Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 148-167 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/148.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθήτριες που δεν είχαν τελειώσει το Δημοτικό Σχολείο. Το γεγονός αυτό βέβαια δεν μπορούσε να μην έχει επιπτώσεις στο γενικότερο μορφωτικό επίπεδο της δασκάλας και της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κοντά σ' αυτό, μέσα σε λίγα χρόνια δόθηκαν τόσα διπλώματα, ώστε γρήγορα οι δασκάλες ξεπέρασαν σε αριθμό τις ανάγκες των δήμων της χώρας. Έτσι, στα 1861, "εξήκοντα τουλάχιστον δημοδιδασκάλισσαι υπάρχουσι εντός του κράτους εν αργία διατελούσαι"1, και γι' αυτό ο Α. Μαυροκορδάτος ζητάει από το Υπουργείο να αναγνωρίσει το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως το μόνο σχολείο που θα έχει δικαίωμα να εκπαιδεύει δασκάλες.

Ανεξάρτητα από τις αντιρρήσεις για τον τρόπο λειτουργίας του το σχολείο της Εταιρείας αποτελεί το πιο άρτια οργανωμένο Παρθεναγωγείο της εποχής αυτής. Έτσι, το 1861 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίζεται επίσημα από το κράτος ως Διδασκαλείο θηλέων. Οι απόψεις για την ίδρυση δημόσιου διδασκαλείου, που θα είχε αποκλειστικό σκοπό την εκπαίδευση της δασκάλας, δεν εισακούστηκαν από την πολιτεία.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Σύμφωνα με το διάταγμα της 13ης Οκτωβρίου 1861, το "υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συντηρούμενον σχολείον παρέχει πλήρη εχέγγυα της εντελούς εκπληρώσεως του σκοπού του νόμου, καθόσον αφορά τας μελλούσας ν' αναλάβωσι την εκπαίδευσιν του γυναικείου φύλου διδασκάλισσας", και γι' αυτό "αναγνωρίζεται ως συμπληρούν το Διδασκαλείον καθ' όσον αφορά την μόρφωσιν και εξέτασιν των διδασκαλισσών". Σχετικά με τις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας καθορίζεται ότι θα γίνονται από επιτροπή που θα αποτελείται από τους καθηγητές της τελευταίας τάξης του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με πρόεδρο τον Διευθυντή του Διδασκαλείου αρρένων2.

——————————————

1. ό.π. [σ. 1]. 

2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 66, 1 Νοεμβρίου 1861 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Β', σ. 74-75.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/149.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Με ειδικό θέσπισμα της 7ης Σεπτεμβρίου 1863 καθορίζονται, από το Υπουργείο και οι όροι σύμφωνα με τους όποιους το κράτος θα δίνει σε μαθήτριες υποτροφίες για να σπουδάσουν στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας1.

Οι εξετάσεις για την απόκτηση του "διδασκαλικού διπλώματος" γίνονταν στο σχολείο της Εταιρείας. Για την ημερομηνία των εξετάσεων αυτών, όμως, γινόταν επίσημη "Γνωστοποίησις" από το Υπουργείο στις εφημερίδες της εποχής, "όπως προσελθωσιν εγκαίρως αι μέλλουσαί να αποδοθώσιν εις τον αγώνα των περί πτυχίου εξετάσεων τούτων"2. 

Το 1864 καταργήθηκε το Διδασκαλείο αρρένων, γιατί δεν θεωρήθηκε ικανοποιητικός ο τρόπος λειτουργίας του, με την πρόβλεψη βέβαια ότι θα ξαναλειτουργήσει "επί νέων βάσεων"3. Το γεγονός αυτό είχε άμεση συνέπεια και στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γιατί ο τότε Υπουργός Παιδείας Κ. Λομβάρδος θεώρησε πως με την κατάργηση του δημόσιου Διδασκαλείου καταργούνταν αυτόματα και το αντίστοιχο των θηλέων. Έτσι επανέφερε το προηγούμενο σύστημα χορήγησης "διδασκαλικού διπλώματος", κατά το οποίο οι υποψήφιες δασκάλες εξετάζονταν από ειδική επιτροπή4.

Το 1867, ο Υπουργός Χ. Χριστόπουλος αναγνώρισε και πάλι το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως "Διδασκαλείον διδασκαλισσών". Το άρθρο 1 του βασιλικού

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΑ', αρ. 502, 20 Σεπτεμβρίου 1863, σ. 199-200 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 27.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IB', αρ. 522, 14 Απριλίου 1864, σ. 360 και έτ. IH', αρ. 739-740, 30 Μαΐου 1870, σ. 2104.

3. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 217. Το Διδασκαλείο αρρένων ξαναλειτούργησε το 1878. Ως τότε οι υποψήφιοι δάσκαλοι έδιναν εξετάσεις σε ειδικές επιτροπές με αποτέλεσμα να "ξεπέσει" η Δημοτική Εκπαίδευση σε πολύ χαμηλό επίπεδο (Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 217-219).

4. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1866, Αθήναι 1866, σ. 18. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ, ΙΔ', αρ. 596, 10 Μαΐου 1866, σ. 592: "δια B. Διατάγματος, μηνολογουμένου την 22 Απριλίου 1866, διωρίσθη επιτροπή προς εξέτασιν των εν Σύρω εκπαιδευθεισών νεανίδων".

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/150.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διατάγματος της 11ης Μαΐου 1867 αναγνωρίζει ότι "To εν Αθήναις Αρσάκειον Παρθεναγωγείον αναπληροί επί του παρόντος το πρώην Διδασκαλείον, όσον αφορά εις την μόρφωσιν και εξέτασιν των διδασκαλισσών"1. Με το διάταγμα αυτό o έλεγχος και η επιτήρηση του Υπουργείου γίνονται αυστηρότερα, γιατί στο άρθρο 2 τονίζεται η υποχρέωση του σχολείου να υποβάλλει κάθε έτος το πρόγραμμα των μαθημάτων για έγκριση και ότι "ουδέν μάθημα, και ουδέν βιβλίον δύναται να διδαχθή εν αυτώ χωρίς προηγουμένης του Υπουργείου εγκρίσεως"2. Είναι ενδεικτικό ότι στο προηγούμενο διάταγμα, του 1861, δεν γίνεται καμιά αναφορά στον τρόπο λειτουργίας του σχολείου ούτε στο πρόγραμμα των μαθημάτων. Ο Σ. Βυζάντιος, σε έκθεση που υποβάλλει στο Υπουργείο το 1864 ως Γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων, τονίζει ότι "το Υπουργείον ουδεμίαν επ' αυτού [=του σχολείου της Εταιρείας] εξασκεί επιτήρησιν"3.

