Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 243-262 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/243.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΟΔΟΥΛΟ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ

Γενικές παρατηρήσεις και συγκρίσεις

Η εξέλιξη και τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης στον υπόδουλο ελληνισμό αποτελούν ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα, το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο μιας ειδικότερης και ευρύτερης διερεύνησης. Εδώ θα περιοριστούμε σε δυο μόνο σχολεία, της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης, τα Παρθεναγωγεία "Ζάππειον" και "Ομήρειον", γιατί αυτά αναγνωρίστηκαν ως ισότιμα με το Αρσάκειο της Αθήνας. Στόχος μας να κάνουμε ορισμένες παρατηρήσεις και συγκρίσεις στη διάρθρωση των Παρθεναγωγείων αυτών και στο πρόγραμμα των μαθημάτων. Γενικότερες παρατηρήσεις θα γίνουν επίσης στους αριθμούς σχολείων και μαθητριών.

Το πρώτο μισό του 19ου αιώνα οι συνθήκες, που κατά τον προηγούμενο αιώνα είχαν ευνοήσει την ανάπτυξη των ελληνικών κοινοτήτων, κυρίως στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις (Βουδαπέστη, Τεργέστη, Μασσαλία, Βενετία, Λιβόρνο) αλλάζουν, με αποτέλεσμα να παρακμάσουν με γρήγορο ρυθμό οι ελληνικές κοινότητες της Ευρώπης οικονομικά και πνευματικά. Εξάλλου με τη σύσταση του ελληνικού κράτους η πνευματική ζωή είχε αρχίσει να συγκεντρώνεται στην ελληνική πρωτεύουσα1. Από τους Έλληνες της διασποράς ένα μέρος ήρθε και εγκαταστάθηκε στο ελεύθερο κράτος, αλλά και για τους υπόλοιπους η Αθήνα αποτελούσε τον

——————————————

1. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, "Ίκαρος", Αθήνα 7 1985, σ. 286.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/244.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τόπο έλξης και το κυριότερο πνευματικό κέντρο. Οι κατάλογοι των μαθητριών της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, αλλά και άλλων ιδιωτικών Παρθεναγωγείων της Αθήνας, μαρτυρούν πως το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης. Όπως είδαμε, στα σχολεία της ανεξάρτητης Ελλάδας συγκεντρώνονται μαθήτριες που κατάγονται απ' όλα τα μέρη του ελληνισμού1.

Και στα επόμενα χρόνια, οι Έλληνες που ζούσαν έξω από τα σύνορα του ελεύθερου κράτους συνέχισαν να έχουν μια στενή πνευματική επικοινωνία μαζί του. Τη σχολική χρονιά 1861-62 γράφτηκαν στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας 11 νέες "σύσσιτες" μαθήτριες, από τις οποίες 5 είχαν έρθει από την Κωνσταντινούπολη, 2 από το Σούλι και από 1 από τη Χίο, την Ύδρα, το Αίγιο και τη Σίφνο2.

Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι οι 8 από τις 11 μαθήτριες κατάγονται από τον υπόδουλο ελληνισμό. Επίσης, την ίδια χρονιά, από τις 17 μαθήτριες που πήραν υποτροφία από την Εταιρεία, "9 ανήκουσιν εις Δήμους του Βασιλείου, 8 δε εισίν εξ Ιωαννίνων, Ζαγορίου, Θεσσαλίας, Κρήτης, Ζακύνθου, Χίου, Τραπεζούντος και Συρίας όπερ ευχαρίστως εμφαίνει ότι ουδέποτε η Εταιρεία ελησμόνησεν την Πανελλήνιον αυτής αποστολήν"3. Τη σχολική χρονιά 1863-64, στο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γράφτηκαν νέες μαθήτριες "εκ των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών και εκ Κωνσταντινουπόλεως και εκ Θεσσαλονίκης και εξ Αιγύπτου και εξ Επτανήσου και εκ Θεσσαλίας και εκ των Φιλομούσων κοινοτήτων των Ιωαννίνων και της Άρτης"4. Από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γίνεται φανερό πως οι κοινότητες του υπόδουλου ελληνισμού είχαν υιοθετήσει το σύστημα που επικρατούσε στο ελεύθερο κράτος, δηλαδή αναλάμβαναν

——————————————

1. Βλ. σ. 55-56 αυτής της εργασίας.

2. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1861-1863, ό.π., σ. 10,

3. ό.π., σ. 11.

4. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1863-1865, ό.π., σ 59.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/245.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 27. Καλλιόπη Κεχαγιά

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/246.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα έξοδα για την εκπαίδευση μιας μαθήτριας η οποία αναλάμβανε την υποχρέωση να διδάξει ορισμένο χρονικό διάστημα στο σχολείο της κοινότητας της. Έτσι, τη σχολική χρονιά 1871-72, στο Διδασκαλείο της Εταιρείας σπουδάζουν, με υποτροφία ελληνικών κοινοτήτων της διασποράς, 11 μαθήτριες: 2 από τα Ιωάννινα, 2 από τη Θεσσαλονίκη, 2 από την Κωνσταντινούπολη, 1 από τη Λάρισα, 1 από την Αδριανούπολη, 1 από τη Φιλιππούπολη, 1 από την Κρήτη και 1 από την Καλλίπολη1.

Μαθήτριες από τον υπόδουλο ελληνισμό φοιτούσαν την εποχή αυτή και στα άλλα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία της Αθήνας. Στο "Ελληνικό Παρθεναγωγείο" της Αικ. Χρηστομάνου-Λασκαρίδου, για παράδειγμα, τη χρονιά 1869-70, από τις 29 "τρόφιμες" μαθήτριες οι 16 προέρχονται από τον ελληνισμό της διασποράς: 10 από τη Μακεδονία, 2 από τα Ιωάννινα, 2 από την Κωνσταντινούπολη, 1 από τη Θράκη και 1 από την Ενετία2. Τέλος, σύμφωνα με μια άλλη μαρτυρία, στο σχολείο αυτό έρχονταν μαθήτριες από τη Ρωσία, τη Βλαχία, τη Γαλλία και την Αίγυπτο3.

Εκτός από τις μαθήτριες που σπούδαζαν σε Παρθεναγωγεία του ελεύθερου κράτους και προέρχονταν από τον υπόδουλο ελληνισμό, η πνευματική επικοινωνία των δύο "ελληνικών κόσμων" ολοκληρώνεται και με την αντίστροφη πορεία. Δασκάλες, δηλαδή, από την ελεύθερη Ελλάδα έρχονται να διδάξουν στον υπόδουλο ελληνισμό και τις ελληνικές κοινότητες της Διασποράς ως την Αγγλία, την Αλεξάνδρεια και την Τραπεζούντα: "εξ Αγγλίας, Γαλλίας και της γείτονος ημών Κωνσταντινουπόλεως μας εζήτησαν", σημειώνεται στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας του 1861, "διδασκαλίσσας ωρίμους και καλώς

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1872, ό.π., σ. 10.

2. Αικ. Χρηστομάνου, "Εκθεσις περί του Ελληνικού Παρθεναγωγείου κατά το σχολικόν έτος 1869-1870, Αθήναι 1870, σ. 8.

3. Α.Π.Κ., "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον Αικατερίνης Λασκαρίδου", Εστία, τ. ΚΔ', αρ. 606, 9 Αυγούστου 1887, σ. 513.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/247.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

κατηρτισμένας"1. Είδαμε παραπάνω ότι από πολύ νωρίς, από το 1844, η Εταιρεία αποφάσισε να στέλνει δασκάλες στις κοινότητες του υπόδουλου ελληνισμού και ότι οι περισσότερες απόφοιτες του Αρσακείου προτιμούσαν να διοριστούν εκεί γιατί οι συνθήκες εργασίας ήταν πιο ευνοϊκές2. Έτσι, το 1855, σε σχετική συζήτηση στη Βουλή, αναφέρεται ότι τα δύο τρίτα από τις δασκάλες είχαν τοποθετηθεί σε κοινότητες του έξω ελληνισμού3. Από τα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας διαπιστώνεται ότι η πορεία αυτή συνεχίζεται και κατά τα επόμενα χρόνια. Στα 1863 "αρσακειάδες" διορίζονται στη Μασσαλία, την Αλεξάνδρεια και την Κωνσταντινούπολη4. Μια χρονιά αργότερα, το 1864, η Εταιρεία στέλνει δασκάλες στη Λήμνο, στην Κωνσταντινούπολη, στην Τραπεζούντα και "εις Μαγκεστρίαν της Αγγλίας"5. Πρέπει να διευκρινίσουμε εδώ ότι στην Αυστρία, τη Γαλλία και την Αγγλία οι απόφοιτες του Αρσακείου προσλαμβάνονται για να διδάσκουν "κατ' οίκον" κοπέλες πλούσιων ομογενών6. Έτσι, δικαιολογημένα, οι υπεύθυνοι της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας τονίζουν με υπερηφάνεια στα 1871 ότι "το όνομα του Αρσακείου κατήντησε συστατικόν διδασκαλίας· πανταχόθεν ζητούνται διδάσκαλοι εκ των μαθητριών αυτού"7, αλλά, όπως είναι γνωστό, η Εταιρεία είχε εξασφαλίσει από πολύ νωρίς την αποκλειστικότητα στον τομέα αυτό.

