Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 222-241 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/222.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η χρονική διάρκεια των σπουδών δεν ήταν ή ίδια σε όλα τα Παρθεναγωγεία. Το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έχει τον μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, με χρονική διάρκεια που ποικίλλει, από 4 μέχρι 6 χρόνια. Τα περισσότερα χρόνια το σχολείο αυτό λειτουργεί με 5 τάξεις1.

Στα άλλα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία η φοίτηση επίσης δεν είναι ομοιόμορφη· τα πιο πολλά λειτουργούν ως Ελληνικά Σχολεία με τρία χρόνια σπουδών. Μερικά έχουν απλώς "ανώτερες τάξεις", που μπορεί να είναι μία ή δύο τάξεις Ελληνικού Σχολείου. Από το 1863, στο Παρθεναγωγείο του δήμου της Ερμούπολης λειτουργεί μετά το Ελληνικό Σχολείο, και μια Γυμνασιακή τάξη και στο "Ελληνικό Παρθεναγωγείο" της Λασκαρίδου (1867 και εξής) δυο γυμνασιακές τάξεις.

Στόχοι και προγράμματα μαθημάτων

Σε γενικές γραμμές, πρωταρχικός στόχος της γυναικείας εκπαίδευσης θεωρείται η μόρφωση της "οικοδέσποινας". Το "Αστικό Παρθεναγωγείο" της Ασπασίας Σκορδέλλη επισημαίνει ότι "Η αγωγή εν αυτώ είναι μητρική και οικογενειακή, αφορώσα εις το να καταστήση τας παιδευομένας καλάς θυγατέρας και οικοδεσποίνας"2. Το "Λύκειον και Παρθεναγωγείον Β. Γεννηματά" τονίζει ότι "Πάση δυνάμει μεριμνώμεν να παρασκευάσωμεν τους μεν παίδας χρηστούς πολίτας, τα δε κοράσια φρόνιμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας"3. Στο Παρθεναγωγείο της Ζηνοβίας

——————————————

1. Βλ. σ. 151 αυτής της εργασίας.

2. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π. και Ασπ. Σκορδέλη, ό.π., σ. 4. Δικαιολογούνται, έτσι, οι αλλεπάλληλες εκδόσεις "Εγχειριδίων Οικιακής Παιδαγωγικής". Ένα από τα πιο γνωστά είναι του Αρ. Σπαθάκη, Οικιακή Παιδαγωγική ή Περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων προς χρήσιν των τε γονέων, και ιδίως της μητρός, των νηπιαγωγών και των εν τοις Παρθεναγωγείοις εκπαιδευομένων νεανίδων, Αθήναι 1889.

3. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/223.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Καμπάνη στην Ερμούπολη κύριος σκοπός είναι η μόρφωση των "κορασίων ως παρθένων, μητέρων και συζύγων"1.

Εξάλλου, από τα "διαφημιστικά φυλλάδια" των διαφόρων σχολείων φαίνεται καθαρά ότι δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα σε μαθήματα που εξυπηρετούν τους παραπάνω στόχους. Στο Παρθεναγωγείο της Ασπ. Σκορδέλλη "ασκούνται αι μαθήτριαι πρακτικώς εις τα της οικιακής οικονομίας και διοικήσεως"2, στου Β. Γεννηματά "πρός τοις άλλοις μαθήμασι διδάσκεται υποχρεωτικώς η Μαγειρική, η Ραπτική και τα Γαλλικά"3 και στης Σ. Δημοπούλου οι μαθήτριες "εξασκώνται εν γένει εις τα οικιακά έργα"4. Η "Οικιακή Οικονομία" και η "Παιδαγωγία" θεωρούνται ως τα "κατεπειγόντως αναγκαία μαθήματα διά την εντελή παίδευσιν των νεανίδων"5.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι σε δυο από τα σχολεία καταβάλλονται προσπάθειες για να δοθεί μια επαγγελματική κατεύθυνση. Στο Παρθεναγωγείο της Σ. Σιμοπούλου καθιερώθηκε, όπως είδαμε, από το 1887 μια ειδική τάξη κοπτικής - ραπτικής, όπου μπορούσαν να φοιτήσουν και απόφοιτες άλλων Παρθεναγωγείων6. Στο Παρθεναγωγείο της Ζ. Καμπάνη στην Ερμούπολη λειτουργούσε, στα 1888, ειδικό "τμήμα καλλιτεχνικής και πρακτικής σχολής"7.

Αποβλέποντας στη γενικότερη μόρφωση της "οικοδέσποινας", τα Παρθεναγωγεία της εποχής αυτής δίνουν ιδιαίτερη έμφαση

——————————————

1. Εφημερίς των Κυριών, έτ. A', αρ. 20,19 Ιουλίου 1887.

2. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

3. ό.π.

4. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 121, 2 Ιουλίου 1889.

5. Σχετικά εγχειρίδια που κυκλοφορούν την εποχή αυτή: Ξεν. Ζυγούρας, Ελληνική Οικιακή Οικονομία, θεωρητική και πρακτική. Συνταχθείσα προς χρήσιν των απανταχού Ελληνικών Παρθεναγωγείων, Κωνσταντινούπολις 1875· Σ. Λεοντιάς, Οικιακή Οικονομία προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων [Πέραν Κωνσταντινουπόλεως], 1887.

6. Βλ. σ. 212 αυτής της εργασίας.

7. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/224.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σε μαθήματα όπως οι ξένες γλώσσες, η μουσική, η ζωγραφική και ο χορός. Στο "Ελληνικό Παρθεναγωγείο" της Αικ, Λασκαρίδου "πλην της Γαλλικής διδασκόμενης υπό Γάλλου και Γαλλίδος, διδάσκεται και η Αγγλική υπό Άγγλου και Αγγλίδος"1. Στο Παρθεναγωγείο Δ. Σουρμελή διδάσκονται στα 1869 τρεις ξένες γλώσσες: Γαλλικά, Αγγλικά και Ιταλικά2, και στο "Αστικό Παρθεναγωγείο" της Ασπ. Σκορδέλλη "η Γαλλική γλώσσα διδάσκεται εις όλας τας τάξεις απ' αυτού του νηπιαγωγείου, διακεκριμένη δε παιδαγωγός Γερμανίς ή Ελβετίς ειδήμων της Γαλλικής διευθύνει τα της αγωγής και συμπεριφοράς"3. Στο Παρθεναγωγείο της Σ. Δημοπούλου οι μαθήτριες διδάσκονταν "την Γαλλικήν και Γερμανικήν και άριστα την μουσικήν και ζωγραφικήν"4. Όπως φαίνεται καθαρά από τα παραπάνω, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διδασκαλία της Γαλλικής. "Δεν υπάρχει κάτοικος των Αθηνών μη επιθυμών να μάθη χείρον ή βέλτιον την γλώσσαν αυτήν" γράφει ο Μ. Π. Βρετός5.

