Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 134-153 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/134.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 9

Αστικήσυγκέντρωση 

και Δημοτική Εκπαίδευση κοριτσιών

Αριθμός

πληθυσμός

Νομός

μαθητριών *

μεγαλύτερης πόλης **

Αργολίδας και Κορινθίας

673

γ'

12.631

δ-

Αχαΐας και Ήλιδας

265

δ'

19.394

Ύ'

Μεσσηνίας

103

η'

5.688

ι'

Αρκαδίας

155

ζ'

9.821

ς'

Λακωνίας

-

ι'

7.296

ζ'

Αιτωλίας και, Ακαρνανίας

80

θ'

6.118

η'

Αττικής και Βοιωτίας

860

β'

30. 520

α'

Φθιώτιδας και Φωκίδας

190

ς'

5.706

θ'

Εύβοιας

230

ε'

10.421

ε'

Κυκλάδων

1.205

α'

19.483

β'

ΠΗΓΕΣ:

* Βλ. Πίνακα 8, σ. 133 αυτής της εργασίας

** Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, Διοικητική και Πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821-1971, τ. A', μέρος II, έκδ. Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, Αθήναι 1974, σ. 10-17.

——————————————

ότι οι πέντε νόμοι με τα μικρότερα ποσοστά αστικής συγκέντρωσης, έχουν και τους μικρότερους αριθμούς μαθητριών. Η σχέση αυτή θα φανεί πιο καθαρά στο επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης που θα αναλύσουμε αμέσως πιο κάτω.

β) Σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης. Είδαμε ότι στα 1837 τα τρία "ανώτερα σχολεία κορασίων" Hill, Volmerange και Hildner συγκέντρωναν περίπου 50 μαθήτριες και το Ελληνικό Σχολείο του δήμου της Ερμούπολης είχε, περίπου, 40 μαθήτριες1. Συνολικά δηλαδή ο αριθμός των Ελληνίδων που επιζητούσαν μια κάπως "ανώτερη" μόρφωση δεν έφτανε ούτε τις 100,

Στα 1854 λειτουργούν, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου, έξι Παρθεναγωγεία, όπου φοιτούν συνολικά (στο αλληλοδιδακτικό

——————————————

1. Βλ. σ. 76-77 αυτής της εργασίας.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/135.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και στο ανώτερο τμήμα δηλαδή) 1.400 μαθήτριες (βλ. Πίνακα 10).

ΠΙΝΑΚΑΣ 10

Αριθμός Παρθεναγωγείων και μαθητριών στα 1854*

Παρθεναγωγείο

Έδρα

Αριθμός μαθητριών**

Βορέλη

Hildner 

Μαγκάκη

Αρσάκη

Hill

Korck

Πάτρα

Ερμούπολη

Ερμούπολη

Αθήνα

Αθήνα

Αθήνα

80

70

200

600

350

100

ΠΗΓΗ.·

* Π. Αργυρόπουλος, "Πίναξ της εν Ελλάδι δημοσίας εκπαιδεύσεως κατά το έτος 1854", ΓΑΚ, ό.π., φ 8.

** Ο αριθμός αντιπροσωπεύει τις μαθήτριες του αλληλοδιδακτικού και του ανωτέρου τμήματος των Παρθεναγωγείων.

——————————————

Τα 3/4 των μαθητριών συγκεντρώνονται στην Αθήνα, και από τις 1050 μαθήτριες των Αθηνών οι 600, το 1/2 σχεδόν, φοιτούν στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Στην Ερμούπολη λειτουργούν δύο Παρθεναγωγεία με 270 μαθήτριες, ο πίνακας όμως δεν αναφέρει το Ελληνικό Σχολείο που το συντηρούσε ο δήμος της Ερμούπολης, και κατά την έκθεση Χρυσοβέργη λειτουργούσε την εποχή αυτή1. Τρίτο κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης, που το συναντούμε τώρα για πρώτη φορά, είναι η Πάτρα, με ένα Παρθεναγωγείο και 80 μαθήτριες.

Σχολιάζοντας τον πίνακα που παρουσίαζε την κατάσταση της εκπαίδευσης στα 1836, είχαμε παρατηρήσει ότι η Πάτρα ήταν η πρώτη πόλη που προστέθηκε στα κέντρα όπου λειτουργούσαν από παλιότερα Δημοτικά Σχολεία για κορίτσια2. Τώρα

——————————————

1. Βλ. σ. 119-120 αυτής της εργασίας.

2. Βλ. σ. 73 αυτής της εργασίας.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/136.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

βλέπουμε ότι, μετά την Αθήνα και την Ερμούπολη, Παρθεναγωγείο ιδρύεται και στην Πάτρα. Επισημαίνουμε και πάλι το γεγονός, που θα επαληθευθεί και από άλλα στοιχεία, ότι τα τρία κέντρα της γυναικείας εκπαίδευσης, η Αθήνα δηλαδή, η Ερμούπολη και η Πάτρα, είναι, σύμφωνα με την απογραφή του πληθυσμού της χώρας στα 1854, οι τρεις μεγαλύτεροι δήμοι με: πληθυσμό πάνω από 15.000 (Αθήνα: 30.520, Ερμούπολη: 19.483 και Πάτρα: 19.394)1.

Ο Χ. Χριστόπουλος, στην έκθεση για τα σχολεία που λειτουργούσαν στη χώρα τη σχολική χρονιά 1855-56, αναφέρει ότι λειτουργούσαν πέντε "Ελληνικά σχολεία κορασίων": τρία στην Αθήνα και δύο στην Ερμούπολη. Δεν συμπεριλαμβάνει, δηλαδή, το σχολείο της Πάτρας. Οι μαθήτριες που φοιτούσαν στα σχολεία αυτά ήταν, σύμφωνα με την ίδια έκθεση, 4.802, δηλαδή σχεδόν υπερπενταπλάσιες από ό,τι το 1837 (90 μαθήτριες). Πάντως στα 1856 λειτουργούν στη χώρα 11 Γυμνάσια με 1.031 μαθητές, 80 Ελληνικά Σχολεία με 4.224 μαθητές και 8 ιδιωτικά σχολεία με 288 μαθητές, Συνολικα, σε 99 Μέσα Σχολεία φοιτούν 5.543 μαθητές3. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι οι μαθήτριες που φοιτούν σε Ελληνικά Σχολεία αντιπροσωπεύουν το 1/12, περίπου, του αντίστοιχου αριθμού των μαθητών.