Εκτός από τις απόφοιτες του Αρσακείου, "φροβελιανοί νηπιαγωγοί", που πήραν δίπλωμα από το σχολείο της Λασκαρίδου στα χρόνια 1880-1885, τοποθετήθηκαν, οι περισσότερες, σε σχολεία του έξω ελληνισμού, στη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, την

——————————————

1. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας 1861-1863, ό.π., σ 12.

2. Βλ. σ 105 αυτής της εργασίας.

3. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, 1855, τ Β', σ. 585.

4. Πρακτικά. . 1863-1865, ό.π., σ. 18.

5. ό.π., σ. 60.

6. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας τον έτους 1871, ό.π., σ. 17.

7. ό.π.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/248.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Οδησσό και τη Θεσσαλονίκη1. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι η φροβελιανή μέθοδος, που θεωρείται "προοδευτική" την εποχή αυτή, βρίσκει μεγαλύτερη απήχηση σε κοινότητες του ελληνισμού της διασποράς.

Επομένως, τα πρώτα πενήντα χρόνια μετά τον Αγώνα, μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνισμός της διασποράς "ανασυντάσσεται" σε όλους γενικά τους τομείς. Ειδικότερα, στον τομέα της εκπαίδευσης των κοριτσιών παρατηρείται μια στενή επαφή με το ελεύθερο κράτος. Η επαφή αυτή δείχνει, για την πρώτη περίοδο, μια σχέση εξάρτησης του υπόδουλου ελληνισμού, αφού οι περισσότερες ανάγκες του σε διδακτικό προσωπικό καλύπτονται, με δασκάλες που σπουδάζουν ή προέρχονται από το ελεύθερο κράτος. Στα μεγάλα αστικά κέντρα όμως, όπως στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη κ.ά., όπου υπάρχουν οι κοινωνικές προϋποθέσεις και το ευνοϊκό κλίμα, καταβάλλονται, την εποχή αυτή, έντονες προσπάθειες για τη γυναικεία εκπαίδευση, που γρήγορα καρποφορούν.

Στο 19ο αιώνα οι πιο αξιόλογες ελληνικές κοινότητες άρχισαν να συγκροτούνται στη Μικρά Ασία και να αποκτούν σιγά σιγά τεράστια οικονομική δύναμη2. Εξάλλου, πολλές κοινότητες του υπόδουλου ελληνισμού είναι, από τα μισά του αιώνα, πολύ πιο αστικοποιημένες από ό,τι οι μεγάλες πόλεις του ανεξάρτητου βασιλείου. Συγκεκριμένα, ο ελληνικός πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης υπολογίζεται στα 1842 120.000 και προς το τέλος του 19ου αιώνα φτάνει τις 300.000 3. Η Σμύρνη έχει στα 1885 έλληνες κατοίκους 120.000 4 και η ελληνική κοινότητα της Θεσσαλονίκης αριθμεί, την ίδια περίπου εποχή, 55.000 μέλη5. Στην Ελλάδα, το 1896, η μόνη πόλη που ξεπερνά τους 100.000 κατοίκους

——————————————

1. Βλ. σ. 178 αυτής της εργασίας.

2. Βλ. λεπτομέρειες για το θέμα αυτό Κ. Τσουκαλάς, ό.π., σ. 285-301.

3. ό.π., σ. 294.

4. ό.π.

5. Κ. Μοσκώφ, Η Θεσσαλονίκη 1700-1912. Τομή της μεταπρατικής πόλης, "Στοχαστής" [Αθήνα 1974], σ. 23.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/249.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 28. Σαπφώ Λεοντιάς

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/250.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είναι η Αθήνα με 111.686 και ακολουθεί ο Πειραιάς με 43.001 και η Πάτρα με 37.985 κατοίκους1. Από τα λίγα, έστω, αυτά στοιχεία φαίνεται καθαρά ότι ο αστικός πληθυσμός της ελληνικής διασποράς είναι πολυαριθμότερος από τον αστικό πληθυσμό του ανεξάρτητου βασιλείου.

