Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 110-129 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/110.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Με βάση τα προηγούμενα μπορούμε να πούμε πως από το 1850 αρχίζει μια νέα φάση ανάπτυξης της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών στη χώρα μας. Το γεγονός αυτό, μαζί με το ότι για το διάστημα 1840-1850 δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες, δημιούργησε ίσως την εντύπωση ότι η Δημοτική Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας αρχίζει γύρω στα 1850 1. Είδαμε παραπάνω πως το 1837 σε σύνολο 110 Δημοτικών Σχολείων τα 10 είναι σχολεία για τα κορίτσια και από αυτά τα 7 είναι ιδιωτικά και μόνο τα 3 δημόσια. Στα 1839, τα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία των κοριτσιών γίνονται 17, σε σύνολο 151 Δημοτικών Σχολείων. Η αύξηση συνεχίζεται με τον ίδιο ρυθμό και τα επόμενα χρόνια. Έτσι, στα 1855-56 έχουμε 357 δημόσια Δημοτικά Σχολεία για τα αγόρια και 52 για τα κορίτσια2.

Από τα παραπάνω φαίνεται πως το Υπουργείο παίρνει την εποχή αυτή συγκεκριμένα μέτρα για τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση των κοριτσιών και την εκπαίδευση της δασκάλας. Στο επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών οι σχετικές προτάσεις των Υπουργών δεν υλοποιούνται και έτσι η πρωτοβουλία αφήνεται στα ιδιωτικά σχολεία που λειτουργούν την περίοδο αυτή.

Ιδιωτικά Παρθεναγωγεία

Σχολεία στην Αθήνα

Τη χρονιά που η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε το Διδασκαλείο, δηλαδή το 1837, λειτουργούσαν στην Αθήνα δύο "ανώτερα" σχολεία για κορίτσια, της Hill και της Volmerange. To σχολείο της Volmerange κατηγορήθηκε, στα 1839, ότι δεν λειτουργούσε κανονικά και ότι σύμφωνα με την αναφορά της μητέρας

——————————————

1. Βλ. σ. 46, υποσ. 1 και σ. 131 αυτής της εργασίας.

2. Αναλυτική παρουσίαση και εξέταση των σχετικών στατιστικών στοιχειών γίνεται στο οικείο κεφάλαιο (σ. 130-137).

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/111.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μιας μαθήτριας, επικρατούσε σ' αυτό "η εσχάτη κακοήθεια και διαφθορά"1. Η επιτροπή του Υπουργείου που εξέτασε το θέμα χαρακτήρισε τις κατηγορίες αυτές "ατόπους συκοφαντίας", αλλά δέχτηκε πως το σχολείο δεν λειτουργούσε κανονικά, γεγονός που αποδεικνύεται, από το ότι περιορίστηκε μόνο στις 24 υπότροφες μαθήτριες, που από το 1835 είχε ορίσει η κυβέρνηση. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο "ανώτερο" αυτό σχολείο η Volmerange δίδασκε όλα τα μαθήματα εκτός από την "Ελληνική" που είχε ανατεθεί σε έναν μαθητή Γυμνασίου. Τις αδυναμίες αυτές του σχολείου επισημαίνει ο τότε "Γραμματεύς" της Παιδείας Ν. Θεοχάρης σε σχετική αναφορά υπογεγραμμένη και από τον Αλ. Ραγκαβή, που υπηρετούσε ως το 1840 στο Υπουργείο Παιδείας2. Με την αναφορά αυτή προτείνεται να αναλάβει το κράτος τη συντήρηση και λειτουργία του σχολείου αυτού, γιατί, όπως τονίζουν, "η ύπαρξις τοιούτου σχολείου είναι εις την Ελλάδα αναγκαιοτέρα ή εις παν άλλο μέρος"3. Στη θέση της Volmerange προτείνεται, "να προσκληθή αντ' αυτής άλλη, ιδίως Ελβετίς, ήτις να οργανίση εν ανώτερον εκπαιδευτικόν κατάστημα διά τα κοράσια"4. Σ' αυτό το σχολείο αναφέρεται, πιθανότατα, ο Ραγκαβής στα "Απομνημονεύματα" του, όταν επιχειρηματολογεί για την αντίρρησή του να ιδρύσει η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Παρθεναγωγείο5: "...εγώ αυτός", γράφει, "εγκρίσει του υπουργού είχον ήδη παρασκευάσει αυτού τον κανονισμον, μεριμνήσει δε και γράψει ήδη εις Ελβετίαν ίνα πληροφορηθώ αν ην διαθέσιμος και ήθελε ν' αναλάβη αυτού την διεύθυνσιν η κα Chef-d'Oeuvre, ήτις άλλοτε μετά

——————————————

1. Βλ. Αίτηση της Ειρήνης Καζέλη με αρ. πρωτ. 3339/5 Αυγούστου 1840 προς την "επί των Εκκλησιαστικών κ.τ.λ. Γραμματείαν", ΓΑΚ, ό.π., φ. 7.

2. Ν. Θεοχάρης, "Περί ανωτέρου εκπαιδευτηρίου των κορασίων", έγγραφο με ημερομ. 8 Μαρτίου 1840, ΓΑΚ, ό.π., φ. 7. Βλ. Παράρτημα αυτής της εργασίας.

3. ό.π. [σ. 4].

4. ό.π. [σ. 5],

5. Βλ. σ. 81 αυτής της εργασίας.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/112.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μεγίστης ικανότητος διηύθυνε το αυτοκρατορικόν παρθεναγωγείον της Οδησσού"1.

Η πρόταση αυτή, να ιδρυθεί δημόσιο ανώτερο σχολείο για τα κορίτσια δεν πραγματοποιήθηκε, γιατί, σύμφωνα με την άποψη του Ραγκαβή, η κυβέρνηση "...βλέπουσα την [Φιλεκπαιδευτικήν] Εταιρίαν πάντας τους πόρους αυτής εις συντήρησιν ανωτάτου Παρθεναγωγείου ορίσασαν, εθεώρησεν εαυτήν απηλλαγμένην της φροντίδος ταύτης και ουδέποτε πλέον ενέκυψεν εις αυτήν"2. Μαζί με την αναφορά του για το σχολείο της Volmerange, ο N. Θεοχάρης στέλνει στο Υπουργείο και τον "οργανισμόν του Σχολείου κορασίων", που από τα προηγούμενα φαίνεται πως τον είχε συντάξει ο Ραγκαβής. Σύμφωνα με το σχέδιο αυτό, το σχολείο θα ήταν αντίστοιχο με τα Ελληνικά Σχολεία του κράτους. Όμως, παρόλο που στα Ελληνικά Σχολεία η φοίτηση διαρκούσε τρία χρόνια, η πρόταση του N. Θεοχάρη μιλάει για τέσσερα χρόνια, επειδή συμπεριλαμβάνει και μία τάξη κατώτερη3. Τα μαθήματα που προτείνονται για το σχολείο αυτό είναι: Ελληνική γλώσσα και φιλολογία. Γαλλικά, Κατήχηση, Γεωγραφία, Ιστορία, Αριθμητική, Καλλιγραφία, Ζωγραφική, Μουσική (Κύμβαλον), Χορός, Χειροτεχνήματα4. Επισημαίνουμε ότι η αναφορά των Γαλλικών στη δεύτερη θέση της σειράς των μαθημάτων, καθώς και ο μεγάλος πράγματι αριθμός ειδικών και πρακτικών μαθημάτων για ένα Μέσο Σχολείο, δείχνει καθαρά την κατεύθυνση που δίνει ο εισηγητής στο σχολείο αυτό. Εξάλλου, στην έκθεση τονίζεται καθαρά ότι το σχολείο θα προορίζεται για τα κορίτσια των πλούσιων οικογενειών, επειδή, κατά τον συντάκτη της, την εποχή αυτή

——————————————

1. Αλ. Ραγκαβής, ό.π , τ. Β', σ. 26.

