Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 122-141 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/122.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γ) Αρσάκειο 1837 και εξής

δ) Korck 1842-1859

ε) Σουρμελή 1855 και εξής

Ερμούπολη: α) δήμου 1830 και εξής

β) Hildner 1831 και εξής

γ) Μαγκάκη 1850 και εξής

Ναύπλιο α) Volmerange 1831-1834

Πάτρα α) Βορέλη 1854 και εξής

Λειτουργία και είδη σχολείων

Είδαμε ότι από το 1834 ως το 1842 η κυβέρνηση έστελνε υπότροφες μαθήτριες για να γίνουν δασκάλες στο Παρθεναγωγείο Hill. Το σχολείο αυτό δηλαδή μαζί με τα αντίστοιχα της γαλλίδας Volmerange και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αποτελούν τα πρώτα "Διδασκαλεία" της χώρας.

Όταν το 1853 η Fr. Hill άρχισε να επαναλειτουργεί το σχολείο της, μετά από διακοπή δέκα χρόνων, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είχε καθιερωθεί πια ως το "Διδασκαλείο Θηλέων" της χώρας και είχε συγκεντρώσει όλες τις υπότροφες της κυβέρνησης. Έτσι η Fr. Hill στράφηκε προς μια άλλη κατεύθυνση το ίδιο σημαντική, την εκπαίδευση νηπιαγωγών.

Το "ανώτερο" τμήμα του σχολείου Hill περιλάμβανε τρεις τάξεις στις οποίες διδάσκονταν: "Αρχαία Ελληνικά και ομιλουμένη γλώσσα (καθαρεύουσα), Ιερά, Φυσική, Γενική Ιστορία, Γεωγραφία, Ιχνογραφία, Ζωγραφική, Φωνητική Μουσική, Χριστιανική κατήχηση, Αριθμητική, Γαλλική και Αγγλική γλώσσα"1.

Όπως είδαμε τα Παρθεναγωγεία οργανώθηκαν πιο συστηματικά μετά το 1850. Στο σχολείο της Ασπ. Σουρμελή, που

——————————————

1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 227.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/123.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

κατά τις ανακοινώσεις του είναι "Ελληνικόν σχολείον κορασίων", διδάσκονταν το 1856 τα παρακάτω μαθήματα σε 4 τάξεις: "Ηθική κατά Χριστόν, Ιερά Ιστορία και κατήχησις, Ελληνικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά, Γεωγραφία Πολιτική, Φυσική και Μαθηματικά, Ιστορία Ελληνική και γενική, Αριθμητική και αρχαί Γεωμετρίας, Οδηγός της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου μετ' εφαρμογής, Καλλιγραφία, Μουσική φωνητική και διά κυμβάλου. Χειροτεχνήματα και Οικιακή οικονομία"1. Από τον κατάλογο αυτό των μαθημάτων γίνεται φανερή η πρόθεση του σχολείου να δώσει μια γενική μόρφωση στις μαθήτριές του. Ξένες γλώσσες διδάσκονταν τρεις, από ξένους μάλιστα δασκάλους. Ο Φ. Ιωάννου, που το 1860 ήταν μέλος της εφορευτικής επιτροπής του σχολείου αυτού, αναφέρει ότι "ανετέθη εις λόγιον και έμπειρον ομογενή εν Αγγλία εύρεσις και αποστολή Αγγλίδος διδασκάλου, ήτις κατοικούσα ως και η Γαλλίς εν τω Παρθεναγωγείω, θέλει ασκεί ευκαίρως τα κοράσια εις το Αγγλιστί διαλέγεσθαι"2.

Τα υπόλοιπα μαθήματα τα δίδασκαν δάσκαλοι διαφόρων ειδικοτήτων3. Αξιοσημείωτο είναι ότι στον κατάλογο των μαθημάτων περιλαμβάνεται και η διδασκαλία της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου, πράγμα που φανερώνει πως ορισμένες μαθήτριες ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας,

To Παρθεναγωγείο Σουρμελή, επομένως, προσφέρει μια γενική μόρφωση και, παράλληλα, ετοιμάζει όσες μαθήτριες ενδιαφέρονται για το επάγγελμα της δασκάλας, Το παρακάτω σχόλιο που παραθέτει η Πανδώρα, αμέσως μετά την αναφορά των μαθημάτων που διδάσκονται στο Παρθεναγωγείο Σουρμελή, νομίζουμε πως φανερώνει, γενικότερα, τη στάση πολλών γονιών απέναντι στη γυναικεία εκπαίδευση και τις απαιτήσεις που είχαν από τα διάφορα Παρθεναγωγεία: "και αγαπώμεν μεν", γράφει η Πανδώρα, "να βλέπωμεν τας Ελληνίδας συγκροτουμένας δι' όλων

——————————————

1. Νέα Πανδώρα, τ.. Ζ', 1856-57, σ. 551

2. Πανδώρα, τ. Γ, 1859-60, σ. 216.

3. ό.π.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/124.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

των μαθημάτων τούτων, αλλά προτιμώμεν πάντων των άλλων το πρώτον και το τελευταίον, την ηθικήν δηλαδή και την οικιακήν οικονομίαν. Εις την ακριβή των δύο τούτων διδασκαλίαν επικαλούμεθα όλην την επιμέλειαν των διευθυντών"1. Η προτίμηση, επομένως, της κοινωνίας την εποχή αυτή στρέφεται κυρίως στη θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών και στις γνώσεις της οικιακής οικονομίας,

Στο Παρθεναγωγείο Σιώτου ξένες δασκάλες διδάσκουν εκτός από την ξένη γλώσσα (Γαλλικά και Γερμανικά), εργόχειρα και μουσική2. Τα εργόχειρα, με τα οποία ασχολούνταν αρκετές ώρες οι μαθήτριες, φαίνεται πως επικράτησε να είναι, σύμφωνα με τις απαιτήσεις μιας ορισμένης κοινωνικής τάξης, δαντέλες και "ποικίλματα" φερμένα από τη δύση, γεγονός που προκάλεσε πολλά σχόλια και αντιρρήσεις, που θα εκδηλωθούν με μεγαλύτερη ένταση στην επόμενη περίοδο. Από τώρα όμως άρχισαν να ακούγονται, κάποιες διαμαρτυρίες ότι "εις την πτωχήν κοινωνίαν της Ελλάδος εισήχθη ήδη δυστυχώς η πολυτέλεια"3.

Είδη σχολείων

Ορισμένα από τα στοιχεία που περιέχονται στις εκθέσεις και στους στατιστικούς πίνακες του Υπουργείου μετά το 1850, έχουν σχέση με τη διάρθρωση της γυναικείας εκπαίδευσης και αντικατοπτρίζουν α) τον τρόπο με τον οποίο η πολιτεία αντιμετωπίζει τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών και β) το επίπεδο των σχολείων αυτών.

