Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 199-218 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/199.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαφορετικό στόχο και προσφέρει ένα διαφορετικό είδος εκπαίδευσης. Το πρόγραμμα του δείχνει καθαρά ότι αποβλέπει στη "μόρφωση της γυναίκας", όπως την εννοούσαν την εποχή αυτή. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι ο αμέσως επόμενος στόχος. Για την πραγμάτωση του αυξάνονται τα χρόνια της φοίτησης σταδιακά από τρία σε τέσσερα το 18711, και σε πέντε το 1873, όπως και της Αθήνας, "διά να είναι ομοιόμορφος η εκπαίδευσις εις όλα τα Παρθεναγωγεία της Εταιρίας"2.

Το Παρθεναγωγείο της Κέρκυρας αναγνωρίστηκε από το Υπουργείο (διάταγμα 24 'Απριλίου 1881) ως Διδασκαλείο του κράτους, ισότιμο με το Διδασκαλείο της Αθήνας3. Το 1871 φοιτούν 211 4 μαθήτριες, το 1880 245 5 και το 1889 283 6.

Επιλεγόμενα

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε και συντηρούσε πλήρη σειρά Παρθεναγωγείων (Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Διδασκαλείο) στην Αθήνα, την Πάτρα και την Κέρκυρα, καθώς και πολλά Δημοτικά Σχολεία σε διάφορα μέρη της χώρας, αναπτύσσοντας μια σημαντική δράση για την εκπαίδευση της Ελληνίδας, σε μια εποχή που το κράτος δεν ιδρύει κανένα σχολείο για ανώτερη και επαγγελματική εκπαίδευση των γυναικών7. Εντούτοις η Φιλεκπαιδευτική

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 10

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873, Αθήναι 1874, σ. 12.

3. Λεπτομέρειες για το περιεχόμενο του διατάγματος αυτού βλ. στη σ. 164 αυτής της εργασίας.

4. Πρακτικά... 1871, ό.π., σ. 10.

5. Πρακτικά... 1880, ό.π., σ. 13.

6. Πεπραγμένα... 1888-89, ό.π., σ. 9.

7. Ο Γ. Βιώνης παραθέτει γνώμες και σχόλια ξένων επισκεπτών, που αναγνωρίζουν και επαινούν την προσφορά της Εταιρείας (Γ. Βιώνης, Λόγος..., ό.π., σ. 34-40). και σε ελληνικά περιοδικά δημοσιεύονται, την ίδια εποχή, άρθρα που αναφέρονται στις δραστηριότητες της Εταιρείας. Με την ευκαιρία

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/200.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Εταιρεία δεν κατόρθωσε να πραγματώσει τους σκοπούς της -την εκπαίδευση της οικοδέσποινας και της δασκάλας ταυτόχρονα- και γι' αυτό έγινε από νωρίς στόχος έντονων επικρίσεων. Ενώ, δηλαδή, πρωταρχικός σκοπός της Εταιρείας υπήρξε η εκπαίδευση της δασκάλας, για καθαρά πρακτικούς και, κυρίως, οικονομικούς λόγους, γίνονται δεκτές στο ίδιο σχολείο και άλλες μαθήτριες, με αποτέλεσμα να δοθεί στο πρόγραμμα σπουδών μια διαφορετική κατεύθυνση που, όπως ήταν φυσικό, επηρέασε καθοριστικά και το μορφωτικό επίπεδο της δασκάλας, Το αίτημα για χωρισμό του Διδασκαλείου από το Παρθεναγωγείο δεν κατανοήθηκε έγκαιρα και έτσι για τη βελτίωση του προγράμματος σπουδών χρειάστηκε να εκδηλωθεί η επέμβαση της πολιτείας στα 1881.

Ιδιωτικά Παρθεναγωγεία

Γενικές ρυθμίσεις

Με την εγκύκλιο της 28ης Ιανουαρίου 1861 το Υπουργείο καθόρισε ότι "τα εν τω κράτει προς διδασκαλίαν αρρένων τε και θηλέων ανώτερα ιδιωτικά παιδευτήρια πρέπει να ώσι διωργανωμένα ως και τα ανάλογα αυτοίς δημόσια Ελληνικά σχολεία και Γυμνάσια"1. Συχνές από δω και στο εξής εγκύκλιοι δείχνουν καθαρά

——————————————

της πεντηκονταετηρίδας μάλιστα, δημοσιεύθηκε στην Εστία και ένα ποίημα του Κωστή Παλαμά με τίτλο "Το Παρθεναγωγείον" (Εστία, έτ. ΙΑ', αρ. 564, 19 Οκτωβρίου 1886, σ. 666). Το Άστυ, σε ειδικό άρθρο με τίτλο "Το Αρσάκειον", καταλήγει ότι το ίδρυμα αυτό "συνετέλεσεν εις την ηθικήν ανάπλασιν του Γένους ημών" (Το Άστυ, έτ. Β', αρ. 58, 26 Οκτωβρίου 1886, σ. 4). Σχετικά σχόλια και έπαινος των προσπαθειών εκείνων "οιτινες συνετέλεσαν εν πάση αφιλοκερδεία εις την πρόοδον και βελτίωσιν της εκπαιδεύσεως των Ελληνίδων" διατυπώνονται και στο άρθρο "Η εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτική Εταιρία", Εστία, τ. KA', αρ. 537, 13 Απριλίου 1886, σ. 236.