Σε κανένα πρόγραμμα μαθημάτων ή εξετάσεων δεν περιλαμβάνεται το μάθημα της γυμναστικής6. Μοναδική ίσως εξαίρεση αποτέλεσε το σχολείο της Λασκαρίδου, στο οποίο διδασκόταν "η εις το γυναικείον φύλον πρέπουσα γυμναστική"7. Βέβαια, στο αναλυτικό πρόγραμμα των μαθημάτων, που δίνει η ίδια η Λασκαρίδου για τη χρονιά 1869 - 70, δεν γίνεται, αναφορά στη 

——————————————

1. E. Ασώπιος, "Πολιτειογραφικά...", ό.π., σ. 364.

2. ό.π., σ. 368.

3. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

4. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 121, 2 Ιουλίου 1889.

5. Μ.Π. Β[ρετός], "Οι νεώτεροι Έλληνες", Εθνικόν Ημερολόγιον 1865, σ. 73.

6. Στη νομοθεσία του 1834 για τη Δημοτική Εκπαίδευση καθορίζεται με σαφήνεια, ότι "εις κορασίων σχολεία θέλει γίνεσθαι γύμνασις εις γυναικεία εργόχειρα" (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', σ. 1). To ίδιο πνεύμα επικρατεί και αργότερα, αφού σε διάταγμα του 1882 τονίζεται ότι στα Παρθεναγωγεία "αντικαθίσταται" η γυμναστική "δια της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων" (Στ. Παρίσης, ό.π., τ. A', σ. 434).

7. Ε. Ασώπιος, ό.π., σ. 364.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/225.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 23

ΕΙΚΟΝΑ 24

ΕΙΚΟΝΑ 25

ΕΙΚΟΝΑ 26

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/226.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Γυμναστική1, κατοπινές όμως μαρτυρίες φανερώνουν πως γρήγορα άρχισε να διδάσκεται το μάθημα αυτό2.

Η πρωτοβουλία της Λασκαρίδου να συμπεριλάβει στο πρόγραμμα μαθημάτων και τη γυμναστική των κοριτσιών, δείχνει καθαρά το "προοδευτικό" πνεύμα του σχολείου αυτού. Στα άλλα Παρθεναγωγεία το μάθημα της γυμναστικής άρχισε να διδάσκεται από το 1890 και μετά3. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι εκδρομές των μαθητριών άρχισαν γύρω στα 1888: "Ηθέλομεν ευχαρίστως ονομάσει πρόοδον", γράφει ή Κ, Παρρέν, "την και παρ' ημίν εισαχθείσαν συνήθειαν των κατά τας ημέρας ταύτας της ανοίξεως εκδρομών των διωργανουμένων υπό των διευθυντριών των δημοτικών Παρθεναγωγείων"4.

Παράλληλα με τη μόρφωση της "οικοδέσποινας", όλα σχεδόν τα Παρθεναγωγεία φρόντιζαν την εποχή αυτή να προετοιμάσουν τις μαθήτριες έτσι που να έχουν τη δυνατότητα, όσες ενδιαφέρονταν, να δώσουν εξετάσεις για το δίπλωμα της δασκάλας. To Παρθεναγωγείο του δήμου της Ερμούπολης "πλην του γενικού σκοπού της διδασκαλίας συντελεί και εις παρασκευήν δημοδιδασκάλων"5. Ως το 1880 οι απόφοιτες του Ελληνικού Παρθεναγωγείου της Λασκαρίδου "δύνανται αρμοδίως να λάβωσι πτυχίον δημοδιδασκάλου"6. Μετά το 1880 η Λασκαρίδου εκπαιδεύει στο σχολείο της, όπως αναφέρθηκε ήδη, "Φροβελιανές" νηπιαγωγούς, Στο Παρθεναγωγείο της Ασπ. Σκορδέλλη "η διδασκαλία γίνεται κατά το υπό του Υπουργείου εγκεκριμένον διά τας τάξεις του

——————————————

1. Αικ. Χρηστομάνου, ό.π., σ. 4-5.

2. Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτ. Γ', 1887, σ. 287, όπου περιγράφονται οι εξετάσεις των μαθητριών της Λασκαρίδου στη Γυμναστική.

3. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Δ', αρ. 170, 17 Ιουνίου 1890 "εξετάσεις Παρθεναγωγείων Ασπασίας Σκορδέλλη" και έτ. E', αρ. 217, 16 Ιουνίου 1891 "εξετάσεις Παρθεναγωγείου Χιλλ".

4. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 113, 7 Μαΐου 1889.

5. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ 233.

6. Ε. Ασώπιος, ό.π., σ. 364.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/227.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Αρσακείου πρόγραμμα"1. Στο Σχολείο της Σοφίας Βαμβακάρη στον Πειραιά "εις τας δύο ανωτέρας τάξεις διδάσκονται υπό του κ. Μ. Βρατσάνου... η παιδαγωγική διδακτική και μεθοδολογία, γίνονται δε και πρακτικαί εν τω προτύπω ασκήσεις χάριν των εφιεμένων να καθιερώσιν εις το υψηλόν της διδασκαλίας έργον"2.

Το ενδιαφέρον για την εκπαίδευση που εξασφαλίζει στη γυναίκα και μια επαγγελματική διέξοδο, τη μοναδική για την εποχή αυτή, φαίνεται πως γίνεται όλο και πιο πλατύ με αποτέλεσμα, στα 1892 να επεκταθεί, όπως είδαμε, το δικαίωμα για την εκπαίδευση της δασκάλας σε όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία ενώ, ως τότε, αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας3.