Ως το 1860 λειτουργούσαν σχολεία στον υπόδουλο ελληνισμό, χωρίς όμως να υπάρχει το οργανωτικό κέντρο που θα αναλάμβανε τη λειτουργία των σχολείων της Δημοτικής, Μέσης και Ανώτερης εκπαίδευσης2. Έτσι, ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα ήταν οργανωμένο σε μια ιδιωτική, κοινοτική και εκκλησιαστική βάση: "Ούτω λοιπόν", γράφει ο Γ. Χασιώτης, "δια ιδιωτικών τινων ενεργειών άνευ προμελετημένου σχεδίου, αλλ' οίον από ταυτομάτου ιδρύονται και διατηρούνται κατά τα εν Ελλάδι, ως επί το πολύ σχολεία"3.

Στα 1847 λειτουργεί στην Κωνσταντινούπολη το "Βυζαντινό

——————————————

1. Μ. Χουλιαράκης, ό.π., σ 174, 175 και 197.

2. Ο Γ. Χασιώτης γράφει σχετικά: "Παρατηρητέον δε μόνον ότι εν τη Ανατολή η σύστασις δημοτικών σχολείων κατά το αλληλοδιδακτικόν σύστημα δεν έχει την ευρύτητα, ην πας φιλογενής επιθυμεί· διότι ενώ εν Ελλάδι η Ελληνική Κυβέρνησις ανέλαβε το σπουδαιότατον καθήκον της δημοσίας παιδεύσεως, αυθόρμητος δε των ομογενών ο πλούτος συρρέει προς ενίσχυσιν αυτής, εν Ανατολή αι κοινότητες, ή ο κοινός έρανος και ή ποιά συνδρομή παντός δημότου συντελούσι κατά τα μέσα, α δύνανται να διαθέσωσι, προς ίδρυσιν και διατήρησιν δημοτικών σχολείων. Εντεύθεν εκτός των πόλεων, των κωμών καί τινων επισήμων χωρίων τα λοιπά ή και νυν έτι διατελούσιν υπό την επήρειαν των κοινών σχολείων ή παντελώς στερούνται και τοιούτων" (Γ. Χασιώτης, "Η παρ' ημίν Δημοτική παίδευσις από της Αλώσεως Κωνσταντινουπόλεως μέχρι σήμερον", π. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 116).

Για τα σχολεία της εποχής αυτής, βλ. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ A'-B'. Ειδικότερα για τα σχολεία θηλέων βλ. Κ. Ξηραδάκη, Από τα Αρχεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Παρθεναγωγεία και δασκάλες υπόδουλου Ελληνισμού, -τ. Α.' και Β', Αθήνα 1972 και 1973 και τις μελέτες ειδικών ερευνητών που αναφέρονται στην ιστορία μιας πόλης ή μιας περιοχής

3. Γ. Χασιώτης, ό.π., σ 116.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/251.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Παρθεναγωγείο" με διευθύντρια τη Μ. Ρώτα. Το σχολείο αυτό φαίνεται πως περιλάμβανε και ανώτερες τάξεις, αφού στην "ανωτάτη" του τάξη διδάσκεται και Όμηρος1. Στα 1850 "δύο επίτροποι της Παναγίας, ο Σπανδωνής και ο Παλαιολόγος, συνέστησαν το πρώτον εν Πέραν Παρθεναγωγείον"2. Την ίδια χρονιά περίπου, άρχισε να λειτουργεί και το "Παρθεναγωγείον του Παναγίου Τάφου", που ιδρύθηκε στο Φανάρι από την "Αγιοταφική Αδελφότητα Κωνσταντινουπόλεως"3. Τα πιο γνωστά Παρθεναγωγεία της Κωνσταντινούπολης, που εξελίχτηκαν το 19ο αιώνα σε σημαντικά εκπαιδευτικά κέντρα με ανώτερα τμήματα είναι το "Κεντρικόν Παρθεναγωγείον Σταυροδρομίου", όπως ονομάζεται από το 1864 το Παρθεναγωγείο που λειτουργούσε από το 1850 στο Πέραν, το Παρθεναγωγείο της "Φιλομούσου Εταιρίας" "η Παλλάς", που ιδρύθηκε το 1874 4, το "Ζάππειον", που ιδρύθηκε το 1875 και για το οποίο θα γίνει ιδιαίτερος λόγος στη συνέχεια και, το "Ιωακείμειον" που άρχισε να λειτουργεί στα 1882 5.