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Θ', αρ. 393, 28 Ιανουαρίου 1861, σ. 1565.

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/201.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 14.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/202.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ότι η πολιτεία άρχισε να επεμβαίνει στη λειτουργία των ιδιωτικών σχολείων, που ως τώρα φαίνεται πως διατηρούσαν απόλυτη πρωτοβουλία σε θέματα οργάνωσης και σπουδών. Πολλά από τα ιδιωτικά σχολεία φαίνεται πως δεν λειτουργούν ικανοποιητικά και έτσι συχνά διατυπώνονται από τους επιθεωρητές παρατηρήσεις για "κατάχρηση της ρήτρας του Νόμου"1 και αιτήματα για "νομοθεσία ακριβεστέρα και επίβλεψη τελεσφωτέρα"2. Το Υπουργείο, με σχετικές εγκυκλίους του, επιμένει κυρίως στο θέμα της αδείας λειτουργίας των ιδιωτικών σχολείων3, γιατί από τις εκθέσεις των επιθεωρητών επιβεβαιώνεται το γεγονός ότι πολλά ιδιωτικά σχολεία λειτουργούσαν χωρίς να έχουν πάρει τη σχετική άδεια4. Άλλο σημαντικό πρόβλημα είναι η συγκέντρωση των περισσότερων ιδιωτικών σχολείων στις μεγάλες πόλεις. Με την εγκύκλιο της 15ης Σεπτεμβρίου 1871 το Υπουργείο καθορίζει ότι δεν επιτρέπεται η ίδρυση ιδιωτικού σχολείου "όπου υπάρχει ήδη έν ή και δεύτερον και (διά τας δύο τρεις μεγαλουπόλεις μόνον του Βασιλείου) τρίτον ίσως ιδιωτικόν σχολείον συστημένον"5, Η διάταξη αυτή δεν εφαρμόστηκε, με αποτέλεσμα τα περισσότερα ιδιωτικά σχολεία των κοριτσιών να βρεθούν και πάλι συγκεντρωμένα στην Αθήνα και την Ερμούπολη. Η συνεκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών σε αρκετά σχολεία απασχολεί επίσης την εποχή αυτή τους επιθεωρητές και το Υπουργείο. Ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος τονίζει ότι στη Σύρο "Έν τισιν [σχολείοις] φοιτώσιν αναμίξ άρρενα και θήλεα, όπερ ως πρόξενον κακών απαγορεύει ο νόμος"6 και ο υπουργός A. Λόντος "εφιστά" την προσοχή των νομαρχών στο

——————————————

1. Σ. Βυζάντιος, "Γενική εκθεσις...", ό.π., σ. 683.

2. Γ.Γ.Παπαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ. 233.

3. Στο θέμα αυτό αναφέρονται τα έγγραφα του Υπουργείου με ημερομηνίες 13 Ιανουαρίου 1865, 22 Απριλίου 1870, 15 Σεπτεμβρίου 1871, 6 Μαρτίου 1874, 11 Σεπτεμβρίου 1874 και 1 Νοεμβρίου 1875· βλ Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος Γ', σ. 386-391.

4. Σ. Βυζάντιος, ό.π., σ. 685 και Γ. Γ. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 186.

5. Γ. Βενθύλος. ό.π., σ. 388.

6. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 186.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/203.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ότι "εν ενίοις [σχολείοις] διδάσκονται αναμίξ άρρενα και θήλεα"1.

Σχολεία στην Αθήνα

Στην Αθήνα συγκεντρώνονται την εποχή αυτή τα περισσότερα ιδιωτικά σχολεία για την εκπαίδευση των κοριτσιών. Μετά το 1860 λειτουργούν και αρκετά ιδιωτικά Δημοτικά Σχολεία, Τα κυριότερα απ' αυτά είναι: της Ειρήνης Χρυσικοπούλου, του Ι. Βαρνάβα, της Πηνελόπης Δρίτσου, της Αθηνάς Ορλάνδου2 και της Μ. Μπαρμπάνου3. Τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης αρχικά ονομάζονται "αλληλοδιδακτικά σχολεία κορασίων"4, στη συνέχεια "δημοτικά σχολεία κορασίων"5, και μετά το 1880

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π., σ. 386.

2. Αναφορές στα σχολεία αυτά βλ. Στ. Τζουμελέας, "Συνοπτική ιστορία...", ό.π., σ. 191 και Στ. Τζουμελέας-Π. Παναγόπουλος, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία 100 χρόνια, Αθήναι 1933, σ. 116.

3. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IA', αρ. 495, 10 Ιουλίου 1863, σ 144. Σημαντική ανάπτυξη παρουσιάζουν και τα δημόσια σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, το 1885, o δήμος Αθηναίων διατηρεί μέσα στην πόλη 9 σχολεία για τα κορίτσια και 4 για τα αγόρια. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στους γύρω συνοικισμούς ο ίδιος δήμος συντηρεί 10 σχολεία για αγόρια και 6 μόνο για τα κορίτσια (Δελτίον της Εστίας, αρ. 450, 11 Αυγούστου 1885, σ. 2). Πληροφορίες για την κίνηση των Δημοτικών Σχολείων θηλέων που λειτουργούσαν στην Αθήνα μετά το 1887 υπάρχουν στα παρακάτω φύλλα της Εφημερίδας των Κυριών, έτ. Α', αρ. 17, 29 Ιουνίου 1887, σ. 5 και 7, αρ. 43, 27 Δεκεμβρίου 1887 σ. 5 και 6, αρ. 45, 17 Ιανουαρίου 1888, σ. 2 και 3· έτ. Β', αρ. 69, 3 Ιουλίου 1888, αρ. 70, 10 Ιουλίου 1888, σ. 6 και 7, αρ. 71, 17 Ιουλίου 1888, σ. 7 και έτ. Γ', αρ. 122, 9 Ιουλίου 1888, σ. 7. Στην περιοχή της Αθήνας επομένως ο αριθμός των Δημοτικών Σχολείων που φοιτούν μαθήτριες είναι μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο των αγοριών, όπως και στο δήμο της Ερμούπολης. Βλ. σ. 214 αυτής της εργασίας.

4. Π. Αργυρόπουλος, Πίναξ... 1854, ό.π.

5. Περίληψις... στατιστικών πινάκων διά το έτος 1858, ό.π. Ο όρος αυτός είναι ο επικρατέστερος στις εκθέσεις των επιθεωρητών και στους πίνακες του Υπουργείου.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/204.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

καθιερώνεται ο όρος "Παρθεναγωγεία" και "Δημοτικά Παρθεναγωγεία"1.

O Ειρηναίος Ασώπιος μας πληροφορεί, στο Αττικόν Ημερολόγιόν του 1869, ότι λειτουργούσαν στην Αθήνα, τη χρονιά αυτή, τα παρακάτω "ανώτερα" σχολεία κοριτσιών: Το "Έλληνικόν Παρθεναγωγείον" της Αικ. Χρηστομάνου, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, το "Ελληνικόν κορασίων εκπαιδευτήριον" του Δ. Σουρμελή και το "Γαλλικόν Παρθεναγωγείον" των Αδελφών του ελέους του Αγίου Ιωσήφ2.

Η Fr. Hill διηύθυνε το σχολείο της ως το 1865, οπότε ανακοίνωσε ότι "υπό των κόπων και της ηλικίας δαμασθείσα" αποφάσισε να αναθέσει "την εξακολούθησιν του έργου της" σε δυο διαλεχτές μαθήτριές της, την Αικατερίνη Χρηστομάνου (που είναι περισσότερο γνωστή ως Λασκαρίδου) και την Καλλιόπη Κεχαγιά3. Η Fr. Hill κράτησε την "επιστασίαν και εποπτείαν" του σχολείου ως το 1867 4. To σχολείο συνέχισε να λειτουργεί με την επωνυμία "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον".

Το 1872 η Fr. Hill "επανελθούσα εξ Αμερικής ηκολούθησε τας παρακλήσεις και την ευχήν πολλών να συστήση πάλιν το παρθεναγωγείον"5. Έτσι, από τη χρονιά αυτή, η Hill ανέλαβε και πάλι την εποπτεία του σχολείου στο οποίο διόρισε διευθύντρια την ανιψιά της Μπέσση Μάσσων. Όταν στα 1881 το σχολείο γιορτάζει τα πενήντα χρόνια από την ίδρυσή του, ο τότε υπουργός Παιδείας

——————————————

1. Βλ. ενδεικτικά, Εκθέσεις των κατά το 1883... εκτάκτων επιθεωρητών, σ. 107 και 108 καθώς και Εφημερίς των Κυριών, έτ. A', αρ. 43, 27 Δεκεμβρίου 1887, σ. 5 και 6.

2. Ε. Ασώπιος, "Πολιτειογραφικά...," ό.π., σ. 363-368.

3. Φ. Χιλλ, "Αγγελία", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IT', αρ. 564, 17 Ιουνίου 1865, σ. 694-695 και Ελληνικόν Παρθεναγωγείον υπό της Κυρίας Χιλλ διευθυνόμενον. Έκθεσις περί του ΛΣΤ' Σχολικού Έτους 1865-66, Αθήναι 1866, σ. 10.

4. Εις μνήμην του Αιδ. Ιωάννου Χιλλ, ό.π., σ. 27.

5. ό.π.

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/205.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 15. Francis Μ. Hill

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/206.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 16

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/207.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Σπ. Ρώμας με έγγραφο της 16ης Ιουλίου 1881 εκφράζει "την Βασιλικήν ευαρέσκειαν" για την προσφορά του σχολείου Hill. Στις 19 Ιουνίου 1882 πεθαίνει ο J. Hill και το 1884 η Fr. Hill. Η Μπέσση Μάσσων1 διηύθυνε το σχολείο ως το 1918.