Στον πρώτο στατιστικό πίνακα του Υπουργείου Παιδείας (1853) όλα τα σχολεία της χώρας κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: η πρώτη περιλαμβάνει το Πανεπιστήμιο, τα Γυμνάσια και

——————————————

1. Νέα Πανδώρα, τ. Ζ', 1856-57, σ. 551.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. H', αρ. 383, 24 Φεβρουαρίου I860, σ. 1469.

3. Νέα Πανδώρα, τ. Z', 1856-57, σ. 551.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/125.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών, η δεύτερη, με τίτλο "Δημοτική Εκπαίδευσις", περιλαμβάνει τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών και το Διδασκαλείο, και η τρίτη, με τίτλο "Εκπαίδευσις του θήλεος γένους" περιλαμβάνει το Αρσάκειο και τα "δημοσυντήρητα" και "ιδιοσυντήρητα" σχολεία των κοριτσιών.

Παρατηρούμε, λοιπόν, πως για το Υπουργείο η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτελεί, την εποχή αυτή, μια "ξεχωριστή" κατηγορία που διαχωρίζεται από την Ανώτατη, τη Μέση και τη Δημοτική Εκπαίδευση των αγοριών. Το Αρσάκειο ξεχωρίζει από τα άλλα ιδιωτικά σχολεία, αλλά δεν αναφέρεται ως Διδασκαλείο. Αποφεύγεται επίσης να χαρακτηριστούν τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών, που λειτουργούσαν στην Αθήνα και την Ερμούπολη, και χρησιμοποιούνται δυο γενικοί όροι: "δημοσυντήρητα" και "ιδιοσυντήρητα" "σχολεία κορασίων". Ακόμα συμπεριλαμβάνονται στην ίδια κατηγορία και τα Δημοτικά και τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών,

Στην έκθεση του 1853, για τα σχολεία της Σύρου ο Γ. Χρυσοβέργης χρησιμοποιεί, όπως είδαμε, τους όρους "Ελληνοδιδασκαλείον των κορασίων" και "ανώτερον Ελληνικόν σχολείον των κορασίων" για να χαρακτηρίσει το Ελληνικό Σχολείο που ίδρυσε και συντηρούσε ο δήμος της Ερμούπολης. "Ανώτερον Ελληνικόν" ονομάζει και το σχολείο του Hildner, ενώ για το σχολείο της Α. Μαγκάκη χρησιμοποιεί τον όρο "Παρθενοτροφείο"1.

Στα 1854 εκδόθηκε αναλυτικός πίνακας "της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως" από τον Υπουργό Π. Αργυρόπουλο2. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του πίνακα αυτού, για το θέμα που μας ενδιαφέρει, είναι ότι συναντούμε για πρώτη φορά τον όρο "Παρθεναγωγείο", Χαρακτηρίζονται με τον όρο αυτό τα σχολεία εκείνα των κοριτσιών που έχουν "ανώτερο" τμήμα.

——————————————

1. Γ. Χρυσοβέργης, ό.π., σ. 128, 131 και 139.

2. Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν τη Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ. 8 και Πανδώρα, τ. ς', 1855-56, σ. 358-359, όπου αναδημοσιεύονται ορισμένα στοιχεία μονάχα.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/126.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα ιδιωτικά σχολεία που δεν έχουν ανώτερο τμήμα, αλλά περιλαμβάνουν μόνο Δημοτικό Σχολείο, αναφέρονται στον πίνακα "ως ιδιωτικά αλληλοδιδακτικά σχολεία κορασίων", σε αντιστοιχία με τα "ιδιωτικά αλληλοδιδακτικά σχολεία αρρένων". Έτσι φαίνεται καθαρά ότι ο όρος "Παρθεναγωγείο" χαρακτηρίζει τα σχολεία εκείνα που έχουν "ανώτερο" τμήμα. Πρέπει να επισημάνουμε βέβαια ότι όλα αυτά τα σχολεία έχουν, μαζί με το "ανώτερο" τμήμα, και Αλληλοδιδακτικό Σχολείο. Έτσι μόνο δικαιολογείται και ο μεγάλος αριθμός των μαθητριών που αντιστοιχεί, σύμφωνα με τον πίνακα του 1854, στα έξι Παρθεναγωγεία της χώρας1.

O Χ. Χριστόπουλος, Υπουργός Παιδείας από το 1855 ως το 1859, μας έχει αφήσει τις πιο συστηματικές και ακριβείς εκθέσεις για την κατάσταση της Μέσης Εκπαίδευσης την εποχή αυτή. Στην πρώτη από τις εκθέσεις αυτές (για τα χρόνια από το 1829 ως το 1855), ασχολείται κυρίως με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών και μόνο σε μια ειδική τελευταία παράγραφο αναφέρεται

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες στη σ. 135 αυτής της εργασίας.

Ο όρος "Παρθεναγωγείο" φαίνεται πως είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται πριν από το 1854 στον υπόδουλο ελληνισμό. Το συμπεραίνουμε αυτό από τη μελέτη του Γ. Σερούιου, "Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου", για το σχολείο της Μ. Ρώτα στην Κωνσταντινούπολη, το οποίο, όπως δείχνει ο κατάλογος των μαθημάτων, ήταν "ανώτερο" σχολείο. Στην ίδια μελέτη συναντάμε και τους όρους "θηλεοκομεία" για τα σχολεία των κοριτσιών, καθώς και τη διάκριση των σχολείων σε "Παρθεναγωγεία" και "Αρρεναγωγεία" (Γ. Σερούϊος, Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου και ποία γενική και τα μάλιστα ενδιαφέρουσα πορίζεται εντεύθεν αλήθεια, Ερμούπολις 1847, σ. 3 και 7). Τη χρήση του όρου "Παρθεναγωγείο" πριν από το 1855 τη συναντούμε και στα Επτάνησα. Πιο συγκεκριμένα, σε έκθεση του 1843 για την κατάσταση των σχολείων στα Επτάνησα χρησιμοποιείται ο όρος "Παρθεναγωγείο" για τα σχολεία των κοριτσιών (Σπ. Θεοτόκης, "Περί της εκπαιδεύσεως εν Επτανήσω", Κερκυραϊκά Χρονικά, τ. E', Κέρκυρα 1956, σ. 136). Στην Κέρκυρα επίσης λειτουργούσε από το 1853 σχολείο θηλέων, του K. Ζαβιτζιάνου, που χαρακτηρίζεται "Παρθεναγωγείο" (Κ. Ζαβιτζιάνος. Λόγος εκφωνηθείς την 18η Σεπτεμβρίου μηνός 1858, κατά την διανομήν των βραβείων μετά τας δημοσίας εξετάσεις του πέμπτου έτους του Παρθεναγωγείου, Κέρκυρα 1858).

