Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 19-38 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/19.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

(Σύντομη ιστορική αναδρομή)

Μετά την τουρκική κατάκτηση, τα μοναστήρια ή ο νάρθηκας των εκκλησιών αποτελούν τις μικρές παιδευτικές εστίες, τα "κουνά" σχολεία, όπου οι μοναχοί και οι ιερείς δίδασκαν σε λιγοστούς μαθητές ανάγνωση, γραφή και στοιχειώδεις γνώσεις αριθμητικής1. Διαφορετική κάπως ήταν ή κατάσταση της παιδείας στις

——————————————

1. Για την παιδεία στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας βλ. Κ. Κούμας, Ιστορία των ανθρωπίνων πράξεων από των αρχαιοτάτων χρόνων έως των ημερών μας, τ. ΙΒ' (τα σχετικά με τον ελληνικό διαφωτισμό), Βιέννη 1832, φωτομ. επανέκδοση, Αθήνα 1966' Μ. Παρανίκας, Σχεδίασμα περί της εν τω Ελληνικώ Έθνει καταστάσεως των γραμμάτων από αλώσεως Κωνσταντινουπόλεως (1453 μ.Χ.) μέχρι των αρχών της ενεστώσης εκατονταετηρίδας, Κωνσταντινούπολις 1867· Κ. Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία, Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (14521821), Αθήναι 1868' G. Chassiotis, L'instruction Publique chez les Grecs depuis la prise de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881· M. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις τον γένους κατά τον IH' και Ιθ' αιώνα (εκδ. φροντίδα Ά. Αγγέλου-Φ. Ηλιού), "Ερμής", Αθήνα 1976- Τρ. Ευαγγελίδης, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Λ'-Β', Αθήναι 1936 (απαραίτητο συμπλήρωμα: Κ.Θ. Λάππας, Ευρετήριον, Αθήναι. 1973)· Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, "Ίκαρος", Αθήνα '1985· Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέον Ελληνισμού, τ. Β', Θεσσαλονίκη 1964 και τ. Δ', Θεσσαλονίκη 1973 και του ίδιου, "Η δράση των Ελλήνων λογίων στην Δύση", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, "Εκδοτική Αθηνών", τ. Γ,

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/20.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

λατινοκρατούμενες ελληνικές περιοχές, κυρίως στην Κρήτη, όπου συγκεντρώθηκαν μαθητές και λόγιοι από την τουρκοκρατούμενη χώρα. To ενδιαφέρον για την παιδεία δυναμώνει από τα μέσα του 16ου αιώνα, μετά τη λήξη των πολεμικών αναστατώσεων στον ελληνικό χώρο. Έτσι, το 17ο αιώνα με την προστασία του κλήρου και την οικονομική ενίσχυση των εμπόρων, τα "κοινά" σχολεία πολλαπλασιάζονται τόσο στην ηπειρωτική Ελλάδα όσο και στα νησιά. Παράλληλα, αρχίζουν να διαμορφώνονται σε μερικά εμπορικά κέντρα πνευματικοί πυρήνες που ξεχωρίζουν με την ακτινοβολία τους.

Το 18ο αιώνα, οι κυριότεροι παράγοντες, που επιτάχυναν την πνευματική πρόοδο σε πολλές περιοχές, είναι ή οικονομική άνθηση του ελληνισμού, το πνευματικό κίνημα του διαφωτισμού και οι ανακατατάξεις στην ελληνική κοινωνία, κυρίως με τη μορφοποίηση μιας οικονομικά ισχυρής τάξης εμπόρων. Από ατομικές πρωτοβουλίες πρώτα και ύστερα με τη συμβολή των κοινοτήτων ιδρύονται συνέχεια καινούρια σχολεία. Έτσι στο τέλος του 18ου αιώνα, σύμφωνα με πληροφορίες λογίων της εποχής, "κοινά" σχολεία λειτουργούν σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, για μεγαλύτερο ή μικρότερο χρονικό διάστημα. Αποτέλεσμα του φιλεκπαιδευτικού αυτού ζήλου των Ελλήνων και των προσπαθειών που καταβάλλουν οι Φαναριώτες, οι πλούσιοι έμποροι και οι φωτισμένοι, ανώτεροι και ανώτατοι κληρικοί είναι να εξελιχθούν μερικά σχολεία σε αξιόλογες εστίες που προώθησαν σημαντικά την παιδεία' έτσι, στις αρχές του 19ου αιώνα ή ανάγκη των γραμμάτων και ή πρόοδος που εξασφαλίζει η επιστήμη και η γνώση έγινε αισθητή σε ολόκληρο πια τον ελληνισμό.

——————————————

1974, σ. 357-361· Γ. Ζώρας, "Ελληνική γλώσσα, διδασκαλία, Ακαδημίες, εκπαίδευση", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 361-364· Ά. Αγγέλου, "Η παιδεία στην Κρήτη και στα Επτάνησα", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 377-379, του ίδιου, "Η εκπαίδευση". Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. IA', σ. 306-328· και Χρ. Πατρινέλλης, "Από την Άλωση ως τις απαρχές της πρώτης αναγεννήσεως της παιδείας", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Γ, σ. 367-376.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/21.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Κάτω από τις γενικές αυτές προϋποθέσεις είναι αυτονόητο ότι δεν μπορούμε να αναφερθούμε σε οργανωμένη εκπαίδευση των κοριτσιών. Είναι κοινή η διαπίστωση ότι o αναλφαβητισμός των γυναικών αποτελεί την περίοδο και του τελευταίου ακόμα αιώνα της Τουρκοκρατίας πανελλήνιο φαινόμενο1, Η Ελληνίδα ζούσε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας εντελώς απομονωμένη από κοινωνική άποψη2. Η υφαντική και το κέντημα αποτελούσαν τη βασική απασχόληση αλλά και την καλλιτεχνική παιδεία των κοριτσιών3, Σταδιακά όμως η θέση της Ελληνίδας αλλάζει. Στην κίνηση αυτή πρωτοστατούν οι ξενιτεμένοι στις μεγάλες παροικίες του εξωτερικού, Στις χώρες της Ευρώπης οι Έλληνες πλουτίζουν, γνωρίζουν την άνεση, μορφώνονται, γίνονται οι αντιπρόσωποι

——————————————

1. Σύμφωνα με τον άγγλο περιηγητή R. Chandler (1765) οι Έλληνες δεν κρίνουν απαραίτητη τη μόρφωση για τις γυναίκες. Γυναίκες που γνωρίζουν ανάγνωση και γραφή θεωρούνται εξαιρετικά μορφωμένες (Κ. Σιμόπουλος. Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 294). και ο Gh. Rulhiere που επισκέφθηκε το 1798 τη Ζάκυνθο παρατηρεί ότι ή έλλειψη κάθε μορφής παιδείας ήταν γενική στο νησί, αλλά η αμάθεια των γυναικών ήταν απίστευτη. Καταδικασμένες να ζουν κλεισμένες μέσα στο σπίτι από τα μικρά τους χρόνια, δεν διδάσκονταν τίποτα (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., σ. 779). Ο Bd. Clarke παρατηρεί ότι το 1801 και στην Αθήνα ακόμα, ή ανάγνωση και ή γραφή αποτελούσαν άγνωστα πράγματα για τον γυναικείο πληθυσμό (Κ. Σιμόπουλος, ό.π, τ. Γ1, Αθήνα 1975, σ. 72). Ο J. Hanson παρατηρεί, επίσης, ότι και στη Σμύρνη (1813) λίγες γυναίκες είναι εκείνες που διαβάζουν ή παίζουν κιθάρα και ακόμα λιγότερες εκείνες που μπορούν να γράψουν (Κ. Σιμόπουλος, ό.π, τ. Γ2, Αθήνα 1975, σ. 560, υποσ. 1).