Από τη σχολική χρονιά 1865-66 και ουσιαστικά από το 1867 με την αποχώρηση της Fr. Hill, το σχολείο λειτουργεί με την επωνυμία "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" και με διευθύντριες την Αικατερίνη Χρηστομάνου (Λασκαρίδου) και την Καλλιόπη Κεχαγιά. Η λειτουργία του σχολείου αυτού έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, πρώτα γιατί εφαρμόστηκαν σ' αυτό προγράμματα που στηρίζονταν σε νέες παιδαγωγικές βάσεις, και ύστερα γιατί εμφανίζονται στο προσκήνιο των εκπαιδευτικών πραγμάτων και αρχίζουν τη δράση τους δυο ελληνίδες εκπαιδευτικοί που θα διαδραματίσουν στο εξής σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης και, πιο γενικά, στον αγώνα για τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης των γυναικών στην Ελλάδα2. Στα 1869 το "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" περιλάμβανε τα παρακάτω τμήματα: α) Νηπιαγωγείο, β) Προκαταρκτικό σχολείο (συνδιδακτικό), γ) Ελληνικό σχολείο (πλήρες) και δ) δυο γυμνασιακές τάξεις (Δ' και E' )3. Η διάρθρωση των βαθμίδων του σχολείου αυτού που περιλαμβάνει εκτός από Ελληνικό Σχολείο και γυμνασιακές τάξεις δείχνει καθαρά ότι πρωτοστατεί στην κίνηση για ανώτερη εκπαίδευση των Ελληνίδων. Τη σχολική χρονιά 1869-1870 φοιτούν σ' αυτό 132 μαθήτριες "τρόφιμοι", "ημιτρόφιμοι" και "εξωτερικαί"4. Από τις 29 "τρόφιμες" μαθήτριες της χρονιάς αυτής οι 10 κατάγονταν από τη Μακεδονία, 6 από την Αθήνα, 5 από τα νησιά, 2 από την Πάτρα, 2 από τα Γιάννενα, 2 από την Κωνσταντινούπολη, 1 από τη Θράκη και 1

——————————————

1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ 3.

2 Βλ. σχετικά στις σ. 306 κ.ε. αυτής της εργασίας.

3. Ε. Ασώπιος, "Πολιτειογραφικά...", ό.π., σ. 364.

4. Αικ. Χρηστομάνου, Έκθεσις περί του Ελληνικού Παρθεναγωγείου κατά το σχολικόν έτος 1869-1870, Αθήναι 1870, σ 7.

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/208.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

από την Ενετία1. Η σύνθεση δείχνει ότι το "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" είχε αποκτήσει φήμη και στον απόδημο ελληνισμό2.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" είχε και τάξεις γυμνασιακές. Μαζί με το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης είναι τα πρώτα Παρθεναγωγεία που προσφέρουν στις μαθήτριες εκπαίδευση ανώτερη από το Ελληνικό Σχολείο. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι διδάσκουν και στις γυμνασιακές τάξεις οι διευθύντριες του σχολείου Χρηστομάνου και Κεχαγιά, που με την ανώτερη μόρφωσή τους3 έγιναν οι πρώτες ελληνίδες εκπαιδευτικοί Μέσης Παιδείας. Ως τώρα είδαμε ότι οι δασκάλες δίδασκαν μόνο στην προκαταρκτική τάξη του Ελληνικού Σχολείου, ενώ στις ανώτερες τάξεις δίδασκαν "Ελληνοδιδάσκαλοι" και καθηγητές γυμνασίων. Στο "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον", η Χρηστομάνου και η Κεχαγιά διδάσκουν Φυσική, Γεωγραφία και Ιστορία στις τάξεις του Ελληνικού και στις γυμνασιακές4. Η Καλ. Κεχαγιά αποχώρησε νωρίς από τη διεύθυνση του σχολείου5 και τη λειτουργία του συνέχισε η Αικ, Χρηστομάνου, που από το 1880 άρχισε να διδάσκει στο σχολείο της σύμφωνα με τη Φροβελιανή μέθοδο, να εκπαιδεύει "Φροβελιανούς νηπιαγωγούς"

——————————————

1. Αικ. Χρηστομάνου, ό.π., σ. 8.

2. Α.Π.Κ., "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον Αικατερίνης Αασκαρίδου", Εστία, τ. ΚΔ', αρ. 606, 9 Αυγούστου 1887, σ. 513.

3. Η Αικ. Χρηστομάνου (1842-1916) γεννήθηκε και σπούδασε στη Βιέννη. Η Καλ. Κεχαγιά (1839-1905) γεννήθηκε στην Προύσσα, και σπούδασε στα Παρθεναγωγεία Hill και Αρσάκειο στην Αθήνα, και στη συνέχεια στο Λονδίνο. Επισκέφθηκε διάφορα σχολεία σε πολλές χώρες της Ευρώπης. (Στ. Βουτυράς, Καλλιόπη Κεχαγιά (1839-1905), Αθήναι 1925, σ. 8).