Βέβαια, όπως θα γίνει φανερό και από την εξέλιξη των πραγμάτων, και μετά το διάταγμα του 1867, το Υπουργείο περιορίστηκε στην απλή έγκριση των προγραμμάτων που υπέβαλλε ή Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία κατέβαλλε βέβαια προσπάθειες να βελτιώνει τη στάθμη του σχολείου της. Ο Υπουργός A. Αυγερινός, που επισκέφτηκε στα 1870 το Αρσάκειο, φαίνεται πως έμεινε ικανοποιημένος από τη λειτουργία του, γιατί με ειδική εγκύκλιο εκφράζει στον τότε πρόεδρο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Λέοντα Μελά την "πλήρη ευαρέσκειαν", και στο προσωπικό του σχολείου "τον αρμόζοντα έπαινον διά τον ζήλον και την φιλοτιμίαν και το ευμέθοδον της διδασκαλίας"4. Στην απάντηση

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΕ', αρ. 634, 10 Ιουνίου 1867, σ. 1256 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', μέρος Β', σ. 79.

3. Σ. Βυζάντιος, "Γενική έκθεσις της καταστάσεως της προκαταρκτικής και Δημοτικής εκπαιδεύσεως περί τα τέλη του 1864", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 729,16 Φεβρουαρίου 1870, σ. 2016.

4. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΠΙ', αρ. 729, 19 Φεβρουαρίου 1870, σ 2016.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/151.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του Α. Μελά σημειώνεται ότι "από της συστάσεως της Εταιρείας, εφ' όσον ημείς μεμνήμεθα, είσθε ο μόνος Υπουργός, όστις εφιλοτιμήθηκε ιδίαις αντιλήψεσι να πληροφορηθήτε περί πάντων των αφορώντων εις το παρθεναγωγείον, περί τε της διαίτης, της διδασκαλίας και λοιπής συμπεριφοράς των τε διδασκόντων και διδασκομένων"1. Η παρατήρηση αυτή δείχνει καθαρά πως η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία είχε την απόλυτη πρωτοβουλία στην εκπαίδευση της δασκάλας και προτού να αναγνωριστεί επίσημα το σχολείο της ως Διδασκαλείο, αλλά και μετά.

Η διάρκεια των σπουδών και στην περίοδο αυτή δεν έχει αποφασιστεί οριστικά, όπως φαίνεται από τους Κανονισμούς του σχολείου της Εταιρείας. Συγκεκριμένα, ως το 1881 το Διδασκαλείο έχει 5 τάξεις (Κανονισμοί 1870, 1877) το 1882 έχει 6, το 1883 έχει 5 και το 1884 έχει 4 τάξεις2.

Από το 1851 ως το 1881 το σχολείο της Εταιρείας λειτουργεί με 9 τάξεις συνολικά. Μετά το 1881 προστίθεται και δεκατη τάξη για διδακτικές ασκήσεις3. Πρέπει να αποσαφηνίσουμε βέβαια, ότι στη διαφοροποίηση που παρουσιάζει η χρονική διάρκεια του Διδασκαλείου παίζει σημαντικό ρόλο η αντίστοιχη 

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 731, 7 Μαρτίου 1870, σ. 2Ο31.

2. Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας χ.τ. [1870], σ. 2. -Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1877, σ. 2. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1882-1883 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1882, σ. 2. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1883-1884 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις προτύποις και Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1883, σ. 1-5. -Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1884-85 διδαχθησομένων μαθημάτων εv τε τοις προτύποις και τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1884, σ. 9-14,

3. Πρόκειται για το διάταγμα της 24ης Απριλίου 1881 που θα το αναλύσουμε αμέσως παρακάτω. Βλ. σχετικά και Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1881, Αθήναι 1882, σ. 17, και Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1882-83, Αθήναι 1883, σ. 19.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/152.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαμόρφωση του Δημοτικού Σχολείου. Πιο συγκεκριμένα, με το διάταγμα της 3ης Σεπτεμβρίου 1880 καθιερώθηκε σε όλα τα σχολεία της χώρας η συνδιδακτική μέθοδος, σύμφωνα με την οποία τα Δημοτικά Σχολεία λειτουργούσαν με 4 ή με 5 τάξεις1. Έτσι, το 1882 το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έχει 6 τάξεις και το Δημοτικό Σχολείο 4 (σύνολο 10), το 1883 το Διδασκαλείο έχει 5 τάξεις και το Δημοτικό Σχολείο 5 (σύνολο 10), και το 1884 το Διδασκαλείο έχει 4 τάξεις, γιατί το Πρότυπο Δημοτικό Σχολείο αυξάνει τις τάξεις του σε 6 (σύνολο 10)2. Το γεγονός αυτό δείχνει πως το Δημοτικό δεν είναι αυτοτελές σχολείο, αλλά καθαρά προπαρασκευαστικό του Διδασκαλείου.

Για την εκπαίδευση των δασκάλων τα πράγματα είναι πιο ξεκαθαρισμένα. Σύμφωνα με το νόμο του 1834 οι σπουδαστές φοιτούσαν δύο χρόνια στο Διδασκαλείο και έπρεπε να είναι απόφοιτοι της Β' τάξης του Ελληνικού Σχολείου. Το Διδασκαλείο αυτό καταργήθηκε το 1864 και επανασυστάθηκε το 1878. Η φοίτηση στο νέο Διδασκαλείο ήταν τριετής και οι σπουδαστές έπρεπε να είχαν τελειώσει την Α' τάξη του Γυμνασίου3. Οι δάσκαλοι, λοιπόν, σπούδαζαν συνολικά 7 χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό σχολείο, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο). Για τις δασκάλες δεν υπάρχει επαγγελματικό και μέσο σχολείο, αλλά, μετά το Δημοτικό, φοιτούν στο Διδασκαλείο, που αποτελεί παράλληλα και σχολείο Γενικής Παιδείας.