2. "Ως έκ της αυστηρότητας των ηθών τα κοράσια σπανίως έξήρχοντο των οικιών ασχολούμενα περί τα οικιακά έργα" (Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 63). Οι περιηγητές που επισκέφθηκαν την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα παρατηρούν πως οι. νέες έβγαιναν σπάνια έξω από το σπίτι, και στην εκκλησία πήγαιναν μονάχα την ημέρα του γάμου τους (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 234). Ο φόβος των Τούρκων ήταν, σύμφωνα με τους περιηγητές, ή κύρια αιτία του περιορισμού αυτού (Κ. Σιμόπουλος, όπ., τ Β', σ. 65 και 293).

3. Δημ. Λουκάτος, "Λαϊκός βίος". Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. IA', σ. 277.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/22.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μιας νέας τάξης, των αστών. Πολλοί απ' αυτούς ξαναγυρίζουν στις πατρίδες τους μεταφέροντας πλούτο, νέες αντιλήψεις ζωής, νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. Στις πόλεις της Ευρώπης ή ελληνική οικογένεια έρχεται σε άμεση επαφή με ένα νέο κόσμο εμπειριών, ο οποίος πλουτίζει την κοινωνική δομή του ελληνισμού. "Η επίπλωση, η δίαιτα, η ενδυμασία, οι σχέσεις ανάμεσα στα άτομα και ανάμεσα στα φύλα, δηλαδή αυτό που ονομάζονταν τότε χρηστοήθεια, θα υποστούν σιγά σιγά βαθύτατες μεταβολές από την επαφή με το δυτικό κόσμο και από τη γοητεία που προξενεί η επαφή αυτή"1. Από το 17ο αιώνα ξεχωριστή είναι ή θέση της γυναίκας στον κύκλο των Φαναριωτών. Οι Φαναριώτισσες αποκτούν ξεχωριστή θέση στην κοινωνία και στην οικογένεια2 και πολλές απ' αυτές διακρίνονται για τη μόρφωση τους και για την αγάπη τους για τη μουσική, το θέατρο και την ποίηση'', Από τις αρχές του 18ου αιώνα αρχίζει και στον υπόδουλο ελληνισμό ή εμπορική ακμή που έχει ανυψώσει ήδη τον ελληνισμό του εξωτερικού. Το εμπόριο δυναμώνει σταδιακά μέσα στην αυτοκρατορία, επεκτείνεται προς τη Δύση και δημιουργεί πολλαπλούς δεσμούς με αυτή, φυσικά όχι μόνον οικονομικούς, Η οικονομική άνεση που εξασφάλισαν με το εμπόριο πολλές οικογένειες, έδωσε τη δυνατότητα για ταξίδια στη Δύση, ταξίδια όπου οι γυναίκες και οι κοπέλες έρχονταν σε επαφή με τα ήθη των δυτικών χωρών και μάθαιναν ξένες γλώσσες, και ή επαφή βέβαια Ελλήνων και δυτικών στα ίδια εμπορικά κέντρα επηρεάζει οπωσδήποτε τον τρόπο ζωής και τις συνήθειες των πρώτων4. Στα νησιά

——————————————

1. Κ.Θ. Δημαράς, "Το Σχήμα του Διαφωτισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙA', σ. 331.

2. Στα 1770 ο περιηγητής E. Habessi παρατηρεί πως οι Ελληνίδες του Φαναριού έχουν εξασφαλίσει στην οικογένεια και την κοινωνία θέση παρόμοια με τις Ευρωπαίες της εποχής (Κ. Σιμοπόυλος, ό.π., τ. Β', σ. 350).

3. Βλ. σχετικά σ. 27-28 αυτής της εργασίας.

4. Ο περιηγητής J. Hanson που επισκέφθηκε στα 1813 τη Σμύρνη μας πληροφορεί 6τι, επειδή υπήρχε μεγάλη παροικία ξένων στη Σμύρνη, οι Ελληνίδες μάθαιναν και μιλούσαν ιταλικά και γαλλικά (Κ. Σιμόπουλος,

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/23.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του Αιγαίου και ιδιαίτερα στις Κυκλάδες, οι περιηγητές επισημαίνουν μεγάλη διαφορά στην κοινωνική θέση και τις ελευθερίες που απολαμβάνουν οι γυναίκες σε σύγκριση με την ηπειρωτική Ελλάδα. Οι επιδράσεις των δυτικών (μόνιμοι κάτοικοι, περιηγητές, έμποροι), η ανάπτυξη του εμπορίου και της συγκοινωνίας, τα ειδικά προνόμια και μερικές ιδιαίτερες συνθήκες στη ζωή των νησιωτών1, εξασφάλισαν ευνοϊκές προϋποθέσεις για τη βελτίωση αυτή2.

Παρόλο όμως που η θέση της Ελληνίδας στην οικογένεια και στην κοινωνία βελτιώνεται σταδιακά (στις παροικίες του ελληνισμού της διασποράς, στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, στα εμπορικά κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας και κυρίως στους φαναριώτικους κύκλους της Πόλης και των παραδουνάβιων ηγεμονιών),

——————————————

ό.π., τ. Β', σ. 560, υποσ. 1). Στην Αθήνα τα αποτελέσματα της οικονομικής και κοινωνικής ανόδου της πόλης είναι ολοφάνερα και στην αντίστοιχη βελτίωση της κοινωνικής Θέσης της γυναίκας, όπως φαίνεται καθαρά από τις διηγήσεις των περιηγητών: έτσι o Ch. Tomson το 1730, o Le Roy το 1754, o R. Chandler το 1765 και ο J. von Riedesel το 1768 παρατηρούν ότι οι Αθηναίες ζουν απομονωμένες στα σπίτια τους (K. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 167, 278, 293 και 307). Στις αρχές του 19ου αιώνα όμως η θέση αυτή αλλάζει και ο S. Guller, στα 1820, παρατηρεί ότι μερικές Αθηναίες μιλούσαν με άνεση ιταλικά και διακρίνονταν για την ευγενική συμπεριφορά τους (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Γ3, σ. 592).

1. Η μακρόχρονη απουσία των ανδρών υποχρέωνε σε πολλά άγονα νησιά τις γυναίκες να παίξουν ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη της οικονομίας με τα είδη που κατασκεύαζαν οι ίδιες και που ήταν κυρίως μεταξωτά και βαμβακερά υφάσματα και διάφορα πλεκτά. Η ανάγκη αυτή υποχρέωνε τις νησιώτισσες να κινούνται ελεύθερα έξω από το σπίτι και να μαθαίνουν ξένες γλώσσες για να έχουν τη δυνατότητα να πουλήσουν τα είδη που κατασκεύαζαν στους ξένους εμπόρους και περιηγητές. Ο J. Galland (1747), ο A. Bisani (1788), o J. Galt (1810) και πολλοί άλλοι περιηγητές αναφέρονται στο είδος αυτό της εμπορικής συναλλαγής (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 227, 495 και 549).

2. Η κοινωνική ζωή της Χίου, για παράδειγμα, θυμίζει στον Μ. Enernan (1711) και στον Ρ. Guys (1748) την Ευρώπη (K. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 65 και 234).

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/24.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ειδική φροντίδα για τη μόρφωση των κοριτσιών υπάρχει την εποχή αυτή μόνο σε ορισμένες κοινωνικές τάξεις των πλούσιων εμπόρων και κυρίως των Φαναριωτών, η εκπαίδευση των οποίων διαμορφώνεται κάτω από εντελώς ειδικές συνθήκες. Την ευθύνη για τη μόρφωση των κοριτσιών αυτών αναλαμβάνουν οι "οικοδιδάσκαλοι". Ο θεσμός της οικοδιδασκαλίας, όμως, "παρά τις αιχμές τις οποίες είναι ενδεχόμενο να παρουσιάσει., δεν επηρεάζει τη γενική εκπαιδευτική εικόνα της εποχής"1.