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/127.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και στην εκπαίδευση των κοριτσιών για την οποία εκφράζει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του: "επέστησα ήδη σύντονον την προσοχήν μου εις τα κατ' αυτήν", γράφει, και αναφέρει ότι σκόπευε να υποβάλει ξεχωριστή έκθεση "περί της εν γένει καταστάσεως των εν Ελλάδι Ελληνικών Σχολείων των κορασίων"1. Δεν ξέρουμε αν τελικά υποβλήθηκε μια τέτοια έκθεση, αλλά εκείνο που έχει, ιδιαίτερη σημασία είναι ότι, για πρώτη φορά, Υπουργός Παιδείας ονομάζει τα ως τώρα "ανώτερα σχολεία των κορασίων" "Ελληνικά" σχολεία, χρησιμοποιεί δηλαδή τον ίδιο όρο που ισχύει για τα αντίστοιχα δημόσια σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης. Στη δεύτερη μάλιστα έκθεση του Χριστόπουλου, που αναφέρεται στην κατάσταση των σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος 1855-1856, εντάσσονται τα ως τώρα "ανώτερα" σχολεία ή "Παρθεναγωγεία" των κοριτσιών στα Ελληνικά Σχολεία του κράτους: "Ελληνικά σχολεία κορασίων ήσαν κατά το λήξαν έτος κυρίως 5, ων 3 εν Αθήναις και 2 εν Σύρω"2.

Τέλος, σε στατιστικό πίνακα του Υπουργείου για το 18583, τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών δεν αναφέρονται μόνον ως "Παρθεναγωγεία", όπως στον πίνακα του 1854, αλλά ως "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως", πράγμα που δείχνει ότι προς το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε τα Παρθεναγωγεία αναγνωρίζονται πια ως σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης.

Επομένως, μέσα σε είκοσι χρόνια, από το 1837 ως το 1858, τα Παρθεναγωγεία εξελίσσονται σταδιακά, αφού από τον πίνακα των Δημοτικών Σχολείων περνούν σε μια ανεξάρτητη κατηγορία και αναγνωρίζονται, τέλος, ως ιδρύματα Μέσης Εκπαίδευσης.

Συνοπτικά, η εξέλιξη αυτή παρουσιάζει την παρακάτω εικόνα:

——————————————

1. Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις περιληπτική..., σ. 22.

2. Χ. Χριστόπουλος, Γενική έκθεσις προς την A.M. τον Βασιλέα Περί της καταστάσεως της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν σχολικόν έτος 1855-1856, Αθήναι 1857, σ. 1.

3. "Περίληψις των υπό του Υπουργείου της Δημοσίας 'Εκπαιδεύσεως συνταχθέντων στατιστικών πινάκων διά το έτος 1858", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 299, 19 Ιανουαρίου 1859, σ. 792-793.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/128.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1837 και 1839: συντάσσονται στην ίδια κατηγορία με τα Δημοτικά Σχολεία.

1853: "Εκπαίδευσις του θήλεος γένους".

1854: "Παρθεναγωγεία".

1855: "Ελληνικά σχολεία κορασίων".

1858: "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως".

Επίσης οι όροι που χρησιμοποιούνται για τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών είναι:

"Ανώτερα σχολεία κορασίων": 1837, έκθεση Ι. Κοκκώνη.

"Παρθενοτροφεία": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Ελληνοδιδασκαλείο": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Ανώτερο Ελληνικό σχολείο": 1853, έκθεση Γ. Χρυσοβέργη.

"Παρθεναγωγεία": 1854 πίνακας Υπουργού Π. Αργυρόπουλου.

"Ελληνικά σχολεία θηλέων": 1855, έκθεση Υπουργού Χ. Χριστόπουλου.

Παράλληλα συναντάμε τον όρο "θηλεοκομεία", που τον χρησιμοποιεί, όπως αναφέρθηκε, στα 1847 ο Γ. Σερούιος,

Για τα ιδιωτικά σχολεία, επομένως, που έχουν σκοπό να δώσουν "μια κάποια" ανώτερη μόρφωση σε κορίτσια πλούσιων οικογενειών, κυρίως, επικρατεί τα πρώτα χρόνια ο όρος "Παρθενοτροφεία" αντικαθιστώντας το "ανώτερα σχολεία κορασίων" που είχε καθιερωθεί από το 1831. Τα σχολεία αυτά χαρακτηρίζονται το 1854 "Παρθεναγωγεία", και ο όρος αυτός θα επικρατήσει από δω και στο εξής. Διάκριση γίνεται μόνο για το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης που χαρακτηρίζεται τώρα "Ελληνοδιδασκαλείο", ενώ την προηγούμενη περίοδο "Ελληνικό Σχολείο". Έτσι, βλέπουμε καθαρά πως αρχίζει να επικρατεί ως βασικός σκοπός της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών η Εκπαίδευση της δασκάλας, μια και αποτελεί, τα χρόνια αυτά, τη μοναδική διέξοδο για την άσκηση κάποιου επαγγέλματος. Το μοναδικό "Ελληνικό Σχολείο" της χώρας που είχε σκοπό την παροχή γενικής εκπαίδευσης παίρνει την ίδια κατεύθυνση και χαρακτηρίζεται, οπωσδήποτε όχι τυχαία, "Ελληνοδιδασκαλείο". Είναι χαρακτηριστικό,

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/129.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

βέβαια, ότι δεν χάνει εντελώς και την πρώτη του ιδιότητα. Είναι "Ελληνικό" και "Διδασκαλείο" μαζί. Ο συνδυασμός των δύο σκοπών του σχολείου σε μια και μόνη λέξη είναι, οπωσδήποτε, εντυπωσιακός.

Μετά το 1855 παραλληλίζονται για πρώτη φορά τα δευτεροβάθμια σχολεία των κοριτσιών με εκείνα των αγοριών και χαρακτηρίζονται, επίσημα. Ελληνικά Σχολεία.

