Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 167-186 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/167.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εξασφαλίζει τη δυνατότητα για εργασία και οικονομική ανεξαρτησία.

ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ. ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΑΣΚΑΛΑΣ. Είδαμε ότι από το 1861 ακόμα αρχίζουν να υπάρχουν "άνεργες" δασκάλες. Στα 1864 ο Σ. Βυζάντιος, Γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων, τονίζει ότι είναι ανάγκη "να εφελκύση την προσοχήν του Υπουργείου η δυσανάλογος αυτών πληθύς ως προς τον αριθμόν των υπαρχόντων σήμερον σχολείων κορασίων εν Ελλάδι", επειδή "σπεύδουσα εκάστη αυτών να τοποθετηθή... προσπαθούσι παντί τρόπω να εξώσωσι τας διωρισμένας ήδη και να διορισθώσιν εις τας θέσεις των αύται"1.

Σύμφωνα με στοιχεία που αντλούνται από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με αριθμητική πρόοδο. Έτσι το 1862 πήραν δίπλωμα δασκάλας 28 μαθήτριες2, το 1863, 44 μαθήτριες3, το 1864, 63 μαθήτριες4, το 1874,73 μαθήτριες5, και το 1885, 117 μαθήτριες6.

Οι αριθμοί των μαθητριών που πήραν δίπλωμα δασκάλας κατά την πεντηκονταετία 1836-1886 δίνονται στον Πίνακα 13. Οι περισσότερες από τις δασκάλες αυτές φοίτησαν στο εξωτερικό Διδασκαλείο. Την τρίτη δεκαετία, π.χ., από τις 470 δασκάλες οι 147 ήταν εσωτερικές και σύσσιτες και οι 323 εξωτερικές, ενώ

——————————————

1. Σ. Βυζάντιος, "Γενική έκθεσις...", ό.π., σ. 683.

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας ετών δύο από 29 Δεκεμβρίου 1863 μέχρις 28 Μαρτίου 1865, Αθήναι 1865, σ. 13.

3. ό.π.

4. ό.π., σ 55.

5. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873 και η έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων... αναγνωσθείσα τη 16 Ιουνίου 1874, Αθήναι 1874, σ. 14.

6. Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1885-86, Αθήναι 1886, σ. 10.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/168.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 13

Αριθμός μαθητριών Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας

πού πήραν δίπλωμα δασκάλας από το 1836 ως το 1886*

Δασκάλες

1836-1846

90

1846-1856

102

1856-1866

470

1866-1876

592

1876-1886

750

Σύνολο

2.004

ΠΗΓΉ: * Γ. Βιώνης, Λόγος εκφωνηθείς εν τη εορτή της Πεντηκονταετηρίδος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας υπό Γ. Βιώνη επόπτου των σχολείων αυτής, Αθήναι 1886, σ. 29-31.

——————————————

την τέταρτη δεκαετία από τις 592 δασκάλες οι 202 ήταν εσωτερικές και οι 330 εξωτερικές1.

Ο συνολικός αριθμός των μαθητριών (2.004) του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας που πήραν δίπλωμα δασκάλας ως το 1886, αιτιολογεί τους επαινετικούς για το έργο της Εταιρείας λόγους του Γ. Βιώνη2.

Βέβαια, στο έργο αυτό της Εταιρείας σημαντική υπήρξε η συμβολή του κράτους. Το 1888-89 η κρατική επιχορήγηση φτάνει στο ύψος των 30.000 δραχμών3 και το 1892, 45.000 δραχμές4. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, εκτός από τις "πλήρεις" υποτροφίες που χορηγούσε σε έναν αριθμό μαθητριών για να σπουδάσουν

——————————————

1. Γ. Βιώνης, ό.π., σ. 31.

2. ό.π.

3. Της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τα κατά το έτος 1888-1889 πεπραγμένα, Αθήναι 1889, σ. 5.

4. Στ. Γαλάτης, ό.π., τ. Β', τελευταία σελίδα χωρίς αρίθμηση1, όπου δίνεται πίνακας των συνδρομών της κυβέρνησης προς την Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/169.gif&w=600&h=393 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

12. Μαθήτριες Αρσακείου 1890

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/170.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ως εσωτερικές στο σχολείο της, έδινε και δυνατότητα σε πολύ περισσότερες μαθήτριες να φοιτήσουν δωρεάν στο εξωτερικό Διδασκαλείο. Έτσι στα 1873-74 φοιτούν δωρεάν 224 από τις 360 μαθήτριες του Ελληνικού Σχολείου και στα 1888-89 φοιτούν δωρεάν στο εξωτερικό Διδασκαλείο 250 από τις 385 μαθήτριες1.

Παράλληλα, πολλοί δήμοι της χωράς έστελναν με δικά τους έξοδα στο σχολείο της Εταιρείας ένα μεγάλο αριθμό μαθητριών. Στα 1861, συγκεκριμένα, από τις 122 εσωτερικές μαθήτριες οι 42 είναι υπότροφοι των δήμων, οι 29 της κυβέρνησης, οι 19 της Εταιρείας και οι υπόλοιπες 32 σπουδάζουν με δικά τους έξοδα2. Τα ίδια ποσοστά συνεχίζουν και τα επόμενα χρόνια3 και μόνο μετά το 1870 λιγοστεύει αισθητά ο αριθμός των μαθητριών που σπουδάζουν με έξοδα των δήμων4.

Μετά το διάταγμα της 4ης Απριλίου 1881 και ως το 1892 λειτουργούν στη χώρα τρία Διδασκαλεία θηλέων (Αρσάκειο και εξωτερικό Διδασκαλείο στην Αθήνα και Διδασκαλείο της Κέρκυρας), αφού το διάταγμα της 11ης Ιανουαρίου 1888, με το οποίο μπορούσαν να εκπαιδεύουν δασκάλες και ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, δεν εφαρμόστηκε.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σύγκριση του αριθμού των δασκάλων από το Διδασκαλείο αρρένων και των διδασκαλισσών από τα Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, από το 1883 ως το 1890 (Πίνακας 14).