4. Αικ. Χρηστομάνου, ό.π., σ. 4.

5. Από το 1875 ως το 1888 η Καλ. Κεχαγιά διευθύνει το Ζάππειο Παρθεναγωγείο στην Κωνσταντινούπολη (Στ. Βουτυράς, ό.π., σ. 21). Για το έργο και την προσφορά της Κεχαγιά στο Ζάππειο Παρθεναγωγείο βλ. και "Καλλιόπη Κεχαγιά", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΘ', αρ. 842, 26 Ιουνίου 19Ο5, καθώς και Κ. Ξηραδάκη, Παρθεναγωγεία και δασκάλες..., ό.π., τ. A', σ. 39-43.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/209.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 17 Αικατερίνη Λασκαρίδου

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/210.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

και να δίνει σχετικά διπλώματα1. Στα 1887 η Χρηστομάνου-Λασκαρίδου σταμάτησε, για οικογενειακούς λόγους, κάθε εκπαιδευτική δραστηριότητα. Η διάλυση του σχολείου της φαίνεται πως άφησε κενό στην αθηναϊκή κοινωνία, γιατί, όπως αναφέρεται σε σχετικό άρθρο της εποχής, "το Ελληνικόν Παρθεναγωγείον απετέλει οργανικόν μέρος της Πρωτευούσης της Ελλάδος και η απροσδόκητος κατάπαυσις της δράσεως αυτού, η αιφνιδία εξαφάνισίς του, μετέβαλλε την κατάστασιν των Αθηνών, ως θα μετέβαλλε την όψιν αυτών η εξαφάνισις μνημείου τινός"2.

Το "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" συνέχισε να λειτουργεί, από τον Σεπτέμβριο του 1887 και μετά, ως "Αστικόν Παρθεναγωγείον" με διευθύντρια την Ασπασία Σκορδέλλη3. Με τη νέα του διεύθυνση το Παρθεναγωγείο εγκατέλειψε την κατεύθυνση της Λασκαρίδου και προσανατολίστηκε προς τον τρόπο που λειτουργούσε ως τότε το Αρσάκειο4.

Μετά το 1870 άρχισε να αναπτύσσεται, σημαντικά στη χώρα μας η κίνηση για την αναμόρφωση και την επέκταση της Παιδείας γενικά. Η κίνηση αυτή εκδηλώνεται, όπως θα δούμε πιο αναλυτικά παρακάτω, με τη δραστηριότητα που αναπτύσσουν διάφορα φιλεκπαιδευτικά σωματεία, όπως ο "Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων", ο "Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος" και ο "Σύλλογος κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως"5. Οι γενικότερες μεταβολές που πραγματοποιήθηκαν στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας μετά τη μεταπολίτευση του 1862 και "η σχετική σταθερότητα της πολιτικής ζωής, κυρίως απ' το

——————————————

1. Βλ. σ. 177 αυτής της εργασίας.

2. Α.Π.Κ., "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον...", ό.π., σ. 513-514.

3. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 26, 20 Αυγούστου 1887.

4. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888 (τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση) και, κυρίως, Ασπ. Σκορδέλη, Κανονισμός του Αστικού Παρθεναγωγείου, Αθήναι 1888.

5. Βλ. σ. 306 αυτής της εργασίας.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/211.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 18

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/212.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1875, έδωσαν νέα ώθηση στην οικονομική άνοδο"1, με αποτέλεσμα να παρατηρείται μια σημαντική πρόοδος και στον τομέα της εκπαίδευσης.

Μετά το 1880 λειτουργούν στην Αθήνα τα παρακάτω Παρθεναγωγεία:

Σοφίας Σιμοπούλου. Το 1887 καθιέρωσε ξεχωριστή τάξη ραπτικής και κοπτικής, στην οποία μπορούσαν να φοιτήσουν και τελειόφοιτες άλλων Παρθεναγωγείων. Η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί μια από τις πρώτες ενδείξεις για κάποια επαγγελματική κατεύθυνση στα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η Καλλιρρόη Παρρέν, η οποία επισήμαινε συχνά την ανάγκη πρακτικής εκπαίδευσης των κοριτσιών, επιδοκιμάζει με ενθουσιασμό την πρωτοβουλία της σχολής Σιμοπούλου2.

Β. Γεννηματά. "Λύκειον και Παρθεναγωγείον". Το Λύκειο είναι σχολείο αποκλειστικά για αγόρια. Οι μαθήτριες φοιτούν στο Παρθεναγωγείο3.

Σοφίας Δημοπούλου. Σύμφωνα με πληροφορία του 1889 λειτουργεί "από ετών ήδη" το Παρθεναγωγείο αυτό με διευθύνουσα τη Βέρθα Τρίττεν4.