Το ενδιαφέρον για "πληρέστερη" εκπαίδευση των κοριτσιών εκδηλώνεται και με την ίδρυση γυμνασιακών τάξεων στα σχολεία του δήμου της Ερμούπολης και της Αικ. Λασκαρίδου στην Αθήνα. Αρχικά η ελληνική κοινωνία είδε με δισταγμό μια τέτοια προσπάθεια, πράγμα που αποδεικνύει το γεγονός ότι τη χρονιά 1869-70 στο σχολείο της Λασκαρίδου δεν λειτούργησε ή Ε' τάξη (η δεύτερη γυμνασιακή δηλαδή) από έλλειψη μαθητριών4.

Στη Σκύρο, το 1867, δυο μαθήτριες, η Μ. Κομνηνού και η Κ. Σκουλουδάκη, δίνουν εξετάσεις στο Ελληνικό Σχολείο των αγοριών και πετυχαίνουν. Το Υπουργείο όμως δεν εγκρίνει την εγγραφή τους, γιατί, όπως τονίζεται στη σχετική εγκύκλιο προς τον διευθυντή του Ελληνικού Σχολείου Σκύρου, "Η εξέτασις των κορασίων τούτων εγένετο παρ' υμών ατόπως και παρανόμως, καθ' ότι εις τας δοκιμαστηρίους εξετάσεις υπάγονται μόνον οι θέλοντες να καταταχθώσιν εις τα Ελληνικά σχολεία, περιττόν δε μας φαίνεται

——————————————

1 Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

2. ό.π. και Μ. Βρατσάνος ("Λόγος κατά την έναρξιν των εξετάσεων του Παρθεναγωγείου της κ. Σοφίας Βαμβακάρη εν Πειραιεί"), Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτ. Β', 1885, σ. 261.

3. Βλ. σ. 166 αυτής της εργασίας.

4. Αικ Χρηστομάνου, ό.π., σ. 4.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/228.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

να σάς παρατηρήσωμεν ότι κοράσια δεν δύνασθε να έχητε μαθητάς"1. Έτσι, οι δυνατότητες για μια ανώτερη εκπαίδευση περιορίζονται στις κοπέλες των μεγάλων αστικών κέντρων, όπου λειτουργούν Παρθεναγωγεία.

Μετά το 1890, χρονιά που το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δεχτηκε την πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή, τα Παρθεναγωγεία αρχίζουν να δημιουργούν γυμνασιακές τάξεις. Το Σχoλείο Ασπ. Σκορδέλλη - Σ. Σιμοπούλου λειτουργεί, σύμφωνα με ανακοίνωσή του, από το 1890 ως "πλήρες Γυμνάσιον θηλέων"2.

Η αυστηρή και αρνητική, στα περισσότερα σημεία, κριτική των επιθεωρητών σχετικά με την εκπαίδευση και το έργο της δασκάλας αναφέρθηκε στο κεφάλαιο που γίνεται λόγος για τη λειτουργία του Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας3. Αλλά και η κριτική που αφορά το υπόλοιπο πρόγραμμα των Παρθεναγωγείων δεν είναι ευνοϊκή.

Ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος διατυπώνει την άποψη ότι "αι πρακτικώς ωφέλιμοι γνώσεις εν γένει ελλείπουσιν" και διδάσκονται "περιττά τινα και σχολαστικά και άσκοπα"4. Ο "ψευδοφραγκισμός" και η "ξενόζηλος επίδειξις" που επικρατεί στη διδασκαλία πολλών μαθημάτων είναι τα σημαντικότερα μειονεκτήματα της εκπαίδευσης των κοριτσιών: "Ο προς την μάθησιν ξένων γλωσσών ζήλος και μάλιστα της Γαλλικής, δεν πηγάζει εκ φιλομαθείας, αλλ' έκ τινος ροπής προς ξενόζηλον επίδειξιν και ψιττακισμόν"5. Ο ίδιος επισημαίνει, σχετικά με την καλλιτεχνική αγωγή της Ελληνίδας, ότι "επ' ουδενός στοιχείου στηριζομένη αποβαίνει δαπανηρά τις και επιδεικτική ματαιοπονία" και ότι "και αυτά τα λεγόμενα εργόχειρα και προ πάντων τα ποικίλματα, ων πολλάκις

——————————————

1. Αλ. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση..., τ. A', σ. 208.

2. Βλ Πλάτων, τ. ΙΒ', 189ο, σ. 318 και Εφημερίς των Κυρίων, έτ αρ. 197, 27 Ιανουαρίου 1891.

3. Βλ. σ. 159-160 αυτής της εργασίας.

4. Γ. Γ Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 27.

5. ό.π.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/229.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

κακόζηλα σχέδια εισάγονται, ου μόνον του σκοπού αποτυγχάνουσιν, αλλ' είναι νέα αφορμή ματαίας αναλώσεως χρόνου και επιδεικτικής πολυτελείας"1. Ο Λ. Μελάς εκφράζει την ευχή να γίνει η εκπαίδευση των μαθητριών "όσον ένεστιν εμβριθεστέρα και παιδαγωγικοτέρα, ήττον δε επιδεικτική και επιπόλαιος"2. Ο Κ, Ξανθόπουλος επιμένει κυρίως στα μειονεκτήματα της "καλλιτεχνικής" εκπαίδευσης και πιο ειδικά της διδασκαλίας της μουσικής και του χορού, που προτείνει να αντικατασταθεί με το μάθημα της γυμναστικής3. Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι ούτε οι επιστήμες διδάσκονταν συστηματικά στα Παρθεναγωγεία, ούτε όμως και οι δεξιότητες που ήταν απαραίτητες για τη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών.

Είναι, λοιπόν, φανερό ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών κυριαρχείται από τα ιδιωτικά σχολεία, αφού ένα μόνο σχολείο, το Αρσάκειο, συντηρεί η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία με επιχορήγηση της πολιτείας και μόνον ένας δήμος του κράτους, η Ερμούπολη, ίδρυσε "Ανώτερο Παρθεναγωγείο" για τις μαθήτριες.