Όπως μας πληροφορεί ο Σπ. Λάμπρος, που από το 1884 ως το 1887 ήταν Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων, από τις δασκάλες αυτές ένας μικρός αριθμός παίρνει το

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1874, Αθήναι 1875, σ. 14 και Της εν Αθήναις... τα κατά το έτος 1888-89 πεπραγμένα, σ. 8.

2. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Θ΄, αρ. 396, 4 Φεβρουαρίου 1861, σ. 1580.

3. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1861-1863, ό.π., σ. 10.

4. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1872, Αθήναι 1873, σ. 33.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/171.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 14

Αριθμός δασκάλων και διδασκαλισσών

που πήραν δίπλωμα από τα Διδασκαλεία Αθηνών (1883-1890)

Χρόνος Δάσκαλοι* Δασκάλες** από Διδασκαλεία Αθηνών και Κέρκυρας 

 

1883

44

57

1884

30

68

1885

32

117

(103+14)***

1886

32

107

( 98+ 9)

1887

32

106

( 90+16)

1888

14

106

( 93+13)

1889

23

142

(132+10)

1890

29

95

Σύνολο :

236

798

ΠΗΓΕΣ:

* [Π.Π. Οικονόμος], "Το εν Αθήναις Διδασκαλείον", Εκπαίδευσις, έτ. A', αρ. 5, 19 Ιουνίου 1892, σ. 35 και Χρ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, σ. 224.

** Σπ. Λάμπρος, "Το μέλλον των διδασκαλισσών", Εθνικόν Ημερολόγιον Κωνστ. Σκόκου 1891, σ. 117.

*** Από το 1885 αρχίζουν να παίρνουν δίπλωμα δασκάλας και μαθήτριες του Διδασκαλείου της Κέρκυρας.

——————————————

πτυχίο "χάριν επιδείξεως" και ως "συμπλήρωμα" της προίκας τους. Για τις περισσότερες "το πτυχίον έσται άρτος και βίου πορισμός"1. Όμως, σύμφωνα με την απογραφή του 1879, ήταν διορισμένες από το Υπουργείο Παιδείας 175 δασκάλες σε ολόκληρη τη χώρα2, ενώ και τα τελευταία χρόνια της περιόδου που

——————————————

1. Σπ. Λάμπρος, ό.π., σ. 117.

2. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879, Υπουργείον Εσωτερικών, Αθήναι 1881, σ. 35.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/172.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εξετάζουμε (1890) τα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών δεν ξεπερνούν τα 250 1. Οι αριθμοί αυτοί φανερώνουν το λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκε σταδιακά "κοινωνικόν ζήτημα μεγίστης σημασίας"2.

Οι δυνατότητες για εργασία που έχουν την εποχή αυτή οι δασκάλες είναι: η "οικοδιδασκαλία" και η πρόσληψη σε διάφορα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία του ελεύθερου κράτους και του υπόδουλου ελληνισμού3. Μετά το 1875 όμως, η τελευταία δυνατότητα περιορίζεται σημαντικά γιατί λειτουργούν Διδασκαλεία και στον υπόδουλο ελληνισμό. Το έργο της δασκάλας είχε την εποχή αυτή πολλές δυσκολίες: "και θα κερδίσωσι", γράφει ο Σπ. Λάμπρος, "τον άρτον αυτών εν ιδρώτι του προσώπου, πορευόμεναι πολλάκις εις χωρία ανθρώπων αγροίκων και αφιλόξενων και μακράν εις απροσβάτους της Μακεδονίας και της Μικράς Ασίας κώμας"4. Και συνεχίζει: "Μακρά ηδυνάμην να γράφω περί των στενοχωριών υφ' ων περιβάλλονται, περί της συκοφαντίας ήτις πολλάκις αδίκως τας διαβάλλει"5. Ο Χ. Φιλαδελφεύς, Γραμματέας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας το 1871, ομολογεί ότι στο Μενίδι, προάστιο της Αθήνας, "των παθών της τον τάραχον δοκιμάζει η διδάσκαλος· καθ' εκάστην την προσβάλλουσι παντοιοτρόπως"6, με αποτέλεσμα την επόμενη χρονιά "η διδάσκαλος κ. Μαρία Μωραΐτου απαυδήσασα από την ψυχρότητα των κατοίκων προς τα γράμματα έδωκε την παραίτησίν της"7. Και η επόμενη δασκάλα του Μενιδίου όμως, "αποθαρρυνθείσα από την συνήθη αδιαφορία των κατοίκων παρητήθη"8. Τα ίδια προβλήματα

——————————————

1. Σπ. Λάμπρος, ό.π., σ. 117.

2. ό.π., σ. 114.

3. Βλ. σ. 105 αυτής της εργασίας.

4. Σπ. Λάμπρος, ο.π , σ. 116.

5. ό.π.

6. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 47.

7. Πρακτικά... 1872, σ. 11.

8. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873, Αθήναι 1874, σ. 9.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/173.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

φαίνεται πως αντιμετώπιζε και η δασκάλα στην Κηφισιά1. Βέβαια έχουμε και πολλές περιπτώσεις χωριών που υποδέχονται τη δασκάλα με πανηγυρισμούς και διάφορες άλλες εκδηλώσεις ως ηρωίδα2.

Ιδιαίτερες δυσκολίες πρόσθετε στο έργο της δασκάλας, την εποχή αυτή, η αντίληψη της κοινωνίας ότι, όταν μια δασκάλα παντρευτεί, πρέπει να σταματήσει να εργάζεται. Στα 1874, κάτοικοι του Αγρινίου, με αναφορά τους στο Υπουργείο Παιδείας, τονίζουν ότι "η διδάσκαλος αυτών περιελθούσα εις τον εν συζυγία βίον, κατέστη διά τούτο ανεπιτήδειος προς εκπλήρωσιν των καθηκόντων της δημοδιδασκάλου"3. To Υπουργείο, κάτω από τέτοιες πιέσεις, στέλνει στους νομάρχες της χώρας, στις 2 Ιουλίου 1874, ειδική εγκύκλιο "Περί των υπανδρευομένων δημοδιδασκαλισσών", όπου διαβεβαιώνει τους πολίτες ότι "εις τας εγγάμους διδασκάλους ευρίσκει πολύ περισσότερα εχέγγυα προς ηθοποίησιν της κοινωνίας, και διά τούτο και τας προτιμά" και ότι "την θέσιν συζύγου και μητρός τεκνοτροφούσης θεωρεί ως εν των κυριωτέρων προσόντων δημοδιδασκαλίσσης"4.