Γίνεται επομένως φανερό, ότι με τον τρόπο που διαμορφώθηκε η γυναικεία εκπαίδευση την εποχή αυτή δεν είναι εύκολο να επιβιώσουν ιστορικά τεκμήρια, που να δίνουν με τρόπο .ικανοποιητικό την εξέλιξη της. Η ατέλεια της εικόνας αυτής μπορεί να αμβλυνθεί κάπως αν στρέψουμε τις αναζητήσεις μας προς άλλες κατευθύνσεις, όπως π.χ. στις γυναίκες που αντιγράφουν και έχουν στην κατοχή τους διάφορους κώδικες, στις γνωστές λόγιες γυναίκες (μοναχές και κοσμικές), στα σχολεία που λειτουργούσαν σε ορισμένα μοναστήρια - για τις μοναχές κυρίως αλλά και για κοπέλες από τις γύρω περιοχές.

Με το πνεύμα αυτό "η γυναικεία εκπαίδευση, παράλληλα, αν και πιο χαμηλά από την ανδρική, δεν παρουσιάζει, διακοπή σε καμιά στιγμή του μεταγενέστερου ελληνισμού"2. Από τους πρώτους ακόμα αιώνες της Τουρκοκρατίας είναι γνωστά τα ονόματα γυναικών που αντιγράφουν ή έχουν στην κατοχή τους ορισμένους κώδικες, τα ονόματα λογίων γυναικών, τα ονόματα οικοδιδασκάλων για τα κορίτσια πλούσιων εμπόρων ή αρχοντικών οικογενειών, καθώς και η φήμη ορισμένων μοναστηριών όπου οι καλόγριες ή οι κοπέλες από τις γύρω περιοχές διδάσκονται την ελληνική γλώσσα, μουσική και χειροτεχνία. Ενδείξεις και στοιχεία ότι λειτούργησαν σχολεία για την εκπαίδευση των κοριτσιών έχουμε από το τέλος του 18ου αιώνα και μετά.

Είναι γνωστό ότι από τους βυζαντινούς ακόμα χρόνους πολλές

——————————————

1. Α. Αγγέλου, "Η εκπαίδευση", ό.π., σ 320.

2. Κ.Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 562.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/25.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυναίκες ασχολήθηκαν με την αντιγραφή κωδίκων1 ή τη συγγραφή εκκλησιαστικών ύμνων2.

Η παράδοση αυτή συνεχίζεται στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, 'Ονόματα γυναικών που αντιγράφουν κώδικες είναι γνωστά από τα πρώτα ακόμα χρόνια της Τουρκοκρατίας3, Με τα λιγοστά επίσης στοιχεία που αύτη τη στιγμή υπάρχουν, μπορούμε να πούμε ότι συνεχίζεται και ή παράδοση της αλεξανδρινής και βυζαντινής εποχής με τις γνωστές λόγιες γυναίκες. Η Άννα Νοταρά, με το ενδιαφέρον που δείχνει για φιλολογικές εκδόσεις4 και την πλατιά κοινωνική της δραστηριότητα5 μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις γνωστές λόγιες γυναίκες του Βυζαντίου και εκείνες της Τουρκοκρατίας, Την παράδοση αυτή συνεχίζει στην Αθήνα η Φιλοθέη Βενιζέλου6, μαζί

——————————————

1. Σχετικά με γυναίκες βιβλιογράφους στα βυζαντινά χρόνια, βλ. Σ. Λάμπρος, "Ελληνίδες βιβλιογράφοι και κυρίαι κωδίκων κατά τους μέσους αιώνας και επί Τουρκοκρατίας", Επιστημονική Επετηρίς Εθνικού Πανεπιστημίου (1902-1903), Αθήναι 1903, σ. 234-249 και Ν. Βέης, Ελληνίδες βιβλιογράφοι και κυρίαι κωδίκων κατά τους μέσους αιώνας και επί Τουρκοκρατίας, Αθήναι 1905, σ. 7-9.

2. Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 230.

3. ό.π., σ. 250, 253-254, 256 και Ν. Βέης, ό.π., σ. 13.

4. Σύμφωνα με μαρτυρία του Ζαχαρία Καλλιέργη (από την Κρήτη) η έκδοση του Μεγάλου Ετυμολογικού Λεξικού πραγματοποιήθηκε το 1499 στη Βενετία "αναλώμασι μεν παραινέσει δε της λαμπρότατης κυρίας Άννης θυγατρός του πανσεβαστοτάτου και ενδοξότατο" κυρού Λουκά Νοταρά ποτέ μεγάλου δουκός της Κωνσταντινουπόλεως" (Γ. Ζαβίρας, Νέα Ελλάς ή Ελληνικόν θέατρον, ανατ. A' έκδοσης, επιμέλεια-εισαγωγή-ευρετήριον T. Γριτσοπούλου, Αθήναι 1972, σ. 304).

5. Η Άννα Νοταρά έκανε πολλές προσπάθειες και διαπραγματεύσεις (1472-1474) για την εγκατάσταση ελλήνων προσφύγων στην Τοσκάνη (Α. Βακαλόπουλος, "Η θέση των Ελλήνων και οι δοκιμασίες τους υπό τους Τούρκους", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 75 και Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, "Ο παλαιός Ελληνισμός της κάτω Ιταλίας και Σικελίας", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 237 ).

6. Η Φιλοθέη Βενιζέλου (1522-1589), κόρη αρχοντικής και πλούσιας οικογενείας των Αθηνών, ίδρυσε το γυναικείο μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/26.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

με τις άλλες γνωστές "λόγιες" μοναχές του μοναστηριού της1, η Ρωξάνδρα Σκαρλάτου Μπεγλικτζή2 στην Κωνσταντινούπολη, που χαρακτηρίζεται "ως λίαν καταρτισθείσα περί τα γράμματα υπό του διδασκάλου Ιωάννου του Καρυοφύλλη"3 και στη Σμύρνη οι τέσσερις θυγατέρες του γνωστού λόγιου και δασκάλου Αδαμάντιου Ρύσιου, που μορφώθηκαν έτσι από τον πατέρα τους, ώστε ή μία απ' αυτές, η Θωμαΐς -μητέρα του Αδαμάντιου Κοραή-

——————————————

πού, όπως θα δούμε παρακάτω, έγινε γνωστό και για την εκπαιδευτική του δραστηριότητα. Για τη ζωή και τη δράση της Φ. Βενιζέλου βλ. λεπτομέρειες Δ. Καμπούρογλου, Αθηναϊκόν Αρχοντολόγιον. A' Οι άρχοντες Μπενιζέλοι, Αθήνα 1921, σ. 72-106 και Ί, Γεννάδιος, Ο Οίκος των Μπενιζέλων και η Οσία Φιλοθέη, Αθήναι 1929. Η Φιλοθέη χαρακτηρίζεται γενικά ως "πεπαιδευμένη" (Κ. Σάθας, ό.π., σ. 193 και Μ. Γεδεών, "Γνώσεις χρήσιμοι τι) Ιστορία της παρ' ημίν παιδείας". Εκκλησιαστική Αλήθεια, τ. ΙΘ', 1899, σ. 426), αλλά της αμφισβητείται η γνώση της αρχαίας ελληνικής και επικρατεί ή άποψη ότι μια επιστολή της Φιλοθέης σε αρχαία γλώσσα "Προς τον Ιέρακα τον Μέγα Λογοθέτη" (δημοσιεύθηκε από τον Κ. Σάθα, ό.π., σ. 193) γράφτηκε μάλλον από τους λόγιους γραμματείς του Μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 261-262 και Δ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων, τ. Α', Αθήνα 1969, σ. 109). Εκτός από την επιστολή αυτή σώζεται, σε απλή όμως γλώσσα, και "Έκκλησις [της Φιλοθέης] προς την Γερουσίαν των Ενετών" για οικονομική ενίσχυση (Κ. Μέρτζιος, "Η Οσία Φιλοθέη, Ανέκδοτα έγγραφα", Ελληνικά, τ. ΙΓ', 1954, σ. 123-125)