Ευρυδίκης Ιωαννίδου. Ιδρύθηκε στα 1889 από την "πρωτοβάθμιο διδάσκαλο κ. Ευρυδίκη Ιωαννίδου" και περιλάμβανε "νηπιαγωγείον, προκαταρκτικόν σχολείον και ανωτέρας τάξεις"5,

"Πρότυπον Ελληνικόν Παρθεναγωγειόν". Ιδρύθηκε το 1890 με πρωτοβουλία του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως", "προς μόρφωσιν μητέρων ευσεβών και οικοδεσποινών

——————————————

1. Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, "Θεμέλιο", Αθήνα 1976, σ. 100.

2. Βλ. σ. 278 αυτής της εργασίας. Το σχολείο Σιμοπούλου από το 1890 συγχωνεύθηκε με το αντίστοιχο σχολείο της Ασπ. Σκορδέλλη (Εφημερίς των Κυριών, έτ. Δ', αρ. 182, 7 Οκτωβρίου 1890).

3. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888 και 1889 (τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση).

4. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 121, 2 Ιουλίου 1889.

5. ό.π., έτ. Γ΄, αρ. 133, 24 Σεπτεμβρίου 1889.

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/213.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 19

ΕΙΚΟΝΑ 20

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/214.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

χρηστών"1. Πρώτη διευθύντρια του διετέλεσε η Καλ. Κεχαγιά. Μ. Βελλή. Άρχισε να λειτουργεί το 1891 και περιλάμβανε 4 τάξεις Ελληνικής2.

Φλ. Φουντονκλή και Ειρ. Πρινάρη. Ιδρύθηκε το 1893 με γερμανικά πρότυπα. Η Φλ. Φουντουκλή είχε μετεκπαιδευθεί στα Παιδαγωγικά στη Γερμανία3.

Σχολεία στην Ερμούπολη

Σύμφωνα με έκθεση του Γ. Γ. Παπαδόπουλου4 προς το Υπουργείο Παιδείας, το 1863 ο δήμος της Ερμούπολης συντηρούσε τρία σχολεία Δημοτικής Εκπαίδευσης για μαθήτριες και δύο για μαθητές. Παράλληλα λειτουργούσαν και αρκετά ιδιωτικά Δημοτικά Σχολεία5. Σχολεία "Μέσης εκπαιδεύσεως" χαρακτηρίζονται τα παρακάτω:

α) "Ανώτερον σχολείον κορασίων": "Σύγκειται εκ τριών τάξεων Ελληνικού Σχολείου και μιας γυμνασιακής, πλην δε του γενικού σκοπού της διδασκαλίας, συντελεί και εις παρασκευήν δημοδιδασκάλων"6. Ως τώρα, τόσο οι αναφορές στα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης γενικά, όσο και στο σχολείο αυτό ειδικότερα, μιλούσαν μόνο για τάξεις Ελληνικής. Έχουμε λοιπόν την πρώτη μαρτυρία για λειτουργία γυμνασιακής τάξης κοριτσιών. Η πρωτοβουλία προήλθε και πάλι από το δήμο της Ερμούπολης.

Οι μαθήτριες του σχολείου αυτού, παράλληλα με τη γενική

——————————————

1. "Κανονισμός του Προτύπου Ελληνικού Παρθεναγωγείου του υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Συλλόγου των Κυριών", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 226, 5 Σεπτεμβρίου 1890. Βλ. σχετικά και Εφημερίς των Κυριών, έτ. Δ', αρ. 161, 15 Απριλίου 1890 και αρ. 180, 23 Σεπτεμβρίου 1890.

2. Εφημερίς των Κυρίων, έτ. ς', αρ 272, 13 Σεπτεμβρίου 1892 και έτ. H', αρ. 358, 26 Ιουνίου 1894.

3. ό.π., έτ. Ζ', αρ. 313, 4 Ιουλίου 1893.

4. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Πανδώρα, τ. Ις', 1865-66, σ. 183-186 και 231-235.

5. ό.π., σ. 184-186.

6. ό.π., σ 233

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/215.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκπαίδευση, είχαν τη δυνατότητα "διδασκόμεναι ιδιωτικώς τα του Οδηγού", να δώσουν εξετάσεις στην ειδική επιτροπή και να πάρουν πτυχίο δασκάλας.

β) "Φιλελληνικόν Παιδαγωγείον Φρ. Ίλδνερ": Στα 1863 φοιτούσαν 193 μαθήτριες, δηλαδή: στο νηπιακό τμήμα 58 νήπια από 3-6 χρόνων, στο αλληλοδιδακτικό 108 μαθήτριες από 5-10 χρόνων και στο συνδιδακτικό 27 μαθήτριες από 8-12 χρόνων1.

γ) "Παρθενοτροφείον Αν. Μαγκάκη": Περιλαμβάνει Δημοτικό Σχολείο με 45 μαθήτριες και Ελληνικό με τρεις τάξεις και 37 μαθήτριες "καλώς ασκημένας, βέλτιον δε κατά τα γαλλικά"2.