Βέβαια η αντίληψη αυτή δεν ήταν εύκολο να υποχωρήσει εντελώς και έτσι αρκετά χρόνια αργότερα, το 1888, δημοσιεύθηκε στον τύπο η είδηση ότι, στη Σκόπελο, ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου προσπάθησε να κακοποιήσει δασκάλα η οποία δεν δέχτηκε την πρόταση του Δημοτικού Συμβουλίου να παραιτηθεί, επειδή το αιτιολογικό ήταν ότι "προξενεί σκάνδαλον εις τον τόπον διότι είναι ύπανδρος"5.

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1876, Αθήναι 1877, σ. 8.

2. K. Ξηραδάκη, Από τα Αρχεία του ελεγκτικού Συνεδρίου. Παρθεναγωγεία και δασκάλες υπόδουλου Ελληνισμού, τ. A', Αθήνα 1972, σ. 19.

3. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. KB', αρ. 829, 27 Ιουλίου 1874, σ. 2795-2796.

4. ό.π.

5. Κ. Παρρέν, "Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών", Εφημερίς των Κυριών, έτ. A', αρ 47, 31 Ιανουαρίου 1888.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/174.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Οι δυσκολίες και τα εμπόδια, όμως, δεν σταμάτησαν το έργο και την πολύτιμη προσφορά της δασκάλας· αντίθετα, χρόνο με το χρόνο, ανοίγονται νέες προοπτικές. Από το 1886, π.χ., δασκάλες μπορούν να εργάζονται και σε Δημοτικά Σχολεία αγοριών1. Ως τη χρονιά αυτή βέβαια οι δασκάλες που δίδασκαν σε σχολεία μικρών χωριών είχαν και μαθητές μαζί με τις μαθήτριες, αλλά κύριο έργο τους ήταν η διδασκαλία στα σχολεία των κοριτσιών. Το 1887 στη Γ' Δημοτική Σχολή αρρένων στην Αθήνα τοποθετείται διευθύντρια η Β. Ανδρεοπούλου. Η Κ. Παρρέν χαιρετίζει με ενθουσιασμό "τον νεωτερισμόν τούτον" και προτείνει με θέρμη να επεκταθεί το μέτρο αυτό και σε άλλα σχολεία2. Πολύ σύντομα μας πληροφορεί με ικανοποίηση ότι η πρότασή της εισακούστηκε και στους διορισμούς που έγιναν την ίδια χρονιά, το 1887 δηλαδή, πολλές δασκάλες τοποθετήθηκαν σε σχολεία αγοριών3. Στα 1888 δυο Δημοτικά Σχολεία αρρένων στην Αθήνα διευθύνονται από δασκάλες και στα 1892 από τα 14 Δημοτικά Σχολεία της Αθήνας μόνο τα 3 διευθύνουν άνδρες4.

Επίσης η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία δίνει συχνά τη δυνατότητα σε μαθήτριές της για ειδικές σπουδές στο εξωτερικό. Στα 1885 στέλνει με υποτροφία την Ελπίδα Καρακούση και τη Φλ. Φουντουκλή στη Γερμανία "προς τελειοποίησιν αυτών περί τε τα παιδαγωγικά και τας νέας μεθόδους διδασκαλίας" ώστε, όταν επιστρέψουν, να τοποθετηθούν ως διευθύντριες στο Πρότυπο

——————————————

1. Ο Π. Π. Οικονόμος τη λύση αυτή δε τη θεωρεί πρόοδο, αλλά "παρεκτροπή" των Δημοτικών Σχολείων: [Π. Π. Οικονόμος], "Διδάσκαλοι εις τα άρρενα και όχι διδασκάλισσαι", Εκπαίδευσις, έτ. A', αρ. 2, 20 Μαΐου 1892, σ. 29.

2. Κ. Παρρέν, "Διδασκάλισσαι εν ταις σχολαίς των αρρένων", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 16, 21 Ιουνίου 1887. Ενδείξεις όμως για αρνητική αντιμετώπιση του θεσμού αυτού από την κοινωνία βλ. Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτ. Γ', 1887, σ. 415-416.

3. Εφημερίς των Κυριών, έτ. A', αρ. 24, 16 Αυγούστου 1887.

4. ό.π., έτ. Β, αρ. 69, 3 Ιουλίου 1888.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/175.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολείο της Εταιρείας1. Και στα 1876 είχε σταλεί με έξοδα της Εταιρείας η Ελένη Λοΐζου στη Γενεύη και στο Βερολίνο "διά να αύξήση τας διδασκαλικάς της γνώσεις"2.

ΝΕΕΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ.

Νηπιαγωγοί. Παράλληλα με τις δασκάλες άρχισαν να εκπαιδεύονται και οι πρώτες νηπιαγωγοί. Όπως είδαμε, νηπιαγωγεία άρχισαν να λειτουργούν από πολύ νωρίς. Αρχικά μάλλον δεν υπήρχε αυστηρός περιορισμός στην ηλικία των μαθητών, και έτσι, στα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία και κυρίως τα ιδιωτικά, φοιτούσαν και πολύ μικρά παιδιά, από την ηλικία των δύο χρόνων ακόμα3. Στα πρώτα σχολεία θηλέων που ίδρυσαν οι ξένοι ιεραπόστολοι Hill και Hildner, υπήρχαν ξεχωριστά νηπιαγωγεία με μαθητές και μαθήτριες από την ηλικία των 2 ως 6 χρόνων4.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε νηπιαγωγείο το 1840 5.