2. ό.π., σ. 26-27.

3. Σύμφωνα με τον κανονισμό του 1842, είδαμε πως και το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είχε διάρκεια 4 χρόνων. Αυτό δεν παρατηρείται μόνο στα σχολεία των κοριτσιών, αλλά και μερικά ιδιωτικά σχολεία αρρένων έχουν πριν από το Ελληνικό Σχολείο μια "προκαταρκτική τάξη". Βλ. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των προγενεστέρων...", ό.π., σ. 180.

4. N. Θεοχάρης, ό.π. [σ. 10-11].

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/113.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόνον οι "πρώτιστες" και "ευκατάστατες" οικογένειες φρόντιζαν για μια ανώτερη μόρφωση των θυγατέρων τους1.

Η πρόταση του Ν. Θεοχάρη επισημαίνει από πολύ νωρίς την έλλειψη δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης για τα κορίτσια, που θα γίνει πραγματικότητα μόνο στις αρχές του αιώνα μας. Η κυβέρνηση δεν πήρε καμιά θέση πάνω στην πρόταση του Ν. Θεοχάρη και περιορίστηκε μόνο στο να τοποθετήσει διευθύντρια του σχολείου, στη θέση της Volmerange, την Ελένη Πιτταδάκη, μεταθέτοντάς την από το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας2. Έτσι το "ανώτερο" σχολείο της Volmerange, που ιδρύθηκε το 1831 στο Ναύπλιο και μεταφέρθηκε το 1835 στην Αθήνα, φθίνει σιγά σιγά, ώσπου το 1840 διαλύεται. Η Ελένη Πιτταδάκη, άξια και ευσυνείδητη δασκάλα, καταφέρνει να οργανώσει ξανά το σχολείο, δέχεται και άλλες μαθήτριες εκτός από τις υπότροφες του κράτους, και, ως το 1852, "το ως είρηται Παρθεναγωγείον εξηκολούθει λειτουργούν και ακμάζον, έχον εξωτερικάς και εσωτερικάς μαθητρίας πολλάς"3.

——————————————

1. "Η ύπαρξις τοιούτου σχολείου είναι εις την Ελλάδα αναγκαιοτέρα ή εις παν άλλο μέρος, διότι ενταύθα οι διδάσκαλοι είναι σπάνιοι και επομένως οι γονείς δεν δύνανται να εκπαιδεύωσι τα κοράσιά των οίκαδε. Διά τον λόγον τούτον ήτον ανάγκη να συστηθή παιδευτήριον διά εκατόν κοράσια τουλάχιστον ώστε όλαι αι πρώτισται και οποσούν ευκατάστατοι οικογένειαι να δύνανται να εμπιστεύωνται τας θυγατέρας των εις αυτό" (Ν. Θεοχάρης, ό.π. [σ. 4]).

2. Έγγραφο του "Γραμματέως" Ν. Θεοχάρη προς την A.M., με ημερομηνία 12 Αυγούστου 1840, ΓΑΚ, ό.π., φ. 29. Στη θέση της Πιτταδάκη τοποθετήθηκε η Β. Ιωάννου.

3. Ελ. Γιαννακάκη, "Ελένη Πιτταδάκη", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Δ', αρ. 175, 19 Αυγούστου 1890, σ. 4. Η Ελένη Πιτταδάκη ήταν μαθήτρια του σχολείου Hildner στην Ερμούπολη. Από το 1832 ως το 1834 δίδαξε στη σχολή Hill, ενώ από το 1834 ως το 1836 υπηρέτησε ως διευθύντρια στο πρώτο δημόσιο σχολείο του Ναυπλίου. Από το 1837 ως το 1840 διευθύνει το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, από το 1840 ως το 1852 συνέχισε στο σχολείο της Volmerange και το 1852 ίδρυσε Δημοτικό Σχολείο στον Πειραιά.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/114.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Το άλλο "ανώτερο" σχολείο που λειτουργεί τα χρόνια αυτά στην Αθήνα και γνωρίζει ιδιαίτερη ακμή είναι της Fr. Hill. To ζεύγος Hill φαίνεται πως δούλεψε με αληθινή αυταπάρνηση και έτσι μέσα σε λίγα χρόνια "...η φοίτησις εις το σχολείον Χιλλ εθεωρείτο εν τη Αθηναϊκή κοινωνία ως τίτλος τιμής"1.

Παρ' όλα αυτά, το 1842 διατυπώνονται στην εφημερίδα Αιών εις βάρος του σχολείου της Hill κατηγορίες για προσηλυτισμό, που προκαλούν τα γνωστά επεισόδια ("Χίλλεια"). Η απόφαση της επιτροπής που όρισε η Ιερά Σύνοδος, χαρακτήρισε "ανύπαρκτα τα διαδοθέντα", αλλά "η κυρία Χιλλ εταράχθη διά την γενομένην εις το έργον της προσβολήν"2 και γι' αυτό αποφάσισε να διακόψει το έργο της και να παραχωρήσει το σχολείο της στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Έτσι, από το Σεπτέμβριο του 1843 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία εγκαταστάθηκε στο κτίριο της σχολής Hill και τα δυο σχολεία συνέχισαν να λειτουργούν μαζί ως το 1853, δηλαδή δέκα ολόκληρα χρόνια. Σε σχετική αναφορά του προς το Υπουργείο, ο Hill επικαλείται ως πρόφαση για τη διάλυση του σχολείου "το επισφαλές της υγείας της κυρίας Χίλλ"3, ενώ ο Στ. Γαλάτης θεωρεί, πιθανότατα από έλλειψη πηγών, την προσάρτηση του σχολείου Hill ως επιτυχία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, με την έννοια ότι τα σχολεία της Εταιρείας καθιερώθηκαν και υπερίσχυσαν με την ποιότητά τους4. Ο τότε Γραμματέας της Παιδείας Ιακ. Ρίζος Νερουλός με την ευκαιρία της διάλυσης του σχολείου Hill, υποβάλλει στον Όθωνα αναφορά που υπογράφει και ο Φ. Ιωάννου (3 Ιουνίου 1842) με την οποία επαναφέρει το θέμα της ίδρυσης ανώτερου σχολείου για

——————————————

1. Στ. Γαλάτης, ό.π., τ. A', κεφ. Ε', σ. 20.

2. Εις μνήμην του Αιδ. Ιωάννου Χιλλ..., σ. 25-26.

3. Ιακ. Ρίζος Νερουλός, "Περί συστάσεως ανωτέρου σχολείου των κορασίων" (έγγραφον της επί των Εκκλησιαστικών... Γραμματείας με αρ. πρωτ. 14303/3 Ιουνίου 1842), ΓΑΚ, ό.π., φ. 25 [σ. 1]. Βλ. Παράρτημ. αυτής της εργασίας.