Μια σύγκριση στο πρόγραμμα του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας της σχολικής χρονιάς 1877-78, που 

——————————————

1. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 37.

2. Η οργάνωση του Προτύπου είναι έργο του Μ. Βρατσάνου, που είχε τη χρονιά αυτή τη διεύθυνση του σχολείου αυτού. Οι δύο ανώτερες τάξεις αντιστοιχούν στις δύο πρώτες τάξεις του Ελληνικού Σχολείου. Πρακτικά... 1882-83, σ. 20. Όπως τονίζεται, "το πρόγραμμα τούτο θέλει μείνει οριστικόν, δι' άπαντα τα Παρθεναγωγεία του Κράτους" (Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1884-85, Αθήναι 1885, σ, 8).

3. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 218-219.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/153.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 11

Πρόγραμμα μαθημάτων

Διδασκαλείου

αρρένων

(1878)*

Μαθήματα

A' τάξη

Β' τάξη

Γ' τάξη

Σύνολο

Θρησκευτικά

3

3

3

9,

Αρχαία Ελληνικά

8

8

10

26

> 35

Νέα Ελληνικά

3

3

3

9

Ιστορία

3

3

-

6

Γεωγραφία

2

2

-

4

Φυσική

2

2

3

7

Ζωολογία, Βοτανική

3

2

-

5

Μαθηματικά

5

3

-

8

Μουσική

5

4

3

12

καλλιγραφία

2

2

-

4

Ιχνογραφία

2

1

2

.5

Γυμναστική

1

2

-

3

Κηπουρική

1

1

1

3

Υγιεινή

-

-

3

3

Παιδαγωγικά:

Μεθοδική και διδακτική επί το πρακτικότερον

3

3

-

6

Υποδειγματική διδασκαλία

- -

2

-

2

Ασκητική επί των μαθητών του

προτύπου

-

2

10

12

Θεωρία της Παιδαγωγικής

-

-

2

2

Ιστορία της Παιδαγωγικής

-

-

2

2

Φιλοσοφικά

-

3

-

3

Σύνολο

43

46

42

131

ΠΗΓΗ: * Χρ. Λέφας, 

ό.π., σ. 218 -

219.

εγκρίθηκε από το Υπουργείο στις 11 Μαΐου 1877, και του Διδασκαλείου των αρρένων, όπως καθορίστηκε με το διάταγμα της 25ης Μαΐου 1878, δείχνει και την ποιοτική διαφορά που υπήρχε στις σπουδές του δασκάλου και της δασκάλας.

Δεν θα επιμείνουμε εδώ σε διεξοδική ανάλυση των προγραμμάτων των Διδασκαλείων, γιατί δεν είναι το θέμα που ενδιαφέρει πρωταρχικά την εργασία αυτή. Από μια απλή αντιπαραβολή όμως,

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/154.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 12

Πρόγραμμα μαθημάτων Διδασκαλείου θηλέων (1877)*

Μαθήματα

Α'

Β'

Γ'

Δ'

E'

Σύνολο

Θρησκευτικά

2

2

2

1

1

8

Ελληνικά

9

9

9

9

5

41

Αριθμητική

2

2

2

2

-

8

Γεωμετρία

-

-

-

3

-

3

Γεωγραφία

2

2

2

-

-

6

Φυσική

-

-

-

4

3

7

Ιστορία

2

3

3

2

-

10

Γαλλικά

5

5

5

5

5

25

Καλλιγραφία

2

2

2

1

1

8

Ιχνογραφία

2

2

2

2

2

10

Ωδική

3

2

2

2

2

11

Γυμναστική

1

1

1

1

1

5

Οικιακή οικονομία

-

-

-

-

1

1

Παιδαγωγία

-

-

-

-

2

2

Κοσμογραφία

-

-

--

-

1

1

Διδακτική μετ' εφαρμογής -    -      -        -

7

7

Σύνολο

30

30

30

32

31

153

Εργόχειρα και 

ραπτική: τας

λοιπάς εργασίμους ώρας

ΠΗΓΗ:* Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1877.

——————————————

φαίνεται καθαρά ότι το Διδασκαλείο των αγοριών είχε πιο πυκνό πρόγραμμα μαθημάτων, αφού σε τρεις τάξεις το σύνολο των διδακτικών ωρών είναι 131, ενώ σε πέντε τάξεις του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είναι 153 ώρες, χωρίς να συμπεριλαμβάνονται βέβαια οι ώρες που αφιερώνονταν στα εργόχειρα και τη ραπτική. Αν αφαιρέσουμε όμως τις 25 ώρες των Γαλλικών, που δεν διδάσκονται καθόλου στο Διδασκαλείο αρρένων, το σύνολο των ωρών σχεδόν είναι το ίδιο και στα δυο προγράμματα.

Η πιο ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στη διδασκαλία των Παιδαγωγικών και στις πρακτικές ασκήσεις διδακτικής, αν λάβουμε

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/155.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

υπόψη ότι και τα δυο σχολεία επιδίωκαν την προετοιμασία διδακτικού προσωπικού για τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας τα παιδαγωγικά μαθήματα διδάσκονται μόνο στην τελευταία τάξη 9 ώρες συνολικά (2 θεωρία και 7 ασκήσεις), ενώ στο αντίστοιχο σχολείο των αγοριών η διδασκαλία τους αρχίζει από την πρώτη τάξη και καλύπτει, μαζί με τα Φιλοσοφικά, 27 ώρες.

Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο Διδασκαλείο των κοριτσιών τις περισσότερες ώρες, μετά τα Ελληνικά, τις καλύπτει το μάθημα των Γαλλικών (25 ώρες την εβδομάδα) που δεν διδάσκονται καθόλου στο Διδασκαλείο των αγοριών. Στο πρόγραμμα της Δ' και E' τάξης μάλιστα, τα Γαλλικά αναφέρονται στην τρίτη θέση, αμέσως δηλαδή μετά τα Θρησκευτικά και τα Ελληνικά. Η σημασία που αποδίδεται στη διδασκαλία της γαλλικής γλώσσας, όχι μόνο για τη γενική μόρφωση των κοριτσιών αλλά και για την εκπαίδευση της δασκάλας, φαίνεται και από το γεγονός ότι με το διάταγμα της 16ης Αυγούστου 18831 και το διάταγμα της 11ης Ιανουαρίου 18882, τα Γαλλικά συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο των μαθημάτων που ήταν υποχρεωμένες να δώσουν εξετάσεις οι υποψήφιες δασκάλες, ενώ δεν θα δίδασκαν το μάθημα αυτό στα Δημοτικά Σχολεία.

