελθόντος (γεννήθηκε το 1911), σχολιάζει το μεγά-

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/103.gif&w=600&h=915

νει από το γενικό σχήμα του Τσουκαλά182 για τα Ιόνια περισσότερο απ' ό,τι για τη μετά την Ένωση περίοδο και για τη σύνολη διαχρονία 1829-1929.

Η συμμετοχή των παιδιών των «γεωργών» στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού του Γυμνασίου κινείται με έντονα ανοδικούς ρυθμούς: από το 7,04% της περιόδου του Ιονίου Κράτους φθάνουμε στο 16,97% της περιόδου μετά την Ένωση - το ποσοστό σχεδόν τριπλασιάζεται. Το εύρημα αυτό συμβαδίζει με το ερμηνευτικό σχήμα του Τσουκαλά ως προς την τάση που δείχνει, δηλαδή την αλματώδη αύξηση του ποσοστού των παιδιών των γεωργών-μικροϊδιοκτητών στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού της μέσης εκπαίδευσης, ιδίως μετά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα αλλά, όπως αναλυτικά ανωτέρω εξηγήσαμε, όχι ως προς το τελικό αποτέλεσμα: το συνολικό ποσοστό των παιδιών των γεωργών, μαθητών του Γυμνασίου Λευκάδας, στη διαχρονία εξακολουθεί να είναι χαμηλό συγκριτικά με τα ποσοστά των άλλων επαγγελματικών κατηγοριών.

Τα ποσοστά των παιδιών των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών είναι υψηλότερα στα χρόνια του Ιονίου Κράτους (14,26%) και πέφτουν μετά την Ένωση (10, 44%). Το πρώτο ποσοστό δείχνει ότι τα κοινωνικώς και πολιτισμικώς προνομιούχα στρώματα κατευθύνουν τα παιδιά τους προς τη μέση εκπαίδευση - τάση που, τηρουμένων των αναλογιών, εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα. Το ποσοστό, πάντως, είναι ιδιαίτερα υψηλό, αν ληφθεί υπόψη ότι στην κοινωνία του 19ου αιώνα τα στρώματα αυτά δεν είναι πολυάνθρωπα - με διαφορετική διατύπωση: το μαθητικό 14, 26% δεν αντιστοιχεί σε ένα αριθμητικά ίδιο ποσοστό του στρώματος των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών ως προς το σύνολο του πληθυσμού του νησιού. Και η πτώση του ποσοστού σε 10,44% μετά την Ένωση δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως απροθυμία του στρώματος αυτού να κατευθύνει τα παιδιά του προς το Γυμνάσιο.

μεγάλο ποσοστό ορφανών μαθητών κατά την πρώτη δεκαπενταετία του Δευτερεύοντος Σχολείου Λευκάδος και θεωρεί το νοσηρό κλίμα της πόλης ως την πηγή του κακού. Δηλαδή, στην περίπτωση της Λευκάδας, στο δεδομένο στις κοινωνίες της εποχής χαμηλό μέσο όρο ζωής προστίθενται και οι ανωτέρω τρεις επιβαρυντικοί παράγοντες, οι οποίοι επιδεινώνουν την ήδη κακή κατάσταση. Πολύτιμες πληροφορίες για τη Λευκάδα επί του θέματος αυτού στο: Ματούλα Τομαρά-Σιδέρη, Νίκος Σιδερής, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, αρ. 4, Αθήνα 1986.