4. Στ. Γαλάτης, ό.π., τ. A', κεφ. Ε', σ. 20.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/115.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τις μαθήτριες. Με το έγγραφο αυτό αναγνωρίζεται η προσφορά του σχολείου Hill στην αθηναϊκή κοινωνία, "μεγάλως μέχρι τούδε ωφελήσαν", και τονίζεται η άμεση ανάγκη ίδρυσης δημόσιου σχολείου. Συγκεκριμένα, ο Ιακ. Ρίζος Νερουλός προτείνει αντί να στείλει η κυβέρνηση τις 11 υπότροφες μαθήτριες, που είχε ως τώρα στο σχολείο Hill, στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, να ιδρύσει ένα δημόσιο ανώτερο σχολείο. Κατά τον Ιακ. Ρίζο Νερουλό "δεν αρμόζη εις την αξιοπρέπειαν της Κυβερνήσεως το ν' αφήση όλην την φροντίδα της ανωτέρας αγωγής του θήλεος γένους εις την Φιλεκπαιδευτικήν Εταιρείαν", ενώ, από πρακτική άποψη, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας δεν θα μπορέσει να δεχτεί όλες τις μαθήτριες του σχολείου Hill, γιατί έχει ήδη πενήντα περίπου εσωτερικές μαθήτριες· "...ήμαι δε βέβαιος", συνεχίζει ο Ρίζος Νερουλός, "ότι όσοι γονείς θελήσουσι κατόπι να δώσωσιν εις τα κοράσιά των αγωγήν ανωτέραν (και των τοιούτων γονέων ο αριθμός αυξάνει καθ' ημέραν) δεν θέλουσιν εύρη πλέον σχολείον να τα εισάξωσι, και θέλουσι μέμφεσθαι την κυβέρνησιν ως μη φροντίσασαν περί συστάσεως τοιούτου"1.

Τα γεγονότα επαλήθευσαν τις προβλέψεις του Ρίζου Νερουλού, γιατί στις αρχές του σχολικού έτους 1847-1848 το Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγκάστηκε να ανακοίνωσει στον τύπο, ότι "δεν είναι πλέον δεκτά εν αυτώ κοράσια να μαθητεύσωσι δι' έλλειψιν τόπου"2.

Για όλους τους προηγούμενους λόγους, ο Ρίζος Νερουλός πιστεύει πως είναι απαραίτητο να ιδρυθεί "αμέσως" ανώτερο σχολείο για τα κορίτσια, ακόμα κι αν πρόκειται να λειτουργήσει, τον πρώτο καιρό, με οικονομική ζημιά της κυβέρνησης. Από τον αναλυτικό προϋπολογισμό εξόδων που υποβάλλει, φαίνεται πως η λειτουργία ενός δημόσιου σχολείου δεν θα κοστίσει στο κράτος περισσότερα από αυτά που ξοδεύει κάθε χρόνο για τις 11 υπότροφες

——————————————

1. Ιακ. Ρίζος Νερουλός, ό.π. [σ. 3].

2. Πρακτικά... 1847, σ. 26.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/116.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθήτριες στο σχολείο Hill και τις 16 στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, αλλά, ακόμα και "αν η κυβέρνησις αναγκασθή και να προσδαπανήση το ελλείπον, η ανάγκη της συστάσεως τοιούτου σχολείου δικαιώνει πληρέστατα την μικράν ταύτην της δαπάνης προσθήκην"1, τονίζει. Για διευθύντρια του σχολείου αυτού προτείνεται η Κλάρα Λάζιους με βοηθό επιμελήτρια την Ελένη Πιτταδάκη2.

Αμέσως μετά τη διάλυση του σχολείου τους οι Hill επισκέφθηκαν για λίγους μήνες την Ιταλία και όταν επέστρεψαν στην Αθήνα αφοσιώθηκαν, ως το 1853, μόνο στο σχολείο που συντηρούσαν για τα φτωχά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, και που λειτουργούσε στην Πύλη της Αγοράς. Όταν το 1853 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία μετέφερε το σχολείο της σε ιδιόκτητο κτίριο, το Αρσάκειο, και έμεινε διαθέσιμο το σπίτι της Πλάκας, η Fr. Hill "τη παραινέσει διαφόρων φίλων, εσύστησεν εκ νέου το παρθεναγωγείον"3. Γρήγορα το σχολείο της Hill επανέκτησε την παλιά φήμη του και στα 1856 ο ίδιος ο Υπουργός Χ. Χριστόπουλος, με έγγραφό του, συγχαίρει το ζεύγος Hill για την καλή κατάσταση του σχολείου και την πρόοδο των μαθητριών4. Ο τύπος της εποχής αναγνωρίζει την προσφορά του σχολείου όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και σ' ολόκληρη την Ελλάδα5. "Εκ του Χιλλείου διδακτηρίου", γράφει η Εφημερίς των Φιλομαθών, "ελήφθησαν πάλαι αι πρώται διδασκάλισσαι και εν αυτώ εξεπαιδεύθησαν αι πλείσται των παρ' ημίν δεσποινών"6.

Το αίτημα για μια ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών φαίνεται, πως κέρδιζε ολοένα και περισσότερους οπαδούς και έτσι σιγά σιγά αυξάνεται και ο αριθμός των σχολείων που επιδιώκουν

——————————————

1. Ιακ. Ρίζος Νερουλός, "Περί συστάσεως..." [σ. 5].

2. ό.π. [σ. 6].

3. Εις μνήμην τον Aιδ. Ιωάννου Χιλλ..., σ. 27.

4. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Δ', αρ. 161, 7 Μαΐου 1856, σ. 259

5. Νέα Πανδώρα, τ. Ζ', 1856, σ. 117 και τ. Ι', 1859-60, σ. 138.

6. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 316, 23 Μαΐου 1859, σ. 93.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/117.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

την παροχή μια τέτοιας εκπαίδευσης. Γύρω στα 1842 η Μαρία Korck, γυναίκα του Ch. L. Korck ίδρυσε σχολείο στην Αθήνα το οποίο λειτούργησε ως το θάνατό της, το 1859 1.

Δεν έχουμε σαφείς πληροφορίες για την κίνηση των σχολείων κατά τη δεκαετία 1840-1850, αλλά φαίνεται πως η ιδιωτική εκπαιδευτική δραστηριότητα βρίσκεται τα χρόνια αυτά σε κάποια ύφεση. Οι στατιστικοί πίνακες, που αρχίζει να δημοσιεύει το Υπουργείο από το 1853 και μετά, φανερώνουν πως δεν ιδρύθηκαν πολλά "ανώτερα" σχολεία για κορίτσια. Το 1854, συγκεκριμένα, στην Αθήνα λειτουργούν τα γνωστά μας σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, της Fr. Hill και της M. Korck2.

Στα 1855 ιδρύεται στην Αθήνα Παρθεναγωγείο από τον Δανιήλ και την Ασπασία Σουρμελή, το οποίο από την αρχή χαρακτηρίστηκε Ελληνικό Σχολείο "επί ευρτέρων βάσεων τεθεμελιωμένον ή τα λοιπά δημοτικά και ιδιωτικά εκπαιδευτήρια"3. Το Παρθεναγωγείο Σουρμελή περιλαμβάνει Δημοτικό και Ελληνικό Σχολείο4.