Ο κατάλογος των μαθημάτων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας δείχνει καθαρά το διπλό σκοπό του σχολείου αυτού, ότι δηλαδή επιδιώκει να δώσει μαζί με την καθαρά επαγγελματική και κάποια γενικότερη μόρφωση στις μαθήτριές του: μαζί με τη δασκάλα να μορφώσει και την "οικοδέσποινα". Το σχολείο δηλαδή συνεχίζει να λειτουργεί με κοινό πρόγραμμα μαθημάτων για τις δυο κατηγορίες των μαθητριών του και αποτελεί έτσι επαγγελματικό και σχολείο γενικής παιδείας μαζί. Στην προηγούμενη περίοδο είδαμε ότι ο "διττός" σκοπός του είχε χαρακτηριστεί ως το κυριότερο μειονέκτημα του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Β', μέρος Β', σ. 140.

2. ό.π., τ. Γ', μέρος Β', σ. 57.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/156.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Εταιρείας. Το 1865, ο N. Σαρίπολος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, σε υπόμνημά του προς τον Υπουργό Παιδείας "Περί του κατωτέρου κλήρου και περί της εκπαιδεύσεως" αξιολογεί το έργο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και διατυπώνει την άποψη ότι ή κοινή εκπαίδευση κάνει. κακό στις φτωχές κοπέλες γιατί, όταν επιστρέφουν στα σπίτια τους "αγύμνασται μείνασαι των οικιακών έργων απαξιούσι να σπιλώσωσι τας εαυτών χείρας περί ταύτα τυρβάζουσαι"1. Επίσης, ο N. Δραγούμης, εκδότης της Πανδώρας και από τα ιδρυτικά μέλη της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, πιστεύει ότι "η συμβίωσις και η επί μακρόν διδασκαλία κορασίων... διαφόρους εχόντων σκοπούς βλάπτει την αγωγήν"2. Κοντά στα άλλα, η κοινή αυτή διδασκαλία επηρεάζει, σύμφωνα με την άποψη του N. Δραγούμη, και τη γνώμη που σχηματίζουν οι υποψήφιες δασκάλες για το μελλοντικό τους επάγγελμα: "και τούτο διότι αναστρέφονται μετά κορασίων ανωτέρων κοινωνικών τάξεων, άτινα αν δεν περιφρονώσι, βεβαίως όμως δεν τιμώσι πάρα πολύ το διδασκαλικόν επάγγελμα"3. Για τους παραπάνω λόγους ο Δραγούμης πιστεύει πως είναι απαραίτητο "να χρησιμεύση το Παρθεναγωγείον εις μόρφωσιν ιδίως διδασκάλων"4.

Με αφορμή το υπόμνημα του Ν. Σαριπόλου, ένας δάσκαλος επαρχιακού σχολείου γράφει στην Πανδώρα τις απόψεις του, που συμπίπτουν με εκείνες του Σαριπόλου και του Δραγούμη, και καταλήγει: "εγνώρισα δύο νεάνιδας πτωχών γονέων, εν τω Αρσακείω εκπαιδευθείσας, αίτινες τοιαύτην είχον περί εαυτών ιδέαν, ώστε εθεώρουν ύβριν να τας καλή τις διδασκαλίσσας"5.

——————————————

1. N. Σαρίπολος, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και της εκπαιδεύσεως", Πανδώρα, τ. 1C,', 1865-66, σ. 111.

2. Ν. Δραγούμης, "Σύντομος απάντησις", Πανδώρα, τ. 1C', 1865-66, σ. 164.

3. Ν. Δραγούμης, "Σημ. Πανδώρας" [στο υπόμνημα του Ν. Σαριπόλου], Πανδώρα, τ. Ις', 1865-66, σ. 111, υποσ. 1.

4. Ν. Δραγούμης, "Σύντομος απάντησις", ό.π., σ. 164.

5. Πανδώρα, τ. Iς', 1865-66, σ. 166, υποσ. 1.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/157.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΕΣ 7, 8, 9, 10

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/158.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ανάλογες και οι απόψεις του Βλ. Σκορδέλη: "Πολλάκις αι διδασκάλισσαι, μάλιστα εν ταις επαρχίαις, υποπίπτουσιν εις την καταφρόνησιν της κοινωνίας· πταίουσι δε αυταί· διότι ζήσασαι χρόνον τινά εν τη πρωτευούση φαίνονται περιφρονούσαι τον επαρχιακόν βίον... μεταχειρίζονται γλώσσαν ακατάληπτον σχεδόν εις τους χωρικούς ως δήθεν Ελληνίζουσαι, προσποιούνται ότι ουδέν ταις αρέσκει εκ του τόπου"1.

Τα "αδύνατα" αυτά σημεία της λειτουργίας του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας απασχολούν συχνά τις συνελεύσεις των μελών της. Σε μια τέτοια συνέλευση, το 1871, συζητήθηκαν τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Εταιρεία στα αλβανόφωνα χωριά της Αττικής, κυρίως εξαιτίας της αδιαφορίας των κατοίκων. Ο πρόεδρος της Εταιρείας Π. Ρομπότης παραδέχτηκε ότι έγινε σκέψη να δοθούν υποτροφίες σε κοπέλες από τα μέρη αυτά για να σπουδάσουν στο σχολείο της Εταιρείας και στη συνέχεια να διδάξουν στα χωριά τους, αλλά ομολογεί ότι "ο φόβος μη εκπαιδευόμεναι εν τω καταστήματι και αλλάζουσαι βίον δεν θελήσωσι να επανέλθωσιν εις τας πατρίδας των διδάσκαλοι ανεχαίτισεν ημάς να προβώμεν εις το μέτρον τούτο"2. Ο Ι. Βενέτης μάλιστα διατυπώνει συγκεκριμένη πρόταση στη συνέλευση αυτή σχετικά με τη διάρθρωση των σχολείων της Εταιρείας: "εν γένει νομίζω ότι πρέπει να υπάρξη μία κυρία διαίρεσις των σχολείων της Εταιρείας εις δύω. Εις το μεν να διδάσκωνται τα μαθήματα όσα δέον να κατέχη το κοράσιον μέλλον να ζήση εν τη κοινωνία· εις το άλλο να εκπαιδεύωνται αι μέλλουσαι να γείνωσι διδάσκαλοι. Εις το δεύτερον τούτο τα μαθήματα να ήναι περισσότερα και ανώτερα αφ' όσα η μέλλουσα να διδάξη, διότι άλλως δεν καρποφορεί"3.