Όπως φαίνεται από έκθεση του 1863 στα νηπιαγωγεία διδάσκονταν ό,τι και στα Δημοτικά Σχολεία: "Της νηπιαγωγίας αγνώστου ούσης παρ' ημίν και ουδαμού διδασκόμενης, ούτω καλούνται αλληλοδιδακτικά τινα, σχολεία, εις α φοιτώσι κατωτέρας ηλικίας παιδία"6.

Η πρώτη που προσπάθησε να εκπαιδεύσει νηπιαγωγούς ήταν η Fr. Hill, που μετά την καθιέρωση του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως Διδασκαλείου του κράτους, στράφηκε προς αυτή την κατεύθυνση. Ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος προτείνει να

——————————————

1. Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1885-86, Αθήναι 1886, σ. 9-10.

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1876, Αθήναι 1877, σ. 12.

3. Μικρά παιδιά παρακολουθούν μαθήματα στο σχολείο της Φιλομούσου Εταιρείας στην Αθήνα (1826), στο σχολείο της Ελένης Δανέζη (1828) κ.ά. (Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 105 και 548).

4. Βλ. σχετικές αναφορές στις σ. 62-63 αυτής της εργασίας.

5. Πρακτικά... 1840, σ. 12.

6. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ. 185.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/176.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

στείλει στο σχολείο της Hill ο δήμος της Ερμούπολης και οι ιδιώτες, που συντηρούσαν σχολεία, από μια μαθήτρια για να διδαχτεί τη σχετική μέθοδο, επειδή η Fr. Hill ήταν "η μόνη εν Ελλάδι κατέχουσα την νηπιαγωγίαν"1.

Την εκπαίδευση νηπιαγωγών έθεσε ως στόχο της από το 1864 και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Μάλιστα το 1865 έστειλε τη μαθήτριά της Ιφιγένεια Δημητριάδου με υποτροφία στη Γαλλία, για να ειδικευτεί στον τομέα αυτό και να διευθύνει στη συνέχεια το νηπιαγωγείο της Εταιρείας2. Από το 1870 και εξής, η Εταιρεία άρχισε να δίνει και ειδικό δίπλωμα νηπιαγωγού. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι το 1870 πήραν δίπλωμα νηπιαγωγού 50 κοπέλες3.

Από το πρόγραμμα των μαθημάτων φαίνεται πως το 1870 διδάσκονταν στο νηπιαγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας τα παρακάτω μαθήματα: "εις το Νηπιαγωγείον φοιτώσι νήπια από τριετούς μέχρι εξαετούς και διδάσκονται κατά την νεωτάτην μέθοδον των νηπιαγωγείων της Γαλλίας (salles d'asile) τα εξής μαθήματα: α) ανάγνωσιν επί πινάκων, β) γραφήν επί αβακίου, γ) αριθμητικήν διά του αριθμητηρίου, δ) ηθικά και ιστορικά διηγήματα διά εικονογραφιών, ε) γεωγραφίαν επί γεωγραφικών πινάκων, ς) φυσικήν ιστορίαν δι' εικόνων, ζ) ιχνογραφίαν, η) μουσικήν ωδικήν, θ) γνώσεις πραγμάτων και τεχνουργημάτων, ι) Ιστορίας εκ της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης, ια) Κατήχησιν και Προσευχάς, ιβ) εργόχειρα και Γυμναστικήν"4.

Πρέπει να επισημάνουμε εδώ το γεγονός ότι στα επόμενα προγράμματα των σχολείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, ως

——————————————

1. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, ό.π.

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, ό.π., σ. 11.

3. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873, ό.π., σ. 74. Αντίτυπο διπλώματος νηπιαγωγού σώζεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη στην Αθήνα.

4. Κανονισμός των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, 1870, σ. 2.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/177.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

το 1890, δεν αναφέρονται μαθήματα για το νηπιαγωγείο, πράγμα που δείχνει ότι δεν πρέπει να γινόταν συστηματική διδασκαλία μαθημάτων στο νηπιαγωγείο. Στα 1880 επέστρεψε από τη μετεκπαίδευση της στη Γερμανία ή μαθήτρια της Εταιρείας Ελένη Λοΐζου που αναδιοργάνωσε το νηπιαγωγείο σύμφωνα "με την νέαν Γερμανικήν μέθοδον"1.

Πιο συστηματικά, όμως, και πάνω σε νέες βάσεις ασχολήθηκε με την εκπαίδευση της νηπιαγωγού η Αικ, Λασκαρίδου, που το 1880 παρακολούθησε μαθήματα της φροβελιανής μεθόδου2 στη Δρέσδη της Γερμανίας και μόλις επέστρεψε στην Αθήνα καθιέρωσε τη μέθοδο αυτή στο σχολείο της, το "Ελληνικό Παρθεναγωγείο"3. Όπως ομολογεί η ίδια η Λασκαρίδου συνάντησε αρκετές δυσκολίες στην εφαρμογή του νέου αυτού συστήματος: "επί τέσσερα όλα έτη μετά την εξ Δρέσδης επάνοδόν μου", γράφει, "δωρεάν παρέσχον άπαντα τα προς Φροβελιανάς εργασίας απαιτούμενα υλικά εις όλας τας μαθητρίας μου, διότι οι γονείς μη γνωρίζοντες τον σκοπόν των εργασιών τούτων, δεν επεθύμουν να καταβάλλωσι τας προς αυτάς απαιτουμένας δαπάνας"4. Δωρεάν επίσης δίδασκε η Λασκαρίδου ως το 1885 τη μέθοδο του Fröbel και έδινε "Φροβελιανά πτυχία" α' και β' τάξεως "καίτοι μη επικροτούμενα υπό της Κυβερνήσεως"5. Επειδή οι νηπιαγωγοί της μεθόδου αυτής δεν αναγνωρίζονταν επίσημα "και διά την βραδύτητα της παραδοχής του Φροβελιανού συστήματος ολίγαι μόνον", γράφει ή Λασκαρίδου, "4 ή 5 κατ' έτος προσήρχοντο, και μάλλον αι

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1880, Αθήναι 1881, σ. 15.