Τα δίδακτρα στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία είναι πολύ ακριβά και, επομένως, είναι δύσκολο να φοιτήσουν σ' αυτά μαθήτριες από μη προνομιούχα κοινωνικά στρώματα. Στα 1888, οι εσωτερικές μαθήτριες του Παρθεναγωγείου Hill πληρώνουν 115 δραχμές το μήνα, της Σκορδέλλη 110 και του Γεννηματά 100 δραχμές4. Την ίδια εποχή ο μισθός μιας δασκάλας είναι συνήθως 80 ή 100 δραχμές περίπου και μόνο για τις πρωτοβάθμιες φτάνει στις 140 δραχμές3. Ο θεσμός των "ημισύσσιτων" και των εξωτερικών 

——————————————

1. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 28

2. Λ. Μελάς, Παιδαγωγικόν Εγχειρίδιον προς χρήσιν των παιδαγωγούντων, Αθήναι 1871, σ. κ'.

3. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση Εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ. 273.

4. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.

5. Σπ. Λάμπρος, ό.π., σ. 116.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/230.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθητριών, που καταβάλλουν χαμηλότερα δίδακτρα1, διευκόλυνε μόνο τις κοπέλες που κατοικούσαν στις μεγάλες πόλεις όπου λειτουργούσαν Παρθεναγωγεία. Επομένως, τα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης εξυπηρετούσαν βασικά τις κοπέλες "των ευπορωτέρων οικογενειών". Όσες δεν είχαν οικονομική άνεση φρόντιζαν να εξασφαλίσουν κάποια υποτροφία για το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και ορισμένες σπούδαζαν στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία με μεγάλες στερήσεις και ταλαιπωρίες.

Για όλους αυτούς τους λόγους, από το 1870 και εξής, αρχίζουν οι πρώτες προσπάθειες για μια συνολική συνειδητοποίηση των γυναικών, με την ίδρυση "Συλλόγου υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως", την έκδοση περιοδικών και εφημερίδας και με κύριες διεκδικήσεις για πιο πλατιά εκπαίδευση και περισσότερες δυνατότητες για εργασία.

Στατιστικά στοιχεία

α) Δημοτική Εκπαίδευση. Τα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών αυξάνονται αισθητά, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Το 1879 στην Αθήνα λειτουργούν τρία δημόσια σχολεία αρρένων και τέσσερα θηλέων2. Το 1885 ο δήμος της Αθήνας συντηρεί στην πόλη και τα περίχωρα 14 σχολεία αρρένων και 15 θηλέων3. Στην Ερμούπολη, επίσης, ο δήμος συντηρεί, το 1880, τρία Δημοτικά Σχολεία αρρένων και πέντε θηλέων (από τα οποία τα δύο είναι νηπιαγωγεία)4.

Η αντίθετη ακριβώς κατάσταση επικρατεί όμως στις επαρχίες της χώρας, όπως φαίνεται καθαρά από την έκθεση του υπουργού Παιδείας A. Αυγερινού για το 1869:

——————————————

1. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυρίων, 1888, ό.π.

2. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879, Αθήναι 1881, σ. 55.

3. Δελτίον της Εστίας, αρ. 450, 11 Αυγούστου 1885, σ. 2.

4. Δ. Πετρίδης, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ. 114.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/231.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"Εις τα σχολεία των κορασίων, των οποίων την σύστασιν και αύξησιν παντί τρόπω επισπεύδει το Υπουργείον, ου προΐσταμαι, φαίνονται όχι τόσον πρόθυμοι οι χωρικοί μάλιστα δήμοι, διότι παρεκτός των κυριωτέρων κωμοπόλεων, και ιδίως των πρωτευουσών των νομών, όπου η διδασκαλία των κορασίων προβαίνει και ακμάζει, οι λοιποί των δήμων, ή δεν συνιστώσι παρ' αυτοίς σχολεία κορασίων, ή δεν στέλλουσι τα κοράσιά των εις τα υπάρχοντα τοιαύτα, διότι αι πατροπαράδοτοι προλήψεις παριστώσι την εκπαίδευσιν του γυναικείου φύλου ασυμβίβαστον προς την αυστηρότητα των αρχαίων ηθών, αποτρέπουσι τους πλείστους των γονέων του ν' απασχολώσι τα κοράσια αυτών, συμμεριζόμενα συνήθως τας οικιακάς και αγροτικάς εργασίας των γονέων, προς εκμάθησιν γραμμάτων"1.

Την ίδια εικόνα μας παρουσιάζουν και οι εκθέσεις των επιθεωρητών.

Ο Χ. Παπαμάρκος αναφέρει ότι το 1883 στην Κέρκυρα "Το θήλυ φύλον ουδαμώς ουδαμού φοιτά εις τα σχολεία. Είναι σύμπαν εντελώς απαίδευτον και αγράμματον"2. Ο Ν. Πολίτης διαπιστώνει ότι "Η εκπαίδευσις των θηλέων καθυστερεί δυστυχώς και εν τη επαρχία Βώλου, σφόδρα δε δυσανάλογος είναι ο αριθμός των σχολείων των θηλέων συγκρινόμενος προς τον των αρρένων. Οι κάτοικοι της επαρχίας, οι άλλως μετά πολλού ζήλου και προθυμίας επιζητούντες την βελτίωσιν της εκπαιδεύσεως, ολιγωρούσι προκειμένου περί των κορασίων των, ουδ' αναγνωρίζουσι προσηκόντως την ανάγκην πλήρους και συστηματικής εκπαιδεύσεως αυτών"3.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 1879 τα ποσοστά του αναλφαβητισμού για τους άνδρες ήταν 69%, για τις 

——————————————

1. Α. Αυγερινός, "Έκθεσις προς την Α.Μ. τον Βασιλέα και πίναξ καταστατικός της Δημοτικής εκπαιδεύσεως κατά το 1869", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IH', αρ. 759, 30 Δεκεμβρίου 1870, σ. 2251.

2. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών [Αθήναι] 1885, σ. 22.

3. Εκθέσεις... επιθεωρητών, ό.π., σ. 74.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/232.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυναίκες 93%. Οι περισσότερες "εγγράμματες" γυναίκες κατοικούσαν στις εξής επαρχίες: Αττικής (29%), Σύρου (28%), Τήνου (22%). Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι σε 17 δήμους της χώρας δεν υπήρχε "ουδεμία γυνή εγγράμματος"1. Εξάλλου, σε 100 παιδιά ηλικίας 5 ως 10 χρόνων φοιτούσαν στα Δημοτικά Σχολεία αρρένων 55, ενώ στα αντίστοιχα σχολεία των κοριτσιών μόνο 142.