Ακόμα, από τα σχολεία της εποχής αυτής που συνδέονται άμεσα με τη γυναικεία εκπαίδευση είναι και το "Αμαλίειο Ορφανοτροφείο". Το Δημοτικό Σχολείο που λειτουργούσε μέσα στο ορφανοτροφείο για τη μόρφωση των κοριτσιών οργανώθηκε άρτια και υποδειγματικά5, με τρόπο που αρκετές από τις μαθήτριές του

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 339, 14 Νοεμβρίου 1859, σ. 118,

2. Βλ. λεπτομέρειες για τα στατιστικά στοιχεία και τον πίνακα του 1854 στις σ. 134-135 αυτής της εργασίας.

3. Νέα Πανδώρα, τ. Ζ, 1856-57, σ. 551 και τ. Ι', 1859-60, σ. 214-216, όπου δημοσιεύεται και ο απολογισμός του σχολείου που έκανε τη χρονιά αυτή ο Φ. Ιωάννου, μέλος της εφορευτικής επιτροπής του Παρθεναγωγείου Σουρμελή.

4. Κανονισμός του εν Αθήναις Ελληνικού Κορασίων Εκπαιδευτηρίου Δανιήλ και Ασπασίας Σουρμελή, Αθήναι 1857 και Κανονισμός (συμπεπληρωμένος), Αθήναι I860.

5. Κανονισμός της Εσωτερικής Διοικήσεως του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων, Αθήναι 1881, σ. 3, όπου καθορίζεται ότι

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/118.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είχαν τη δυνατότητα να προσληφθούν, μετά την αποφοίτησή τους, ως παιδαγωγοί1 και δασκάλες2. Η έμφαση, επίσης, που δίνεται στα μαθήματα χειροτεχνίας μπορούμε να πούμε πως αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια για επαγγελματική εκπαίδευση των κοριτσιών. Οι τελειόφοιτες του σχολείου αυτού δίδασκαν στη συνέχεια στο ίδιο σχολείο του ιδρύματος ως δασκάλες εργόχειρων3.

Στα 1860 ιδρύεται το Παρθεναγωγείο του Ιω. Σιώτου, για το οποίο βρήκαμε μόνο μια αναφορά4. Από τα μαθήματα που αναφέρεται ότι διδάσκονταν στο Παρθεναγωγείο αυτό, γίνεται

——————————————

στο ίδρυμα λειτουργεί: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο και μια τάξη "στοιχειωδών Ελληνικών και γενικών μαθημάτων".

1. Όπως φαίνεται από τις εκθέσεις των Εφόρων του Ορφανοτροφείου, πολλές από τις απόφοιτες του σχολείου τοποθετήθηκαν, κατά καιρούς, ως παιδαγωγοί σε διάφορες οικογένειες, κυρίως του απόδημου ελληνισμού. Βλ. Έκθεσις Θ.Α. Ζαΐμη, Εφόρου του Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων, διά την διαχείρισιν του 1871-72, σ. 1, Έκθεσις... του 1872-73, σ. 6 και Έκθεσις... του 1873-74, σ. 6. Για το ίδιο θέμα βλ. Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 76-78 και, σχετικά με τη συμβολή της Αικ. Λασκαρίδου στον τομέα αυτό, βλ. σ. 178 αυτής της εργασίας.

2. Οι μαθήτριες που ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας έδιναν εξετάσεις ή συνέχιζαν τις σπουδές τους, για ορισμένο χρόνο, στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Βλ. Έκθεσις Θ.Α. Ζαΐμη... από 1 Νοεμβρίου 1874 έως 31 Οκτωβρίου 1875, σ. 6-7 και Έκθεσις Γ.Τ. Κοζάκη, Εφόρου του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων, περί των πεπραγμένων παρά της διοικούσης επιτροπής από 1 Νοεμβρίου 1877 έως 31 Οκτωβρίου 1882, σ. 7.

3. Έκθεσις Θ.Α.Ζαΐμη... από 1 Νοεμβρίου 1877 έως 31 Οκτωβρίου 1878, σ. 12 και Έκθεσις Γ.Τ. Κοζάκη... από 1 Νοεμβρίου 1886 μέχρι 31 Οκτωβρίου 1887, σ. 5 όπου σημειώνεται ότι εννέα από τις απόφοιτες μαθήτριες έδωσαν εξετάσεις και πήραν το πτυχίο της "Διδασκαλίσσης των εργόχειρων". Βλ. σχετικά και Ρ. Kipper, Ιστορία της εν Ελλάδι Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, μετάφρ. Δ. Αυξεντιάδου, Αθήναι 1906, σ. 62 και Α Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 49-51.

4. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. H', αρ. 383, 24 Φεβρουαρίου I860, σ. 1469.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/119.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

φανερό πως εκτός από το Δημοτικό Σχολείο λειτουργούσαν και "ανώτερες" τάξεις.

Την ίδια εποχή ιδρύονται στην Αθήνα και την Πάτρα σχολεία από καθολικές μοναχές. Στο "Σχολείο των Αδελφών του Ελέους", που ιδρύθηκε στα 1857 στην Αθήνα από καθολικές μοναχές του Τάγματος του Αγίου Ιωσήφ, οι μαθήτριες "του Ανατολικού δόγματος" διδάσκονταν ως κύριο μάθημα τη γαλλική γλώσσα και "ως εκ περισσού, όσαι θέλουσι, και την Ελληνικήν, Αγγλικήν, Γερμανικήν και Ιταλικήν γλώσσαν, προσέτι και ιστορίαν, γεωγραφίαν, αριθμητικήν και χειροτεχνήματα"1.

Οι μαθήτριες "του Ανατολικού δόγματος" που φοιτούσαν σ' αυτό το σχολείο ήταν, το 1859, μόνο δεκάξι, και είχαν τελειώσει το Δημοτικό Σχολείο. Επομένως γίνεται φανερό πως στο Σχολείο των Αδελφών του Ελέους έρχονται για μια "ανώτερη" μόρφωση. Εξάλλου διαφωτιστική είναι και η παρατήρηση του νομάρχη Αττικής, που επισκέφθηκε το 1859 το σχολείο: "τα φοιτώντα εις αυτό κοράσια του Ανατολικού δόγματος μόνον περί την εκμάθησιν της γαλλικής γλώσσης καταγίνονται, όλα δε τάλλα ή τα θεωρούσιν ως πάρεργα ή ποσώς δεν τα ακολουθούσι."2. Φαίνεται λοιπόν καθαρά ότι μετά το Δημοτικό Σχολείο πολλοί γονείς προτιμούν για τα κορίτσια τους μια μόρφωση όπου την πρώτη θέση έχουν οι ξένες γλώσσες και κυρίως τα Γαλλικά.

Σχολεία στην Ερμούπολη

Σύμφωνα με έκθεση του Γ. Χρυσοβέργη, Επιθεωρητή των Δημοτικών Σχολείων, το 1853 υπήρχαν στην Ερμούπολη τα παρακάτω ανώτερα σχολεία θηλέων:

α) Το "Ανώτερον Ελληνικόν Σχολείον των Κορασίων (Διδασκαλείον)" που το συντηρούσε ο δήμος της Ερμούπολης.

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 348, 7 Νοεμβρίου 1859, σ. 1109.