——————————————

1. Βλ. Σκορδέλης, Διδασκαλικός Οδηγός ήτοι θεωρητικός και πρακτικός οδηγός των Δημοτικών σχολείων και Παρθεναγωγείων, Αθήναι 1890, σ. 24.

2. Πρακτικά Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 47.

3. ό.π., σ. 52-53.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/159.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Την πιο αυστηρή κριτική όμως για το μορφωτικό επίπεδο και το διδακτικό έργο της δασκάλας τη βρίσκουμε στις εκθέσεις των επιθεωρητών. Η κατάσταση των Δημοτικών Σχολείων γενικά και των σχολείων των κοριτσιών ειδικότερα, όπως την παρουσιάζουν οι εκθέσεις των επιθεωρητών από το 1872 ως το 1889 1, δεν ήταν καθόλου ικανοποιητική:

"Αι διδασκάλισσαι αι πλείσται των εκ του Αρσακείου απολυομένων, εισί λίαν αγράμματοι και ουχί ως προσήκει τοις διδασκάλοις μεμορφωμέναι" (Γ. Παπαβασιλείου, ν. Αρκαδίας, 1879)2.

"Τα κοράσια εξέρχονται του σχολείου ατελέστερον ή ότε εισήλθον, διότι ουδέν καλόν προσεκτήσαντο" (Π. Παπαναστασίου, Μεσσηνία, 1880 )3.

"Το Αρσάκειον δύναται να εναβρύνηται επί τοις μεγάλοις και πολυτελέσιν οικοδομήμασι και επί τω πλήθει των κατ' έτος απολυομένων διδασκαλισσών, αλλ' ή ιστορία της Παιδαγωγίας θα απορήση επί τω γεγονότι ότι μαθήτριαι επί τόσον χρόνον παιδευόμεναι την εγκύκλιον και παιδαγωγικήν παίδευσιν, εξέρχονται τόσον απροπαράσκευοι εις το έργον, ιδία δε αγνοούσαι τα στοιχεία της Παιδαγωγικής" (Π. Π. Οικονόμου, Άνδρος, 1880)4.

"[Οι δασκάλες]... υστερούσι κατά τας γνώσεις ούτε θεωρητικώς διδαχθείσαι επαρκώς ούτε πρακτικώς ασκηθείσαι εν τω έργω... επιμένουσι κυρίως εις την μετάδοσιν των μηχανικών εμπειριών της Αναγνώσεως, Γραφής και Αριθμητικής και την 

——————————————

1. Ο νόμος του 1834 προνοούσε για σχολικές επιθεωρήσεις, αλλά φαίνεται πως μέχρι το 1880 δεν είχε εφαρμοστεί συστηματικά. Αποσπάσματα από τις εκθέσεις επιθεωρητών από το 1872 ως το 1889 που αναφέρονται ειδικά στα σχολεία θηλέων και στο έργο της δασκάλας, βλ. Παράρτημα των εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων (Γ. Θεοτόκη). Εκδιδόμενον κατ' αίτησιν της επ' αυτού ειδικής επιτροπής της Βουλής τη επιστασία του Γενικού επιθεωρητού των Δημοτικών σχολείων Χαρισίου Παπαμάρκου, Αθήναι 1890, σ. 55-68.

2. ό.π., σ 59.

3. ό.π., σ. 61.

4. ό.π.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/160.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκστήθησιν των βιβλιαρίων και των άλλων μαθημάτων" (Δ. Πετρίδης, Σύρος, 1880)1.

"Το βέβαιον είναι ότι αι εν τω Αρσακείω παιδευόμεναι διδασκάλισσαι διδάσκονται μεν και εκστηθίζουσι πολλά μαθήματα εξ ων αποκτώσι γνώσεις θεωρητικάς, αγνοούσιν όμως τα στοιχειωδέστατα της Παιδαγωγικής και διδακτικής" (Δ. Πετρίδης, Ναυπλία, 1880 )2.

"Ως προς δε τα σχολεία των θηλέων επικρατεί η αυτή αθλιότης και η αυτή αδεξιότης εις το διδάσκειν και παιδαγωγείν. Και κάμνω ιδία λόγον περί τούτου καθ' όσον όλαι αι διδασκάλισσαι έξεπαιδεύθησαν εν Αρσακείω έχουσαι πτυχίον και βαθμόν εις τα παιδαγωγικά" (Π. Π. Οικονόμου, Λάρισα, 1883)3.

"Αλλά και όπου υπάρχουσι σχολεία θηλέων, το εκ τούτων όφελος δεν είναι μέγα. Η διδασκαλία εν αυτοίς ελλειπεστάτη... Όπως ώμεν δίκαιοι όμως ανάγκη ν' αποδώσωμεν την έλλειψιν ταύτην ουχί πάντοτε εις ανικανότητα των διδασκάλων, αλλ' εις το αμέθοδον της διδασκαλίας εν τω Αρσακείω όπου αύται εκπαιδεύονται" (Ν. Πολίτης, Βώλος, 1883)4,

Η "αμέθοδος διδασκαλία" επομένως και ο "μέγιστος" και "απίστευτος" "ψιττακισμός" είναι τα κυριότερα μειονεκτήματα που επισημαίνουν οι περισσότεροι επιθεωρητές στα σχολεία των κοριτσιών. Η Αικ. Λασκαρίδου επισημαίνει, επίσης, ότι οι δασκάλες "ατελέστατα ή και ουδόλως είχον προασκηθή" στα καθήκοντά τους5. Η ποιοτική αποτελμάτωση της γυναικείας εκπαίδευσης την εποχή αυτή ήταν βέβαια συνάρτηση της γενικότερης κατάστασης της ελληνικής εκπαίδευσης που οφειλόταν σε ποικίλους

——————————————

1. Δ. Πετρίδης, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Παρνασσός, τ. Ε', 1881, σ. 122.