Στη Σμύρνη άρχισαν επίσης από πολύ νωρίς να λειτουργούν σχολεία για μαθήτριες. Στα 1840 ακόμα, φοιτούσαν 750 μαθήτριες σε τρία αλληλοδιδακτικά σχολεία6, ενώ τα κατοπινά χρόνια τα Παρθεναγωγεία αυξήθηκαν αισθητά. Τα πιο γνωστά από τα

——————————————

1. Γ Σερούιος, Περί του Βυζαντινού Παρθεναγωγείου, Ερμούπολις 1847, σ. 2-3

2. "Παρθεναγωγείον της κοινότητος Πέραν", Ημερολόγιον Εγκυκλοπαιδικόν I. A. Βρετού του έτους 1901, σ. 248.

3. "Αγιοταφικόν Παρθεναγωγείον", Εκκλησιαστική Αλήθεια, τ. ΙΘ', 1899, σ. 228.

4. Κανονισμός του Κεντρικού Ανωτέρου Ελληνικού Παρθεναγωγείου και Νηπιαγωγείου θηλέων της Ελληνικής Φιλομούσου Εταιρίας "η Παλλάς", Κωνσταντινούπολις 1874.

5. "Έκθεσις της Εφορίας του Εθνικού Ιωακειμείου Παρθεναγωγείου 1889-1890", Εκκλησιαστική Αλήθεια, τ., 1890, σ. 196-200. Λεπτομέρειες για τα Παρθεναγωγεία αυτά βλ. Αλ. Καρανικόλας, "Τα Παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως", Παρνασσός, τ. ΙΘ', 1975, σ. 173-200 και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., τ. A', σ. 63-72.

6. Χρ. Σολωμονίδης, Η παιδεία στη Σμύρνη, Αθήνα 1962, σ 98.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/252.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία αυτά είναι το "Κεντρικόν Παρθεναγωγείον της Αγίας Φωτεινής", που άρχισε να λειτουργεί στα 1841 και το οποίο διευθύνει από το 1863-1877 και από το 1886-1891 η γνωστή παιδαγωγός Σ. Λεοντιάς1, και το "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον" που ιδρύθηκε στα 1881 από τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία της Σμύρνης2 και αναγνωρίστηκε, στα 1885, "ισοβάθμιον" με το Αρσάκειο3. Το Παρθεναγωγείο αυτό μετονομάστηκε, το 1886, σε "Ομήρειον"4.

Στη Φιλιππούπολη λειτουργούσε, ήδη από το 1845, Παρθεναγωγείο, ενώ το 1875 ιδρύθηκε σχολείο που λειτουργούσε με δαπάνες του Γ. Ζαρίφη και περιλάμβανε Νηπιαγωγείο, Αστική σχολή και Διδασκαλείο5. Την ίδια εποχή (από το 1869) άρχισαν να λειτουργούν και τα "Ζωγράφεια" Διδασκαλεία στο Κεστοράτι της Βορείου Ηπείρου, με δωρεά του Χρ. Ζωγράφου και κανονισμό όμοιο με του Διδασκαλείου της Φιλιππούπολης6. Σημαντικό γεγονός για τη γυναικεία εκπαίδευση υπήρξε η ίδρυση στην Κωνσταντινούπολη, στα 1860, του "Εκπαιδευτικού Φροντιστηρίου", το οποίο είχε σκοπό "την διάδοσιν των γραμμάτων εν γένει εις τους εν τω Οθωμανικώ κράτει ορθοδόξους λαούς και μάλιστα εις το γυναικείον φύλον άνευ διακρίσεως καταγωγής και γλώσσης"7.

——————————————

1. ό.π., σ. 224-251 και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., τ. Α', σ. 105-111.

2. Κανονισμός του υπό της εν Σμύρνη Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας ιδρυθέντος Ελληνικόν Παρθεναγωγείου μετ' οικοτροφείου, Σμύρνη 1881.

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Γ', μέρος Δ', σ. 99.

4. Χρ. Σολωμονίδης, ό.π., σ. 252-276 και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., τ. Α', σ. 112-121. Για τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία της Σμύρνης βλ. Χρ. Σολωμονίδης, ό.π., σ. 287-335.

5. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων και των εν Θράκη Ζαριφείων συσταθησομένων Διδασκαλείων και των προσηρτημένων αυτοίς προτύπων Δημοτικών σχολείων επιτροπής", π. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 194-242 και K. Ξηραδάκη, ό.π., τ. Β', σ. 31-37.