Ο Δ. Πετρίδης, που επιθεώρησε τα σχολεία της Σύρου στα 1880, αναφέρει ότι ο δήμος της Ερμούπολης συντηρούσε τρία Δημοτικά Σχολεία αρρένων και πέντε θηλέων, από τα οποία δύο ήταν νηπιαγωγεία, καθώς και ένα "Ανώτερον Παρθεναγωγείον" με τέσσερις τάξεις3. Επισημαίνουμε εδώ τη χρήση του όρου Ανώτερο Παρθεναγωγείο, που στις δυο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα καθιερώνεται για τα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης.

Μετά το 1880 παρατηρείται μια κάθετη πτώση των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων στην Ερμούπολη. Η διεθνής οικονομική κρίση της δεκαετίας 1880-1890, είχε σοβαρό αντίκτυπο στη ζωή του μεγαλύτερου οικονομικού κέντρου της χώρας. Από το 1881 άρχισαν να κλείνουν τα ναυπηγεία, ενώ, δέκα χρόνια αργότερα, με τη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου, "κατεστραμμένη η Συριακή οικονομία θα δει τα κεφάλαια και τους εργάτες της να καταφεύγουν στην Αθήνα και στον Πειραιά"4. "Ο Φρ. Χίλδνερ πέθανε το 1883"5 και φαίνεται πως το σχολείο του, που είχε αρχίσει να παρακμάζει, διαλύθηκε. Για το Παρθεναγωγείο της Αν.

——————————————

1. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, ό.π.

2. ό.π., σ. 234.

3. Δ. Πετρίδης, "Περί των εν Σύρα σχολείων", Παρνασσός, τ. Ε', 1881, σ. 114.

4. K. Μοσκώφ, ό.π., σ. 199.

5. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, ό.π., σ. 536-537.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/216.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Μαγκάκη δεν έχουμε επίσης πληροφορίες μετά το 1880. Στα 1887 ακμάζει στην Ερμούπολη το Παρθεναγωγείο της Ζηνοβίας Καμπάνη που περιλάμβανε Φροβελιανό νηπιαγωγείο, τέσσερις τάξεις Δημοτικού και Ελληνικό Σχολείο με τέσσερις τάξεις1. Η πληροφορία πάντως πως το Παρθεναγωγείο της Καμπάνη "είναι το μόνον εν Σύρω όπερ αμιλλάται προς τα άριστα των Αθηνών"2, δείχνει ότι τα υπόλοιπα σχολεία της Ερμούπολης είχαν παρακμάσει ή διαλυθεί. Σε ανταπόκριση της Μ. Βοηκλή από την Ερμούπολη διατυπώνονται πικρά παράπονα για την κατάσταση της γυναικείας εκπαίδευσης: "Είναι δυσχερές ίσως να πιστευθή πόσον υστερούμεν εις τούτο εν Ερμουπόλει εν μια των πρωτίστων Ελληνικών πόλεων". Στην Ερμούπολη όχι μόνο πρόοδος της γυναικείας εκπαίδευσης δεν παρατηρείται, αλλά αντίθετα υπάρχει "οπισθοχώρησις", γιατί στο Ανώτερο Παρθεναγωγείο του δήμου, που ήταν "ισόβαθμο" με το Αρσάκειο, "προ ολίγων ετών κατηργήσαμεν την μεγάλην τάξιν την κυρίως γυμνασιακήν, περιωρίσαμεν το σχολείον επί το στενώτερον και οικονομικώτερον". Οι γονείς λοιπόν που ήθελαν να δώσουν στις θυγατέρες τους κάποια ανώτερη εκπαίδευση αναγκάζονταν "να στέλλουσι τα τέκνα αυτών σπανιώτατα μεν εν Αθήναις, ως επί το πολύ δε -αιδώς λέγειν- εις τα Collegia των δυτικών μοναχών εν Τήνω, Νάξω ή Θήρα. Και ούτω αι Γαλλίδες μοναχαί ανατρέφουσι τας Ελληνίδας παρθένους, τα τέκνα ημών, ελλείψει Ελληνικών σχολείων". Έτσι, πολλοί γονείς υπέβαλαν αναφορά στο δήμαρχο της Ερμούπολης ζητώντας την επαναλειτουργία του Ανώτερου Παρθεναγωγείου3.

Τα παραπάνω δείχνουν καθαρά ότι, μετά το 1880, στην Ερμούπολη, παρατηρείται κάθετη πτώση της εκπαιδευτικής δραστηριότητας που έχει άμεση σχέση με την οικονομική παρακμή της

——————————————

1. Εφημερίς των Κυριών, έτ. A', αρ. 20, 19 Ιουλίου 1887 και έτ. Β', αρ. 73, 31 Ιουλίου 1888. Βλ. επίσης Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888 (τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση).

2. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 70, 10 Ιουλίου 1888.

3. Μ. Βοηκλή, "Η εκπαίδευσις των νεανίδων εν Ερμουπόλει", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 130, 3 Σεπτεμβρίου 1889.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/217.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 21

ΕΙΚΟΝΑ 22

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/218.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πόλης που πρωτοστάτησε στη γυναικεία εκπαίδευση αμέσως μετά την απελευθέρωση και συνέχισε να κρατά στον τομέα αυτό τη δεύτερη θέση μετά την Αθήνα.