Από τα παραπάνω διαπιστώνεται η σταδιακή βελτίωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, αλλά είναι γεγονός ότι και στο τέλος ακόμα της περιόδου που εξετάζουμε η ποιοτική στάθμη των Παρθεναγωγείων παραμένει, γενικά, χαμηλή. Πιστεύω, επίσης, πως δεν μπορεί να γίνει, την εποχή αυτή, ουσιαστική: σύγκριση με την αντίστοιχη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, γιατί σκοπός των Παρθεναγωγείων είναι η μόρφωση της "οικοδέσποινας", ενώ ο στόχος των σχολείων της δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης είναι ευρύτερος. Θεωρητικά, βέβαια, τα περισσότερο.. Παρθεναγωγεία υποστηρίζουν πως είναι "Ελληνικά Σχολεία" και, πιστεύω, πως με τον όρο αυτό θα έπαιρναν τη σχετική άδεια από το Υπουργείο, γιατί κάθε σχολείο έπρεπε να ενταχθεί σε μια από τις κατηγορίες που πρόβλεπε ο νόμος. Στην πράξη, όμως, η κατεύθυνση φαίνεται πως άλλαζε εντελώς και έτσι, στην περίοδο αυτή, δεν μπορούμε με κανένα τρόπο να ισχυριστούμε πως έχουμε κάποια ομοιομορφία, ούτε στη διάρκεια των σπουδών, ούτε στην ποιότητα των γνώσεων που παρέχονται. Οι "ανώτερες" τάξεις ή "τάξεις Ελληνικής" μπορούσαν να είναι από μία ως πέντε. Το Παρθεναγωγείο Hill είδαμε ότι είχε τρεις τάξεις, το Παρθεναγωγείο Σουρμελή τέσσερις τάξεις, ενώ το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας άρχισε με δύο τάξεις, που το 1842 έγιναν τέσσερις και το 1851 πέντε, τη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια σπουδών επομένως και την πιο συστηματική οργάνωση, με έντυπα προγράμματα μαθημάτων και ειδικούς κανονισμούς, παρατηρούμε στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

Το σχολείο αυτό κερδίζει γρήγορα την πρώτη θέση και καθιερώνεται, μετά το 1842 που σταμάτησε να λειτουργεί για ένα

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/130.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διάστημα το σχολείο Hill, ως Διδασκαλείο θηλέων. Η κυβέρνηση και οι δήμοι σ' αυτό στέλνουν υπότροφες μαθήτριες για να γίνουν δασκάλες. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι είναι ταυτόχρονα και επαγγελματικό και σχολείο γενικής παιδείας. Η εναλλαγή των όρων "Διδασκαλείο" και "Παρθεναγωγείο", στους κανονισμούς του σχολείου και στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, δείχνει καθαρά τη διπλή κατεύθυνση του. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι και τα υπόλοιπα Παρθεναγωγεία της περιόδου αυτής ακολουθούν την ίδια τακτική. To σχολείο του δήμου της Ερμούπολης από Ελληνικό Σχολείο γίνεται "Ελληνοδιδασκαλείο". Στο Παρθεναγωγείο Hill εκπαιδεύονται ως το 1842 δασκάλες και από το 1853 νηπιαγωγοί. Στο Παρθεναγωγείο Σουρμελή διδάσκεται ο οδηγός της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου για υποψήφιες δασκάλες, Όλα αυτά δείχνουν ότι κατά την περίοδο 1830-1861 διαμορφώνονται δύο τάσεις στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών: η μια αποβλέπει στη μόρφωση της "οικοδέσποινας" που έχει "διακοσμητικό", δηλαδή, μη λειτουργικό χαρακτήρα, και η άλλη που είναι καθαρά επαγγελματική, αφού στοχεύει στην εκπαίδευση της δασκάλας.

Στατιστικά στοιχεία

α) Δημοτική Εκπαίδευση. Τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης αυξάνονται αισθητά, χρόνο με το χρόνο, όπως φαίνεται από τον Πίνακα 7 της επόμενης σελίδας.

Σχετικά με την ακρίβεια των στατιστικών στοιχείων της εποχής αυτής είναι ενδεικτική ή μαρτυρία του Χ. Χριστόπουλου ότι δεν βρήκε στο Υπουργείο "γενικόν τινά επίσημον έλεγχον αφορώντα τους εγγραφομένους και απολύομένους... μαθητάς" ως το 1849 1. Στον Πίνακα 7 υπάρχει σημαντική διαφορά στα στοιχεία του 1853 και 1854.

——————————————

1. Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις περιληπτική..., σ. 10.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/131.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Αριθμός Δημοτικών Σχολείων και μαθητών - μαθητριών από το 1837 ως το 1856

α) Δημόσια σχολεία

"Σχολεία "Σχολεία Αριθμός Αριθμός

Αρρένων" κορασίων" μαθητών μαθητριών

1837 * 93 3 8.843 364

1853 ** 302 31 32.370 8.380

1854 *** 324 31 25.225 3,761

1856 **** 357 52 30.520 4.754

β) Ιδιωτικά σχολεία

1837 * 1ο 7 958 605

1854 *** 18 11 1.120 1.650

1856 **** 29 12 4.58ο 1.743

ΠΗΓΕΣ:

* Ι. Κοκκώνης, "[Έκθεσις] Περί της Δημοτικής εκπαιδεύσεως", 1837, ΓΑΚ, ό.π., φ 9.

** "Κατάστασις της Δημόσιας εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι κατά το 1853", Εφημερίς των Μαθητών, έτ. A', αρ. 36, 28 Ιουνίου 1853.

*** Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν Ελλάδι Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ. 8.

**** Χ. Χριστόπουλος, Γενική έκθεσις... Περί της καταστάσεως της Δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το λήξαν Σχολικόν έτος 1855-56, Αθήναι 1837, σ. 5.

——————————————

Με μεγαλύτερη προσοχή και ακρίβεια φαίνεται πως είναι συνταγμένος ο έντυπος πίνακας του 1854 με την υπογραφή του Υπουργού Π. Αργυρόπουλου. Σύμφωνα με τον πίνακα αυτό, τα Δημοτικά σχολεία των κοριτσιών και ο αριθμός των μαθητριών που φοιτούν σ' αυτά είναι πολύ λιγότερα σε σχέση με τους αντίστοιχους αριθμούς των αγοριών. Η αύξηση όμως που παρουσιάζουν τα σχολεία αυτά είναι ενδεικτική, αφού από 3 γίνονται, σε είκοσι χρόνια περίπου, 31 και μετά, σε διάστημα δυο χρόνων, μόνο 52. Επίσης οι μαθήτριες από 364 φτάνουν στον αριθμό των 4.754. Βέβαια πρέπει να τονίσουμε εδώ ότι τα δεδομένα αυτά δεν

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/132.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αντιπροσωπεύουν τους ακριβείς αριθμούς μαθητριών και μαθητών, γιατί ένας μεγάλος αριθμός μαθητριών φοιτά στα σχολεία των αγοριών1. Επομένως, οι αριθμοί που δίνονται στον Πίνακα 7 αναφέρονται μόνο στις μαθήτριες που φοιτούν στα ξεχωριστά σχολεία των κοριτσιών.