6. "'Έκθεσις...", ό.π. και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., τ. Β', σ. 59-60.

7. Χρ. Πανταζίδης, "Βραχεία έκθεσις της παιδευτικής δράσεως του εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου 1861-1904", Ημερολόγιον

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/253.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τους σκοπούς του Εκπαιδευτικού Φροντιστηρίου τους πραγματοποίησε ο "Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος", που ιδρύθηκε στην Πόλη το 1861, με σκοπό την έρευνα και συζήτηση διαφόρων επιστημονικών και φιλολογικών θεμάτων. Στην ουσία ο Σύλλογος αυτός "εγένετο τ' αληθές εκπαιδευτικόν κέντρον, το τείνον ν' αναλάβη εν τη Ανατολή την ρύθμισιν και προαγωγήν της παιδείας"1. Από την εποχή αυτή, σύμφωνα με τον Γ. Χασιώτη, "αι του έθνους τμηματικαί και αυτόματοι ενέργειαι υπέρ της παιδείας συστηματικώτερον λαβούσαι χαρακτήρα ήρξαντο να δίδωσι ζωήν και νεύρα εις την εν τη Ανατολή παραμεληθείσαν νέαν γενεάν"2.

Έτσι, μετά το 1870, η εκπαιδευτική κίνηση στον υπόδουλο ελληνισμό ενισχύεται με παράλληλη ανάπτυξη στον αριθμό των Παρθεναγωγείων και των μαθητριών. Σαφή στοιχεία για την πρόοδο αυτή μας δίνει ο Φίλιππος Ιωάννου στον "'Ακαδημαϊκό λόγο" για την πνευματική πρόοδο του ελληνικού έθνους3 και, κυρίως, οι εκθέσεις της εκπαιδευτικής επιτροπής του Φιλολογικού Συλλόγου4.

——————————————

των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων εν Κωνσταντινουπόλει 1905, σ. 122. Βλ. σχετικά και Γ. Χασιώτης, "Η παρ' ημίν Δημοτική παίδευσις", ό.π., σ 117.

1. Γ. Χασιώτης, ό.π. Για τη δραστηριότητα του Συλλόγου αυτού βλ. λεπτομέρειες Τατ. Σταύρου, Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος. Το Υπουργείον Παιδείας τον αλύτρωτου Ελληνισμού, Αθήναι 1967. Η συνολική προσφορά του Συλλόγου αυτού στον υπόδουλο ελληνισμό φαίνεται καθαρά στις σελίδες του περιοδικού Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος που άρχισε να εκδίδεται από το 1863 και περιέχει πολύτιμες πληροφορίες. Παράλληλα με το Φιλολογικό Σύλλογο ιδρύθηκαν, την εποχή αυτή, στον υπόδουλο ελληνισμό, και πολλοί άλλοι "σύλλογοι, αδελφότητες ή λέσχες". Σύμφωνα με τον Γ. Χασιώτη, στα 1873 λειτουργούσαν στην Κωνσταντινούπολη 25 σωματεία, και στις υπόλοιπες επαρχίες 5θ (Γ. Χασιώτης, Η παρ' ημίν..., ό.π., σ. 117-118, υποσ. 2).

2. Γ. Χασιώτης, Η παρ' ημίν..., ό.π., σ. 117.

3. Φ. Ιωάννου, "Λόγος Ακαδημαϊκός περί της πνευματικής προόδου του Ελληνικού έθνους", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΘ', αρ. 780, 6 Σεπτεμβρίου 1871, σ. 2429-2432 και αρ. 781, 1 Σεπτεμβρίου 1871, σ. 2435-2436, υποσ. 1.

4. Σχετικές εκθέσεις της Εκπαιδευτικής Επιτροπής με πολύτιμα

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/254.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Σύμφωνα με τον Πίνακα 25, φοιτούσαν, στα 1878-79, σε 16 Παρθεναγωγεία, 2.085 συνολικά μαθήτριες, Αν λάβουμε υπόψη μας ότι την ίδια χρονιά στα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης (Ελληνικά

ΠΙΝΑΚΑΣ 25

Αριθμός σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης και μαθητριών στον υπόδουλο ελληνισμό (1878-79)*

πόλη

Αριθμός σχολείων

Αριθμός μαθητριών

Ήπειρος

Ιωάννινα

2

160

Μακεδονία

Θεσσαλονίκη

1

350

Θράκη

Κωνσταντινούπολη 4 -.