2. ό.π.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/120.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Όπως σημειώνεται στην έκθεση του Χρυσοβέργη, "Το διδακτήριον τούτο συστημένον δι' ανωτέραν εκπαίδευσιν των εις αυτό φοιτώντων κορασίων χρησιμεύει και ως διδασκαλείον μελλοδιδασκαλισσών". Είναι χαρακτηριστικό ότι προτάσσεται o γενικός σκοπός του σχολείου αυτού, η ανώτερη εκπαίδευση, και ακολουθεί ο ειδικός, η εκπαίδευση της δασκάλας. Ο Χρυσοβέργης προτείνει να αρχίσει η διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας "την οποίαν άπαντες ανεξαιρέτως επιθυμούσι"1, πράγμα που φανερώνει πως ως το 1853 δεν διδάσκονταν τα Γαλλικά στο σχολείο αυτό. Ενδεικτικό είναι, επίσης, και το ότι κάθε φορά που γίνεται αναφορά γι' αυτό το σχολείο ο Χρυσοβέργης το αποκαλεί "ανώτερον Ελληνικόν σχολείον των κορασίων" ή "ανώτερον Ελληνοδιδασκαλείον των κορασίων", όροι που δεν χρησιμοποιούνται για τα άλλα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών. Αποτελεί αυτό ίσως μια ένδειξη, που την επιτείνει το γεγονός ότι η γαλλική γλώσσα δεν διδάσκεται στις μαθήτριες, ότι το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης συνεχίζει κάπως την πορεία που είχε ξεκινήσει, ως πρώτο Ελληνικό Σχολείο για κορίτσια, αντίστοιχο με τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών που ίδρυσε το κράτος. Από πολύ νωρίς όμως, στον κύριο σκοπό του, τη γενική μόρφωση των κοριτσιών δηλαδή, προστέθηκε και η εκπαίδευση της δασκάλας2.

β) Το "Παρθενοτροφείον" της Αναστασίας Μαγκάκη, που δεν είναι άλλη παρά η Αναστασία Ελευθερίου, η πρώτη δασκάλα δηλαδή του σχολείου που είχε ιδρύσει ο δήμος της Ερμούπολης στα 1829.

γ) To "Φιλελληνικόν Παιδαγωγείον" του Hildner, όπου "φοιτώσι δωρεάν εκατοντάδες κορασίων απόρων και πενομένων

——————————————

1. Γ. Χρυσοβέργης, "Έκθεσις περί των έξετασθεισών 10 νεανίδων και περί της καταστάσεως των εν Σύρω δημοδιδασκαλείων και λοιπών ιδιωτικών διδακτηρίων αμφοτέρων των φύλων", "Προς το επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Παιδεύσεως Υπουργείον", Εφημερίς των Μαθητών, έτ. A', αρ. 32,3ι Μαΐου 1853, σ. 128-131.

2. Το 1841 τέσσερις από τις δώδεκα μαθήτριες έγιναν δασκάλες :(Ιω. Βαλέτας, ό.π., σ. 2).

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/121.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

οικογενειών". Η ποιότητα των γνώσεων που προσφέρει το σχολείο, ιδιαίτερα στο ανώτερο τμήμα, φαίνεται πως είναι αρκετά χαμηλή, αφού ο Χρυσοβέργης "υποβιβάζει" την πρώτη τάξη του Ελληνικού σε πρώτη τάξη συνδιδακτικού1.

Σχολεία στην Πάτρα

Μετά την Αθήνα και την Ερμούπολη "ανώτερο" σχολείο θηλέων ιδρύεται στην Πάτρα. Πρόκειται για το Παρθεναγωγείο Βορέλη που το 1854 έχει 80 μαθήτριες2.

Σύμφωνα με μια άλλη μαρτυρία, στα 1860 λειτουργούσε στην Πάτρα το Παρθεναγωγείο του Δ. Ιωαννίδη που περιλάμβανε αλληλοδιδακτικό και Ελληνικό Σχολείο και είχε διευθύντρια τη Χρ, Αλεξανδρίτου3.

Όπως φαίνεται από την παραπάνω ανασκόπηση κέντρα της γυναικείας Μέσης Εκπαίδευσης είναι κυρίως η Ερμούπολη και η Αθήνα. Το σχολείο του Ναυπλίου μεταφέρεται το 1835 στην Αθήνα και μόλις προς το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε ιδρύεται ένα σχολείο στην Πάτρα. Η Αθήνα μάλιστα παίρνει πολύ γρήγορα από την Ερμούπολη την πρώτη θέση. Έτσι η γεωγραφική κατανομή των σχολείων παρουσιάζει την παρακάτω μορφή:

Αθήνα: α) Hill : 1831-1842 και 1853 και εξής

β) Volmerange : 1835-1840

——————————————

1. Γ. Χρυσοβέργης, ό.π., σ. 139. Εκτός από τα "ανώτερα" αυτά σχολεία, στα 1853, λειτουργούσαν στην Ερμούπολη και πέντε Δημοτικά Σχολεία θηλέων. Από αυτά τα τρία τα συντηρούσε ο δήμος και τα δύο ιδιώτες (Γ.Χρυσοβέργης, ό.π., σ. 138-139).

2. Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ. 8.

3. Στ. Τζουμελέας, "Συνοπτική ιστορία της εν Ελλάδι Ιδιωτικής Εκπαιδεύσεως", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτ. A', Αθήναι 1932, σ. 191.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/122.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γ) Αρσάκειο 1837 και εξής

δ) Korck 1842-1859

ε) Σουρμελή 1855 και εξής

Ερμούπολη: α) δήμου 1830 και εξής

β) Hildner 1831 και εξής

γ) Μαγκάκη 1850 και εξής

Ναύπλιο α) Volmerange 1831-1834

Πάτρα α) Βορέλη 1854 και εξής

Λειτουργία και είδη σχολείων

Είδαμε ότι από το 1834 ως το 1842 η κυβέρνηση έστελνε υπότροφες μαθήτριες για να γίνουν δασκάλες στο Παρθεναγωγείο Hill. Το σχολείο αυτό δηλαδή μαζί με τα αντίστοιχα της γαλλίδας Volmerange και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αποτελούν τα πρώτα "Διδασκαλεία" της χώρας.

Όταν το 1853 η Fr. Hill άρχισε να επαναλειτουργεί το σχολείο της, μετά από διακοπή δέκα χρόνων, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είχε καθιερωθεί πια ως το "Διδασκαλείο Θηλέων" της χώρας και είχε συγκεντρώσει όλες τις υπότροφες της κυβέρνησης. Έτσι η Fr. Hill στράφηκε προς μια άλλη κατεύθυνση το ίδιο σημαντική, την εκπαίδευση νηπιαγωγών.

Το "ανώτερο" τμήμα του σχολείου Hill περιλάμβανε τρεις τάξεις στις οποίες διδάσκονταν: "Αρχαία Ελληνικά και ομιλουμένη γλώσσα (καθαρεύουσα), Ιερά, Φυσική, Γενική Ιστορία, Γεωγραφία, Ιχνογραφία, Ζωγραφική, Φωνητική Μουσική, Χριστιανική κατήχηση, Αριθμητική, Γαλλική και Αγγλική γλώσσα"1.