Τέλος, σε πίνακα του 1858 σημειώνεται ότι λειτουργούσαν τη χρονιά αυτή 10 "Παρθεναγωγεία ιδιωτικά μέσης εκπαιδεύσεως" με 900 μαθήτριες4.

Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για τα είδη των σχολείων και τον τρόπο που λειτουργούσαν, φανερώνουν, νομίζω, την ιδιαίτερη δυσκολία που υπήρχε για την κατάταξη σε ορισμένη κατηγορία

——————————————

1. Μ. Χουλιαράκης, ό.π., σ. 10-17.

2. Χ. Χριστόπουλος, Γενική έκθεσις.. , σ. 7.

3. ό.π., σ. 7-8.

4. "Περίληψις των υπό του Υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως συνταχθέντων στατιστικών πινάκων διά το έτος 1858", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ Ζ', αρ. 299, 19 Ιανουαρίου 1859, σ. 792-793.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/137.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

των σχολείων αυτών και δικαιολογούν, ως ένα σημείο, τις διαφορές στους αριθμούς. Οι περισσότερες από τις διαφορές αυτές, ειδικά για την περίπτωση των Παρθεναγωγείων, πιστεύω πως οφείλονται στα διαφορετικά κριτήρια κατάταξης των σχολείων αυτών.

Διαπιστώσεις και θέσεις των διανοουμένων της εποχής για το εκπαιδευτικό σύστημα. Προτάσεις για βελτίωση

Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος φαίνεται πως ή εκπαίδευση των κοριτσιών απασχόλησε από νωρίς την κοινωνία, τους εκπαιδευτικούς και τους διανοούμενους γενικότερα. Ήδη από το 1825 ο Αδ. Κοραής επισημαίνει ότι "... και άνδρες και γυναίκες επίσης πρέπει να παιδεύωνται την παιδείαν ταύτην χωρίς πρόφασιν καμμίαν"1 και το 1826 ο Ν, Νικητόπλος διακηρύττει ότι με τη μόρφωση οι γυναίκες θα μπορέσουν "να απολαμβάνουν την ευδαιμονίαν"2 και οργανώνει με πρωτοποριακό τρόπο το πρώτο αλληλοδιδακτικό σχολείο για κορίτσια. Ο Γ. Βενθύλος στα 1829 τονίζει ότι "δεν έχομεν να ελπίσωμεν Παλιγγενεσίαν ενόσω τα σχολεία μας είναι καθώς είναι και ενόσω εξακολουθούσι να καταδικάζωσι το ήμισυ του γένους, τας νεάνιδας, τας μελλούσας μητέρας εις παχυλήν αμάθειαν"3.

Από την άλλη μεριά όμως, είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι και μετά την καθιέρωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης (1834), δημοσιεύονται μελέτες, που φτάνουν ως το 1850 περίπου, και δίνουν

——————————————

1. Αδ. Κοραής, Περί των Ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δύο Γραικών, Ύδρα 1825, σ. 126.

2. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), Ο Τύπος στον Αγώνα, ό.π., τ. Α', σ. 269.

3. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 257. Παρόμοιες απόψεις βλ. και στο άρθρο: Ι.Κ., "Δημόσια Εκπαίδευσις: Στοχασμοί περί συντάξεως ή διοργανισμού της κοινής εκπαιδεύσεως εν γένει", Η Αιγιναία, αρ.ς', 15 Αυγούστου 1831, σ. 214-215.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/138.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μια διαφορετική άποψη του θέματος αυτού. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι εργασίες αυτές αναφέρονται στην "ανατροφή των κορασίων" και "την εκπαίδευσιν των αρρένων"1. Σε άρθρο του 1839, με τίτλο "Περί Παιδαγωγικής, Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", ξεκαθαρίζονται περισσότερο οι δυο όροι: "είναι δε διττή η ανατροφή, οικιακή και δημοσία· και η μεν οικιακή γίνεται κατ' οίκον υπό των γονέων και συγγενών· η δε δημοσία εις τα σχολεία. Η πρώτη αρμόζει κυρίως εις τας κόρας και εις τα νήπια"2. Τα κορίτσια, επομένως, ανατρέφονται στο σπίτι, όπως και τα νήπια, από τους γονείς και τους συγγενείς. Η δημόσια ανατροφή, που παρέχεται από τα σχολεία, αφορά αποκλειστικά και μόνο τα αγόρια. Δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε το γεγονός ότι, την εποχή που δημοσιεύεται το άρθρο αυτό, στην Αθήνα, υπήρχαν όχι μόνο Δημοτικά Σχολεία αλλά και "ανώτερα" σχολεία για κορίτσια καθώς και "Διδασκαλείο", ενώ σ' ολόκληρη τη χώρα λειτουργούσαν 18 Δημοτικά Σχολεία κοριτσιών και σε αρκετά σχολεία αρρένων φοιτούσαν και μαθήτριες.

Οπωσδήποτε η άποψη αυτή αντανακλά τις γενικότερες αντιλήψεις της εποχής σχετικά με την εκπαίδευση των κοριτσιών. Ο αρχιμανδρίτης Μισαήλ Αποστολίδης, από τα ιδρυτικά στελέχη της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, στο λόγο που εκφώνησε με την ευκαιρία της "εγκαθίδρυσης" του σχολείου της Εταιρείας στα 1837, τονίζει ότι "είναι παράδοξον πώς παρημελήθη σχεδόν πάντοτε η περί της ανατροφής των κορασίων απαιτουμένη φροντίς και αφιερώθη η προσοχή όλη εις μόνα τα άρρενα"3. Στη συνέχεια απευθύνεται προς τους "φρόνιμους" και "φιλόστοργους" γονείς:

——————————————

1. Βλ. Π. Ζωντανός, Περί της ανατροφής των κορασίων και της δημοσίας εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολις 1836 και [Ηλ. Χριστοφίδης], "Περί κορασίων ανατροφής", Ο Παιδαγωγός, έτ. A', 1839, σ. 131-134.

2. [Ηλ. Χρίστοφίδης], "Περί Παιδαγωγικής, Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτ. A', 1839, σ. 5-19.