2. Friedrich Fröbel (1782-1852). Επισήμανε τη μεγάλη σημασία του νηπιαγωγείου για την ανάπτυξη του παιδιού. Βασικά κεφάλαια της Παιδαγωγικής του αποτελούν η σχολική εργασία και η θεωρία του παιγνιδιού.

3. Λεπτομέρειες για το σχολείο αυτό βλ. στις σ 207-210 αυτής της εργασίας.

4. Αικ. Λασκαρίδου, "Το Φροβελιανόν σύστημα εν Ελλάδι", Εστία, τ. Κ', αρ. 505, 1 Σεπτεμβρίου 1885, σ. 609

5. ό.π.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/178.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μη δυνηθείσαι να εύρωσι θέσιν"1. Όλες όμως οι "Φροβελιανοί νηπιαγωγοί", που πήραν πτυχίο από το σχολείο της Λασκαρίδου ως το 1885, βρήκαν θέση στο "Ελληνικό Παρθεναγωγείο", καθώς και σε σχολεία της Σμύρνης, της Αλεξάνδρειας, της Θεσσαλονίκης και της Οδησσού2.

Η Λασκαρίδου, από το 1885 ως το 1887 που σταμάτησε, για οικογενειακούς λόγους, την αξιόλογη εκπαιδευτική της δραστηριότητα, προετοίμαζε τις μαθήτριες της τελευταίας τάξης στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο "όπως κατασταθώσι Φροβελιανοί παιδονόμοι"3.

Πληροφορίες για τη λειτουργία των περισσότερων νηπιαγωγείων της χώρας αντλούνται από τις εκθέσεις των επιθεωρητών: ο Δ. Πετρίδης, που το 1880 επιθεώρησε τα σχολεία της Σύρου, αναφέρει ότι στα νηπιαγωγεία του νησιού "παραβαίνονται" οι όροι του νηπιαγωγείου "διότι διδάσκονται οι παίδες εν βιβλίοις ανάγνωσιν", σε ένα από τα νηπιαγωγεία μάλιστα, "τα μεγαλύτερα ου μόνον ανεγίγνωσκον εις βιβλία αλλά και τον Γεροστάθην εκράτουν ανά χείρας τα ταλαίπωρα"4. Εκτός από την ανάγνωση, στα νηπιαγωγεία διδάσκονταν Γραφή, Αριθμητική και Ιερά Ιστορία5. Ο N. Πολίτης, κατά την επιθεώρηση των σχολείων του Βόλου, στα 1883, διαπιστώνει ότι τα νηπιαγωγεία "ουδαμώς διαφέρουσι της κατωτάτης τάξεως του σχολείου, διότι διδάσκεται εν αυτοίς και ανάγνωσις"6.

——————————————

1. Αικ. Λασκαριδου, ό.π.

2. ό.π., σ. 609-610.

3. ό.π. Για τη σημαντική προσφορά της Λασκαρίδου στον τομέα αυτό βλ. Έκθεσις Γ. Τ. Κοζάκη, εφόρου του εν Αθήναις Εθνικού Ορφανοτροφείου των κορασίων περί των πεπραγμένων παρά της διοικούσης επιτροπής από 1 Νοεμβρίου 1881 - 31 Οκτωβρίου 1885, σ. 3.

4. Δ. Πετρίδης, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Παρνασσός, τ. Ε', 1881, σ. 123. 5. ό.π., σ. 119.

6. Εκθέσεις επιθεωρητών... 1883, ό.π., σ. 76.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/179.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δασκάλες εργόχειρων. Επειδή στα σχολεία των κοριτσιών αφιερώνονταν πολλές ώρες στη διδασκαλία των εργόχειρων και της ραπτικής, φαίνεται πως οι δασκάλες δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις αυτές και τα ειδικά αυτά καθήκοντα και γι' αυτό καθιερώθηκε ένας νέος θεσμός, των επιμελητριών, με μισθό χαμηλότερο από εκείνον της δασκάλας. Η επιμελήτρια. είχε γενικότερα καθήκοντα φροντίδας και επίβλεψης των μαθητριών και παράλληλα εργαζόταν και "ως διδάσκαλος εργοχείρων"1. Στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, όπως και στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, προτιμούνται για τη θέση της επιμελήτριας ξένες δασκάλες2.

Ο θεσμός των επιμελητριών επικράτησε σε πολλά σχολεία, πράγμα που ανάγκασε τον Υπουργό Παιδείας Γ. Μίληση, με εγκύκλιο της 16ης Φεβρουαρίου 1877, να απαγορεύσει το διορισμό επιμελητριών, ως θεσμό που δεν προβλέπεται από το νόμο. Στην ίδια εγκύκλιο τονίζεται ότι "πάσα δημοδιδάσκαλος είναι, με το ανά χείρας αυτής πτυχίον και διδάσκαλος των χειροτεχνημάτων και της ραπτικής και υποχρεωμένη επομένως να διδάσκη ταύτα εις τας μαθήτριας της"3.

Οι πολλές ώρες που αφιερώνονταν στα εργόχειρα όμως, καθώς και οι ειδικές γνώσεις που απαιτούνταν για τη διδασκαλία τους, έκανε απαραίτητη την παρουσία ειδικευμένου προσωπικού, γεγονός που κατανόησε και το Υπουργείο, γιατί με το βασιλικό διάταγμα της 13ης Μαρτίου 1886 καθορίζει τα προσόντα των

——————————————

1. Σχετικά με τα καθήκοντα των επιμελητριών βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1842, σ. 20-21, όπου γίνεται λόγος για μια μονάχα επιμελήτρια και Κανονισμός... 1851, σ. 19-20, όπου οι επιμελήτριες αυξάνονται.