2. Παράρτημα...επιστασία Χ. Παπαμάρκου, ό.π., σ. 60.

3. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήναι 1885, σ. 80-81.

4. ό.π., σ. 74-75.

5. Αικ. Αασκαρίδου, "Ίερότης της εντολής της διδασκάλου", Εστία, τ. ΚΒ', 1886, σ. 680.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/161.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

λόγους, όπως στην ελλιπή κατάρτιση του διδακτικού προσωπικού, στον τρόπο διορισμού, μετάθεσης και απόλυσης των δασκάλων, στη μέθοδο διδασκαλίας κλπ.1,

Οπωσδήποτε όμως η αυστηρή κριτική και οι διαπιστώσεις των επιθεωρητών υποχρεώνουν το Υπουργείο να πάρει θέση. Στις 24 Απριλίου 1881 δημοσιεύεται σχετικό διάταγμα2 με το οποίο για πρώτη φορά η πολιτεία επεμβαίνει στη λειτουργία του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και καθορίζει το σκοπό του Διδασκαλείου και τα μαθήματα που πρέπει να διδάσκονται οι υποψήφιες δασκάλες. Το άρθρο 3 καθορίζει ότι σκοπός του Διδασκαλείου είναι "η ηθική κυρίως μόρφωσις των νεανίδων και η προπαρασκευή αυτών εις το Διδασκαλικόν έργον", και το άρθρο 4 ότι στις δυο τελευταίες τάξεις (Δ' και Ε' ) θα διδάσκονται τα μαθήματα: "Εμπειρική Ψυχολογία μετά στοιχειώδους Λογικής, Παιδαγωγική και Διδακτική και Μεθοδική μετ' ασκήσεων"3.

Τα μέτρα αυτά δείχνουν την πρόθεση της κυβέρνησης να εξομοιώσει την εκπαίδευση της δασκάλας και του δασκάλου, γιατί έγινε κατανοητή η ανάγκη, ώστε "και των αρρένων και των θηλέων η προκαταρκτική παίδευσις εν άπασι τοις δημοτικοίς σχολείοις του Βασιλείου να χωρή ομόρρυθμος και προς τας αναπτυσσομένας οσημέραι κοινωνικάς σχέσεις και χρείας ηρμοσμένη"4.

Βέβαια η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία είχε αποφασίσει από τα πρώτα κιόλας χρόνια να γίνονται πρακτικές ασκήσεις διδακτικής5, αλλά στην πράξη φαίνεται πως οι αποφάσεις αυτές δεν εφαρμόζονται συστηματικά. Το 1861, ο Λ. Μελάς, εισηγητής της επιτροπής των σχολείων, ανακοινώνει στα μέλη της Εταιρείας

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες στις Ιστορίες της Δημοτικής εκπαίδευσης των Χρ. Λέφα και Σ. Παπαδημητρίου που αναφέρονται παραπάνω.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. KH', αρ. 24, 15 Μαρτίου 1881, σ. 379-382 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', μέρος Β', σ. 111-114.

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., σ. 112.

4. ο.π., σ. 111.

5. Βλ. σχετικά: Κανονισμός... 1842, σ. 7, Κανονισμός... 1851, σ. 11, και Κανονισμός... 1857, σ. 14.

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/162.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ότι "εθεωρήσαμεν αναγκαιότατον ώστε αι μαθήτριαι της 5ης και ανωτάτης τάξεως, αι προτιθέμεναι το διδασκαλικόν επάγγελμα, να εξασκώνται συγχρόνως και περί την δύσκολον τέχνην της διδασκαλίας, παραδίδουσαι άπαξ της εβδομάδος κατά σειράν ενώπιον των αρμοδίων διδασκάλων τα μαθήματα και του αλληλοδιδακτικού σχολείου και των δύο κατωτέρων Ελληνικών τάξεων"1. Την ίδια χρονιά άρχισε να διδάσκεται και το μάθημα της Παιδαγωγίας2, αλλά ο χρόνος που αφιερωνόταν για τα μαθήματα αυτά φαίνεται πως δεν ήταν αρκετός. Έτσι, ενώ στο πρόγραμμα του 1877 οι ώρες των διδακτικών ασκήσεων ήταν 7 και της Παιδαγωγίας 2 3, μετά το διάταγμα της 24ης Απριλίου 1881, στο πρόγραμμα του 1882-83 γίνονται 3 οι ώρες των Παιδαγωγικών και 16 των ασκήσεων4. Το 1883-84 διδάσκονται στη Δ' τάξη 2 ώρες Παιδαγωγικά και 2 Διδακτική και στην Ε' τάξη 2 ώρες Παιδαγωγικά και 16 ώρες αφιερώνονται στη Διδακτική5.

Οριστικό πρόγραμμα, προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της κυβέρνησης, άρχισε να εφαρμόζεται από τη σχολική χρονιά 1884-85, οπότε και διδάσκονται στη Γ' τάξη 2 ώρες Παιδαγωγικά και 1 Μεθοδολογία Διδακτικής, και στη Δ' τάξη 2 ώρες Παιδαγωγικά και 12 ώρες Διδακτική και ασκήσεις6.

Με το διάταγμα της 24ης Απριλίου 1881 αναγνωρίστηκαν

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 21 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863, Αθήναι 1863, σ. 16.

2. ό.π., σ. 14.

3. Βλ σ. 154 αυτής της εργασίας.

4. Πρόγραμμα των επί το σχολικόν έτος 1882-1883 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1882, σ. 12-13.

5. Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1883-84 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τοις Προτύποις και Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1883, σ. 10-12.

6. Πρόγραμμα των κατά το Σχολικόν έτος 1884-85 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τε τοις Προτύποις και τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1884, σ. 12-14.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/163.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 11

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/164.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ως Διδασκαλεία του κράτους τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα (εσωτερικό και εξωτερικό) "ως και το εν Κερκύρα τούτοις ισοβάθμιον"1. Στο Διδασκαλείο της Αθήνας προστίθεται τώρα και το σχολείο της Κέρκυρας που λειτουργούσε από το 1866 ως Ελληνικό Σχολείο.