3. Εγκαθίδρυσις..., ό.π., σ. 7.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/139.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"Αντί να εμποδίζητε τας θυγατέρας σας από την μάθησιν, κάμνετε όλα σας τα δυνατά διά να προμηθεύσητε εις αυτάς τας γνώσεις τας αναγκαίας εις το γένος, εις την ηλικίαν και εις την κατάστασίν των. Μην έχετε την παράδοξον πρόληψιν την καταδικάζουσαν τας γυναίκας εις την αμάθειαν"1. Τα λόγια αυτά δείχνουν καθαρά ότι πολλοί γονείς συνέχιζαν να μην εγκρίνουν την εκπαίδευση των κοριτσιών και να κρατούν τις επιφυλάξεις που είχε τονίσει ο Ν. Δραγούμης και για τις οποίες παραπονέθηκε έντονα η Ελ. Μαρτινέγκου2. Αντίθετος στις προλήψεις αυτές ο Ν. Βάμβας τονίζει επανειλημμένα σε ομιλίες του ότι θεωρεί "παράβασιν των θείων και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να παραμεληθή ο ανήκων φωτισμός του πνεύματος των θυγατέρων"3 και προτείνει να αναλογιστούν όλοι "τι δύναται να κατορθώση εις Έθνος αναγεννώμενον η σπουδαία γυναικεία ανατροφή"4.

Έτσι σιγά σιγά κερδίζουν έδαφος και στη χώρα μας οι ιδέες και οι αρχές του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Το γεγονός αυτό, μαζί με τα συγκεκριμένα αιτήματα πολλών προοδευτικών παιδαγωγών στην Ελλάδα για την ανάγκη της γυναικείας εκπαίδευσης, έχει ένα ευνοϊκό αποτέλεσμα: μεταβάλλονται σιγά σιγά οι κοινωνικές αυτές προκαταλήψεις. Από το 1850 και μετά αρχίζουν να διατυπώνονται από έλληνες διανοούμενους αιτήματα και συγκεκριμένες θέσεις σχετικά με τη γυναικεία εκπαίδευση. Tο 1852 ο Δ. Αινιάν, στο άρθρο του "Προς το Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας" υποστηρίζει: "Ο κύριος σκοπός της συστάσεως

——————————————

1. ό.π., σ. 11.

2. Βλ. σ. 34 και 46 αυτής της εργασίας.

3. Ν. Βάμβας, Αυτοσχέδιος ομιλία... Γενομένη εν Ερμουπόλει τη ζ' Μαρτίου 1834 εις την έναρξιν τον Σχολείου των Ευγενών Κορασίων, του υπό την διδασκαλίαν της ευγενούς Ελληνίδας Ελένης Γεωργιάδη, Ερμούπολις αωλδ', 3, και, παρόμοιες απόψεις, του ίδιου, Ομιλία εις την πρώτην άνοιξιν του Σχολείου των Κορασίων του Δήμου Πειραιώς, την 24 Ιουνίου 1837, χ.τ., χ.χ., σ. 4.

4. Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1845, σ. 7.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/140.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του εκπαιδευτικού των κορασίων καταστήματος είναι η καθ' όλον το έθνος διάδοσις των φώτων και των αναγκαίων κοινωνικών γνώσεων"1. Ο ίδιος, σε άλλο ειδικό άρθρο του με τίτλο "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών", αποδοκιμάζει το γεγονός ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών "αποβλέπει μόνον την ανωτάτην τάξιν της κοινωνίας" και υποστήριζε, -αρκετά ριζοσπαστικά για την εποχή του- ότι "η εκπαίδευσις και μόρφωσις του γυναικείου φύλου πρέπει να γένη γενική καθ' όλον το κράτος, ως και εις τα μικρότατα και τα μάλλον απόκεντρα χωρία αυτού"2.

Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες και κυρίως οι πρώτες κοινωνικές εργάτιδες, οι δασκάλες, αρχίζουν να αγωνίζονται για τη μόρφωση και την ανύψωση της κοινωνικής θέσης της Ελληνίδας. Η Πολυτίμη Κουσκούρη, διευθύντρια Δημοτικού Σχολείου της Αθήνας το 1853, διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι μετά την απελευθέρωση "συνεστήθησαν καταστήματα εκπαιδευτικά προς εκπαίδευσιν των γυναικών, και μετ' ου πολύ θέλομεν ιδεί διαδεδομένας, την παιδείαν, την καλήν ανατροφήν και την ηθικήν εις όλας τας τάξεις της Ελληνικής κοινωνίας"3.

Tο αίτημα να επεκταθεί η εκπαίδευση των κοριτσιών και να μην περιορίζεται σε μια τάξη μόνο αρχίζει να γενικεύεται.

Ο Δ. Στρούμπος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, τονίζει, στα 1855, ότι "η ανατροφή του θήλεος φύλου και η παίδευσις αυτού πρέπει να ελκύσωσι την προσοχή πάσης πεφωτισμένης Κυβερνήσεως"4 και υπογραμμίζει ότι δεν πρέπει να λείπει η δασκάλα ούτε από τον πιο μικρό δήμο της χώρας.

Ο Α. Ραγκαβής επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν την εποχή

——————————————

1. Δ. Αινιάν, "Προς το Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Βιβλιοθήκη του Λαού, 1852, σ. 867.

2. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών". Βιβλιοθήκη του Λαού, 1855, σ. 356.

3. Π. Κουσκούρη, "Περί της εκπαιδεύσεως του Γυναικείου φύλου", Πανδώρα, τ. Γ', 1853, σ. 520.

4. Δ. Στρούμπος, Το μέλλον, ήτοι περί ανατροφής και παιδεύσεως. Αθήναι 1855, σ. 28 και 40.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/141.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αυτή αρκετά σχολεία για τις κοπέλες και "διά τούτο επάναγκες φαίνεται, να καταβάλληται ιδιαιτέρα περί της μορφώσεως αυτών φροντίς"1. Τελευταία χρονικά, αλλά επιβλητική, η φωνή του Α. Φατσέα που, στη μελέτη του Σκέψεις επί της δημοσίας και ιδιωτικής εκπαιδεύσεως των νέων Ελλήνων, υποστηρίζει με διορατικότητα την ανάγκη για μια ριζική αλλαγή στην εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών και επισημαίνει με σαφήνεια ότι στην εκ παίδευση των κοριτσιών "ως προς τα γράμματα το αυτό πνεύμα στοχάζομαι ημπορεί να διευθύνη συμφώνως με τον χαρακτήρα του φύλου"2.