1. Εκτός από τη Φιλοθέη είναι γνωστή και η Λεοντία, ηγουμένη στο ίδιο μοναστήρι. Σώζονται δύο επιστολές της σε αρχαία γλώσσα, που αποδίδονται όμως στους λόγιους γραμματείς του μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 262). Το κείμενο της επιστολής (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία της Ιστορίας των Αθηνών, τ. A', Αθήναι 1889, σ. 162-163 και Ί. Γεννάδιος, ό.π., σ. 53-54). Επιστολές γραμμένες σε απλή γλώσσα σώζονται δύο από το ίδιο μοναστήρι: της ηγουμένης Χριστοδούλης γραμμένη το 167Ο (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Α', σ. 138-139 και Ι. Γεννάδιος, δη., σ. 56-57) και της ηγουμένης Ελισάβετ με χρονολογία 17Ο1 (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Γ', Αθήναι 1892, σ. 234-235 και Ι. Γεννάδιος, ό.π., σ. 58-59).

2. Για τη Ρωξάνδρα Σκαρλάτου (16Ο5-1648) βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλος, "Ρωξάνδρα Μαυροκορδάτου, η πρώτη Φαναριώτισσα", Εστία, τ. Λ', αρ. 8, 22 Φεβρουαρίου 1876, σ. 115-119 και Μ. Γεδεών, "Ρωξάνη Σκαρλάτου", Εκκλησιαστική Αλήθεια, έτ. Δ', 1883, σ. 505-508.

3. Κ. Σάθας, όπ., σ. 347.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/27.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"εκαταλάμβανεν ικανώς του παρακμάζοντος Ελληνισμού τα συγγράμματα"1.

Γυναικεία παιδεία όμως και ένα ευρύτερο λογοτεχνικό ενδιαφέρον δημιουργείται στους αρχοντικούς φαναριώτικους κύκλους. Ξακουστοί δάσκαλοι της εποχής, όπως ο Καρυοφύλλης, ο Λογάδης, ο Βαρδαλάχος, ο Οικονόμος, ο Σερούιος και πολλοί άλλοι, παρέδιδαν μαθήματα "κατ' οίκον" στα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, των Φαναριωτών. Καλή εικόνα του τρόπου με τον οποίο εκπαιδεύονταν οι νέες, καθώς και τα στάδια της εκπαίδευσης αυτής, μας δίνει ο Αχ. Ραγκαβής2. Στους φαναριώτικους κύκλους οι γονείς φρόντιζαν όχι μόνο για τη στοιχειώδη αλλά και για μια ανώτερη και πιο πλατιά μόρφωση των κοριτσιών. Η αδελφή του Ραγκαβή διδάσκεται όπως και ο ίδιος. Αρχαία Ελληνικά, Ιστορία, Γαλλικά, Ζωγραφική3. Η γαλλική γλώσσα, ιδιαίτερα, γίνεται αντικείμενο συστηματικών σπουδών. Ακολουθώντας το γενικό πνευματικό κλίμα της εποχής, πολλές Φαναριώτισσες, όπως η Ραλλού Καρατζά, η Ραλλού Σούτζου, η Αικατερίνη Σούτζου και η Σμαράγδα Σκαρλάτου Καλλιμάχη, ασχολήθηκαν με μεταφράσεις γνωστών έργων4. Το θέατρο συγκινούσε ιδιαίτερα τις Φαναριώτισσες. Η Ραλλού Καρατζά, η Αικατερίνη Γκίκα και η Ραλλού Σούτσου συγκρότησαν τους πρώτους ερασιτεχνικούς θιάσους που έδιναν παραστάσεις μέσα στα αρχοντικά τους5. Τέλος

——————————————

1. Συλλογή των εις την Ελληνικήν Βιβλιοθήκην και τα πάρεργα προλεγομένων, και τίνων συγγραμματίων του Αδαμαντίου Κοραή, τ. A', εν Παρισίοις 1833, σ. θ'.

2. Αλ. Ρίζος Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Α', Αθήναι 1894, σ. 24-27 και 66-67.

3. ό.π.

4. Μ. Γεδεών, "Περί της Φαναριωτικής κοινωνίας μέχρι των αρχών της ενεστώσης εκατονταετηρίδος", Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. ΚΑ', 1887-88 και 1888-89, σ. 65-66 και Κ. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, Αθήνα 1971, σ. 29-149.

5. N. Λάσκαρης, Ιστορία τον Νεοελληνικού Θεάτρου, τ. A', Αθήνα 1938, σ. 186-196 και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., σ. 55, 87 και 92.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/28.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

οι Φαναριώτισσες αγαπούσαν την ποίηση και σε πολλές περιπτώσεις δοκίμασαν τις ικανότητες τους στη στιχουργική1.

ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΗΛΕΩΝ - ΔΑΣΚΑΛΕΣ. O Μ. Γεδεών, ο βαθύτερος γνώστης των εκπαιδευτικών πραγμάτων της Τουρκοκρατίας, διατύπωσε την άποψη ότι τα κορίτσια, όπως και τα αγόρια, διδάσκονταν γραφή και ανάγνωση από τις μοναχές στα γυναικεία μοναστήρια2. Κατά τον Κ.Θ Δημαρά, την περίοδο της Τουρκοκρατίας, υπήρχαν σε πολλά μέρη "Παρθενώνες" που δεν "ήταν καθ' αυτό γυναικομοναστήρια· κοντά σε μια ή περισσότερες μοναχές ζούσαν τα κορίτσια του τόπου έως ότου πανδρευθούν... σε μερικές περιστάσεις όμως ή καθαρεύουσα της εποχής Παρθενώνα ονομάζει και το γυναικομονάστηρο· ώστε η διάκριση δεν είναι πάντοτε ασφαλής"3. Μια εικόνα της οργάνωσης των Παρθενώνων μας δίνουν οι "κανονισμοί" παρόμοιου ιδρύματος που λειτούργησε από το 1847 ως το 1890 στη Ζάκυνθο4. Σύμφωνα με τους "κανονισμούς" αυτούς "το εις τον ιερόν Ναόν της Μητροπόλεως Ζακύνθου προσκείμενον κατάστημα δεν είναι μονή ωργανισμένη κατά τας περί μοναστικών καταστημάτων διατάξεις, αλλά Παρθενών, ήτοι Διδασκαλείον, εν ω γίνονται δεκταί επί πληρωμή δι' ανατροφήν και εκπαίδευσιν θυγατέρες γονέων εγνωσμένων και προσφεύγουσιν ανατραφησόμεναι ή εκπαιδευθησόμεναι δωρεάν άποροι ή άπωρφανισμέναι νεανίδες"5. Από τις σχετικές εισηγήσεις φαίνεται,

——————————————

1. Στίχους από Φαναριώτισσες βλ. Σκ. Βυζάντιος, Η Κωνσταντινούπολις ή περιγραφή τοπογραφική, αρχαιολογική και ιστορική, τ. Γ', Αθήναι 1869, σ. 602 και 604-605.

2. Μ. Γεδεών, "Ελληνίδων εκπαίδευσις μετά την Άλωσιν", Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τ. Ε', 1939, σ. 332-333.

3. Κ.Θ. Δημαράς, "Θεοφάνους του εξ Αγράφων βίος Διονυσίου του εκ Φουρνά", Ελληνικά, τ. Γ, 1937-38, σ. 237, υποσ. 1.