Όπως είδαμε τα Παρθεναγωγεία οργανώθηκαν πιο συστηματικά μετά το 1850. Στο σχολείο της Ασπ. Σουρμελή, που

——————————————

1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 227.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/123.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

κατά τις ανακοινώσεις του είναι "Ελληνικόν σχολείον κορασίων", διδάσκονταν το 1856 τα παρακάτω μαθήματα σε 4 τάξεις: "Ηθική κατά Χριστόν, Ιερά Ιστορία και κατήχησις, Ελληνικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά, Γεωγραφία Πολιτική, Φυσική και Μαθηματικά, Ιστορία Ελληνική και γενική, Αριθμητική και αρχαί Γεωμετρίας, Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου μετ' εφαρμογής, Καλλιγραφία, Μουσική φωνητική και διά κυμβάλου. Χειροτεχνήματα και Οικιακή οικονομία"1. Από τον κατάλογο αυτό των μαθημάτων γίνεται φανερή η πρόθεση του σχολείου να δώσει μια γενική μόρφωση στις μαθήτριές του. Ξένες γλώσσες διδάσκονταν τρεις, από ξένους μάλιστα δασκάλους. Ο Φ. Ιωάννου, που το 1860 ήταν μέλος της εφορευτικής επιτροπής του σχολείου αυτού, αναφέρει ότι "ανετέθη εις λόγιον και έμπειρον ομογενή εν Αγγλία εύρεσις και αποστολή Αγγλίδος διδασκάλου, ήτις κατοικούσα ως και η Γαλλίς εν τω Παρθεναγωγείω, θέλει ασκεί ευκαίρως τα κοράσια εις το Αγγλιστί διαλέγεσθαι"2.

Τα υπόλοιπα μαθήματα τα δίδασκαν δάσκαλοι διαφόρων ειδικοτήτων3. Αξιοσημείωτο είναι ότι στον κατάλογο των μαθημάτων περιλαμβάνεται και η διδασκαλία της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου, πράγμα που φανερώνει πως ορισμένες μαθήτριες ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας,

To Παρθεναγωγείο Σουρμελή, επομένως, προσφέρει μια γενική μόρφωση και, παράλληλα, ετοιμάζει όσες μαθήτριες ενδιαφέρονται για το επάγγελμα της δασκάλας, Το παρακάτω σχόλιο που παραθέτει η Πανδώρα, αμέσως μετά την αναφορά των μαθημάτων που διδάσκονται στο Παρθεναγωγείο Σουρμελή, νομίζουμε πως φανερώνει, γενικότερα, τη στάση πολλών γονιών απέναντι στη γυναικεία εκπαίδευση και τις απαιτήσεις που είχαν από τα διάφορα Παρθεναγωγεία: "και αγαπώμεν μεν", γράφει η Πανδώρα, "να βλέπωμεν τας Ελληνίδας συγκροτουμένας δι' όλων

——————————————

1. Νέα Πανδώρα, τ.. Ζ', 1856-57, σ. 551

2. Πανδώρα, τ. Γ, 1859-60, σ. 216.

3. ό.π.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/124.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

των μαθημάτων τούτων, αλλά προτιμώμεν πάντων των άλλων το πρώτον και το τελευταίον, την ηθικήν δηλαδή και την οικιακήν οικονομίαν. Εις την ακριβή των δύο τούτων διδασκαλίαν επικαλούμεθα όλην την επιμέλειαν των διευθυντών"1. Η προτίμηση, επομένως, της κοινωνίας την εποχή αυτή στρέφεται κυρίως στη θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών και στις γνώσεις της οικιακής οικονομίας,

Στο Παρθεναγωγείο Σιώτου ξένες δασκάλες διδάσκουν εκτός από την ξένη γλώσσα (Γαλλικά και Γερμανικά), εργόχειρα και μουσική2. Τα εργόχειρα, με τα οποία ασχολούνταν αρκετές ώρες οι μαθήτριες, φαίνεται πως επικράτησε να είναι, σύμφωνα με τις απαιτήσεις μιας ορισμένης κοινωνικής τάξης, δαντέλες και "ποικίλματα" φερμένα από τη δύση, γεγονός που προκάλεσε πολλά σχόλια και αντιρρήσεις, που θα εκδηλωθούν με μεγαλύτερη ένταση στην επόμενη περίοδο. Από τώρα όμως άρχισαν να ακούγονται, κάποιες διαμαρτυρίες ότι "εις την πτωχήν κοινωνίαν της Ελλάδος εισήχθη ήδη δυστυχώς η πολυτέλεια"3.

Είδη σχολείων

Ορισμένα από τα στοιχεία που περιέχονται στις εκθέσεις και στους στατιστικούς πίνακες του Υπουργείου μετά το 1850, έχουν σχέση με τη διάρθρωση της γυναικείας εκπαίδευσης και αντικατοπτρίζουν α) τον τρόπο με τον οποίο η πολιτεία αντιμετωπίζει τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών και β) το επίπεδο των σχολείων αυτών.

Στον πρώτο στατιστικό πίνακα του Υπουργείου Παιδείας (1853) όλα τα σχολεία της χώρας κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: η πρώτη περιλαμβάνει το Πανεπιστήμιο, τα Γυμνάσια και

——————————————

1. Νέα Πανδώρα, τ. Ζ', 1856-57, σ. 551.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. H', αρ. 383, 24 Φεβρουαρίου I860, σ. 1469.

3. Νέα Πανδώρα, τ. Z', 1856-57, σ. 551.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/125.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών, η δεύτερη, με τίτλο "Δημοτική Εκπαίδευσις", περιλαμβάνει τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών και το Διδασκαλείο, και η τρίτη, με τίτλο "Εκπαίδευσις του θήλεος γένους" περιλαμβάνει το Αρσάκειο και τα "δημοσυντήρητα" και "ιδιοσυντήρητα" σχολεία των κοριτσιών.

Παρατηρούμε, λοιπόν, πως για το Υπουργείο η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτελεί, την εποχή αυτή, μια "ξεχωριστή" κατηγορία που διαχωρίζεται από την Ανώτατη, τη Μέση και τη Δημοτική Εκπαίδευση των αγοριών. Το Αρσάκειο ξεχωρίζει από τα άλλα ιδιωτικά σχολεία, αλλά δεν αναφέρεται ως Διδασκαλείο. Αποφεύγεται επίσης να χαρακτηριστούν τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών, που λειτουργούσαν στην Αθήνα και την Ερμούπολη, και χρησιμοποιούνται δυο γενικοί όροι: "δημοσυντήρητα" και "ιδιοσυντήρητα" "σχολεία κορασίων". Ακόμα συμπεριλαμβάνονται στην ίδια κατηγορία και τα Δημοτικά και τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών,

Στην έκθεση του 1853, για τα σχολεία της Σύρου ο Γ. Χρυσοβέργης χρησιμοποιεί, όπως είδαμε, τους όρους "Ελληνοδιδασκαλείον των κορασίων" και "ανώτερον Ελληνικόν σχολείον των κορασίων" για να χαρακτηρίσει το Ελληνικό Σχολείο που ίδρυσε και συντηρούσε ο δήμος της Ερμούπολης. "Ανώτερον Ελληνικόν" ονομάζει και το σχολείο του Hildner, ενώ για το σχολείο της Α. Μαγκάκη χρησιμοποιεί τον όρο "Παρθενοτροφείο"1.