Το βασικότερο αίτημα των διανοουμένων της εποχής αυτής είναι να πάψει η εκπαίδευση να αποτελεί προνόμιο μόνο για τα κορίτσια, που ανήκουν σε ορισμένες τάξεις και να επεκταθεί το δικαίωμα αυτό σε όλη τη χώρα.

Στα 1855, κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού στη Βουλή, μπαίνει και το θέμα των υποτρόφων του κράτους στο Αρσάκειο και διατυπώνονται έτσι ορισμένες γενικότερες απόψεις και κρίσεις για την εκπαίδευση των γυναικών. Από αρκετούς βουλευτές επισημαίνεται το βασικότερο μειονέκτημα, ότι δηλαδή η εκπαίδευση αποτελεί προνόμιο λίγων κοριτσιών που ανήκουν σε μια ορισμένη κοινωνική τάξη. Έτσι, στο Κοινοβούλιο ακούγονται τα ερωτήματα: "Αλλά το πολύτιμον τούτο δώρον [της Παιδείας] διανέμεται παρ' ημίν καθ' όλας τα τάξεις;" και: "είναι καλόν να περιορίζηται η παιδεία εις μίαν τάξιν;" Ένας μάλιστα από τους βουλευτές επισημαίνει ότι "Ο φιλογενής Αρσάκης και οι λοιποί πάντες δεν προσέφερον τα πλούτη των διά την αποκλειστικήν εκπαίδευσιν μιας τάξεως"3.

Σχετικά με το θέμα των υποτροφιών που δίνονται στο

——————————————

1. [Α] Ρ[αγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", Νέα Πανδώρα, τ. ς', 1855, σ. 89.

2. Α. Φατσέας, Σκέψεις περί της δημοσίας και ιδιωτικής εκπαιδεύσεως των νέων Ελλήνων, μέρος Β', Λαμία 1856, σ. 18.

3. Πρακτικά... Βουλής, 1855, σ 584, 585 και 587.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/142.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, διατυπώνονται κατηγορίες στη Βουλή, ότι οι υποτροφίες που δίνει η κυβέρνηση για φτωχές και άπορες κοπέλες δεν χρησιμοποιούνται σωστά, γιατί με τα χρήματα αυτά "εκπαιδεύουσι τα κοράσιά των οι σύμβουλοι της Εταιρείας"1.

Η κριτική που αναφέρεται στη γυναικεία εκπαίδευση εξειδικεύεται έτσι και περιορίζεται στο έργο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας που έχει πάρει από νωρίς την πρωτοβουλία στον τομέα της εκπαίδευσης των κοριτσιών.

To γεγονός ότι οι μαθήτριες που σπούδαζαν για να αποκτήσουν κάποια γενική μόρφωση και εκείνες που σπούδαζαν για να γίνουν δασκάλες παρακολουθούσαν τα ίδια ακριβώς μαθήματα θεωρήθηκε την εποχή αυτή ως το πιο σοβαρό μειονέκτημα του Παρθεναγωγείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ο Γ. Γεννάδιος είχε επισημάνει το πρόβλημα αυτό ήδη από το 1850, σε Γενική Συνέλευση των μελών της Εταιρείας: "Ας προσέξωμεν", τόνισε, "μήπως δι' αγωγής πολυτελεστέρας παρ' όσον αρμόζει, εις τον βαθμόν του μέλλοντος βίου των, προξενήσωμεν την δυστυχίαν αντί της ευτυχίας αυτών"2.

Παρά την προειδοποίηση του Γεννάδιου, η Εταιρεία συνέχισε την ίδια τακτική. Οι κοπέλες της ανώτερης τάξης, δηλαδή, και οι υποψήφιες δασκάλες, που προέρχονταν κυρίως από τα μεσαία και κατώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα, παρακολουθούσαν το ίδιο πρόγραμμα μαθημάτων. Το τρωτό αυτό σημείο επισημαίνουν, αρκετά συχνά, πολλοί διανοούμενοι της εποχής αυτής.

Ο Αινιάν τονίζει ότι: "Ο εν ενεργεία τρόπος της εκπαιδεύσεως αποβλέπει μόνον την ανωτάτην τάξιν της κοινωνίας", αλλά πιστεύει πως με το είδος αυτό της εκπαίδευσης "αι εις μικράν τάξιν της κοινωνίας ανήκουσαι νέαι, λαμβάνουσαι τοιαύτην ανατροφήν

——————————————

1. ό.π., σ. 585.

2. Στ. Γαλάτης, ό.π., τ. Α', κεφ E', σ. 21β.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/143.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και εκπαίδευσιν ώστε δεν επιθυμούν πλέον να επανέλθωσιν εις την τάξιν των γονέων και συγγενών των"1.

Ο Ραγκαβής επίσης κάνοντας κριτική στο έργο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας τονίζει: "Κατά τούτο λοιπόν νομίζομεν ότι θεμελιωδώς σφάλλεται το της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας διδακτήριον· ότι ο σκοπός αυτού δεν είναι διακεκριμένος και η εν αυτώ διδομένη αγωγή ουδεμίαν έχει ειδικότητα, ώστε δι' ουδεμίαν των τάξεων αίτινες μεταλαμβάνουσιν αυτής δύναται αύτη να είναι εντελώς σκόπιμος"2.

Ανάλογες είναι και οι επισημάνσεις του Στρούμπου: "...ως γνωστόν και του πένητος και του πλουσίου το θήλυ παρακάθηνται επί των αυτών εδωλίων· εκεί τοίνυν διδάσκονται μετά των ολίγων εργοχείρων ολιγώτερα τα γράμματα και ποτίζονται το ελευθεριάζειν διά των φραγκικών λεξιδίων"3.

Κατά τον Αινιάνα, λοιπόν, η εκπαίδευση που δίνεται στα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αποβλέπει στα συμφέροντα και τις απαιτήσεις της ανώτερης τάξης, και θυσιάζεται έτσι η εκπαίδευση της δασκάλας.