Όπως φαίνεται και στον Πίνακα 21 σε τρεις μόνο επαρχίες, της Σύρου, της Κέρκυρας και της Αττικής, φοιτούν στα Δημοτικά Σχολεία το 57 - 70% από τα κορίτσια ηλικίας 5-10 χρόνων, σε 22 επαρχίες το ποσοστό αυτό είναι πολύ πιο κάτω από το μισό (34 - 10%) και σε 34 επαρχίες είναι κατώτερο από το 10%. σε τέσσερις επαρχίες δεν λειτουργεί κανένα σχολείο θηλέων.

Στην Αθήνα το ποσοστό των μαθητριών που φοιτούν στα Δημοτικά Σχολεία ξεπερνά το αντίστοιχο ποσοστό των αγοριών. Πιο συγκεκριμένα, στα 1879, λειτουργούν συνολικά 62 Δημοτικά Σχολεία, δημόσια και ιδιωτικά, στα οποία φοιτούν 5.698 μαθητές και μαθήτριες, δηλαδή:

                            Μαθητές Μαθήτριες

Δημόσια σχολεία      815     1.040

Ιδιωτικά σχολεία    1.845     1.998

Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 1879, στην πόλη της Αθήνας υπήρχαν 3.979 αγόρια στην ηλικία των μαθητών των Δημοτικών Σχολείων και 3.700 κορίτσια. Επομένως, στα Δημοτικά Σχολεία τα αγόρια φοιτούσαν σε ποσοστό 67% και τα κορίτσια σε ποσοστό 82%3.

Ακόμα, το 1880, στα δημόσια και ιδιωτικά Δημοτικά Σχολεία της Ερμούπολης φοιτούν 1.400 αγόρια και 1.512 κορίτσια4.

——————————————

1. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879, σ. 34.

2. ό.π., σ. 36.

3. ό.π., σ. 55.

4. Γ. Πετρίδης, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ. 114.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/233.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών
ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΙ: 1861-1893  233

ΠΙΝΑΚΑΣ

21

Αναλογία

μαθητριών

Δημοτικών

Σχολείων "επί 100 παιδίων

θηλέων

ηλικίας 5-10 ετών"

(1879)*

Επαρχία

μαθήτριες

Επαρχία

μαθήτριες

Επαρχία μαθήτριες

Επαρχία

μαθήτριες

Σύρου

70

Ιθάκης

16

Γυθείου

8

Μαντινείας

4

Κέρκυρας

61

Άνδρου

14

Καρυστίας

8

Μεγαλοπόλεως

4

Αττικής

57

Μεγαρίδας

13

Κυνουρίας

8

Ναυπακτίας

4

Σπετσών

34

Πάλλης

13

Γορτυνίας

7

Βάλτου

3

Κέας

28

Παρνασσίδας 13

Ηλείας

7

Λακεδαίμονος

3

Μήλου

28

Αιγίνης

12

Ολυμπίας

7

Μεσσήνης

3

Ύδρας

24

Θήρας

12

Πυλίας

7

Επιδ. Λιμηράς

2

Κραναίας

22

Τριφυλίας

12

Φθιώτιδας

7

Καλαβρύτων

2

Τήνου

21

Ξηροχωρίου

11

Λευκάδας

6

Οιτύλου

2

Μεσολογγίου

21

Ζακύνθου

10

Τριχωνίας

6

Ευρυτανίας

1

Πατρών

20

Θηβών

9

Κορινθίας

5

Δωρίδας

0

Σκοπέλου

20

Καλαμών

9

Κυθήρων

5

Μέσσης

0

Άργους

17

Λεβαδείας

9

Λοκρίδας

5

Όρους

0

Ναυπλίας

17

Νάξου

9

Παξών

5

Σάμης

0

Αιγιαλείας

16

Χαλκίδας

9

Βονίτσ. & Ξηρομ

4

Δ ι' όλον το Κράτος

14

ΠΗΓΗ : * Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879, έκδ.Υπουργείου Εσωτερικών, Αθήναι1881, σ. 36 .

 

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/234.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Είναι λοιπόν προφανές ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών έχει άμεση σχέση με την αστική συγκέντρωση, όπως και κατά την προηγούμενη περίοδο.

Ο Πίνακας 22 δείχνει τη σχέση αυτή, όπως διαμορφώνεται στην περίοδο που εξετάζουμε. Ο βαθμός αστικοποίησης προσδιορίζεται και πάλι με βάση τον πληθυσμό της μεγαλύτερης πόλης του νομού.

Την πρώτη θέση σε αριθμό σχολείων και μαθητριών συνεχίζουν να έχουν οι Κυκλάδες και ακολουθεί ο νομός Αργολίδας σε αριθμό μαθητριών. Νομίζουμε πως δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι στο νομό αυτόν υπάρχουν, την εποχή αυτή, πέντε από τις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας: το Ναύπλιο με πληθυσμό 3.958 κατοίκους, το Άργος με 8.981, οι Σπέτσες με 8.443, η Ύδρα με 7.380 και ο Πόρος με 6.0351.

Η πιο μεγάλη συνάφεια αστικής συγκέντρωσης και Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών παρατηρείται στην ιδιωτική εκπαίδευση. Ενώ δηλαδή τα δημόσια σχολεία, όπως φαίνεται από τους αναλυτικούς καταλόγους του A. Αυγερινού, είναι μοιρασμένα στις επαρχίες κάθε νομού, με πιο μεγάλα ποσοστά βέβαια στις μεγάλες πόλεις, τα ιδιωτικά σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στα μεγάλα αστικά κέντρα και κυρίως στην Αθήνα. Πιο συγκεκριμένα, τα 43 ιδιωτικά σχολεία του νομού Αττικής και Βοιωτίας, δηλαδή τα δύο τρίτα του συνόλου των ιδιωτικών σχολείων, βρίσκονται στην επαρχία της 'Αττικής, δηλαδή ουσιαστικά στην Αθήνα.