Εκτός από τα δημόσια λειτουργούν και αρκετά ιδιωτικά σχολεία κοριτσιών. Συγκεκριμένα, το 1837 υπάρχουν 10 ιδιωτικά σχολεία αγοριών με 958 μαθητές και 7 σχολεία κοριτσιών με 605 μαθήτριες2. To 1856 τα ιδιωτικά σχολεία των αγοριών γίνονται 29, οι μαθητές 4.580 και τα αντίστοιχα σχολεία των μαθητριών 12 με 1.743 μαθήτριες3. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία του 1837, σύμφωνα με τα οποία λειτουργούν στη χώρα 3 δημόσια σχολεία για τα κορίτσια και 7 ιδιωτικά. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι στα πρώτα χρόνια η ιδιωτική πρωτοβουλία αναλαμβάνει ουσιαστικά την ευθύνη για την εκπαίδευση της Ελληνίδας και ότι η Δημοτική Εκπαίδευση αποτελεί προνόμιο ορισμένων κοινωνικών τάξεων.

Είδαμε ότι η οικονομική κατάσταση των δήμων, η μεγάλη έλλειψη από δασκάλες και η επιφυλακτική στάση της κοινωνίας απέναντι στη γυναικεία εκπαίδευση ήταν οι κυριότεροι λόγοι που μπορούμε να πούμε πως οδήγησαν στη "μονομέρεια" της δημόσιας εκπαίδευσης στη χώρα μας, που αρχίζει να μετριάζεται αισθητά μετά το 1850.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η γεωγραφική κατανομή των Δημοτικών Σχολείων των κοριτσιών. Από τον Πίνακα 8 (κατανομή 1854) φαίνεται πως την πρώτη θέση στη Δημοτική 'Εκπαίδευση των κοριτσιών, σε αριθμό σχολείων και μαθητριών, έχει ο νομός των Κυκλάδων. Το φαινόμενο θα πρέπει να συσχετιστεί με τις ειδικές συνθήκες και προϋποθέσεις που είχαν επικρατήσει στα νησιά του Αιγαίου και επηρέασαν από πολύ νωρίς σημαντικά

——————————————

1. Βλ. σ. 47-49 αυτής της εργασίας.

2. Ι. Κοκκώνης, Περί της Δημοτικής... (πίνακας).

3. Χ. Χριστόπουλος, Γέρικη Έκθεσις..., σ. 5.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/133.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

Γεωγραφική κατανομή των "Δημοτικών σχολείων κορασίων" στα

1854*

Νομός**

Αριθμός

Αριθμός

σχολείων

μαθητριών

Αργολίδας και Κορινθίας

6

673

Αχαΐας και Ήλιδας

2

265

Μεσσηνίας

2

103

Αρκαδίας

2

155

Λακωνίας

-

-

Αιτωλίας και Ακαρνανίας

1

80

Αττικής και Βοιωτίας

5

860

Φθιώτιδας και Φωκίδας

2

190

Εύβοιας

2

230

Κυκλάδων

9

1.205

Σύνολο

31

3.761

ΠΗΓΗ:

* Η. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ. 8.

** Οι νομοί αναφέρονται με την ίδια σειρά που έχουν στον πίνακα του Υπουργείου.

——————————————

τη θέση της γυναίκας και την εκπαίδευση της. Ακολουθεί ο νομός Αττικής και Βοιωτίας (με τα μεγαλύτερα ποσοστά συγκεντρωμένα στην Αθήνα), και στη συνέχεια ο νομός Αργολίδας και Κορινθίας.

Γενικά, η διαφορά των αριθμών κατά περιοχή είναι σχετικά μεγάλη. Στο νομό Αιτωλίας και Ακαρνανίας λειτουργεί ένα σχολείο με 80 μαθήτριες, και στη Λακωνία δεν λειτουργεί κανένα σχολείο για μαθήτριες.

Εξάλλου, όσον αφορά τη σχέση ανάπτυξης Δημοτικής Εκπαίδευσης και αστικοποίησης (με βάση τον πληθυσμό της μεγαλύτερης πόλης του κάθε νομού), διαπιστώνεται, από τον Πίνακα 9,

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/134.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 9

Αστικήσυγκέντρωση 

και Δημοτική Εκπαίδευση κοριτσιών

Αριθμός

πληθυσμός

Νομός

μαθητριών *

μεγαλύτερης πόλης **

Αργολίδας και Κορινθίας

673

γ'

12.631

δ-

Αχαΐας και Ήλιδας

265

δ'

19.394

Ύ'

Μεσσηνίας

103

η'

5.688

ι'

Αρκαδίας

155

ζ'

9.821

ς'

Λακωνίας

-

ι'

7.296

ζ'

Αιτωλίας και, Ακαρνανίας

80

θ'

6.118

η'

Αττικής και Βοιωτίας

860

β'

30. 520

α'

Φθιώτιδας και Φωκίδας

190

ς'

5.706

θ'

Εύβοιας

230

ε'

10.421

ε'

Κυκλάδων

1.205

α'

19.483

β'

ΠΗΓΕΣ:

* Βλ. Πίνακα 8, σ. 133 αυτής της εργασίας

** Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, Διοικητική και Πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821-1971, τ. A', μέρος II, έκδ. Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, Αθήναι 1974, σ. 10-17.

——————————————

ότι οι πέντε νόμοι με τα μικρότερα ποσοστά αστικής συγκέντρωσης, έχουν και τους μικρότερους αριθμούς μαθητριών. Η σχέση αυτή θα φανεί πιο καθαρά στο επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης που θα αναλύσουμε αμέσως πιο κάτω.

β) Σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης. Είδαμε ότι στα 1837 τα τρία "ανώτερα σχολεία κορασίων" Hill, Volmerange και Hildner συγκέντρωναν περίπου 50 μαθήτριες και το Ελληνικό Σχολείο του δήμου της Ερμούπολης είχε, περίπου, 40 μαθήτριες1. Συνολικά δηλαδή ο αριθμός των Ελληνίδων που επιζητούσαν μια κάπως "ανώτερη" μόρφωση δεν έφτανε ούτε τις 100,

Στα 1854 λειτουργούν, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου, έξι Παρθεναγωγεία, όπου φοιτούν συνολικά (στο αλληλοδιδακτικό

——————————————

1. Βλ. σ. 76-77 αυτής της εργασίας.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/135.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και στο ανώτερο τμήμα δηλαδή) 1.400 μαθήτριες (βλ. Πίνακα 10).

ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Αριθμός Παρθεναγωγείων και μαθητριών στα 1854*

Παρθεναγωγείο

Έδρα

Αριθμός μαθητριών**

Βορέλη

Hildner 

Μαγκάκη

Αρσάκη

Hill

Korck

Πάτρα

Ερμούπολη

Ερμούπολη

Αθήνα

Αθήνα

Αθήνα

80

70

200

600

350

100

ΠΗΓΗ.·

* Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ 8.