182. Αποκλίνει περισσότερο, γιατί ο Τσουκαλάς υποστηρίζει ότι η αρνητική διάθεση της ιόνιας γαιοκτητικής αριστοκρατίας έναντι της δημόσιας εκπαίδευσης (στοιχειώδους και μέσης) ήταν πιο έντονη επί Ιονίου Κράτους, ενώ τα ευρήματα που προσάγουμε κινούνται προς την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, τουλάχιστον όσον αφορά τη μέση εκπαίδευση. Βλ. και ανωτέρω «Η κοινωνική προέλευση των μαθητών και των δύο φύλων στο Γυμνάσιο, 1829-1929», όπου εκτίθεται αναλυτικότερα το σχετικό ζήτημα.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/66/gif/104.gif&w=600&h=915

Απλούστατα, όπως δείχνουν τα γραφήματα 45, 46 και 47, καθώς αυξάνεται θεαματικά σε απόλυτους αριθμούς το μαθητικό δυναμικό του Γυμνασίου, αυξάνεται θεαματικά και το ποσοστό των παιδιών άλλων επαγγελματικών-κοινωνικών κατηγοριών, μερικές από τις οποίες (π.χ., οι γεωργοί) είναι σαφώς πολυπληθέστερες. Οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έχοντας ήδη υψηλά ποσοστά, αντικειμενικά δεν έχουν τη δυνατότητα να τα αυξήσουν ανάλογα. Με άλλα λόγια, στο εσωτερικό του κοινωνικού στρώματος των ανώτερων ελεύθερων επαγγελματιών η ζήτηση γυμνασιακής παιδείας συνεχίζεται έντονη, αλλά το ποσοστό της επί του συνολικού μαθητικού δυναμικού μειώνεται. Για το λόγο αυτόν, το συνολικό ποσοστό τους (10,91%) στη διαχρονία 1829-1929 δεν ισορροπεί ανάμεσα στα ποσοστά των δύο περιόδων, αλλά προσεγγίζει το 10,44% της περιόδου 1866-1929: το δικό τους ποσοστό είναι ήδη υψηλό και, παράλληλα, αυξάνεται θεαματικά το μαθητικό δυναμικό του Γυμνασίου κατά το διάστημα 1866-1929 (και γιατί οι ρυθμοί αύξησης του μαθητικού δυναμικού εντείνονται και γιατί η περίοδος 1866-1929 είναι σχεδόν διπλάσια χρονικώς από την προηγούμενη).

Το ποσοστό των παιδιών των εμπόρων διπλασιάζεται στα χρόνια μετά την Ένωση: από 8,76% γίνεται 15,87%. Αυτή η εξέλιξη είναι φυσιολογική και αναμενόμενη, εφόσον ασπαζόμαστε την κλασική κοινωνιολογική παραδοχή ότι οι έμποροι αποτελούν ένα βασικό κύτταρο του αστικού ιστού και ότι σε αυτό το κοινωνικό στρώμα είναι έντονη η έφεση για τη μάθηση και τη, μέσω αυτής, ανοδική επαγγελματική κινητικότητα στο πλαίσιο μιας κοινωνίας υπό διαμόρφωση -σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα- και, επομένως, παρέχουσας και προσδοκίες και πραγματικές ευκαιρίες για την άνοδο αυτή. Ο μέσος όρος 15% στη διαχρονία 1829-1929 δεν ισορροπεί ανάμεσα στο 8,76% του Ιονίου Κράτους και στο 15,7% του τετραταξίου Γυμνασίου, αλλά προσεγγίζει το δεύτερο ποσοστό. Αυτό γίνεται επειδή: α) στο κοινωνικό αυτό στρώμα, προϊόντος του χρόνου, αυξάνεται η ζήτηση μέσης εκπαίδευσης, πράγμα που είναι αντικειμενικά εφικτό, γιατί τα ποσοστά του δεν ήταν υψηλά κατά την εποχή του Ιονίου Κράτους και γι' αυτό επιδέχονταν βελτίωση, και β) ο συνολικός αριθμός των μαθητών το χρονικό διάστημα 1866-1929 είναι πολύ υψηλότερος από τον αντίστοιχο της περιόδου 1829-1866.