Στα 1854 εκδόθηκε αναλυτικός πίνακας "της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως" από τον Υπουργό Π. Αργυρόπουλο2. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του πίνακα αυτού, για το θέμα που μας ενδιαφέρει, είναι ότι συναντούμε για πρώτη φορά τον όρο "Παρθεναγωγείο", Χαρακτηρίζονται με τον όρο αυτό τα σχολεία εκείνα των κοριτσιών που έχουν "ανώτερο" τμήμα.

——————————————

1. Γ. Χρυσοβέργης, ό.π., σ. 128, 131 και 139.

2. Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ. 8 και Πανδώρα, τ. ς', 1855-56, σ. 358-359, όπου αναδημοσιεύονται ορισμένα στοιχεία μονάχα.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/126.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα ιδιωτικά σχολεία που δεν έχουν ανώτερο τμήμα, αλλά περιλαμβάνουν μόνο Δημοτικό Σχολείο, αναφέρονται στον πίνακα "ως ιδιωτικά αλληλοδιδακτικά σχολεία κορασίων", σε αντιστοιχία με τα "ιδιωτικά αλληλοδιδακτικά σχολεία αρρένων". Έτσι φαίνεται καθαρά ότι ο όρος "Παρθεναγωγείο" χαρακτηρίζει τα σχολεία εκείνα που έχουν "ανώτερο" τμήμα. Πρέπει να επισημάνουμε βέβαια ότι όλα αυτά τα σχολεία έχουν, μαζί με το "ανώτερο" τμήμα, και Αλληλοδιδακτικό Σχολείο. Έτσι μόνο δικαιολογείται και ο μεγάλος αριθμός των μαθητριών που αντιστοιχεί, σύμφωνα με τον πίνακα του 1854, στα έξι Παρθεναγωγεία της χώρας1.

O Χ. Χριστόπουλος, Υπουργός Παιδείας από το 1855 ως το 1859, μας έχει αφήσει τις πιο συστηματικές και ακριβείς εκθέσεις για την κατάσταση της Μέσης Εκπαίδευσης την εποχή αυτή. Στην πρώτη από τις εκθέσεις αυτές (για τα χρόνια από το 1829 ως το 1855), ασχολείται κυρίως με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών και μόνο σε μια ειδική τελευταία παράγραφο αναφέρεται

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες στη σ. 135 αυτής της εργασίας.

Ο όρος "Παρθεναγωγείο" φαίνεται πως είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται πριν από το 1854 στον υπόδουλο ελληνισμό. Το συμπεραίνουμε αυτό από τη μελέτη του Γ. Σερούιου, "Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου", για το σχολείο της Μ. Ρώτα στην Κωνσταντινούπολη, το οποίο, όπως δείχνει ο κατάλογος των μαθημάτων, ήταν "ανώτερο" σχολείο. Στην ίδια μελέτη συναντάμε και τους όρους "θηλεοκομεία" για τα σχολεία των κοριτσιών, καθώς και τη διάκριση των σχολείων σε "Παρθεναγωγεία" και "Αρρεναγωγεία" (Γ. Σερούϊος, Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου και ποία γενική και τα μάλιστα ενδιαφέρουσα πορίζεται εντεύθεν αλήθεια, Ερμούπολις 1847, σ. 3 και 7). Τη χρήση του όρου "Παρθεναγωγείο" πριν από το 1855 τη συναντούμε και στα Επτάνησα. Πιο συγκεκριμένα, σε έκθεση του 1843 για την κατάσταση των σχολείων στα Επτάνησα χρησιμοποιείται ο όρος "Παρθεναγωγείο" για τα σχολεία των κοριτσιών (Σπ. Θεοτόκης, "Περί της εκπαιδεύσεως εν Επτανήσω", Κερκυραϊκά Χρονικά, τ. E', Κέρκυρα 1956, σ. 136). Στην Κέρκυρα επίσης λειτουργούσε από το 1853 σχολείο θηλέων, του K. Ζαβιτζιάνου, που χαρακτηρίζεται "Παρθεναγωγείο" (Κ. Ζαβιτζιάνος. Λόγος εκφωνηθείς την 18η Σεπτεμβρίου μηνός 1858, κατά την διανομήν των βραβείων μετά τας δημοσίας εξετάσεις του πέμπτου έτους του Παρθεναγωγείου, Κέρκυρα 1858).

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/127.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και στην εκπαίδευση των κοριτσιών για την οποία εκφράζει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του: "επέστησα ήδη σύντονον την προσοχήν μου εις τα κατ' αυτήν", γράφει, και αναφέρει ότι σκόπευε να υποβάλει ξεχωριστή έκθεση "περί της εν γένει καταστάσεως των εν Ελλάδι Ελληνικών Σχολείων των κορασίων"1. Δεν ξέρουμε αν τελικά υποβλήθηκε μια τέτοια έκθεση, αλλά εκείνο που έχει, ιδιαίτερη σημασία είναι ότι, για πρώτη φορά, Υπουργός Παιδείας ονομάζει τα ως τώρα "ανώτερα σχολεία των κορασίων" "Ελληνικά" σχολεία, χρησιμοποιεί δηλαδή τον ίδιο όρο που ισχύει για τα αντίστοιχα δημόσια σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης. Στη δεύτερη μάλιστα έκθεση του Χριστόπουλου, που αναφέρεται στην κατάσταση των σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος 1855-1856, εντάσσονται τα ως τώρα "ανώτερα" σχολεία ή "Παρθεναγωγεία" των κοριτσιών στα Ελληνικά Σχολεία του κράτους: "Ελληνικά σχολεία κορασίων ήσαν κατά το λήξαν έτος κυρίως 5, ων 3 εν Αθήναις και 2 εν Σύρω"2.

Τέλος, σε στατιστικό πίνακα του Υπουργείου για το 18583, τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών δεν αναφέρονται μόνον ως "Παρθεναγωγεία", όπως στον πίνακα του 1854, αλλά ως "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως", πράγμα που δείχνει ότι προς το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε τα Παρθεναγωγεία αναγνωρίζονται πια ως σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης.

Επομένως, μέσα σε είκοσι χρόνια, από το 1837 ως το 1858, τα Παρθεναγωγεία εξελίσσονται σταδιακά, αφού από τον πίνακα των Δημοτικών Σχολείων περνούν σε μια ανεξάρτητη κατηγορία και αναγνωρίζονται, τέλος, ως ιδρύματα Μέσης Εκπαίδευσης.

Συνοπτικά, η εξέλιξη αυτή παρουσιάζει την παρακάτω εικόνα:

——————————————

1. Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις περιληπτική..., σ. 22.

2. Χ. Χριστόπουλος, Γενική έκθεσις προς την A.M. τον Βασιλέα Περί της καταστάσεως της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν σχολικόν έτος 1855-1856, Αθήναι 1857, σ. 1.

3. "Περίληψις των υπό του Υπουργείου της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως συνταχθέντων στατιστικών πινάκων διά το έτος 1858", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 299, 19 Ιανουαρίου 1859, σ. 792-793.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/128.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1837 και 1839: συντάσσονται στην ίδια κατηγορία με τα Δημοτικά Σχολεία.

1853: "Εκπαίδευσις του θήλεος γένους".

1854: "Παρθεναγωγεία".

1855: "Ελληνικά σχολεία κορασίων".

1858: "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως".