450

Σηλυβρία

1

120

Αδριανούπολη

ι

7

125

785

Βάρνα

1 J

90

Νησιά Αιγαίου

Μυτιλήνη

1

110

Χίος

1

190

Σύμη

1

4

40

482

Σάμος

1

142

Μ. Ασία

Χαλκηδών

Σμύρνη

ι :

2

95 213

308

Σύνολο

16

Σύνολο

2. 085

ΠΗΓΗ: * G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs, ό.π., σ. 512-525.

——————————————

και Γυμνάσια) φοιτούσαν 15,151 μαθητές1 φαίνεται ότι το ποσοστό των μαθητριών ανέρχεται σε 13,1%. Από τον Πίνακα 24 γίνεται φανερό ότι το αντίστοιχο ποσοστό στο ελεύθερο κράτος είναι, στα 1874, 11,3%2, γεγονός που φανερώνει πως στον

——————————————

στατιστικά στοιχεία βλ. στο περιοδικό του Συλλόγου Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος στους παρακάτω τόμους: ς', 1871-72, σ. 186-210· Ζ', 1872-73, σ. 205 219· Η', 1873-74, σ. 252-268· Θ', 1874-75, σ. 182-192· Ι΄, 1875-76, σ. 186-200· ΙΓ΄, 1878-79, σ. 56-84· ΙΔ', 1879-80, σ. 92-97· Κ', 1885-86, σ. 99-108.

1. G. Chassiotis, ό.π., σ. 524-525.

2. Βλ. σ. 238-239 αυτής της εργασίας.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/255.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 29. Το Ζάππειο Παρθεναγωγείο της Κωνσταντινούπολης

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/256.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

υπόδουλο ελληνισμό έχουμε την εποχή αυτή μια πιο ισχυρή ώθηση της γυναικείας εκπαίδευσης. Το φαινόμενο αυτό έχει οπωσδήποτε άμεση σχέση με την τεράστια αριθμητική και οικονομική δύναμη της αστικής τάξης, που την ίδια εποχή γνωρίζει μεγάλη ανάπτυξη.

Παράλληλα με την αριθμητική υπεροχή παρατηρούμε ουσιαστικές διαφορές και στη διάρθρωση των σχολείων. Θα σταθούμε κυρίως στο Ζάππειο Παρθεναγωγείο, που πρώτο αναγνωρίστηκε, στα 1879, ως ισότιμο με το Αρσάκειο της Αθήνας. Ιδρύθηκε στα 1875 στην Κωνσταντινούπολη, με δαπάνες του Κ. Ζάππα1 και με πρωτοβουλία του Φιλολογικού Συλλόγου και του "Συλλόγου υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", που είχε αρχίσει να λειτουργεί την ίδια χρονιά. Πρώτη διευθύντριά του υπήρξε η Καλλιόπη Κεχαγιά, γνωστή για την εκπαιδευτική δραστηριότητά της στην Αθήνα2. Σε έγγραφο του υπουργού Παιδείας A. Αυγερινού, με ημερομηνία 3 Ιουλίου 1879 και με το οποίο το Ζάππειο αναγνωρίζεται "ισοβάθμιον" με το Αρσάκειο της Αθήνας, τονίζεται χαρακτηριστικά ότι "εν τω Ζαππείω διδάσκεται τω όντι κύκλος μαθημάτων ευρύτερος και πληρέστερος των εν τω Αρσακείω Διδασκαλείω διδασκομένων"3. Στα 1879 το Ζάππειο περιλαμβάνει Νηπιαγωγείο, Σχολείο με τέσσερις τάξεις και Γυμνάσιο με πέντε τάξεις "εν ω και τα ειδικά μαθήματα του Διδασκαλείου"4. Στα 1885, η διάρθρωση του σχολείου αλλάζει και επιχειρείται η δημιουργία "αυτοτελών τμημάτων της κατωτέρας παιδεύσεως, της μέσης και του Διδασκαλείου και η δι' αυτής, κατά το ενόν, θεραπεία των πνευματικών αναγκών των διαφόρων κοινωνικών 

——————————————

1. "Ζάππειον", Ημερολόγιον εγκυκλοπαιδικόν Ι. Α Βρετού του 1901, σ. 245-248· Τ. Σταύρου, ό.π., σ. 118-120 και 152-155, και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., τ. Α', σ. 39-53.