Σύμφωνα με το άρθρο 11 του παραπάνω διατάγματος, για να έχουν το δικαίωμα οι μαθήτριες να πάρουν μέρος στις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας, ήταν υποχρεωμένες να φοιτήσουν στις δυο τελευταίες τάξεις των σχολείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Η ισχύς του άρθρου αυτού "ανεστάλη" το 1882 με το βασιλικό διάταγμα της 17ης Σεπτεμβρίου 18822. Στη συνέχεια εφαρμόστηκε η διάταξη αυτή με υποχρεωτική φοίτηση στη Δ' και τελευταία τάξη του Διδασκαλείου. Έτσι, οι μαθήτριες που δεν ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας έπαιρναν απολυτήριο από την Γ' τάξη, ενώ οι υπόλοιπες συνέχιζαν "εις την ανωτάτην τάξιν των διδασκαλικών ασκήσεων"3.

Η σύνθεση της εξεταστικής επιτροπής για τις υποψήφιες δασκάλες αλλάζει συχνά, όπως γίνεται φανερό από τα σχετικά διατάγματα της 14ης Απριλίου 1881 4, της 16ης Αυγούστου 1883 5, και της 11ης 'Ιανουαρίου 1888 6. Με την υπουργική απόφαση της 19ης Απριλίου 1884 μάλιστα, καθορίζεται ακόμα και ο τύπος των πτυχίων των "δημοδιδασκαλισσών"7, γεγονός που φανερώνει πως το Υπουργείο άρχισε να δείχνει ενδιαφέρον ακόμα

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ Α', μέρος Β', σ. 111.

2. ό.π., σ. 113, υποσημείωση.

3. Ο αριθμός των μαθητριών στην τάξη αυτή είναι μεγάλος. Στα 1888-89, για παράδειγμα, φοιτούν 134 μαθήτριες, 32 εσωτερικές και 102 εξωτερικές (Της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τα κατά το έτος 1888-1889 πεπραγμένα, Αθήναι 1889, σ. 10).

4. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Β', σ. 113

5. ό.π., σ. 140.

6. ό.π., τ. Γ', μέρος Β', σ. 57.

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Δ', σ. 103-104.

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/165.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και για "λεπτομέρειες" που έχουν σχέση με την εκπαίδευση του διδακτικού προσωπικού των σχολείων.

Από το 1888 μπορούν να εκπαιδεύουν δασκάλες και ιδιωτικά Παρθεναγωγεία. Το άρθρο 11 του διατάγματος της 11ης 'Ιανουαρίου 1888 καθορίζει ότι: "Εις εξέτασιν επί διδασκαλικώ πτυχίω γίνονται δεκταί μαθήτριαι κατά τα κεκανονισμένα εγγραφείσαι και τακτικώς διακούσασαι τα μαθήματα των δύο ανωτέρων τάξεων των Διδασκαλείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας ή των ομοταγών τούτοις ανεγνωρισμένων Παρθεναγωγείων, εν οις αδεία του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως η διδασκαλία γίνεται συμφώνως προς το εγκεκριμένον πρόγραμμα των Διδασκαλείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας"1.

Με την υπουργική απόφαση της 2ας Ιουλίου 1879 είχε αναγνωριστεί "ως ισοβάθμιον" με το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας το Ζάππειο Παρθεναγωγείο της Κωνσταντινούπολης2, και με την υπουργική απόφαση της 26ης Ιουλίου 1885 είχε δοθεί το ίδιο δικαίωμα στο Ομήρειο Παρθεναγωγείο της Σμύρνης3.

Στην κυρίως Ελλάδα τα πιο άρτια οργανωμένα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία προετοιμάζουν ένα μέρος από τις μαθήτριές τους για το επάγγελμα της δασκάλας4 και με το διάταγμα της 11ης 'Ιανουαρίου 1888 κατοχυρώνουν νομοθετικά το έργο αυτό. Η διάταξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί επιτρέπει και σε άλλα Παρθεναγωγεία να εκπαιδεύουν δασκάλες. Έτσι ο αριθμός των μαθητριών που ενδιαφέρονταν για μια "λειτουργική" μόρφωση

——————————————

1. Εφημερίς της Κυβερνήσεως έτους 1888, αρ. φ. 11, 14 Ιανουαρίου 1888 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Γ', μέρος Β', σ. 57-58. Παρόμοιο σχέδιο είχαν συντάξει, με εντολή του Υπουργείου, ο Μ. Βρατσάνος και ο Χ. Παπαμάρκος. Βλ. Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτ. Β', 1885, σ. 414-418.

2. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Β', μέρος Δ', σ. 97-98. (Βλ. σχετικά και σ. 256 αυτής της εργασίας).

3. ό.π., σ. 99-100. (Βλ. σχετικά και σ. 252 αυτής της εργασίας).

4. Βλ. λεπτομέρειες για το θέμα αυτό σ. 226-227 αυτής της εργασίας.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/166.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

άρχισε να μεγαλώνει αισθητά. Αφού η μόνη διέξοδος που δίνει η πολιτεία την εποχή αυτή για μια ουσιαστική εκπαίδευση και άσκηση επαγγέλματος είναι το δίπλωμα της δασκάλας, αυτό επιδιώκουν ολοένα και περισσότερες μαθήτριες,

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία αντέδρασε στις ρυθμίσεις αυτές που της αφαιρούσαν αποκλειστικά προνόμια 30 χρόνων και, όπως σημειώνεται στα Πρακτικά "ένεκα των γενομένων υπό του Διοικητικού Συμβουλίου παραστάσεων η Κυβέρνησις απέσχε του να επιτρέψη εις Ιδιωτικάς Σχολάς τον σχηματισμόν τάξεων Διδασκαλείου"1.