Σχολεία σε άλλες πόλεις (Πειραιάς, Πάτρα)

Στον Πειραιά, η Σοφία Βαμβακάρη ίδρυσε, στα 1865, Παρθεναγωγείο, το οποίο αποτέλεσε τον "πυρήνα της ανωτέρας κορασιακής εκπαιδεύσεως των Πειραιέων" και περιελάμβανε, το 1888, τρία τμήματα : "το νηπιακόν (ένθα γίνεται διδασκαλία κατά το σύστημα του Froebel), το προκαταρκτικόν και το ανώτερον"1.

Στα 1888 λειτουργεί στον Πειραιά και το Παρθεναγωγείο της Ζωής Γκίκα2.

Εξάλλου, μετά το 1860 λειτουργούσαν στον Πειραιά και ιδιωτικά Δημοτικά Σχολεία για τα κορίτσια, όπως της Μ. Χατζηλαγουδάκη, της Όλγας Κούσκουρη και της Αγγελικής Μπαξεβάνογλου3. Ο δήμος του Πειραιά συντηρούσε επίσης αρχικά ένα Δημοτικό Σχολείο για κορίτσια4 και μετά το 1876 δύο5.

Στην Πάτρα αρχίζει επίσης να εκδηλώνεται, την εποχή αύτή, ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των κοριτσιών. Το 1874 "41 εκ των ευυπολήπτων πολιτών" της Πάτρας ζήτησαν από τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία να ιδρύσει Παρθεναγωγείο στην πόλη τους6. Το 1884 ο δήμος της Πάτρας προσέφερε για το σκοπό αυτό και "κατάλληλον οικοδόμημα"7, αλλά το Αρσάκειο της Πάτρας

——————————————

1. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888 (τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση).

2. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 69,3 Ιουλίου 1888.

3. Στ. Τζουμελέας, "Συνοπτική Ιστορία...", σ. 191.

4. Ειρ. Ασώπιος, Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1873, σ. 446.

5. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΚΔ', αρ. 856, 24 Δεκεμβρίου 1876, σ. 3001-3002.

6. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1874, Αθήναι 1875, σ. 12.

7 Πρακτικά... του έτους 1884-85, ό.π., σ 7.

Σελ. 218
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 199
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    διαφορετικό στόχο και προσφέρει ένα διαφορετικό είδος εκπαίδευσης. Το πρόγραμμα του δείχνει καθαρά ότι αποβλέπει στη "μόρφωση της γυναίκας", όπως την εννοούσαν την εποχή αυτή. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι ο αμέσως επόμενος στόχος. Για την πραγμάτωση του αυξάνονται τα χρόνια της φοίτησης σταδιακά από τρία σε τέσσερα το 18711, και σε πέντε το 1873, όπως και της Αθήνας, "διά να είναι ομοιόμορφος η εκπαίδευσις εις όλα τα Παρθεναγωγεία της Εταιρίας"2.

    Το Παρθεναγωγείο της Κέρκυρας αναγνωρίστηκε από το Υπουργείο (διάταγμα 24 'Απριλίου 1881) ως Διδασκαλείο του κράτους, ισότιμο με το Διδασκαλείο της Αθήνας3. Το 1871 φοιτούν 211 4 μαθήτριες, το 1880 245 5 και το 1889 283 6.

    Επιλεγόμενα

    Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ίδρυσε και συντηρούσε πλήρη σειρά Παρθεναγωγείων (Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Διδασκαλείο) στην Αθήνα, την Πάτρα και την Κέρκυρα, καθώς και πολλά Δημοτικά Σχολεία σε διάφορα μέρη της χώρας, αναπτύσσοντας μια σημαντική δράση για την εκπαίδευση της Ελληνίδας, σε μια εποχή που το κράτος δεν ιδρύει κανένα σχολείο για ανώτερη και επαγγελματική εκπαίδευση των γυναικών7. Εντούτοις η Φιλεκπαιδευτική

    ——————————————

    1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1871, Αθήναι 1872, σ. 10

    2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1873, Αθήναι 1874, σ. 12.

    3. Λεπτομέρειες για το περιεχόμενο του διατάγματος αυτού βλ. στη σ. 164 αυτής της εργασίας.

    4. Πρακτικά... 1871, ό.π., σ. 10.

    5. Πρακτικά... 1880, ό.π., σ. 13.

    6. Πεπραγμένα... 1888-89, ό.π., σ. 9.

    7. Ο Γ. Βιώνης παραθέτει γνώμες και σχόλια ξένων επισκεπτών, που αναγνωρίζουν και επαινούν την προσφορά της Εταιρείας (Γ. Βιώνης, Λόγος..., ό.π., σ. 34-40). και σε ελληνικά περιοδικά δημοσιεύονται, την ίδια εποχή, άρθρα που αναφέρονται στις δραστηριότητες της Εταιρείας. Με την ευκαιρία