2. Βλ. σχετικά Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας... 1861 1863, ό.π., σ. 38 και Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, ό.π., σ. 14-15 όπου γίνεται λόγος για ελβετίδες και γαλλίδες επιμελήτριες.

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', μέρος Γ', σ. 205-206.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/180.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"διδασκαλισσών των εργόχειρων"1. Το γεγονός αυτό έχει ξεχωριστή σημασία για τη γυναικεία εκπαίδευση, γιατί αναγνωρίζεται επίσημα μια καινούρια ειδίκευση και ανοίγεται έτσι ένας νέος δρόμος για τη γυναικεία απασχόληση και εργασία.

Δασκάλες γυμναστικής. Η Αικ. Λασκαρίδου ίδρυσε στα 1891, με τη συνεργασία του Γυμναστικού Συλλόγου, τμήματα γυμναστικής για δασκάλες2. Η πρωτοβουλία αυτή, σε μια τόσο πρώιμη εποχή, δείχνει τις προοδευτικές ιδέες της Λασκαρίδου και τη θετική προσφορά της στους αγώνες για την ουσιαστική μόρφωση και απασχόληση της Ελληνίδας.

Από τα προηγούμενα φαίνεται καθαρά ότι, ως το 1881, η πολιτεία περιορίζεται στην τυπική έγκριση των προγραμμάτων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και μόνο τη χρονιά αυτή καθορίζει υποχρεωτικά μαθήματα και διδακτικές ασκήσεις για τις υποψήφιες δασκάλες. Λίγο αργότερα, στα 1891, αναγνωρίζει ότι οι εξετάσεις που δίνουν οι υποψήφιες δασκάλες πρέπει να είναι ανάλογες με εκείνες των δασκάλων και κανονίζει τις απολυτήριες εξετάσεις "προς τα εν τοις Διδασκαλείοις των αρρένων διατεταγμένα"3.

Σχετικά με τον προγραμματισμό της εκπαιδευτικής πολιτικής παρατηρούμε ότι, τα πρώτα χρόνια (1834 και εξής), πολλά σχολεία δεν είναι δυνατό να λειτουργήσουν από έλλειψη διδακτικού προσωπικού, ενώ στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα υπάρχει τέτοια "δασκαλοπλημμύρα", που δημιουργεί οξύ κοινωνικό και εκπαιδευτικό πρόβλημα.

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Β', μέρος Γ', σ. 82-84.

2. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Ε', αρ. 208, 14 Απριλίου 1891 και "Aι διδάσκαλοι της Γυμναστικής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Ζ', αρ. 318, 12 Σεπτεμβρίου 1893.

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ Γ', μέρος Β', σ. 75, διάταγμα της 8ης Μαΐου 1891.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/181.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Διδασκαλείο, Δεύτερος στόχος: η γενική εκπαίδευση

ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ. Στο ίδιο σχολείο με τις μαθήτριες που ενδιαφέρονταν να γίνουν δασκάλες φοιτούσαν, όπως και στην προηγούμενη περίοδο, και εκείνες που ήθελαν να αποκτήσουν μια γενική μόρφωση. Το Διδασκαλείο και το Παρθεναγωγείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συνεχίζουν να αποτελούν ένα σχολείο. Ο όρος Παρθεναγωγείο παίρνει, την περίοδο αυτή, μια πιο πλατιά σημασία. Ενώ δηλαδή αρχικά χρησιμοποιήθηκε για να χαρακτηρίσει τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών, σιγά σιγά επεκτάθηκε σε όλα τα σχολεία για κορίτσια, ίσως επειδή την εποχή αυτή όλα τα ιδιωτικά σχολεία για κορίτσια περιλαμβάνουν νηπιαγωγείο-δημοτικό και "ανώτερο" σχολείο. Έτσι στο άρθρο 1 του κανονισμού των Παρθεναγωγείων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας του 1870 αναφέρεται ότι: "Τα υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συντηρούμενα Παρθεναγωγεία είναι: α) Το Διδασκαλείον, διαιρούμενον εις το Αρσάκειον, περιέχον ίδιον προκαταρκτικόν Σχολείον και εις το εξωτερικόν μετά του Τοσιτσείου Προκαταρκτικού Σχολείου, β) Το Πρότυπον Νηπιαγωγείον, γ) Το εν Κερκύρα Παρθεναγωγείον, και δ) Τα εν διαφόροις Δήμοις σχολεία"1. Με τον όρο Παρθεναγωγείο, επομένως, χαρακτηρίζεται κάθε σχολείο στο οποίο φοιτούν μαθήτριες από νηπιαγωγείο μέχρι Διδασκαλείο. Έτσι συχνά συναντάμε, σε αντιδιαστολή, τους δύο όρους Παρθεναγωγείο, Αρρεναγωγείο. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι υπεύθυνοι της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας χρησιμοποιούν συχνά, στις επίσημες εκθέσεις και τα Πρακτικά, τους όρους "Διδασκαλείο" και "Ελληνικό σχολείο" για να χαρακτηρίσουν το ίδιο σχολείο2, πράγμα που φανερώνει καθαρά τη διπλή "ταυτότητα" του σχολείου αυτού.

——————————————

1. Κανονισμός του Παρθεναγωγείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας [Αθήναι 1870], σ. 1.