Το ποσοστό των παιδιών που οι γονείς τους ανήκουν στους κατώτερους ελεύθερους επαγγελματίες σημειώνει μια μικρή πτώση: από το 11,68% της περιόδου 1829-1866 πέφτει στο 9,46% της περιόδου μετά την Ένωση. Ενδέχεται η απόκλιση να κινείται στα όρια του στατιστικού λάθους, καθώς στην πρώτη περίοδο ο αριθμός των μαθητών, όπως εξηγήσαμε ήδη, είναι πολύ μικρότερος από τον αριθμό των μαθητών της δεύτερης περιόδου. Αλλά, επειδή η ομάδα αυτή δεν είναι τόσο ολιγάριθμη όσο οι ανώτεροι ελεύθεροι επαγγελματίες, έστω και με την αίρεση αυτής της επιφύλαξης, η τάση διαφαίνεται

Σελ. 104
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση εκπαίδευση στη Λευκάδα (1829-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 85
    

    Εκπαιδευτικός. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είτε στη δημόσια εκπαίδευση (στοιχειώδη και μέση) είτε στην ιδιωτική. Αυτή η ομάδα μπορεί να ενταχθεί στην πέμπτη, δηλαδή στους υπαλλήλους, αλλά τη διέκρινα λόγω ερευνητικών αναζητήσεων ευλόγου ενδιαφέροντος.

    Ναύτης και εργάτης. Οι γονείς των μαθητών που ασκούν ένα από τα δύο αυτά επαγγέλματα. Η διάκριση της ομάδας αυτής έγινε με την επιδίωξη να φανεί αν υπάρχουν τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή -έστω και σε επίπεδο ονοματολογίας- κοινωνικά μορφώματα της μισθωτής εργασίας και δυνατότητα πρόσβασής τους στο εκπαιδευτικό σύστημα.

    Οι πίνακες των επί μέρους επαγγελμάτων, τα οποία ομαδοποιήθηκαν στις ανωτέρω κατηγορίες, παρατίθενται μετά το «συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας 1829-1929». Και είναι αναγκαίο ο αναγνώστης να γνωρίζει καλά και το σκεπτικό και τα δεδομένα της ομαδοποίησης αυτής, πριν μελετήσει τα συμπεράσματα που εξάγονται από την ανάγνωση των σχετικών γραφημάτων.

    β) Συνοπτικό διάγραμμα της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας, 1829-1929 Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να παραθέσουμε ένα σύντομο σημείωμα για τη βασική δομή της λευκαδίτικης κοινωνίας στην εξεταζόμενη εκατονταετία 1829-1929, ούτως ώστε οι επί μέρους επαγγελματικές κατηγορίες να ενσωματωθούν σε ευρύτερα κοινωνικά σύνολα και να αποκαλυφθούν οι αρμοί που τις συνδέουν με αυτά.

    Επί Βενετοκρατίας Επειδή τα κοινωνικά φαινόμενα χαρακτηρίζονται από τις μεγάλες και τις μεσαίες διάρκειες και λίγο επηρεάζονται από τις τομές της πολιτικής ιστορίας, θα δώσουμε πρώτα μια διαγραμματική εικόνα της κοινωνίας της Λευκάδας κατά την εποχή της Βενετοκρατίας, αφού σημειώσουμε ότι η εικόνα αυτή αποτελεί απλώς τη στατική κάτοψη μιας κοινωνίας που δεν έμεινε στάσιμη, αλλά υπέστη πολλές αλλαγές στο χρονικό αυτό διάστημα.152

    α) Η πόλη. Η κυρίαρχη τάξη είναι οι nobili, δηλαδή οι «ευγενείς» ή «άρχοντες» ή «αφέντες», οι οποίοι αποτελούν μια ελάχιστη μειοψηφία. Είναι

    152. Για τη σκιαγράφηση της δομής της κοινωνίας της Λευκάδας επί Βενετοκρατίας βλ. Ροντογιάννης, Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τ. Α', ό.π., σ. 650-654. Πολύτιμες πληροφορίες, ιδίως για τον αστικό κοινωνικό χώρο, Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Ο θεσμός των αστικών κοινοτήτων στον ελληνικό χώρο κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας (13ος-18ος αιώνας). Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, αρ. 39, Βενετία 2004, σ. 428-454.