** Ο αριθμός αντιπροσωπεύει τις μαθήτριες του αλληλοδιδακτικού και του ανωτέρου τμήματος των Παρθεναγωγείων.

——————————————

Τα 3/4 των μαθητριών συγκεντρώνονται στην Αθήνα, και από τις 1050 μαθήτριες των Αθηνών οι 600, το 1/2 σχεδόν, φοιτούν στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Στην Ερμούπολη λειτουργούν δύο Παρθεναγωγεία με 270 μαθήτριες, ο πίνακας όμως δεν αναφέρει το Ελληνικό Σχολείο που το συντηρούσε ο δήμος της Ερμούπολης, και κατά την έκθεση Χρυσοβέργη λειτουργούσε την εποχή αυτή1. Τρίτο κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης, που το συναντούμε τώρα για πρώτη φορά, είναι η Πάτρα, με ένα Παρθεναγωγείο και 80 μαθήτριες.

Σχολιάζοντας τον πίνακα που παρουσίαζε την κατάσταση της εκπαίδευσης στα 1836, είχαμε παρατηρήσει ότι η Πάτρα ήταν η πρώτη πόλη που προστέθηκε στα κέντρα όπου λειτουργούσαν από παλιότερα Δημοτικά Σχολεία για κορίτσια2. Τώρα

——————————————

1. Βλ. σ. 119-120 αυτής της εργασίας.

2. Βλ. σ. 73 αυτής της εργασίας.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/136.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

βλέπουμε ότι, μετά την Αθήνα και την Ερμούπολη, Παρθεναγωγείο ιδρύεται και στην Πάτρα. Επισημαίνουμε και πάλι το γεγονός, που θα επαληθευθεί και από άλλα στοιχεία, ότι τα τρία κέντρα της γυναικείας εκπαίδευσης, η Αθήνα δηλαδή, η Ερμούπολη και η Πάτρα, είναι, σύμφωνα με την απογραφή του πληθυσμού της χώρας στα 1854, οι τρεις μεγαλύτεροι δήμοι με: πληθυσμό πάνω από 15.000 (Αθήνα: 30.520, Ερμούπολη: 19.483 και Πάτρα: 19.394)1.

Ο Χ. Χριστόπουλος, στην έκθεση για τα σχολεία που λειτουργούσαν στη χώρα τη σχολική χρονιά 1855-56, αναφέρει ότι λειτουργούσαν πέντε "Ελληνικά σχολεία κορασίων": τρία στην Αθήνα και δύο στην Ερμούπολη. Δεν συμπεριλαμβάνει, δηλαδή, το σχολείο της Πάτρας. Οι μαθήτριες που φοιτούσαν στα σχολεία αυτά ήταν, σύμφωνα με την ίδια έκθεση, 4.802, δηλαδή σχεδόν υπερπενταπλάσιες από ό,τι το 1837 (90 μαθήτριες). Πάντως στα 1856 λειτουργούν στη χώρα 11 Γυμνάσια με 1.031 μαθητές, 80 Ελληνικά Σχολεία με 4.224 μαθητές και 8 ιδιωτικά σχολεία με 288 μαθητές, Συνολικα, σε 99 Μέσα Σχολεία φοιτούν 5.543 μαθητές3. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι οι μαθήτριες που φοιτούν σε Ελληνικά Σχολεία αντιπροσωπεύουν το 1/12, περίπου, του αντίστοιχου αριθμού των μαθητών.

Τέλος, σε πίνακα του 1858 σημειώνεται ότι λειτουργούσαν τη χρονιά αυτή 10 "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως" με 900 μαθήτριες4.

Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για τα είδη των σχολείων και τον τρόπο που λειτουργούσαν, φανερώνουν, νομίζω, την ιδιαίτερη δυσκολία που υπήρχε για την κατάταξη σε ορισμένη κατηγορία

——————————————

1. Μ. Χουλιαράκης, ό.π., σ. 10-17.

2. Χ. Χριστόπουλος, Γενική έκθεσις.. , σ. 7.

3. ό.π., σ. 7-8.

4. "Περίληψις των υπό του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως συνταχθέντων στατιστικών πινάκων διά το έτος 1858", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ Ζ', αρ. 299, 19 Ιανουαρίου 1859, σ. 792-793.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/137.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

των σχολείων αυτών και δικαιολογούν, ως ένα σημείο, τις διαφορές στους αριθμούς. Οι περισσότερες από τις διαφορές αυτές, ειδικά για την περίπτωση των Παρθεναγωγείων, πιστεύω πως οφείλονται στα διαφορετικά κριτήρια κατάταξης των σχολείων αυτών.

Διαπιστώσεις και θέσεις των διανοουμένων της εποχής για το εκπαιδευτικό σύστημα. Προτάσεις για βελτίωση

Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος φαίνεται πως ή εκπαίδευση των κοριτσιών απασχόλησε από νωρίς την κοινωνία, τους εκπαιδευτικούς και τους διανοούμενους γενικότερα. Ήδη από το 1825 ο Αδ. Κοραής επισημαίνει ότι "... και άνδρες και γυναίκες επίσης πρέπει να παιδεύωνται την παιδείαν ταύτην χωρίς πρόφασιν καμμίαν"1 και το 1826 ο Ν, Νικητόπλος διακηρύττει ότι με τη μόρφωση οι γυναίκες θα μπορέσουν "να απολαμβάνουν την ευδαιμονίαν"2 και οργανώνει με πρωτοποριακό τρόπο το πρώτο αλληλοδιδακτικό σχολείο για κορίτσια. Ο Γ. Βενθύλος στα 1829 τονίζει ότι "δεν έχομεν να ελπίσωμεν Παλιγγενεσίαν ενόσω τα σχολεία μας είναι καθώς είναι και ενόσω εξακολουθούσι να καταδικάζωσι το ήμισυ του γένους, τας νεάνιδας, τας μελλούσας μητέρας εις παχυλήν αμάθειαν"3.

Από την άλλη μεριά όμως, είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι και μετά την καθιέρωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης (1834), δημοσιεύονται μελέτες, που φτάνουν ως το 1850 περίπου, και δίνουν

——————————————

1. Αδ. Κοραής, Περί των Ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δύο Γραικών, Ύδρα 1825, σ. 126.

2. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), Ο Τύπος στον Αγώνα, ό.π., τ. Α', σ. 269.

3. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 257. Παρόμοιες απόψεις βλ. και στο άρθρο: Ι.Κ., "Δημόσια Εκπαίδευσις: Στοχασμοί περί συντάξεως ή διοργανισμού της κοινής εκπαιδεύσεως εν γένει", Η Αιγιναία, αρ.ς', 15 Αυγούστου 1831, σ. 214-215.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/138.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μια διαφορετική άποψη του θέματος αυτού. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι εργασίες αυτές αναφέρονται στην "ανατροφή των κορασίων" και "την εκπαίδευσιν των αρρένων"1. Σε άρθρο του 1839, με τίτλο "Περί Παιδαγωγικής, Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", ξεκαθαρίζονται περισσότερο οι δυο όροι: "είναι δε διττή η ανατροφή, οικιακή και δημοσία· και η μεν οικιακή γίνεται κατ' οίκον υπό των γονέων και συγγενών· η δε δημοσία εις τα σχολεία. Η πρώτη αρμόζει κυρίως εις τας κόρας και εις τα νήπια"2. Τα κορίτσια, επομένως, ανατρέφονται στο σπίτι, όπως και τα νήπια, από τους γονείς και τους συγγενείς. Η δημόσια ανατροφή, που παρέχεται από τα σχολεία, αφορά αποκλειστικά και μόνο τα αγόρια. Δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε το γεγονός ότι, την εποχή που δημοσιεύεται το άρθρο αυτό, στην Αθήνα, υπήρχαν όχι μόνο Δημοτικά Σχολεία αλλά και "ανώτερα" σχολεία για κορίτσια καθώς και "Διδασκαλείο", ενώ σ' ολόκληρη τη χώρα λειτουργούσαν 18 Δημοτικά Σχολεία κοριτσιών και σε αρκετά σχολεία αρρένων φοιτούσαν και μαθήτριες.

Οπωσδήποτε η άποψη αυτή αντανακλά τις γενικότερες αντιλήψεις της εποχής σχετικά με την εκπαίδευση των κοριτσιών. Ο αρχιμανδρίτης Μισαήλ Αποστολίδης, από τα ιδρυτικά στελέχη της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, στο λόγο που εκφώνησε με την ευκαιρία της "εγκαθίδρυσης" του σχολείου της Εταιρείας στα 1837, τονίζει ότι "είναι παράδοξον πώς παρημελήθη σχεδόν πάντοτε η περί της ανατροφής των κορασίων απαιτουμένη φροντίς και αφιερώθη η προσοχή όλη εις μόνα τα άρρενα"3. Στη συνέχεια απευθύνεται προς τους "φρόνιμους" και "φιλόστοργους" γονείς:

——————————————

1. Βλ. Π. Ζωντανός, Περί της ανατροφής των κορασίων και της δημοσίας εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολις 1836 και [Ηλ. Χριστοφίδης], "Περί κορασίων ανατροφής", Ο Παιδαγωγός, έτ. A', 1839, σ. 131-134.

2. [Ηλ. Χρίστοφίδης], "Περί Παιδαγωγικής, Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτ. A', 1839, σ. 5-19.

3. Εγκαθίδρυσις..., ό.π., σ. 7.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/139.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"Αντί να εμποδίζητε τας θυγατέρας σας από την μάθησιν, κάμνετε όλα σας τα δυνατά διά να προμηθεύσητε εις αυτάς τας γνώσεις τας αναγκαίας εις το γένος, εις την ηλικίαν και εις την κατάστασίν των. Μην έχετε την παράδοξον πρόληψιν την καταδικάζουσαν τας γυναίκας εις την αμάθειαν"1. Τα λόγια αυτά δείχνουν καθαρά ότι πολλοί γονείς συνέχιζαν να μην εγκρίνουν την εκπαίδευση των κοριτσιών και να κρατούν τις επιφυλάξεις που είχε τονίσει ο Ν. Δραγούμης και για τις οποίες παραπονέθηκε έντονα η Ελ. Μαρτινέγκου2. Αντίθετος στις προλήψεις αυτές ο Ν. Βάμβας τονίζει επανειλημμένα σε ομιλίες του ότι θεωρεί "παράβασιν των θείων και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να παραμεληθή ο ανήκων φωτισμός του πνεύματος των θυγατέρων"3 και προτείνει να αναλογιστούν όλοι "τι δύναται να κατορθώση εις Έθνος αναγεννώμενον η σπουδαία γυναικεία ανατροφή"4.

Έτσι σιγά σιγά κερδίζουν έδαφος και στη χώρα μας οι ιδέες και οι αρχές του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Το γεγονός αυτό, μαζί με τα συγκεκριμένα αιτήματα πολλών προοδευτικών παιδαγωγών στην Ελλάδα για την ανάγκη της γυναικείας εκπαίδευσης, έχει ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα: μεταβάλλονται σιγά σιγά οι κοινωνικές αυτές προκαταλήψεις. Από το 1850 και μετά αρχίζουν να διατυπώνονται από έλληνες διανοούμενους αιτήματα και συγκεκριμένες θέσεις σχετικά με τη γυναικεία εκπαίδευση. Tο 1852 ο Δ. Αινιάν, στο άρθρο του "Προς το Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας" υποστηρίζει: "Ο κύριος σκοπός της συστάσεως

——————————————

1. ό.π., σ. 11.

2. Βλ. σ. 34 και 46 αυτής της εργασίας.

3. Ν. Βάμβας, Αυτοσχέδιος ομιλία... Γενομένη εν Ερμουπόλει τη ζ' Μαρτίου 1834 εις την έναρξιν τον Σχολείου των Ευγενών Κορασίων, του υπό την διδασκαλίαν της ευγενούς Ελληνίδας Ελένης Γεωργιάδη, Ερμούπολις αωλδ', 3, και, παρόμοιες απόψεις, του ίδιου, Ομιλία εις την πρώτην άνοιξιν του Σχολείου των Κορασίων του Δήμου Πειραιώς, την 24 Ιουνίου 1837, χ.τ., χ.χ., σ. 4.

4. Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1845, σ. 7.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/140.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του εκπαιδευτικού των κορασίων καταστήματος είναι η καθ' όλον το έθνος διάδοσις των φώτων και των αναγκαίων κοινωνικών γνώσεων"1. Ο ίδιος, σε άλλο ειδικό άρθρο του με τίτλο "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών", αποδοκιμάζει το γεγονός ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών "αποβλέπει μόνον την ανωτάτην τάξιν της κοινωνίας" και υποστήριζε, -αρκετά ριζοσπαστικά για την εποχή του- ότι "η εκπαίδευσις και μόρφωσις του γυναικείου φύλου πρέπει να γένη γενική καθ' όλον το κράτος, ως και εις τα μικρότατα και τα μάλλον απόκεντρα χωρία αυτού"2.

Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες και κυρίως οι πρώτες κοινωνικές εργάτιδες, οι δασκάλες, αρχίζουν να αγωνίζονται για τη μόρφωση και την ανύψωση της κοινωνικής θέσης της Ελληνίδας. Η Πολυτίμη Κουσκούρη, διευθύντρια Δημοτικού Σχολείου της Αθήνας το 1853, διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι μετά την απελευθέρωση "συνεστήθησαν καταστήματα εκπαιδευτικά προς εκπαίδευσιν των γυναικών, και μετ' ου πολύ θέλομεν ιδεί διαδεδομένας, την παιδείαν, την καλήν ανατροφήν και την ηθικήν εις όλας τας τάξεις της Ελληνικής κοινωνίας"3.

Tο αίτημα να επεκταθεί η εκπαίδευση των κοριτσιών και να μην περιορίζεται σε μια τάξη μόνο αρχίζει να γενικεύεται.

Ο Δ. Στρούμπος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, τονίζει, στα 1855, ότι "η ανατροφή του θήλεος φύλου και η παίδευσις αυτού πρέπει να ελκύσωσι την προσοχή πάσης πεφωτισμένης Κυβερνήσεως"4 και υπογραμμίζει ότι δεν πρέπει να λείπει η δασκάλα ούτε από τον πιο μικρό δήμο της χώρας.

Ο Α. Ραγκαβής επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν την εποχή

——————————————

1. Δ. Αινιάν, "Προς το Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Βιβλιοθήκη του Λαού, 1852, σ. 867.

2. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών". Βιβλιοθήκη του Λαού, 1855, σ. 356.

3. Π. Κουσκούρη, "Περί της εκπαιδεύσεως του Γυναικείου φύλου", Πανδώρα, τ. Γ', 1853, σ. 520.

4. Δ. Στρούμπος, Το μέλλον, ήτοι περί ανατροφής και παιδεύσεως. Αθήναι 1855, σ. 28 και 40.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/141.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αυτή αρκετά σχολεία για τις κοπέλες και "διά τούτο επάναγκες φαίνεται, να καταβάλληται ιδιαιτέρα περί της μορφώσεως αυτών φροντίς"1. Τελευταία χρονικά, αλλά επιβλητική, η φωνή του Α. Φατσέα που, στη μελέτη του Σκέψεις επί της δημοσίας και ιδιωτικής εκπαιδεύσεως των νέων Ελλήνων, υποστηρίζει με διορατικότητα την ανάγκη για μια ριζική αλλαγή στην εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών και επισημαίνει με σαφήνεια ότι στην εκ παίδευση των κοριτσιών "ως προς τα γράμματα το αυτό πνεύμα στοχάζομαι ημπορεί να διευθύνη συμφώνως με τον χαρακτήρα του φύλου"2.

Το βασικότερο αίτημα των διανοουμένων της εποχής αυτής είναι να πάψει η εκπαίδευση να αποτελεί προνόμιο μόνο για τα κορίτσια, που ανήκουν σε ορισμένες τάξεις και να επεκταθεί το δικαίωμα αυτό σε όλη τη χώρα.

Στα 1855, κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού στη Βουλή, μπαίνει και το θέμα των υποτρόφων του κράτους στο Αρσάκειο και διατυπώνονται έτσι ορισμένες γενικότερες απόψεις και κρίσεις για την εκπαίδευση των γυναικών. Από αρκετούς βουλευτές επισημαίνεται το βασικότερο μειονέκτημα, ότι δηλαδή η εκπαίδευση αποτελεί προνόμιο λίγων κοριτσιών που ανήκουν σε μια ορισμένη κοινωνική τάξη. Έτσι, στο Κοινοβούλιο ακούγονται τα ερωτήματα: "Αλλά το πολύτιμον τούτο δώρον [της Παιδείας] διανέμεται παρ' ημίν καθ' όλας τα τάξεις;" και: "είναι καλόν να περιορίζηται η παιδεία εις μίαν τάξιν;" Ένας μάλιστα από τους βουλευτές επισημαίνει ότι "Ο φιλογενής Αρσάκης και οι λοιποί πάντες δεν προσέφερον τα πλούτη των διά την αποκλειστικήν εκπαίδευσιν μιας τάξεως"3.

Σχετικά με το θέμα των υποτροφιών που δίνονται στο

——————————————

1. [Α] Ρ[αγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", Νέα Πανδώρα, τ. ς', 1855, σ. 89.

2. Α. Φατσέας, Σκέψεις περί της δημοσίας και ιδιωτικής εκπαιδεύσεως των νέων Ελλήνων, μέρος Β', Λαμία 1856, σ. 18.

3. Πρακτικά... Βουλής, 1855, σ 584, 585 και 587.

Σελ. 141
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 122
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    γ) Αρσάκειο 1837 και εξής

    δ) Korck 1842-1859

    ε) Σουρμελή 1855 και εξής

    Ερμούπολη: α) δήμου 1830 και εξής

    β) Hildner 1831 και εξής

    γ) Μαγκάκη 1850 και εξής

    Ναύπλιο α) Volmerange 1831-1834

    Πάτρα α) Βορέλη 1854 και εξής

    Λειτουργία και είδη σχολείων

    Είδαμε ότι από το 1834 ως το 1842 η κυβέρνηση έστελνε υπότροφες μαθήτριες για να γίνουν δασκάλες στο Παρθεναγωγείο Hill. Το σχολείο αυτό δηλαδή μαζί με τα αντίστοιχα της γαλλίδας Volmerange και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αποτελούν τα πρώτα "Διδασκαλεία" της χώρας.

    Όταν το 1853 η Fr. Hill άρχισε να επαναλειτουργεί το σχολείο της, μετά από διακοπή δέκα χρόνων, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είχε καθιερωθεί πια ως το "Διδασκαλείο Θηλέων" της χώρας και είχε συγκεντρώσει όλες τις υπότροφες της κυβέρνησης. Έτσι η Fr. Hill στράφηκε προς μια άλλη κατεύθυνση το ίδιο σημαντική, την εκπαίδευση νηπιαγωγών.

    Το "ανώτερο" τμήμα του σχολείου Hill περιλάμβανε τρεις τάξεις στις οποίες διδάσκονταν: "Αρχαία Ελληνικά και ομιλουμένη γλώσσα (καθαρεύουσα), Ιερά, Φυσική, Γενική Ιστορία, Γεωγραφία, Ιχνογραφία, Ζωγραφική, Φωνητική Μουσική, Χριστιανική κατήχηση, Αριθμητική, Γαλλική και Αγγλική γλώσσα"1.

    Όπως είδαμε τα Παρθεναγωγεία οργανώθηκαν πιο συστηματικά μετά το 1850. Στο σχολείο της Ασπ. Σουρμελή, που

    ——————————————

    1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 227.