Το μοναδικό σχολείο του νομού Ευβοίας λειτουργεί στη Χαλκίδα, τα τρία από τα τέσσερα σχολεία του νομού Αχαΐας και Ήλιδας στην Πάτρα, από τα τρία σχολεία του νομού Αργολίδας στο Ναύπλιο δύο και στο Άργος ένα, ενώ στις Κυκλάδες και τα δέκα έξι σχολεία είναι συγκεντρωμένα στη Σύρο2.

Επομένως η Δημοτική Εκπαίδευση των κοριτσιών παρουσιάζει

——————————————

1. Μ. Χουλιαράκης, ό.π., σ. 45.

2. Α. Αυγερινός, ό.π., σ. 2252-2255.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/235.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Αστική συγκέντρωση και

Δημοτική Εκπαίδευση των κοριτσιών (1869)*

Πληθυσμός μεγα-

Δημόσια

εκπαίδευση

Ιδιωτική

εκπαίδευση

Νομός

λύτερης πόλης**

Σχολεία

Μαθήτριες

Σχολεία

Μαθήτριες

Αττικής, Βοιωτίας

44.510

17

1.196

43

1.216

Εύβοιας

6.447

9

818

1

40

Φθιώτιδας, Φωκίδας

4.873

8

723

-

-

Ακαρνανίας, Αιτωλίας

5.714

8

479

-

-

Αχαΐας, Ήλιδας

16.641

9

546

4

153

Μεσσηνίας

6.327

15

680

-

-

Λακωνίας

2.699

9

313

-

-

Αρκαδίας

7.020

12

512

1

73

Αργολίδας, Κορινθίας

8.981

13

1.491

-

-

Κυκλάδων

20.996

23

1.497

16

494

Κέρκυρας

15.452

5

-

1

~

Κεφαλληνίας

8.106

4

467

-

-

Ζακύνθου

17.516

1

102

-

-

Σύνολο

133

8.824

66

1.976

ΠΗΓΗ :

* A. Αυγερινός (υπουργός), "Έκθεσις προς την A.M. τον Βασιλέα και πίναξ καταστατικός της Δημοτικής εκπαιδεύσεως κατά το 1869", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 579, 30 Δεκεμβρίου 1870, σ. 2252-2255.

** Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, Διοικητική και Πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος 1821-1971, τ. A', μέρος II, EKKE, Αθήναι, σ. 38-48.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/236.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ιδιαίτερη άνθηση στους νομούς Κυκλάδων, Αργολίδας και Αττικής, και η Αθήνα και η Ερμούπολη αποτελούν τα κέντρα της ιδιωτικής εκπαίδευσης.

Τα προηγούμενα συμπεράσματα φαίνεται να μην ισχύουν για τα Επτάνησα, όπου ο αριθμός των σχολείων δεν είναι ανάλογος με τη μεγάλη αστική συγκέντρωση. Σημαντικό ρόλο παίζει οπωσδήποτε το γεγονός ότι οι νομοί Κέρκυρας, Κεφαλληνίας και Ζακύνθου είναι σε πληθυσμό οι μικρότεροι νομοί της χώρας1 και ότι η παλιά γαιοκτητική αριστοκρατία, που κυριαρχούσε στα νησιά αυτά, και κυρίως στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, ανέθετε την εκπαίδευση των κοριτσιών κυρίως σε ιδιωτικούς δασκάλους ή σε ξένα ιδιωτικά σχολεία2.

Συνολική εικόνα της εξέλιξης της Δημοτικής Εκπαίδευσης από το 1862 ως το 1879, μας δίνει ο πίνακας 23.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 23, οι μαθήτριες αντιπροσωπεύουν το ένα πέμπτο περίπου του αριθμού των μαθητών. Η διαφορά αυτή είναι σημαντική, αν πάρουμε υπόψη μας ότι η Δημοτική Εκπαίδευση ήταν υποχρεωτική και για τα δύο φύλα3. Η διαφοροποίηση που παρουσιάζεται επομένως στους αριθμούς των σχολείων αρρένων - θηλέων και των μαθητών και μαθητριών της Δημοτικής Εκπαίδευσης, ερμηνεύεται μόνον αν θεωρήσει κανείς

——————————————

1. Μ. Χουλιαράκης, ό.π., σ. 38-48.

2. Σχετικά με την εξέλιξη της εκπαίδευσης στα Επτάνησα βλ. A.M. Ιδρωμένος, "Περί της εν Ιονίοις νήσοις εκπαιδεύσεως από της εις τους Ενετούς υποταγής μέχρι της εθνικής αυτών αποκαταστάσεως", Αττικόν Ημερολόγιον, 1874, σ. 198-237· Σπ. Δε Βιάζης, "Η εκπαίδευσις εν Επτανήσω", Εθνική Αγωγή, περίοδος Β', τ. A', 1904, σ. 6-23, 60-80 και 387-421· του ίδιου, "Η γυναικεία εκπαίδευσις εν Επτανήσω επί Αγγλικής Προστασίας", Ελληνική Επιθεώρησις, τ. H', 1915, σ. 519-520, 536-537, 559-560, 576, τ. Θ', 1916, σ. 9 και Σπ. Θεοτόκης, ό.π.

3. Για το λόγο αυτό, στα 1864, κατά τη συνεδρίαση της 31ης Αυγούστου 1864 της Εθνοσυνέλευσης προτείνεται η ρήτρα "αλλ' η Δημοτική Εκπαίδευσις είναι υποχρεωτική δι' αμφότερα τα φύλα" (Αλ. Δημαρας, Η μεταρρύθμιση..., ό.π., τ. Α', σ. 200).

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/237.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 23

Δημόσια και ιδιωτικά σχολεία Δημοτικής Εκπαίδευσης

και αριθμός μαθητών και μαθητριών (1862-1879)*

Σχολεία Αρρένων

Σχολεία

θηλέων

Έτος Δημόσια Ιδιωτικά

Δημόσια

Ιδιωτικά

Σχολεία μαθητές Σχολεία μαθητές

Σχολεία

μαθήτριες

Σχολεία μαθήτριες

1862-63 579 40.083 93 ** 3.020

105

8.079

93 ** 3.020

1865 777 44.102 39 2.140

117

8.481

41 2.082

1867-68 877 45.094 42 4.894

134

9.312

48 4.894

1869 890 43.876 52 2.958

133

8.824

66 1.976

1874 989 63.156 41 3.558

138

11.405

26 1.3S5

1878-79 1,035 67.108 164 6.740

137

12.340

112 4.352

ΠΗΓΕΣ :

* 1862-63 : Έκθεση Β. Νικολόπουλου, ό.π., σ. 646.