Για τον Ραγκαβή, επειδή δεν γίνεται σαφής διάκριση των δυο σκοπών, ούτε ο ένας πετυχαίνει ούτε o άλλος. Έτσι η κύρια αποτυχία του σχολείου της Εταιρείας έχει ως αιτία το ότι από την αρχή δεν διαχωρίστηκαν οι δυο αυτοί σκοποί.

Και για τον Στρούμπο, το βασικότερο μειονέκτημα παραμένει ότι το ίδιο είδος εκπαίδευσης δίνεται και στα πλούσια κορίτσια και στις υποψήφιες δασκάλες ενώ, προφανώς, είναι διαφορετικές οι ανάγκες τους. Σχετικά με τις γνώσεις που προσφέρει το σχολείο, ο Στρούμπος πιστεύει πως αυτά που διδάσκονται είναι πολύ λίγα σε σύγκριση με εκείνα που θα μπορούσαν να διδαχτούν, αν το σχολείο αυτό ήταν καλύτερα οργανωμένο. Η τελευταία παρατήρηση παρουσιάζει ενδιαφέρον από την άποψη ότι το

——————————————

1. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως...", σ. 357.

2. [Α] Ρ[αγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", ό.π., σ. 89.

3. Δ. Στρούμπος, Το μέλλον..., σ 27.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/144.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"ελευθεριάζειν" που σχολιάζει ο Στρούμπος αποτελεί μια πρώτη νύξη για την "ηθική" συμπεριφορά των μαθητριών, που θα απασχολήσει ιδιαίτερα μια μερίδα διανοουμένων κατά την επόμενη περίοδο.

Επομένως η γνώμη που επικρατεί την εποχή αυτή είναι πως το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας δεν ανταποκρίνεται στο σκοπό του, επειδή η εκπαίδευση που θα ταίριαζε στα κορίτσια της ανώτερης τάξης ήταν πολύ διαφορετική από εκείνη που θα πρόσφερε τα απαραίτητα εφόδια στις μελλοντικές δασκάλες των Δημοτικών Σχολείων της χώρας.

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. Τα συγκεκριμένα μέτρα που προτείνονται, για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των κοριτσιών μπορούν να συνοψιστούν στα παρακάτω κύρια σημεία:

Να συσταθεί σε κάθε νομαρχία ανώτερο σχολείο θηλέων για να έχουν τη δυνατότητα και τα κορίτσια από μικρά χωριά να φοιτήσουν σ' αυτό και στη συνέχεια να διδάξουν στα μέρη τους. Με τον τρόπο αυτό θα λυνόταν και το πρόβλημα πολλών επαρχιών που δεν έβρισκαν δασκάλες, επειδή οι κοπέλες των πόλεων δεν δέχονταν εύκολα να διδάξουν σε απομακρυσμένα χωριά και κωμοπόλεις1.

Να συσταθεί ειδικό διδασκαλείο θηλέων, ανεξάρτητο από το Παρθεναγωγείο, όπου να γίνεται συστηματική διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και των άλλων μαθημάτων που διδάσκονται στα Δημοτικά Σχολεία2.

Σχετικά με τα μαθήματα προτείνεται, τα χειροτεχνήματα να είναι χρήσιμα, παραγωγικά και όχι "ματαίας επιδείξεως"3 και να προστεθεί το μάθημα της υγιεινής4 και η διδασκαλία της γραμματικής "της ομιλουμένης γλώσσης"5.

——————————————

1. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως...", σ. 359.

2. [Α.] Ρ[αγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", σ. 89

3. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως...", σ. 358 και Δ. Στρούμπος, ό.π., σ. 33.

4. Δ. Στρούμπος, ό.π., σ. 32.

5. Δ. Αινιάν, "Προς το Συμβούλιον...", σ. 869-873 και του ίδιου, "Περί εκπαιδεύσεως...", σ. 3S8.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/145.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Να αυξηθεί ο αριθμός των διδασκαλισσών1, γιατί, όπως είδαμε, την εποχή αυτή υπάρχει έλλειψη από δασκάλες.

Επομένως, το γενικό αίτημα για την εκπαίδευση των κοριτσιών είναι η επέκταση του δικαιώματος αυτού σε όλες τις τάξεις της κοινωνίας και το πιο ειδικό είναι ο διαχωρισμός του Διδασκαλείου από το Παρθεναγωγείο και η βελτίωση του προγράμματος των μαθημάτων. Το Διδασκαλείο για την εκπαίδευση της δασκάλας και το Παρθεναγωγείο για την παροχή γενικών γνώσεων, κυρίως στις κοπέλες που έχουν οικονομική άνεση, είναι το σχήμα της "ανώτερης" εκπαίδευσης των κοριτσιών που γίνεται αποδεκτό από την κοινωνία και τους διανοουμένους. Δεν διατυπώνονται την εποχή αυτή ούτε καν νύξεις για μια πιο ουσιαστική Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών, παράλληλη με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών. Το σχήμα δηλαδή που δίνει μια Μέση γυναικεία Εκπαίδευση υποβαθμισμένη και εντελώς διαφοροποιημένη από εκείνη των αγοριών, και στη χρονική διάρκεια και στην ποιότητα, είναι την εποχή αυτή γενικά αποδεκτό και οι προτάσεις για ορισμένες βελτιώσεις αποβλέπουν σε ποιοτικές αλλαγές μέσα στο ίδιο αυτό σχήμα.

——————————————

1. Δ. Στρούμπος, ό.π., σ. 40.

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/146.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/147.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΝΕΕΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΙ:

1861-1893

Σχολεία Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας

Διδασκαλείο· κύριος στόχος η εκπαίδευση της δασκάλας

Οι ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία κοριτσιών, που είχαν ιδρύσει πολλοί δήμοι της χώρας είχε αποτέλεσμα να προσέρχονται στις εξετάσεις και συχνά να παίρνουν δίπλωμα δασκάλας κοπέλες με στοιχειώδεις μόνο γνώσεις ανάγνωσης και αριθμητικής. Σύμφωνα με έγγραφο του προέδρου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Α. Μαυροκορδάτου, το καλοκαίρι του 1861 προσήλθαν στις εξετάσεις 58 μαθήτριες από τις οποίες οι 28 είχαν τελειώσει το σχολείο της Εταιρείας και από τις υπόλοιπες "άλλαι μεν ανήκον εις κατωτέρας τάξεις της Εταιρείας, μη αποπερατώσασαι τας σπουδάς των, άλλαι δε εις το Δημοτικόν Σχολείον Αθηνών και άλλαι εις ιδιωτικά σχολεία"1.