4. Οι κανονισμοί αυτοί με ημερομηνίες 14 Απριλίου 1847 και 13 Ιουνίου 1853 είναι δημοσιευμένοι στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αρ. 44, 1867, σ. 539-545.

5. ό.π., σ. 537.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/29.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

επίσης, η σύγχυση που επικρατούσε στη χρήση των όρων "Παρθενών" και "Γυναικεία Μονή". Οι εκφράσεις "ο εις τον ιερόν Ναόν... προσκείμενος και Μονή προσωνυμούμενος Παρθενών" και "η Γυναικεία μονή... θεωρηθείσα ως Παρθενών" επιβεβαιώνουν την άποψη του Κ.Θ, Δημαρά ότι ή διάκριση των δύο όρων δεν είναι φανερή.

Σύμφωνα με τα λιγοστά στοιχεία που έχουμε για την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το πρώτο σχολείο θηλέων στην ιστορία της νεοελληνικής παιδείας λειτούργησε στη Μυτιλήνη, στο Μοναστήρι της Μυρσινιώτισσας, γύρω στα 15301. Σε μια επιστολή του Παχώμιου Ρουσάνου προς τον Επίσκοπον Λέσβου Ιγνάτιο Αγαλλιανό τονίζεται: "πάντα διά τας καλογραίας δι' εκείνας εποίησας φροντιστήριον ίνα σπουδάζωσιν εις γράμματα και διδάσκωνται μουσικήν"2.

Επικρατεί, επίσης, ή άποψη ότι στο μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα, που ίδρυσε στην Αθήνα η Φιλοθέη, λειτουργούσε και σχολείο για τις κοπέλες της περιοχής3. Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή. Τα σχετικά έγγραφα αναφέρονται αποκλειστικά σε μοναχές και σε κανένα δεν γίνεται λόγος για μαθήτριες4. Φαίνεται λοιπόν πως στο μοναστήρι της Φιλοθέης οι μοναχές, με την εποπτεία και την καθοδήγηση μορφωμένων "ηγουμενισσών", ασχολούνταν και με τα γράμματα, σε όσες κατέφευγαν στο μοναστήρι για διάφορους λόγους (φτώχεια, ορφάνια, αιχμαλωσία), οι μοναχές φαίνεται πως μάθαιναν ραπτική, υφαντική και πλεκτική και τις δίδασκαν, παράλληλα, και στοιχειώδεις γνώσεις ανάγνωσης και γραφής.

Το μοναδικό, ως τη στιγμή αυτή, τεκμηριωμένο παράδειγμα

——————————————

1. Γ. Βαλέτας, "Ο άγιος Ιγνάτιος Αγαλλιανός και το εν Λέσβω αναμορφωτικόν έργον του", Θεολογία, 10, 1932, σ. 298 και 308.

2. ό.π., σ. 307. Βλ. σχετικά Χρ. Πατρινέλλης, ό.π., σ. 371,

3. Φ. Φιλαδελφεύς, Ιστορία των Αθηνών επί Τουρκοκρατίας από τον 1400 μέχρι, τον 1800, τ. A', Αθήναι 1902, σ. 203' Tρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. Α', σ. 249 και Δ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων, τ. Γ', σ. 286.

4. Ι. Γεννάδιος, ό.π., και Κ. Μέρτζιος, ό.π.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/30.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

συστηματικής εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται πως αποτελεί ή ίδρυση και λειτουργία σχολείου στη "Μονή Ευγενών Ελληνίδων" της Βενετίας1. Η σχολή αυτή λειτούργησε από το 1609 ως το 1829. 0ι μαθήτριες έμεναν στο μοναστήρι και μονάχα από το 1810 έγιναν δεκτές και εξωτερικές μαθήτριες. Καθήκοντα δασκάλας ασκούσαν ορισμένες μοναχές που είχαν τις απαραίτητες γνώσεις και ικανότητες. Δίδασκαν τις στοιχειώδεις γραμματικές γνώσεις γραφής και ανάγνωσης, κατήχηση, οικοκυρικά μαθήματα και διάφορα χειροτεχνήματα2. Από το 1730 ως το 1829 φοίτησαν στο σχολείο αυτό 105 μαθήτριες3.

Αξίζει να αναφερθεί, επίσης, το γεγονός ότι ο Επιφάνειος Ηγούμενος, που πέθανε το 1648, όρισε στη διαθήκη του ένα ποσό για να διορισθεί στα Γιάννινα δάσκαλος "υποχρεωμένος να διδάσκη γραμματικήν, ανθρωπισμόν και άλλας επιστήμας και γράμματα Ελληνικά εις τα παιδία και τα κοράσια τα οποία θα θελήσουν να μάθουν"4. Η πρόβλεψη αυτή, έστω ακόμα και αν δεν έγινε πράξη, έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί διατυπώθηκε σε μια τόσο πρώιμη εποχή.

Ο Μ. Γεδεών, τέλος, επισήμανε κάποιες πληροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες, το 18ο αιώνα, ασκούσαν το επάγγελμα της δασκάλας και γυναίκες. Μαρτυρίες για τη φήμη δασκάλας μας μεταφέρουν το 17ο αιώνα στη Χίο5, το 1724 στη Σμύρνη και το

——————————————

1. Για την ίδρυση και λειτουργία της σχολής αυτής βλ. λεπτομέρειες Ελ. Κούκκου, Η Ορθόδοξος Μονή ευγενών Ελληνίδων Βενετίας 1599-1829, Αθήναι 1965.

2. ό.π., σ. 30-31.

3. ό.π., σ. 159-166.

4. Κ. Μέρτζιος, "Το εν Βενετία Ηπειρωτικόν Αρχείον, κεφ. Β', Επιφάνειος Ηγούμενος", Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. IB', 1936, σ. 35.

5. Υπάρχει ή μαρτυρία ότι στα μέσα του 17ου αιώνα "εις Χίον εχρημάτισε γυναίκα διδάσκαλος φιλοσοφικών μαθημάτων διαδεχθείσα τον άνδρα της" (Ηλ. Τανταλίδης, Βίος Στεφάνου Καραθεοδωρή, Κωνσταντινούπολις 1868, σ. 24). Η πληροφορία αυτή, δυστυχώς ατεκμηρίωτη -ο Στ. Καραθεοδωρής αναφέρει ότι την άκουσε από τον Ιγνάτιο τον "πρώην Ουγγροβλαχίας"- είναι η μοναδική μαρτυρία για περίπτωση γυναίκας που να διδάσκει

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/31.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1797 στη Σιάτιστα1, Σύμφωνα με την άποψη του Γ. Βαλέτα όμως, οι προσηγορίες "Χριστόδουλος της δασκάλας" και "Ειρήνη εξαδέλφη της δασκάλας", στις οποίες στηρίχτηκε ο Γεδεών, "περισσότερον μαρτυρούν περί της απλοϊκότητος των γραφόντων και της χηρείας των γυναικών αυτών παρά περί του επαγγέλματος των"2. Ο Ά. Αγγέλου υποστηρίζει πως πρόκειται, μάλλον για συμπτωματικό φαινόμενο, γιατί "το ανέβασμα σε ένα επάγγελμα, ή μάλλον στο επάγγελμα, πρέπει να είναι συνάρτηση πολλών άλλων πολύπλοκων μετασχηματισμών για τους όποιους οι γενικοί όροι δείχνουν ότι είναι αδύνατο να συντελεστούν την εποχή εκείνη"3. Επομένως οι αντικειμενικές συνθήκες της εποχής οδηγούν στην υπόθεση ότι ή προσωνυμία "δασκάλα" δεν χαρακτήριζε επαγγελματίες γυναίκες - δασκάλες, γιατί φαίνεται πώς, σε πρώτη φάση, ή μετάδοση γνώσεων δεν είχε χαρακτήρα καθαρά επαγγελματικό. Απλώς μερικές γυναίκες που ήξεραν να διαβάζουν και να γράφουν φρόντιζαν να μεταδώσουν τις γνώσεις αυτές σε άλλες κοπέλες, γνωστές ή συγγενείς τους4. Για πρώιμες εποχές, επομένως, δικαιολογείται ή χρήση του όρου "δασκάλα" μονάχα με μια τέτοια συναισθηματική φόρτιση. Καθαρά επαγγελματικό χαρακτήρα φαίνεται πως παίρνει o όρος από τα τέλη του 18ου αιώνα, όποτε, σύμφωνα με στοιχεία του M, Γεδεών, άρχισαν να λειτουργούν σχολεία για κορίτσια στο νάρθηκα ορισμένων εκκλησιών, Έτσι, στους λογαριασμούς των ετών 1784 - 1789 του ναού της Θεοτόκου στην Κωνσταντινούπολη σημειώνεται "νοίκι της δασκάλισσας", και σε κώδικα του 1822, που ανήκει στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου της Κωνσταντινούπολης, μαρτυρείται,