1865 : Έκθεση Δ. Δρόσου, ό.π., σ. 28-29 και 1099.

1867-68 · Έκθεση A. Μαυρομιχάλη, ό.π., σ. 31 και 1709.

1869 : Έκθεση Λ. Αυγερινού, ό.π., σ. 2255.

1874 : Έκθεση Ι. Βαλασόπουλου, ό.π., σ. 2857. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι ο Βαλασόπουλος σε συνοπτικό

στατιστικό πίνακα δίνει σχολεία κοριτσιών από το

1855 κ.έ.

1878-79 : G. Chassiotis, ό.π., σ. 496.

** Ιδιωτικά σχολεία αρρένων και θηλέων μαζί.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/238.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ότι υπάρχει σαφής διαφορά στην αντιμετώπιση της εκπαίδευσης των αγοριών και των κοριτσιών από μέρους των γονέων. Η προτεραιότητα δίνεται, στα αγόρια.

Ο αριθμός των ιδιωτικών σχολείων των κοριτσιών, που τις περισσότερες φορές ξεπερνάει τον αντίστοιχο αριθμό των σχολείων των αγοριών, και το γεγονός ότι ο αριθμός μαθητών και μαθητριών που φοιτούν στα ιδιωτικά σχολεία δεν παρουσιάζει. τόσο μεγάλη διαφορά όσο στα δημόσια σχολεία, φανερώνει πως η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτελεί, και την εποχή αυτή, φροντίδα ορισμένων κοινωνικών τάξεων μόνο.

β) Μέση Εκπαίδευση. O Πίνακας 24 δείχνει την ανάπτυξη της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών.

Και στην περίοδο 1861 - 1893 συνεχίζει να υπάρχει μεγάλη διαφορά στα ποσοστά φοίτησης αγοριών και κοριτσιών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Στα 1874, για παράδειγμα, από τους 10.854 μαθητές της Μέσης Εκπαίδευσης, οι μαθήτριες είναι μόλις 1.227, δηλαδή ποσοστό 11,3%. Ακόμα, η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών περιορίζεται στα ιδιωτικά σχολεία, αφού το κράτος δεν ίδρυσε κανένα Μέσο Σχολείο για τις κοπέλες και απαγορεύει αυστηρά τη φοίτηση τους στα σχολεία των αγοριών.

Βέβαια, ο αριθμός των μαθητριών στα ιδιωτικά σχολεία αυξάνεται, χρόνο με το χρόνο, αισθητά. Η διαφορά που παρατηρούμε στον αριθμό που μας δίνει ο Γ. Χασιώτης (1878-79) οφείλεται μάλλον στην ιδιοτυπία των δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων και στις δυσκολίες που παρουσιάζουν, εξαιτίας του λόγου αυτού, στην κατάταξή τους. Ο αριθμός των μαθητριών πάντως που μας δίνει ο Γ. Χασιώτης (460) είναι πολύ μικρός, αν συμπεριλαμβάνει και το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γιατί, ένα χρόνο νωρίτερα, το 1876-77, μόνο το Διδασκαλείο της Εταιρείας είχε 589 μαθήτριες1. Ο αριθμός των μαθητριών που φοιτούσαν στα

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1876, Αθήναι 1877, σ. 38.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/239.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών
 

ΠΙΝΑΚΑΣ 24

 

Δημόσια και Ιδιωτικά σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης και αριθμός μαθητών και μαθητριών (1862-1879)

Δημόσια σχολεία Μέσης Ιδιωτικά σχολεία Γυμνάσια Ελληνικά σχολεία Αρρένων

Μέσης Θηλέων

σχολεία μαθητές σχολεία μαθητές σχολεία

μαθητές σχολεία μαθήτριες

1862-63 12 1.775 103 6.249 11 1865 16 1. 908 123 6.675 6 1867 16 2.094 119 6.643 20 1869 15 1. 982 114 6.453 11 1874 18 2.460 136 7.646 18 1878-79 22 3.214 167 8.728 22

380 350 527 564 748 850

9 520 8 680 7 655 12 1.025 15 1.227 8 460

ΠΗΓΕΣ: 1862-63, 1865, 1867-68, 1874: Βλ. σ. 237 αυτής της εργασίας πίνακα 23.

1869: "Έκθεσις απογραφική περί της Ανωτάτης και Μέσης εκπαιδεύσεως" λίου 1870, Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΗ', αρ. 745, 26 Σεπτεμβρίου 1870, σ.

1878-79: G. Chassiotis, ό.π., σ. 510-511.

του υπουργού A

2144.

. Αυγερινού, 6 Ιου-

 
Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/240.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (Πίνακας 25) φανερώνει, σε σύγκριση με τον Πίνακα 24, ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών ήταν ουσιαστικά στα χέρια της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, αφού οι μισές ή και περισσότερες μαθήτριες όλης της χώρας φοιτούσαν στα σχολεία της.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το γεγονός ότι τα περισσότερα από τα σχολεία των κοριτσιών είναι συγκεντρωμένα στην Αθήνα και την Ερμούπολη. Στα 1865, από τα 8 Παρθεναγωγεία, τα 5 λειτουργούν στην Αθήνα και τα 3 στην Ερμούπολη1, Στις δύο αυτές πόλεις περιορίζεται ουσιαστικά η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών στο 19ο αιώνα. Προσπάθειες για επέκταση της Μέσης Εκπαίδευσης και σε άλλες πόλεις έχουμε μετά το 1865, όποτε ιδρύονται Παρθεναγωγεία με τάξεις Ελληνικής στον Πειραιά και την Κέρκυρα. Ανάλογες προσπάθειες παρατηρούμε, από την προηγούμενη ακόμα περίοδο, στην Πάτρα.

Φαίνεται καθαρά από τα προηγούμενα, ότι η δυνατότητα πρόσβασης στα σχολικά ιδρύματα για τα κορίτσια, συσχετίζεται άμεσα με τη διαδικασία αστικής συγκέντρωσης, ενώ για τα αγόρια ο βαθμός αστικής συγκέντρωσης δεν επηρεάζει το ποσοστό φοίτησης των μαθητών2.