Φαίνεται καθαρά, δηλαδή, ότι στις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας είχαν το δικαίωμα να πάρουν μέρος "όσαι εξεπαιδεύθησαν προς τον σκοπόν τούτον οπουδήποτε"2, ακόμα και οι

——————————————

1. Α. Μαυροκορδάτος, "Προς το επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείον", αρ. εγγράφου 5731, 4 Σεπτεμβρίου 1861, ΓΑΚ, ό.π. [σ. 2]. Βλ. Παράρτημα αυτής της εργασίας

2. ό.π.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/148.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθήτριες που δεν είχαν τελειώσει το Δημοτικό Σχολείο. Το γεγονός αυτό βέβαια δεν μπορούσε να μην έχει επιπτώσεις στο γενικότερο μορφωτικό επίπεδο της δασκάλας και της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κοντά σ' αυτό, μέσα σε λίγα χρόνια δόθηκαν τόσα διπλώματα, ώστε γρήγορα οι δασκάλες ξεπέρασαν σε αριθμό τις ανάγκες των δήμων της χώρας. Έτσι, στα 1861, "εξήκοντα τουλάχιστον δημοδιδασκάλισσαι υπάρχουσι εντός του κράτους εν αργία διατελούσαι"1, και γι' αυτό ο Α. Μαυροκορδάτος ζητάει από το Υπουργείο να αναγνωρίσει το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως το μόνο σχολείο που θα έχει δικαίωμα να εκπαιδεύει δασκάλες.

Ανεξάρτητα από τις αντιρρήσεις για τον τρόπο λειτουργίας του το σχολείο της Εταιρείας αποτελεί το πιο άρτια οργανωμένο Παρθεναγωγείο της εποχής αυτής. Έτσι, το 1861 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίζεται επίσημα από το κράτος ως Διδασκαλείο θηλέων. Οι απόψεις για την ίδρυση δημόσιου διδασκαλείου, που θα είχε αποκλειστικό σκοπό την εκπαίδευση της δασκάλας, δεν εισακούστηκαν από την πολιτεία.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Σύμφωνα με το διάταγμα της 13ης Οκτωβρίου 1861, το "υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συντηρούμενον σχολείον παρέχει πλήρη εχέγγυα της εντελούς εκπληρώσεως του σκοπού του νόμου, καθόσον αφορά τας μελλούσας ν' αναλάβωσι την εκπαίδευσιν του γυναικείου φύλου διδασκάλισσας", και γι' αυτό "αναγνωρίζεται ως συμπληρούν το Διδασκαλείον καθ' όσον αφορά την μόρφωσιν και εξέτασιν των διδασκαλισσών". Σχετικά με τις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας καθορίζεται ότι θα γίνονται από επιτροπή που θα αποτελείται από τους καθηγητές της τελευταίας τάξης του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με πρόεδρο τον Διευθυντή του Διδασκαλείου αρρένων2.

——————————————

1. ό.π. [σ. 1]. 

2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 66, 1 Νοεμβρίου 1861 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Β', σ. 74-75.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/149.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Με ειδικό θέσπισμα της 7ης Σεπτεμβρίου 1863 καθορίζονται, από το Υπουργείο και οι όροι σύμφωνα με τους όποιους το κράτος θα δίνει σε μαθήτριες υποτροφίες για να σπουδάσουν στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας1.

Οι εξετάσεις για την απόκτηση του "διδασκαλικού διπλώματος" γίνονταν στο σχολείο της Εταιρείας. Για την ημερομηνία των εξετάσεων αυτών, όμως, γινόταν επίσημη "Γνωστοποίησις" από το Υπουργείο στις εφημερίδες της εποχής, "όπως προσελθωσιν εγκαίρως αι μέλλουσαί να αποδοθώσιν εις τον αγώνα των περί πτυχίου εξετάσεων τούτων"2. 

Το 1864 καταργήθηκε το Διδασκαλείο αρρένων, γιατί δεν θεωρήθηκε ικανοποιητικός ο τρόπος λειτουργίας του, με την πρόβλεψη βέβαια ότι θα ξαναλειτουργήσει "επί νέων βάσεων"3. Το γεγονός αυτό είχε άμεση συνέπεια και στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γιατί ο τότε Υπουργός Παιδείας Κ. Λομβάρδος θεώρησε πως με την κατάργηση του δημόσιου Διδασκαλείου καταργούνταν αυτόματα και το αντίστοιχο των θηλέων. Έτσι επανέφερε το προηγούμενο σύστημα χορήγησης "διδασκαλικού διπλώματος", κατά το οποίο οι υποψήφιες δασκάλες εξετάζονταν από ειδική επιτροπή4.

Το 1867, ο Υπουργός Χ. Χριστόπουλος αναγνώρισε και πάλι το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως "Διδασκαλείον διδασκαλισσών". Το άρθρο 1 του βασιλικού

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΑ', αρ. 502, 20 Σεπτεμβρίου 1863, σ. 199-200 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 27.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IB', αρ. 522, 14 Απριλίου 1864, σ. 360 και έτ. IH', αρ. 739-740, 30 Μαΐου 1870, σ. 2104.

3. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 217. Το Διδασκαλείο αρρένων ξαναλειτούργησε το 1878. Ως τότε οι υποψήφιοι δάσκαλοι έδιναν εξετάσεις σε ειδικές επιτροπές με αποτέλεσμα να "ξεπέσει" η Δημοτική Εκπαίδευση σε πολύ χαμηλό επίπεδο (Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 217-219).

4. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1866, Αθήναι 1866, σ. 18. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ, ΙΔ', αρ. 596, 10 Μαΐου 1866, σ. 592: "δια B. Διατάγματος, μηνολογουμένου την 22 Απριλίου 1866, διωρίσθη επιτροπή προς εξέτασιν των εν Σύρω εκπαιδευθεισών νεανίδων".