——————————————

μάλιστα σε μια τόσο πρώιμη εποχή φιλοσοφικά μαθήματα.

1. Μ. Γεδεών, "Ελληνίδων εκπαίδευσις...", ό.π., σ. 334-335.

2. Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 307, υποσ. 1.

3. Ά. Αγγέλου, "Η εκπαίδευση", ό.π., σ. 319.

4. Βλ., για παράδειγμα, Κ. Ξηραδάκη, ό.π., σ. 54, όπου αναφέρεται ότι η Αικ. Γκίκα, μορφωμένη και γλωσσομαθής, δίδασκε ιταλικά και γερμανικά στη Ραλλού Σούτσου.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/32.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

επίσης, μισθός "της δασκάλισσας Ελένκως γρ. 5"1.

Πρώτη γνωστή δασκάλα είναι, ή Ευανθία Καΐρη, μαθήτρια του αδελφού της Θεόφιλου Καΐρη, που φαίνεται πως δίδασκε στις Κυδωνιές πριν ακόμα από την επανάσταση2.

Γενικό συμπέρασμα από την πρώτη αυτή διερεύνηση του θέματος είναι πως ή πορεία της γυναικείας εκπαίδευσης στην περίοδο της Τουρκοκρατίας υπήρξε σταθερά ανοδική. Τα γράμματα, προνόμιο στην αρχή λίγων κοριτσιών, γίνονται σιγά σιγά ανάγκη και επιδίωξη των πολλών. Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, βέβαια, δεν σημαίνουν με κανένα τρόπο ότι ή παιδεία των λίγων αυτών γυναικών ήταν μέρος της κοινής παιδείας του γένους. Ισχύει, κι, εδώ η παρατήρηση του Κούμα ότι "οι ολίγοι, ούτοι, εκ περιστάσεων αγνώστων προκύψαντες επαρωμοίαζον αμυδρά και διψαλέα λυχνάρια αραιότατα κείμενα μεταξύ παχύτατου σκότους"3.

Η προεργασία, βέβαια, που έγινε στα χρόνια αυτά, επηρέασε καθοριστικά και με ποικίλους τρόπους την εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης στο ελεύθερο κράτος. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των κοριτσιών από τα χρόνια του Αγώνα ακόμα δείχνει καθαρά πως το έδαφος είχε προετοιμαστεί κατάλληλα από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Τα λόγια του Ρήγα Φεραίου "Όλοι, χωρίς εξαίρεσιν, έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η Πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία διά τα αρσενικά και θηλυκά παιδία"4 αποτέλεσαν την καλύτερη υποθήκη.

——————————————

1. Μ. Γεδεών, ό.π., σ. 334.

2. Βλ. σχετικά σ. 35 αυτής της εργασίας.

3, Κ. Κούμας, ό.π., σ. 554.

4. A. Βρανούσης, Ρήγας Βελεστινλής-Φεραίος, τ. Β', σ. 691, στη σειρά Άπαντα των Νεοελλήνων Κλασσικών, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/33.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η θέση της Ελληνίδας αρχίζει να βελτιώνεται αισθητά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι ενδεικτικό, για παράδειγμα, το γεγονός ότι στον κατάλογο των συνδρομητών της Φιλόμουσου Εταιρείας, που ιδρύθηκε το 1813 στην Αθήνα και είχε ποικίλους πνευματικούς σκοπούς, ανάμεσα στους οποίους και ή μέριμνα για την εκπαίδευση, συμπεριλαμβάνονται και ονόματα γυναικών1. Στη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης επίσης, που ιδρύθηκε ένα χρόνο αργότερα, το 1814, προσφέρει ουσιαστικές υπηρεσίες η Ρωξάνδρα Στούρτζα2, Σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι Ελληνίδες και στην προετοιμασία του εθνικού ξεσηκωμού3, καθώς και σε όλη τη διάρκεια του Αγώνα4. Η Ελισάβετ Μαρτινέγκου περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τα αισθήματα που της

——————————————

1. "Μαρία Λογοθετέσσα Αθηνών· Μ Δ. Αβραμιώτου, η εκ Πελοποννήσου· Μαριώρα Ι. Παλαμά· Ευτυχία Ρόκου, η εξ Αθηνών· Μαριάννα Μακρύ η Αττική· Αικατερίνη Μακρύ, η εξ Αθηνών· Θηρεσία Μακρύ, ή εξ Αθηνών· Μαρία ή Κλεοπάτρα Ποντίκη, εκ παλαιών Πατρών" (Δ. Καμπούρογλου. Μνημεία..., τ. A', σ. 218-219 και του ίδιου. Ιστορία..., τ. Δ', σ 337-381, όπου αναπτύσσεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Εταιρείας και οι γενικότερες δραστηριότητές της).

2. Ελ. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή παιδεία 1803-1822. Α? Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Αθήναι 1958, σ. 13 και Γ. Λάϊος, "Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης (1814-1820). Νέα έγγραφα", Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τ. IB', 1962, σ. 213.

3. K. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, ό.π., σ. 7-25.

4. Σωτ. Αλιμπέρτη, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1933 3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/34.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

προξένησε η κήρυξη της επανάστασης1 και η Ευανθία Καΐρη απευθύνει στις φιλελληνίδες όλου του κόσμου δραματική έκκληση, όπου απεικονίζει τη φρίκη του πολέμου και περιγράφει τα δεινά της αγωνιζόμενης Ελλάδας2.

Στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα κάνουν αισθητή την παρουσία τους στον κόσμο των γραμμάτων η Ευανθία Καΐρη και η Ελισάβετ Μαρτινέγκου.

Η αυτοβιογραφία της Μαρτινέγκου δείχνει καθαρά πως μεγάλωνε και πως ζούσε μια κοπέλα στις αρχές του 19ου αιώνα. Συχνά αναφέρεται στην περιορισμένη ζωή της : "εκύτταξα τους τοίχους του σπιτιού οπού με εκρατούσαν κλεισμένη", γράφει με απόγνωση3, και αλλού: "ήμουν πάντοτε κλεισμένη εις ένα σπίτι."4. Αντιμέτωπη μ' αυτό το "βάρβαρον ήθος" που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους" η Μαρτινέγκου αντιδρά με το διάβασμα, με το γράψιμο, ακόμα και με τη φυγή από το πατρικό σπίτι. Πρώτος δάσκαλός της ο παπάς της ενορίας τους.