Επίσης οι όροι που χρησιμοποιούνται για τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών είναι:

"Ανώτερα σχολεία κορασίων": 1837, έκθεση Ι. Κοκκώνη.

"Παρθενοτροφεία": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Ελληνοδιδασκαλείο": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Ανώτερο Ελληνικό σχολείο": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Παρθεναγωγεία": 1854 πίνακας Υπουργού Π. Αργυρόπουλου.

"Ελληνικά σχολεία θηλέων": 1855, έκθεση Υπουργού Χ. Χριστόπουλου.

Παράλληλα συναντάμε τον όρο "θηλεοκομεία", που τον χρησιμοποιεί, όπως αναφέρθηκε, στα 1847 ο Γ. Σερούιος,

Για τα ιδιωτικά σχολεία, επομένως, που έχουν σκοπό να δώσουν "μια κάποια" ανώτερη μόρφωση σε κορίτσια πλούσιων οικογενειών, κυρίως, επικρατεί τα πρώτα χρόνια ο όρος "Παρθενοτροφεία" αντικαθιστώντας το "ανώτερα σχολεία κορασίων" που είχε καθιερωθεί από το 1831. Τα σχολεία αυτά χαρακτηρίζονται το 1854 "Παρθεναγωγεία", και ο όρος αυτός θα επικρατήσει από δω και στο εξής. Διάκριση γίνεται μόνο για το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης που χαρακτηρίζεται τώρα "Ελληνοδιδασκαλείο", ενώ την προηγούμενη περίοδο "Ελληνικό Σχολείο". Έτσι, βλέπουμε καθαρά πως αρχίζει να επικρατεί ως βασικός σκοπός της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών η Εκπαίδευση της δασκάλας, μια και αποτελεί, τα χρόνια αυτά, τη μοναδική διέξοδο για την άσκηση κάποιου επαγγέλματος. Το μοναδικό "Ελληνικό Σχολείο" της χώρας που είχε σκοπό την παροχή γενικής εκπαίδευσης παίρνει την ίδια κατεύθυνση και χαρακτηρίζεται, οπωσδήποτε όχι τυχαία, "Ελληνοδιδασκαλείο". Είναι χαρακτηριστικό,

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/129.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

βέβαια, ότι δεν χάνει εντελώς και την πρώτη του ιδιότητα. Είναι "Ελληνικό" και "Διδασκαλείο" μαζί. Ο συνδυασμός των δύο σκοπών του σχολείου σε μια και μόνη λέξη είναι, οπωσδήποτε, εντυπωσιακός.

Μετά το 1855 παραλληλίζονται για πρώτη φορά τα δευτεροβάθμια σχολεία των κοριτσιών με εκείνα των αγοριών και χαρακτηρίζονται, επίσημα. Ελληνικά Σχολεία.

Από τα παραπάνω διαπιστώνεται η σταδιακή βελτίωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, αλλά είναι γεγονός ότι και στο τέλος ακόμα της περιόδου που εξετάζουμε η ποιοτική στάθμη των Παρθεναγωγείων παραμένει, γενικά, χαμηλή. Πιστεύω, επίσης, πως δεν μπορεί να γίνει, την εποχή αυτή, ουσιαστική: σύγκριση με την αντίστοιχη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, γιατί σκοπός των Παρθεναγωγείων είναι η μόρφωση της "οικοδέσποινας", ενώ ο στόχος των σχολείων της δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης είναι ευρύτερος. Θεωρητικά, βέβαια, τα περισσότερο.. Παρθεναγωγεία υποστηρίζουν πως είναι "Ελληνικά Σχολεία" και, πιστεύω, πως με τον όρο αυτό θα έπαιρναν τη σχετική άδεια από το Υπουργείο, γιατί κάθε σχολείο έπρεπε να ενταχθεί σε μια από τις κατηγορίες που πρόβλεπε ο νόμος. Στην πράξη, όμως, η κατεύθυνση φαίνεται πως άλλαζε εντελώς και έτσι, στην περίοδο αυτή, δεν μπορούμε με κανένα τρόπο να ισχυριστούμε πως έχουμε κάποια ομοιομορφία, ούτε στη διάρκεια των σπουδών, ούτε στην ποιότητα των γνώσεων που παρέχονται. Οι "ανώτερες" τάξεις ή "τάξεις Ελληνικής" μπορούσαν να είναι από μία ως πέντε. Το Παρθεναγωγείο Hill είδαμε ότι είχε τρεις τάξεις, το Παρθεναγωγείο Σουρμελή τέσσερις τάξεις, ενώ το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας άρχισε με δύο τάξεις, που το 1842 έγιναν τέσσερις και το 1851 πέντε, τη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια σπουδών επομένως και την πιο συστηματική οργάνωση, με έντυπα προγράμματα μαθημάτων και ειδικούς κανονισμούς, παρατηρούμε στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

Το σχολείο αυτό κερδίζει γρήγορα την πρώτη θέση και καθιερώνεται, μετά το 1842 που σταμάτησε να λειτουργεί για ένα

9

Σελ. 129
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 110
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Με βάση τα προηγούμενα μπορούμε να πούμε πως από το 1850 αρχίζει μια νέα φάση ανάπτυξης της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών στη χώρα μας. Το γεγονός αυτό, μαζί με το ότι για το διάστημα 1840-1850 δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες, δημιούργησε ίσως την εντύπωση ότι η Δημοτική Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας αρχίζει γύρω στα 1850 1. Είδαμε παραπάνω πως το 1837 σε σύνολο 110 Δημοτικών Σχολείων τα 10 είναι σχολεία για τα κορίτσια και από αυτά τα 7 είναι ιδιωτικά και μόνο τα 3 δημόσια. Στα 1839, τα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία των κοριτσιών γίνονται 17, σε σύνολο 151 Δημοτικών Σχολείων. Η αύξηση συνεχίζεται με τον ίδιο ρυθμό και τα επόμενα χρόνια. Έτσι, στα 1855-56 έχουμε 357 δημόσια Δημοτικά Σχολεία για τα αγόρια και 52 για τα κορίτσια2.

    Από τα παραπάνω φαίνεται πως το Υπουργείο παίρνει την εποχή αυτή συγκεκριμένα μέτρα για τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση των κοριτσιών και την εκπαίδευση της δασκάλας. Στο επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών οι σχετικές προτάσεις των Υπουργών δεν υλοποιούνται και έτσι η πρωτοβουλία αφήνεται στα ιδιωτικά σχολεία που λειτουργούν την περίοδο αυτή.

    Ιδιωτικά Παρθεναγωγεία

    Σχολεία στην Αθήνα

    Τη χρονιά που η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε το Διδασκαλείο, δηλαδή το 1837, λειτουργούσαν στην Αθήνα δύο "ανώτερα" σχολεία για κορίτσια, της Hill και της Volmerange. To σχολείο της Volmerange κατηγορήθηκε, στα 1839, ότι δεν λειτουργούσε κανονικά και ότι σύμφωνα με την αναφορά της μητέρας

    ——————————————

    1. Βλ. σ. 46, υποσ. 1 και σ. 131 αυτής της εργασίας.

    2. Αναλυτική παρουσίαση και εξέταση των σχετικών στατιστικών στοιχειών γίνεται στο οικείο κεφάλαιο (σ. 130-137).