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/150.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διατάγματος της 11ης Μαΐου 1867 αναγνωρίζει ότι "To εν Αθήναις Αρσάκειον Παρθεναγωγείον αναπληροί επί του παρόντος το πρώην Διδασκαλείον, όσον αφορά εις την μόρφωσιν και εξέτασιν των διδασκαλισσών"1. Με το διάταγμα αυτό o έλεγχος και η επιτήρηση του Υπουργείου γίνονται αυστηρότερα, γιατί στο άρθρο 2 τονίζεται η υποχρέωση του σχολείου να υποβάλλει κάθε έτος το πρόγραμμα των μαθημάτων για έγκριση και ότι "ουδέν μάθημα, και ουδέν βιβλίον δύναται να διδαχθή εν αυτώ χωρίς προηγουμένης του Υπουργείου εγκρίσεως"2. Είναι ενδεικτικό ότι στο προηγούμενο διάταγμα, του 1861, δεν γίνεται καμιά αναφορά στον τρόπο λειτουργίας του σχολείου ούτε στο πρόγραμμα των μαθημάτων. Ο Σ. Βυζάντιος, σε έκθεση που υποβάλλει στο Υπουργείο το 1864 ως Γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων, τονίζει ότι "το Υπουργείον ουδεμίαν επ' αυτού [=του σχολείου της Εταιρείας] εξασκεί επιτήρησιν"3.

Βέβαια, όπως θα γίνει φανερό και από την εξέλιξη των πραγμάτων, και μετά το διάταγμα του 1867, το Υπουργείο περιορίστηκε στην απλή έγκριση των προγραμμάτων που υπέβαλλε ή Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία κατέβαλλε βέβαια προσπάθειες να βελτιώνει τη στάθμη του σχολείου της. Ο Υπουργός A. Αυγερινός, που επισκέφτηκε στα 1870 το Αρσάκειο, φαίνεται πως έμεινε ικανοποιημένος από τη λειτουργία του, γιατί με ειδική εγκύκλιο εκφράζει στον τότε πρόεδρο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Λέοντα Μελά την "πλήρη ευαρέσκειαν", και στο προσωπικό του σχολείου "τον αρμόζοντα έπαινον διά τον ζήλον και την φιλοτιμίαν και το ευμέθοδον της διδασκαλίας"4. Στην απάντηση

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΕ', αρ. 634, 10 Ιουνίου 1867, σ. 1256 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', μέρος Β', σ. 79.

3. Σ. Βυζάντιος, "Γενική έκθεσις της καταστάσεως της προκαταρκτικής και Δημοτικής εκπαιδεύσεως περί τα τέλη του 1864", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 729,16 Φεβρουαρίου 1870, σ. 2016.

4. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΠΙ', αρ. 729, 19 Φεβρουαρίου 1870, σ 2016.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/151.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του Α. Μελά σημειώνεται ότι "από της συστάσεως της Εταιρείας, εφ' όσον ημείς μεμνήμεθα, είσθε ο μόνος Υπουργός, όστις εφιλοτιμήθηκε ιδίαις αντιλήψεσι να πληροφορηθήτε περί πάντων των αφορώντων εις το παρθεναγωγείον, περί τε της διαίτης, της διδασκαλίας και λοιπής συμπεριφοράς των τε διδασκόντων και διδασκομένων"1. Η παρατήρηση αυτή δείχνει καθαρά πως η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία είχε την απόλυτη πρωτοβουλία στην εκπαίδευση της δασκάλας και προτού να αναγνωριστεί επίσημα το σχολείο της ως Διδασκαλείο, αλλά και μετά.

Η διάρκεια των σπουδών και στην περίοδο αυτή δεν έχει αποφασιστεί οριστικά, όπως φαίνεται από τους Κανονισμούς του σχολείου της Εταιρείας. Συγκεκριμένα, ως το 1881 το Διδασκαλείο έχει 5 τάξεις (Κανονισμοί 1870, 1877) το 1882 έχει 6, το 1883 έχει 5 και το 1884 έχει 4 τάξεις2.

Από το 1851 ως το 1881 το σχολείο της Εταιρείας λειτουργεί με 9 τάξεις συνολικά. Μετά το 1881 προστίθεται και δεκατη τάξη για διδακτικές ασκήσεις3. Πρέπει να αποσαφηνίσουμε βέβαια, ότι στη διαφοροποίηση που παρουσιάζει η χρονική διάρκεια του Διδασκαλείου παίζει σημαντικό ρόλο η αντίστοιχη 

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 731, 7 Μαρτίου 1870, σ. 2Ο31.

2. Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας χ.τ. [1870], σ. 2. -Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1877, σ. 2. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1882-1883 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1882, σ. 2. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1883-1884 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις προτύποις και Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1883, σ. 1-5. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1884-85 διδαχθησομένων μαθημάτων εv τε τοις προτύποις και τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1884, σ. 9-14,

3. Πρόκειται για το διάταγμα της 24ης Απριλίου 1881 που θα το αναλύσουμε αμέσως παρακάτω. Βλ. σχετικά και Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1881, Αθήναι 1882, σ. 17, και Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1882-83, Αθήναι 1883, σ. 19.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/152.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαμόρφωση του Δημοτικού Σχολείου. Πιο συγκεκριμένα, με το διάταγμα της 3ης Σεπτεμβρίου 1880 καθιερώθηκε σε όλα τα σχολεία της χώρας η συνδιδακτική μέθοδος, σύμφωνα με την οποία τα Δημοτικά Σχολεία λειτουργούσαν με 4 ή με 5 τάξεις1. Έτσι, το 1882 το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έχει 6 τάξεις και το Δημοτικό Σχολείο 4 (σύνολο 10), το 1883 το Διδασκαλείο έχει 5 τάξεις και το Δημοτικό Σχολείο 5 (σύνολο 10), και το 1884 το Διδασκαλείο έχει 4 τάξεις, γιατί το Πρότυπο Δημοτικό Σχολείο αυξάνει τις τάξεις του σε 6 (σύνολο 10)2. Το γεγονός αυτό δείχνει πως το Δημοτικό δεν είναι αυτοτελές σχολείο, αλλά καθαρά προπαρασκευαστικό του Διδασκαλείου.