——————————————

1. "Εις τούτον τον καιρόν, δηλαδή τη 25 Μαρτίου 1821, την ημέραν του Ευαγγελισμού, έρχεται ο ποτέ διδάσκαλός μου, Θεοδόσιος Δημάδης και μας κάμνει γνωστόν με πολλήν του χαράν, πως οι Γραικοί ανήγειραν τα όπλα εναντίον των Οθωμανών Εγώ εις τα λόγια του άκουσα το αίμα μου να ζεσταίνη, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να ζωστώ τα άρματα, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να τρέξω διά να δώσω βοήθειαν εις ανθρώπους, οπού δι' άλλο (καθώς εφαίνετο) δεν έπολεμούσαν, παρά διά θρησκείαν και διά πατρίδα και διά εκείνην την ποθητήν ελευθερίαν...", Ελισαβέτιου Μαρτινέγκου, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 55-56.

2. Έφημ. Ο φίλος του Νόμου, &ρ. 139, 31 Ιουλίου 1825· βλ. Αικατ. Κουμαριανού (επιμ.), Ο Τύπος στον Αγώνα, τ. Γ', "Ερμής", Αθήνα 1971, σ. 119-120. Φωτοτυπική επανέκδοση της επιστολής αυτής από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Αθήναι 1971, αρ. 12.

3. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 56.

4. ό.π., σ. 13. Λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στην εποχή αυτή δίνουν με σαφήνεια τη θέση της γυναίκας; "Εγω εδωπα πάντα κλεισμένη, διά να ιδώ κομμάτι κόσμο, διά να ιδώ τους κήπους επλανήθηκα" προσπαθεί να δικαιολογηθεί μια άλλη νέα, βλ. Αντ. Μάτεσι, Ο Βασιλικός (εισαγωγή Αγγέλου Τερζάκη), "Ερμής", Αθήνα 1973, σ. 39.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/35.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

άρχισε τη διδασκαλία του με την Οκτώηχο, Χρειάστηκαν, γράφει, πολλές προσπάθειες για να πειστεί ο πατέρας της να συνεχίσει τη μόρφωσή της "διότι είχε εκείνην την παλαιάν βάρβαρον γνώμην, ή οποία θέλει να μη μανθάνουν αι γυναίκες πολλά γράμματα"1.

Την ίδια περίπου εποχή στις Κυδωνίες η Ευανθία Καΐρη διδάσκεται από τον αδελφό της Θεόφιλο, Ελληνικά, ξένες γλώσσες, ακόμα και ανώτερα μαθηματικά2. Τις γνώσεις αυτές φροντίζει να τις μεταδώσει στις άλλες κοπέλες διδάσκοντας στο σχολείο των Κυδωνιών πριν από την επανάσταση, και στην Ερμούπολη της Σύρου αργότερα3. Ο Αδ. Κοραής, που είχε τακτική αλληλογραφία με την Καΐρη, την προτρέπει στη διδασκαλία : "φρόντιζε μάλιστα", της γράφει από το Παρίσι στις 28 Ιανουαρίου του 1815, "αν θέλης να αύξησης την εις τα καλά προκοπήν σου, να μεταδίδης τους καρπούς της εις τας συνηλικιώτιδάς σου παρθένους"4. Η μόρφωση της Ευανθίας Καΐρη συγκίνησε τόσο τον Κοραή, που τελειώνει το γράμμα του με τις λέξεις : "...αποθνήσκω πλέον ευχαριστημένος, αφού ίδω ότι η παιδεία επροχώρησε και εις αυτάς του Γένους μας τας γυναίκας"5.

Τα ξεχωριστά αυτά παραδείγματα μορφωμένων γυναικών φανερώνουν ότι στις αρχές του 19ου αιώνα είχε αρχίσει. πια ή συμμετοχή της Ελληνίδας στην πνευματική κίνηση του τόπου,

——————————————

1. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 12-13.

2. Λεπτομέρειες για τη ζωή και το έργο της Ευανθίας Καΐρη, καθώς και σχετική βιβλιογραφία βλ. στο Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη (1799- 1866), "Κέδρος", Αθήνα 1984.

3. Α. Μηλιαράκης, "Ευανθία Καΐρη", Έστία,αρ. 233, τ. Θ', 15 Ιουνίου 1880, σ. 369· Σπ. Δε Βιάζης, "Διαπρεπείς Ελληνίδες κατά τον ΙΘ' αιώνα. Ευανθία Καΐρη", Ελληνική Επιθεώρησις, έτ. Γ', 1910, σ. 842-844 και Δημ. Μπαλάνος, "Ευανθία Καΐρη", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος 1927, σ. 372.

4. Αδαμαντίου Κοραή χρυσά έπη, Αθήναι, έκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1934, σ. 219. 5. ό.π., σ. 220.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/36.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ιδιαίτερα στις παροικίες του εξωτερικού, στα νησιά και στα μεγάλα εμπορικά κέντρα, όπως είδαμε, η θέση της γυναίκας είχε βελτιωθεί αισθητά.

Αμέσως μετά τον Αγώνα πολλοί Έλληνες από τις παροικίες του εξωτερικού και πρόσφυγες από όλα τα μέρη της Ελλάδας άρχισαν να συγκεντρώνονται στο ελεύθερο κράτος, Η Αίγινα, αμέσως μετά την εγκατάσταση του Καποδίστρια, έγινε το πνευματικό κέντρο της χώρας1. Στο Ναύπλιο επίσης "προυχώρει ουχ ήττον αυξάνουσα η εν Ναυπλίω κοινωνία, διότι, χάρις εις την ειρήνην και την προϊούσαν ευνομίαν πολλαί οικογένειαι και εκ των διεσπαρμένων εις τα διάφορα μέρη της Ελλάδος και εκ των εν τη αλλοδαπή, ήρχοντο και εξέτεινον την κοινήν ευημερίαν"2. Η Ερμούπολη, που άρχισε να συγκροτείται μετά το 1821 από ελληνικές οικογένειες της Χίου, της Σμύρνης, των Κυδωνιών και άλλων πόλεων, στα 1828 έχει κιόλας πληθυσμό 16.000 κατοίκους και γίνεται πολύ γρήγορα το μεγαλύτερο βιομηχανικό, ναυτιλιακό και τραπεζικό κέντρο3. Η Ερμούπολη, η Αίγινα, το Ναύπλιο και το Άργος είναι τα κέντρα όπου ιδρύθηκαν τα πρώτα σχολεία θηλέων.

Την 1η Δεκεμβρίου 1834 αποφασίστηκε να είναι πρωτεύουσα της χώρας ή Αθήνα, όπου και μεταφέρθηκε ή κυβέρνηση. "Κατόπιν δε της Κυβερνήσεως συνέρρευσε τάχιστα και πάσα ή κοινωνία εις Αθήνας, ερημωθέντος σχεδόν του Ναυπλίου" σημειώνει ο Ραγκαβής4. Η Αθήνα, σύμφωνα με τον περιηγητή J. Fuller,

——————————————

1. Βλ. σχετικά Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία (18271832). Β' Τα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 9. τη σύνθεση της κοινωνίας περιγράφει με ζωντανό τρόπο ο Ν. Δραγούμης στο βιβλίο Ιστορικαί αναμνήσεις (επιμ. Ά Αγγέλου), "Ερμής", Αθήνα 1973, τ A', σ. 133-134.

2. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, δ π , τ. A', σ. 263.