2. Βλ. ενδεικτικά Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1874, Αθήναι 1875, σ. 14 και Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1880, Αθήναι 1881, σ. 30.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/182.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Από το 1860-61 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία λειτουργεί δυο σειρές σχολείων. Η μία περιλαμβάνει το Τοσίτσειο προκαταρκτικό σχολείο και το Διδασκαλείο, και η άλλη το Αρσάκειο και το αντίστοιχο προκαταρκτικό. Στα πρώτα φοιτούν εξωτερικές μαθήτριες και στα δεύτερα εσωτερικές και οι "ημισύσσιτες", ενώ μέχρι το 1860 οι εξωτερικές και οι εσωτερικές μαθήτριες φοιτούσαν στο ίδιο σχολείο. Οι εξωτερικές μαθήτριες, και στο προκαταρκτικό και στο Διδασκαλείο, ήταν περισσότερες από τις εσωτερικές. Από τα Πρακτικά της Εταιρείας φαίνεται πως για το εσωτερικό τμήμα του σχολείου οι ενδιαφερόμενες μαθήτριες ήταν περισσότερες, αλλά δεν γίνονταν δεκτές γιατί το κτίριο χωρούσε μόνο 130 1. Περιορισμένος επίσης αριθμός μαθητριών γινόταν δεκτός και στα εξωτερικά τμήματα, ενώ οι ενδιαφερόμενες ήταν πολύ περισσότερες. Συχνά αναφέρεται στα Πρακτικά ότι το Συμβούλιο αναγκάστηκε να αρνηθεί "την εγγραφήν εις πολλάς νεανίδας"2 και ότι "μετά μεγάλης δυσκολίας περιωρίσαμεν τον αριθμόν αυτών εις..."3. Για να ξεπεραστεί κάπως το πρόβλημα η Εταιρεία καθιέρωσε το θεσμό των "ημισύσσιτων" μαθητριών. Ο Πίνακας 15 δείχνει την αύξηση του αριθμού των μαθητριών στα Διδασκαλεία (εσωτερικό και εξωτερικό) της Αθήνας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 15 ο αριθμός των μαθητριών στα σχολεία της Εταιρείας αυξάνεται από χρόνο σε χρόνο αισθητά. Από το σύνολο των μαθητριών αυτών ένα μεγάλο ποσοστό ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας, ενώ οι υπόλοιπες επιδίωκαν μια γενική μόρφωση, γεγονός στο οποίο οφείλεται η μείωση του αριθμού των μαθητριών στην τελευταία τάξη του Διδασκαλείου (Βλ. και Πίνακα 16).

Η μείωση στον αριθμό των μαθητριών, όσο προχωρούμε

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1863-1865, σ. 14

2. ό.π., σ. 62.

3. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1872, Αθήναι 1873, σ. 16.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/183.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 15

Αριθμός μαθητριών στα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα (1860-61 ως 1888-89) Σχολική Μαθήτριες Μαθήτριες Διδασκαλείου Σύνολο χρονιά Δημοτικό Νηπιαγωγείο εσωτερικού και εξωτερικού μαθητριών

1860-61 137 -

1865-66 199 -

1871-72 331 62

1874-75 416 240

1880-81 610 207

1885-86 638 238

1888-89 653 240

ΠΗΓΕΣ : 1860-61: Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Θ', αρ. 394, 4 Φεβρουαρίου 1861, σ. 1579-1580.

1865-66: Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1866, Αθήναι 1866, σ. 56.

1871-72: Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 57-58.

1874-75: Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1874, Αθήναι 1875, σ. 44.

1880-81: Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1880, Αθήναι 1881, σ. 29.

1885-86: Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1885-86, Αθήναι 1886, σ. 10.

1888-89: Της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τα κατά το έτος 1888-89 Πεπραγμένα, Αθήναι 1889, σ.9.

εξωτερικό Διδασκαλείο Αρσάκειο

σύσσιτες ημισύσσιτες

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/184.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

στις μεγάλες τάξεις, και κυρίως από την Δ' στην E', είναι πιο φανερή στις εξωτερικές μαθήτριες, γιατί από τις εσωτερικές οι περισσότερες έπαιρναν υποτροφία με σκοπό να πάρουν το δίπλωμα της δασκάλας. Έτσι, τη σχολική χρονιά 1871-72, φοιτούσαν στην Ε' τάξη του εξωτερικού Διδασκαλείου 36 μαθήτριες και στην ίδια τάξη του εσωτερικού 21 μαθήτριες. Από αυτές πήραν πτυχίο δασκάλας 51 περίπου μαθήτριες και μόνο 3 έδωσαν εξετάσεις για το Απολυτήριο του Σχολείου1. Και από τις 46 μαθήτριες που φοιτούσαν στην Ε' τάξη το 1873-74 μόνο 2 ενδιαφέρθηκαν να πάρουν Απολυτήριο2. Οι υπόλοιπες έδωσαν εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας, γεγονός που φανερώνει, καθαρά πως την τελευταία τάξη του Διδασκαλείου παρακολουθούσαν ουσιαστικά οι υποψήφιες δασκάλες. Σύμφωνα με τον Πίνακα 16, κάθε χρόνο, πολλές μαθήτριες διέκοπταν τις σπουδές τους. Οι περισσότερες μαθήτριες φοιτούσαν ως την Δ' τάξη και σταματούσαν χωρίς να πάρουν Απολυτήριο. Ο χαρακτήρας λοιπόν της Γενικής Εκπαίδευσης, την εποχή αυτή, είναι καθαρά "διακοσμητικός" και όχι λειτουργικός.

Με το διάταγμα της 24ης Απριλίου 1881 3 μορφοποιείται πιο καθαρά το σχήμα που άρχισε να διαγράφεται τα προηγούμενα χρόνια, αφού στην Δ' και τελευταία τάξη του Διδασκαλείου φοιτούν μόνο οι υποψήφιες δασκάλες. Στην Γ' τάξη οι μαθήτριες δίνουν εξετάσεις και παίρνουν απολυτήριο και απ' αυτές, όσες ενδιαφέρονται, συνεχίζουν στην Δ' τάξη. Έχουμε δηλαδή τον πρώτο, υποτυπώδη, διαχωρισμό σχολείου γενικής εκπαίδευσης και επαγγελματικού σχολείου. Στην Δ' τάξη είχαν την υποχρέωση, σύμφωνα με το άρθρο 11 του παραπάνω διατάγματος, να φοιτήσουν και οι μαθήτριες των άλλων Παρθεναγωγείων που ενδιαφέρονταν για το δίπλωμα της δασκάλας, και έτσι αρχίζει να επιδιώκεται ομοιόμορφη εκπαίδευση για όλες τις δασκάλες. Ο αριθμός των

——————————————

1. Πρακτικά... 1872, σ. 16.

2. Πρακτικά... 1873, σ. 27.