Βέβαια, είναι απαραίτητο, στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε ότι στα Παρθεναγωγεία της Αθήνας φοιτούσαν μαθήτριες από όλα τα μέρη της ελεύθερης Ελλάδας και του υπόδουλου Ελληνισμού3. Δυνατότητα για να σπουδάσουν στα σχολεία αυτά είχαν οι ευκατάστατες κοπέλες των επαρχιών και ένας ορισμένος αριθμός που εξασφάλιζε υποτροφία της κυβέρνησης, της Εταιρείας ή των δήμων, Η σύνθεση των μαθητριών φαίνεται καθαρά από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ενδεικτική εικόνα

——————————————

1. "Έκθεσις" του υπουργού Δ Δρόσου, ό.π., σ. 1100.

2. Κ. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 419.

3. Βλ. σχετικά σ. 244-246 αυτής της εργασίας

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/241.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μάς δίνει ακόμα και ο κατάλογος των μαθητριών που, σύμφωνα με τα στοιχεία του Χ. Φιλαδελφέως, πήραν, από το 1865 ως το 1879, το "Ράλλειο βραβείο" της Εταιρείας1.

1866: Ειρήνη Πρινάρη εξ Ηπείρου

1867: Βενέττα Αναγνωστοπούλου εκ Πύργου

1868: Αλεξάνδρα Γονατά εκ Πατρών

1869: Αλεξάνδρα Γούδα εξ Αθηνών

1870: Θεοδώρα Βισβίζη εξ Αίνου

1871: Ελένη Κακουλίδου εξ Αθηνών

1872: Ιφιγένεια Καμπούρογλου εκ Κωνσταντινουπόλεως

1873: Ιφιγένεια Ζαχαρόπουλου εκ Κωνσταντινουπόλεως

1874: Αγαθονίκη Αντωνιάδου εκ Σύρου

1875: Ασπασία Αποστόλου εξ Αδριανουπόλεως

1876: Ειρήνη Λαχανά εκ Χαλκίδος

1877:  - (ουδεμία)

1878: Αθηνά Αγγελίδου εκ Φιλιππουπόλεως

1879: Ιουλία Ρηγοπούλου εκ Βώλου

Η αύξηση του αριθμού των μαθητριών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δείχνει καθαρά ότι η γυναικεία εκπαίδευση κερδίζει χρόνο με το χρόνο έδαφος και ότι οι σχετικές προκαταλήψεις υποχωρούσαν σταδιακά, έστω και με αργό ρυθμό. Από πολύ νωρίς η Fr. Hill διαπιστώνει ότι "πάντα τα αλλεπαλλήλως συσταθέντα Παρθεναγωγεία είναι τόσον υπερπληρωμένα, ώστε ου μόνον η υπό την διεύθυνσίν μου διατήρησις δεν φαίνεται περιττή, αλλά μάλιστα και άλλων συστάσεως χρεία υπάρχει"2. Οι δήμοι όμως και το κράτος, επηρεασμένοι από το πνεύμα και τις γενικότερες συνθήκες της εποχής, δίνουν απόλυτη προτεραιότητα στην εκπαίδευση των αγοριών, με αποτέλεσμα όλα τα δευτεροβάθμια σχολεία

——————————————

1. Χ.Ν. Φιλαδελφεύς, "Το Ράλλειον Βραβείον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας", Εστία, έτ. Δ', αρ. 184, 8 Ιουλίου 1879, σ. 428-429.

2. Φρ. Χιλλ, "Αγγελία", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 564, 17 Ιουνίου 1865, σ. 694.

16

Σελ. 241
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 222
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Η χρονική διάρκεια των σπουδών δεν ήταν ή ίδια σε όλα τα Παρθεναγωγεία. Το Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έχει τον μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, με χρονική διάρκεια που ποικίλλει, από 4 μέχρι 6 χρόνια. Τα περισσότερα χρόνια το σχολείο αυτό λειτουργεί με 5 τάξεις1.

    Στα άλλα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία η φοίτηση επίσης δεν είναι ομοιόμορφη· τα πιο πολλά λειτουργούν ως Ελληνικά Σχολεία με τρία χρόνια σπουδών. Μερικά έχουν απλώς "ανώτερες τάξεις", που μπορεί να είναι μία ή δύο τάξεις Ελληνικού Σχολείου. Από το 1863, στο Παρθεναγωγείο του δήμου της Ερμούπολης λειτουργεί μετά το Ελληνικό Σχολείο, και μια Γυμνασιακή τάξη και στο "Ελληνικό Παρθεναγωγείο" της Λασκαρίδου (1867 και εξής) δυο γυμνασιακές τάξεις.

    Στόχοι και προγράμματα μαθημάτων

    Σε γενικές γραμμές, πρωταρχικός στόχος της γυναικείας εκπαίδευσης θεωρείται η μόρφωση της "οικοδέσποινας". Το "Αστικό Παρθεναγωγείο" της Ασπασίας Σκορδέλλη επισημαίνει ότι "Η αγωγή εν αυτώ είναι μητρική και οικογενειακή, αφορώσα εις το να καταστήση τας παιδευομένας καλάς θυγατέρας και οικοδεσποίνας"2. Το "Λύκειον και Παρθεναγωγείον Β. Γεννηματά" τονίζει ότι "Πάση δυνάμει μεριμνώμεν να παρασκευάσωμεν τους μεν παίδας χρηστούς πολίτας, τα δε κοράσια φρόνιμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας"3. Στο Παρθεναγωγείο της Ζηνοβίας

    ——————————————

    1. Βλ. σ. 151 αυτής της εργασίας.

    2. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π. και Ασπ. Σκορδέλη, ό.π., σ. 4. Δικαιολογούνται, έτσι, οι αλλεπάλληλες εκδόσεις "Εγχειριδίων Οικιακής Παιδαγωγικής". Ένα από τα πιο γνωστά είναι του Αρ. Σπαθάκη, Οικιακή Παιδαγωγική ή Περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων προς χρήσιν των τε γονέων, και ιδίως της μητρός, των νηπιαγωγών και των εν τοις Παρθεναγωγείοις εκπαιδευομένων νεανίδων, Αθήναι 1889.

    3. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1888, ό.π.