3. Τιμ. Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου, Ερμούπολις 1874, σ. 65 και 496-500. Βλ. σχετικά και Α.Δρακάκης, "Ο λιμήν της Σύρου προ του οικισμού της Ερμουπόλεως", Κυκλαδικά, Ι, 1956, σ. 23-28. 4. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', Αθήναι 1895, σ. 8.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/37.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είχε στα 1820 10.000 - 12.000 κατοίκους1, αλλά πολύ γρήγορα ο πληθυσμός της αυξάνεται με εντυπωσιακό ρυθμό2, Η ελεύθερη Ελλάδα αρχίζει να προσελκύει την ομογένεια του πλούτου και των γραμμάτων και έτσι ή Αθήνα αποτέλεσε τον πόλο έλξης για τους Έλληνες που έφταναν εδώ από όλα τα μέρη της χώρας, καθώς και από διάφορες περιοχές έξω από αυτήν. Βαθμιαία άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα κοινωνία όπου συναντήθηκαν διαφορετικής προέλευσης και πολιτισμικής στάθμης στοιχεία. Η βασιλική αυλή, οι εκπρόσωποι των ξένων δυνάμεων, οι εύποροι και καλλιεργημένοι ετερόχθονες Έλληνες έθεταν τις βάσεις για καινούρια κοινωνικά πρότυπα και επηρέαζαν καθοριστικά τον τρόπο ζωής των ντόπιων ομάδων που έρχονταν στην πρωτεύουσα για πρόσκαιρη η οριστική εγκατάσταση. Ο γνωστός λόγιος της εποχής Γ. Γ. Παπαδόπουλος περιγράφει πολύ παραστατικά την κατάσταση που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα αμέσως μετά την απελευθέρωση: "...ελευθερωθείσα δε ή ενταύθα Ελλάς διά του ηρωισμού και των θυσιών αυτής και των λογάδων και λαών του όλου Ελληνικού έθνους, ότε υπεδέχθη τους ελθόντας ως εν κοινή εστία έλαμψεν αμέσως δι' επεισάκτου πολιτισμού και ικανότητος ασυμμέτρων προς την κοινήν κατάστασιν της χωράς, εν τω μέσω δε των εκ της ελευθερώσεως παραχθεισών νέων σχέσεων πλήθος νέων ιδεών εισέρρευσε και νέαι ροπαί παρήχθησαν, και ταύτα εν βραχυτάτω χρόνω, καθ' ον δεν ηδύναντο να ωριμάσωσιν"3.

——————————————

1. Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Γ3, σ. 592 και Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Ιστορία της Νεοελληνικής Κοινωνίας (1700-1821), "Εξάντας", Αθήνα 1976, σ. 76, όπου δίνεται η εξέλιξη του πληθυσμού της Αθήνας ως την επανάσταση του 1821.

2. Ο ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού της Αθήνας το 19ο αιώνα, και οι αιτίες του φαινομένου αυτού αναλύονται από τον Κ. Τσουκαλά στο Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), "Θεμέλιο", Αθήνα 1977, σ. 167-180.

3. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος περί γυναικός και Ελληνίδας, Αθήναι. 1866, σ. 23. Η ομιλία αυτή είναι δημοσιευμένη και στο π. Πανδώρα, τ. ΙΖ', 1866-67, τχ. 388-389.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/38.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ελληνική κοινωνία, επομένως, στη φάση αυτή δέχεται την επίδραση από δυτικές μορφές ζωής που δεν μπορούσε εύκολα να τις αφομοιώσει. Το ελεύθερο κράτος αποτελεί ένα χώρο ασύγκριτα χαμηλότερης πολιτισμικής στάθμης από εκείνη που παρουσιάζουν την ίδια εποχή τα Επτάνησα -όπου έχουμε την Ιόνιο Ακαδημία και μια ανώτερη πνευματική ζωή- και η Κωνσταντινούπολη με την κοσμοπολίτικη κοινωνία της. Στην ανώτερη βαθμίδα της νέας κοινωνίας που δημιουργείται "Οι μεγάλοι πάροικοι... είναι ή ισχυρότερη οικονομική δύναμη μέσα στην Αθηναϊκή κοινωνία του 19ου αιώνα, και στον πολιτικό κόσμο θα καταλάβουν καίριες θέσεις"1.

Παράλληλα, ή πνευματική ζωή του τόπου κυριαρχείται από τους φαναριώτες λόγιους που αποτελούν την πιο καλλιεργημένη Ομάδα και έτσι επικρατούν εύκολα στο χώρο των ιδεών. Ο Κ. Θ. Δημαράς ονομάζει τους Φαναριώτες "το πιο λόγιο στοιχείο μέσα στην κοινωνία του νέου κράτους"2. Ο πλούτος, που έφεραν μαζί τους στην Ελλάδα, και ή πνευματική τους καλλιέργεια τους έδωσαν θέση υπεροχής στο νέο ελληνικό κράτος. Σε μια τέτοια συγκρότηση οι Φαναριώτισσες παίζουν, όπως είναι φυσικό, μετά την απελευθέρωση, σημαντικό ρόλο στην πνευματική και τη φιλανθρωπική κίνηση της Αθήνας και ειδικότερα επηρεάζουν τη γυναικεία εκπαίδευση. Μερικά μόνον ονόματα -εντελώς αντιπροσωπευτικά- δείχνουν καθαρά ότι στις φιλανθρωπικές και πνευματικές δραστηριότητες των γυναικών της Αθήνας τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση τον πρώτο ρόλο έχουν γνωστές Φαναριώτισσες. Η Μ. Υψηλάντη -κόρη της Ραλλούς Μουρούζη και γυναίκα του Γεωργίου Υψηλάντη- ιδρύει την πρώτη "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών" και το "Αμαλίειο" ορφανοτροφείο. Το έργο της συνεχίζουν η αδερφή της Ζωή Σούτζου και η Σουλτανίτσα Κωστή-Νερουλού3, κόρη του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού.

——————————————

1. Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα, 1830-1909, Θεσσαλονίκη 1972, σ. 95.

2. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικές Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 271.

3. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλίειον Ορφανοτροφείον κορασίων επί

Σελ. 38
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 19
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

    (Σύντομη ιστορική αναδρομή)

    Μετά την τουρκική κατάκτηση, τα μοναστήρια ή ο νάρθηκας των εκκλησιών αποτελούν τις μικρές παιδευτικές εστίες, τα "κουνά" σχολεία, όπου οι μοναχοί και οι ιερείς δίδασκαν σε λιγοστούς μαθητές ανάγνωση, γραφή και στοιχειώδεις γνώσεις αριθμητικής1. Διαφορετική κάπως ήταν ή κατάσταση της παιδείας στις

    ——————————————

    1. Για την παιδεία στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας βλ. Κ. Κούμας, Ιστορία των ανθρωπίνων πράξεων από των αρχαιοτάτων χρόνων έως των ημερών μας, τ. ΙΒ' (τα σχετικά με τον ελληνικό διαφωτισμό), Βιέννη 1832, φωτομ. επανέκδοση, Αθήνα 1966' Μ. Παρανίκας, Σχεδίασμα περί της εν τω Ελληνικώ Έθνει καταστάσεως των γραμμάτων από αλώσεως Κωνσταντινουπόλεως (1453 μ.Χ.) μέχρι των αρχών της ενεστώσης εκατονταετηρίδας, Κωνσταντινούπολις 1867· Κ. Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία, Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (14521821), Αθήναι 1868' G. Chassiotis, L'instruction Publique chez les Grecs depuis la prise de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881· M. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις τον γένους κατά τον IH' και Ιθ' αιώνα (εκδ. φροντίδα Ά. Αγγέλου-Φ. Ηλιού), "Ερμής", Αθήνα 1976- Τρ. Ευαγγελίδης, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Λ'-Β', Αθήναι 1936 (απαραίτητο συμπλήρωμα: Κ.Θ. Λάππας, Ευρετήριον, Αθήναι. 1973)· Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, "Ίκαρος", Αθήνα '1985· Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέον Ελληνισμού, τ. Β', Θεσσαλονίκη 1964 και τ. Δ', Θεσσαλονίκη 1973 και του ίδιου, "Η δράση των Ελλήνων λογίων στην Δύση", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, "Εκδοτική Αθηνών", τ. Γ,