3. Βλ. σ. 164 αυτής της εργασίας.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/185.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 16

Αριθμός μαθητριών κατά τάξεις στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας (1865-66, 1871-72, 1873-74)

1865-66*

1871-72**

1873-74***

εξωτερικές

εσωτερικές

εξωτερικές

εσωτερικές

εξωτερικές

εσωτερικές

Τάξη A'

" Β'

90

62

23

21

72

77

29

39

77

72

36

38

" Γ'

51

22

72

32

51

34

" Δ'

52

19

55

20

55

20

" Ε'

40

16

36

21

24

22

ΠΗΓΕΣ :

* Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1866, Αθήναι 1866, σ. 56-57.

** Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 12-14 και 58. (Στον αριθμό των εσωτερικών μαθητριών περιλαμβάνονται μόνον οι "σύσσιτες").

*** Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873, Αθήναι 1874, σ. 26-28 (Στους αριθμούς αυτούς περιλαμβάνονται όσες μαθήτριες προσήλθαν στις εξετάσεις τον Ιούνιο 1874).

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/186.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθητριών στην Δ' τάξη αυξάνεται αισθητά. Συγκεκριμένα το 1885-86 φοιτούν 99 μαθήτριες1 και το 1888-89 προετοιμάζονται για το δίπλωμα της δασκάλας 132 μαθήτριες2. Η ουσιαστική αλλαγή που έγινε στη διάρθρωση του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, μετά το 1881, πιστοποιείται και από τη σύγκριση του προγράμματος της τελευταίας τάξης (=Δ' ) 1886-87 και του 1870 (-E') (βλ. και Πίνακα 17).

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι στο πρόγραμμα του 1870 τα Γαλλικά και η Οικιακή Οικονομία αναγράφονται αμέσως μετά τα Ελληνικά. Το πρόγραμμα του 1870 επιδιώκει να ικανοποίησει τις απαιτήσεις δυο κατηγοριών μαθητριών, σε αντίθεση με το πρόγραμμα του 1886-87 που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις διδακτικές ασκήσεις (5 ώρες το 1870, 11 το 1886). Μάλιστα στο πρόγραμμα της επόμενης χρονιάς, του 1887-88, προστίθενται 2 επιπλέον ώρες, 1 στην Αριθμητική και 1 στα Παιδαγωγικά3. Ακόμα στο πρόγραμμα του 1870, οι ώρες των Ελληνικών και των Γαλλικών είναι σχεδόν ίδιες (6 και 5), ενώ στο πρόγραμμα του 1886-87 οι ώρες των Ελληνικών είναι 8 και των Γαλλικών 4. Τέλος, το μάθημα της Οικιακής Οικονομίας διδάσκεται σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1886-87 στην Γ' τάξη του σχολείου4, δηλαδή στην τελευταία τάξη για τις μαθήτριες που επιδιώκουν μια γενική μόνο εκπαίδευση.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και ή εξέλιξη του προγράμματος μαθημάτων σε ολόκληρη την περίοδο 1837-1892.

Στον Πίνακα 18 δίνονται τρία προγράμματα του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας· του 1842, του 1870 και του 1889-90 που διαλέχτηκαν με το εξής σκεπτικό: Το πρόγραμμα

——————————————

1. Πρακτικά. . 1885-86, σ. 26

2. Πεπραγμένα... 1888-89, σ. 10.

3. Πρόγραμμα των κατά το σχολικόν έτος 1887-88 διδαχθησομένων μαθημάτων εν τε τοις προτύποις και τοις Διδασκαλείοις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1887, σ. 11-12.

4. Πρόγραμμα... μαθημάτων 1886-87, σ. 44.

Σελ. 186
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 167
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    εξασφαλίζει τη δυνατότητα για εργασία και οικονομική ανεξαρτησία.

    ΑΡΙΘΜΟΣ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ. ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΑΣΚΑΛΑΣ. Είδαμε ότι από το 1861 ακόμα αρχίζουν να υπάρχουν "άνεργες" δασκάλες. Στα 1864 ο Σ. Βυζάντιος, Γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων, τονίζει ότι είναι ανάγκη "να εφελκύση την προσοχήν του Υπουργείου η δυσανάλογος αυτών πληθύς ως προς τον αριθμόν των υπαρχόντων σήμερον σχολείων κορασίων εν Ελλάδι", επειδή "σπεύδουσα εκάστη αυτών να τοποθετηθή... προσπαθούσι παντί τρόπω να εξώσωσι τας διωρισμένας ήδη και να διορισθώσιν εις τας θέσεις των αύται"1.

    Σύμφωνα με στοιχεία που αντλούνται από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με αριθμητική πρόοδο. Έτσι το 1862 πήραν δίπλωμα δασκάλας 28 μαθήτριες2, το 1863, 44 μαθήτριες3, το 1864, 63 μαθήτριες4, το 1874,73 μαθήτριες5, και το 1885, 117 μαθήτριες6.

    Οι αριθμοί των μαθητριών που πήραν δίπλωμα δασκάλας κατά την πεντηκονταετία 1836-1886 δίνονται στον Πίνακα 13. Οι περισσότερες από τις δασκάλες αυτές φοίτησαν στο εξωτερικό Διδασκαλείο. Την τρίτη δεκαετία, π.χ., από τις 470 δασκάλες οι 147 ήταν εσωτερικές και σύσσιτες και οι 323 εξωτερικές, ενώ

    ——————————————

    1. Σ. Βυζάντιος, "Γενική έκθεσις...", ό.π., σ. 683.

    2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας ετών δύο από 29 Δεκεμβρίου 1863 μέχρις 28 Μαρτίου 1865, Αθήναι 1865, σ. 13.

    3. ό.π.

    4. ό.π., σ 55.

    5. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873 και η έκθεσις των ενιαυσίων εξετάσεων... αναγνωσθείσα τη 16 Ιουνίου 1874, Αθήναι 1874, σ. 14.

    6. Πρακτικά της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1885-86, Αθήναι 1886, σ. 10.