Για την εκπαίδευση των δασκάλων τα πράγματα είναι πιο ξεκαθαρισμένα. Σύμφωνα με το νόμο του 1834 οι σπουδαστές φοιτούσαν δύο χρόνια στο Διδασκαλείο και έπρεπε να είναι απόφοιτοι της Β' τάξης του Ελληνικού Σχολείου. Το Διδασκαλείο αυτό καταργήθηκε το 1864 και επανασυστάθηκε το 1878. Η φοίτηση στο νέο Διδασκαλείο ήταν τριετής και οι σπουδαστές έπρεπε να είχαν τελειώσει την Α' τάξη του Γυμνασίου3. Οι δάσκαλοι, λοιπόν, σπούδαζαν συνολικά 7 χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό σχολείο, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο). Για τις δασκάλες δεν υπάρχει επαγγελματικό και μέσο σχολείο, αλλά, μετά το Δημοτικό, φοιτούν στο Διδασκαλείο, που αποτελεί παράλληλα και σχολείο Γενικής Παιδείας.

Μια σύγκριση στο πρόγραμμα του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας της σχολικής χρονιάς 1877-78, που 

——————————————

1. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 37.

2. Η οργάνωση του Προτύπου είναι έργο του Μ. Βρατσάνου, που είχε τη χρονιά αυτή τη διεύθυνση του σχολείου αυτού. Οι δύο ανώτερες τάξεις αντιστοιχούν στις δύο πρώτες τάξεις του Ελληνικού Σχολείου. Πρακτικά... 1882-83, σ. 20. Όπως τονίζεται, "το πρόγραμμα τούτο θέλει μείνει οριστικόν, δι' άπαντα τα Παρθεναγωγεία του Κράτους" (Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1884-85, Αθήναι 1885, σ, 8).

3. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 218-219.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/153.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 11

Πρόγραμμα μαθημάτων

Διδασκαλείου

αρρένων

(1878)*

Μαθήματα

A' τάξη

Β' τάξη

Γ' τάξη

Σύνολο

Θρησκευτικά

3

3

3

9,

Αρχαία Ελληνικά

8

8

10

26

> 35

Νέα Ελληνικά

3

3

3

9

Ιστορία

3

3

-

6

Γεωγραφία

2

2

-

4

Φυσική

2

2

3

7

Ζωολογία, Βοτανική

3

2

-

5

Μαθηματικά

5

3

-

8

Μουσική

5

4

3

12

καλλιγραφία

2

2

-

4

Ιχνογραφία

2

1

2

.5

Γυμναστική

1

2

-

3

Κηπουρική

1

1

1

3

Υγιεινή

-

-

3

3

Παιδαγωγικά:

Μεθοδική και διδακτική επί το πρακτικότερον

3

3

-

6

Υποδειγματική διδασκαλία

- -

2

-

2

Ασκητική επί των μαθητών του

προτύπου

-

2

10

12

Θεωρία της Παιδαγωγικής

-

-

2

2

Ιστορία της Παιδαγωγικής

-

-

2

2

Φιλοσοφικά

-

3

-

3

Σύνολο

43

46

42

131

ΠΗΓΗ: * Χρ. Λέφας, 

ό.π., σ. 218 -

219.

εγκρίθηκε από το Υπουργείο στις 11 Μαΐου 1877, και του Διδασκαλείου των αρρένων, όπως καθορίστηκε με το διάταγμα της 25ης Μαΐου 1878, δείχνει και την ποιοτική διαφορά που υπήρχε στις σπουδές του δασκάλου και της δασκάλας.

Δεν θα επιμείνουμε εδώ σε διεξοδική ανάλυση των προγραμμάτων των Διδασκαλείων, γιατί δεν είναι το θέμα που ενδιαφέρει πρωταρχικά την εργασία αυτή. Από μια απλή αντιπαραβολή όμως,

Σελ. 153
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 134
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    ΠΙΝΑΚΑΣ 9

    Αστικήσυγκέντρωση 

    και Δημοτική Εκπαίδευση κοριτσιών

    Αριθμός

    πληθυσμός

    Νομός

    μαθητριών *

    μεγαλύτερης πόλης **

    Αργολίδας και Κορινθίας

    673

    γ'

    12.631

    δ-

    Αχαΐας και Ήλιδας

    265

    δ'

    19.394

    Ύ'

    Μεσσηνίας

    103

    η'

    5.688

    ι'

    Αρκαδίας

    155

    ζ'

    9.821

    ς'

    Λακωνίας

    -

    ι'

    7.296

    ζ'

    Αιτωλίας και, Ακαρνανίας

    80

    θ'

    6.118

    η'

    Αττικής και Βοιωτίας

    860

    β'

    30. 520

    α'

    Φθιώτιδας και Φωκίδας

    190

    ς'

    5.706

    θ'

    Εύβοιας

    230

    ε'

    10.421

    ε'

    Κυκλάδων

    1.205

    α'

    19.483

    β'

    ΠΗΓΕΣ:

    * Βλ. Πίνακα 8, σ. 133 αυτής της εργασίας

    ** Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, Διοικητική και Πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821-1971, τ. A', μέρος II, έκδ. Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, Αθήναι 1974, σ. 10-17.

    ——————————————

    ότι οι πέντε νόμοι με τα μικρότερα ποσοστά αστικής συγκέντρωσης, έχουν και τους μικρότερους αριθμούς μαθητριών. Η σχέση αυτή θα φανεί πιο καθαρά στο επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης που θα αναλύσουμε αμέσως πιο κάτω.

    β) Σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης. Είδαμε ότι στα 1837 τα τρία "ανώτερα σχολεία κορασίων" Hill, Volmerange και Hildner συγκέντρωναν περίπου 50 μαθήτριες και το Ελληνικό Σχολείο του δήμου της Ερμούπολης είχε, περίπου, 40 μαθήτριες1. Συνολικά δηλαδή ο αριθμός των Ελληνίδων που επιζητούσαν μια κάπως "ανώτερη" μόρφωση δεν έφτανε ούτε τις 100,

    Στα 1854 λειτουργούν, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου, έξι Παρθεναγωγεία, όπου φοιτούν συνολικά (στο αλληλοδιδακτικό

    ——————————————

    1. Βλ. σ. 76-77 αυτής της εργασίας.