Το δικαίωμα να εκπαιδεύουν δασκάλες παραχωρήθηκε στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, με διάταγμα του 1892 2. Ο Π. Π. Οικονόμος θεωρεί τη λύση αυτή ως πόλεμο εναντίον του Αρσακείου και επισημαίνει ως κυριότερα μειονεκτήματα α) τη χαμηλή ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, επειδή όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία δεν θα έχουν το κατάλληλο προσωπικό, και β) την αύξηση του αριθμού των διδασκαλισσών3. Μειονεκτήματα και πολλά κενά εντοπίζει επίσης ο Π. Π. Οικονόμος και στο πρόγραμμα μαθημάτων που καθιερώνεται με το διάταγμα του 1892 4. Πράγματι την εποχή αυτή η μεγάλη αύξηση του αριθμού των "διδασκαλισσών" δημιούργησε ορισμένα πρακτικά προβλήματα, αλλά η συνεχής αυτή πίεση των ιδιωτικών Παρθεναγωγείων δείχνει καθαρά ότι στην εκπαίδευση των κοριτσιών επικρατεί, την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, η κατεύθυνση εκείνη που

——————————————

1. Πεπραγμένα... 1888-1889, ό.π., σ. 9.

2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως έτους 1892, αρ. φ. 391, 27 Οκτωβρίου 1892.

3. [Π.Π.. Οικονόμος], "Και πάλιν πόλεμος κατά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Εκπαίδευσις, έτ. Α', αρ. 18, 30 Νοεμβρίου 1892, σ. 139-142 και αρ. 22, 10 Ιανουαρίου 1893, σ. 173-175.

4. [Π.Π. Οικονόμος], "Περί των επί πτυχίω εξετάσεων των υποψηφίων Δημοδιδασκαλισσών", Εκπαίδευσις, έτ. Α΄, αρ. 23, 20 Ιανουαρίου 1893, σ. 180-182 και αρ. 24, 30 Ιανουαρίου 1893, σ. 186-188.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/167.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εξασφαλίζει τη δυνατότητα για εργασία και οικονομική ανεξαρτησία.

ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ. ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΑΣΚΑΛΑΣ. Είδαμε ότι από το 1861 ακόμα αρχίζουν να υπάρχουν "άνεργες" δασκάλες. Στα 1864 ο Σ. Βυζάντιος, Γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων, τονίζει ότι είναι ανάγκη "να εφελκύση την προσοχήν του Υπουργείου η δυσανάλογος αυτών πληθύς ως προς τον αριθμόν των υπαρχόντων σήμερον σχολείων κορασίων εν Ελλάδι", επειδή "σπεύδουσα εκάστη αυτών να τοποθετηθή... προσπαθούσι παντί τρόπω να εξώσωσι τας διωρισμένας ήδη και να διορισθώσιν εις τας θέσεις των αύται"1.

Σύμφωνα με στοιχεία που αντλούνται από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με αριθμητική πρόοδο. Έτσι το 1862 πήραν δίπλωμα δασκάλας 28 μαθήτριες2, το 1863, 44 μαθήτριες3, το 1864, 63 μαθήτριες4, το 1874,73 μαθήτριες5, και το 1885, 117 μαθήτριες6.

Οι αριθμοί των μαθητριών που πήραν δίπλωμα δασκάλας κατά την πεντηκονταετία 1836-1886 δίνονται στον Πίνακα 13. Οι περισσότερες από τις δασκάλες αυτές φοίτησαν στο εξωτερικό Διδασκαλείο. Την τρίτη δεκαετία, π.χ., από τις 470 δασκάλες οι 147 ήταν εσωτερικές και σύσσιτες και οι 323 εξωτερικές, ενώ

——————————————

1. Σ. Βυζάντιος, "Γενική έκθεσις...", ό.π., σ. 683.

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας ετών δύο από 29 Δεκεμβρίου 1863 μέχρις 28 Μαρτίου 1865, Αθήναι 1865, σ. 13.

3. ό.π.

4. ό.π., σ 55.

5. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873 και η έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων... αναγνωσθείσα τη 16 Ιουνίου 1874, Αθήναι 1874, σ. 14.

6. Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1885-86, Αθήναι 1886, σ. 10.

Σελ. 167
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 148
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    μαθήτριες που δεν είχαν τελειώσει το Δημοτικό Σχολείο. Το γεγονός αυτό βέβαια δεν μπορούσε να μην έχει επιπτώσεις στο γενικότερο μορφωτικό επίπεδο της δασκάλας και της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κοντά σ' αυτό, μέσα σε λίγα χρόνια δόθηκαν τόσα διπλώματα, ώστε γρήγορα οι δασκάλες ξεπέρασαν σε αριθμό τις ανάγκες των δήμων της χώρας. Έτσι, στα 1861, "εξήκοντα τουλάχιστον δημοδιδασκάλισσαι υπάρχουσι εντός του κράτους εν αργία διατελούσαι"1, και γι' αυτό ο Α. Μαυροκορδάτος ζητάει από το Υπουργείο να αναγνωρίσει το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως το μόνο σχολείο που θα έχει δικαίωμα να εκπαιδεύει δασκάλες.

    Ανεξάρτητα από τις αντιρρήσεις για τον τρόπο λειτουργίας του το σχολείο της Εταιρείας αποτελεί το πιο άρτια οργανωμένο Παρθεναγωγείο της εποχής αυτής. Έτσι, το 1861 το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναγνωρίζεται επίσημα από το κράτος ως Διδασκαλείο θηλέων. Οι απόψεις για την ίδρυση δημόσιου διδασκαλείου, που θα είχε αποκλειστικό σκοπό την εκπαίδευση της δασκάλας, δεν εισακούστηκαν από την πολιτεία.

    ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Σύμφωνα με το διάταγμα της 13ης Οκτωβρίου 1861, το "υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συντηρούμενον σχολείον παρέχει πλήρη εχέγγυα της εντελούς εκπληρώσεως του σκοπού του νόμου, καθόσον αφορά τας μελλούσας ν' αναλάβωσι την εκπαίδευσιν του γυναικείου φύλου διδασκάλισσας", και γι' αυτό "αναγνωρίζεται ως συμπληρούν το Διδασκαλείον καθ' όσον αφορά την μόρφωσιν και εξέτασιν των διδασκαλισσών". Σχετικά με τις εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας καθορίζεται ότι θα γίνονται από επιτροπή που θα αποτελείται από τους καθηγητές της τελευταίας τάξης του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας με πρόεδρο τον Διευθυντή του Διδασκαλείου αρρένων2.

    ——————————————

    1. ό.π. [σ. 1]. 

    2. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 66, 1 Νοεμβρίου 1861 και Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Β', σ. 74-75.