2. Βλ. σ. 207-208 αυτής της εργασίας

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Γ', μέρος Δ', σ. 97-98.

4. Κανονισμός του Ζαππείου Ανωτάτου Ελληνικού Εκπαιδευτηρίου του θήλεος φύλου εν Κωνσταντινουπόλει, Κωνσταντινούπολις 1879, σ. 26.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/257.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τάξεων"1. Το τμήμα της κατώτερης εκπαίδευσης περιλαμβάνει Νηπιαγωγείο, Σχολείο με 5 τάξεις και ιδιαίτερο "επαγγελματικό τμήμα" με 1 τάξη2. Το τμήμα της Μέσης Εκπαίδευσης περιλαμβάνει Γυμνάσιο με 4 τάξεις3 και το τμήμα για την εκπαίδευση "διδασκαλισσών". Διδασκαλείο, με 2 τάξεις4.

Η διάρθρωση αυτή του Ζαππείου είναι, νομίζουμε, πρωτοποριακή για την εποχή αυτή, αφού, όπως είδαμε, δεν μπόρεσαν να την πετύχουν ούτε το επίσημο κράτος ούτε η ιδιωτική πρωτοβουλία στην ανεξάρτητη Ελλάδα. Με τη συστηματοποίηση αυτή επιτυγχάνεται η αυτοτέλεια της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών, που σκοπός της είναι η "οικιακή διαπαιδαγώγησις των θυγατέρων του λαού και η εις ταύτας παροχή βιοτικού τινος πόρου διά της διδασκαλίας επαγγελμάτων", της Μέσης που έχει ως σκοπό την "εις τας ευπορωτέρας τάξεις παροχή διδασκαλίας", και του Διδασκαλείου που επιδιώκει την εκπαίδευση της δασκάλας5. Με παρόμοιο τρόπο και με την ίδια ευρύτητα οργανώθηκε και λειτούργησε στη Σμύρνη το "Ομήρειο" Παρθεναγωγείο, το οποίο περιλαμβάνει Νηπιαγωγείο, Ελληνικό σχολείο, Γυμνάσιο και Διδασκαλείο6.

Καταλήγουμε, επομένως, ότι στον υπόδουλο ελληνισμό, στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, η πρόσβαση των μαθητριών στα εκπαιδευτικά ιδρύματα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης γίνεται σε ποσοστά ανώτερα απ' ό,τι στο ελεύθερο κράτος και η 

——————————————

1. Κανονισμός του Ζαππείου Εθνικού Παρθεναγωγείου εν Κωνσταντινουπόλει, Κωνσταντινούπολις 1885, σ. δ'-ε'.

2. ό.π., σ. 1.

3. ό.π., σ. 2.

4. ό.π., σ. 15.

5. ό.π., σ. ε'.

6. Κανονισμός του Ομηρείου Ανωτάτου Ελληνικού Παρθεναγωγείου μετ' Οικοτροφείου ιδρυθέντος τω 1881 υπό της εν Σμύρνη Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και αναγνωρισθέντος ισοβαθμίου τω Αρσακείω, περιλαμβάνοντος δε Νηπιαγωγείον, Ελληνικόν σχολείον, πλήρες Γυμνάσιον και Διδασκαλείον, Σμύρνη 1895.

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/258.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυναικεία εκπαίδευση οργανώνεται, γενικότερα, πάνω σε ευρύτερες βάσεις. Δίνεται στο Δημοτικό Σχολείο μια πιο πρακτική κατεύθυνση, χωρίζεται το Διδασκαλείο από το Παρθεναγωγείο και ανεβαίνει αισθητά το επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών.

ΕΙΚΟΝΑ 30.

ΕΙΚΟΝΑ 31.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/259.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΠΙΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΣΤΗ ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ (1861 - 1893)

Εκπαιδευτικά προβλήματα: γνώμες διανοουμένων, "θέσεις" παιδαγωγών

Ως τα 1893 η πολιτεία αναγνωρίζει τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία ως Μέσα Σχολεία θηλέων, και απαγορεύει αυστηρά τη φοίτηση μαθητριών στα δημόσια σχολεία των αγοριών, χωρίς όμως να ιδρύει κανένα σχολείο θηλέων. Έτσι, η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών περιορίζεται στα ιδιωτικά σχολεία. Αλλά και όσον αφορά την εκπαίδευση της δασκάλας, η πολιτεία ενώ αναγνωρίζει τη σχετική ανάγκη, δεν προχωρά στην ίδρυση δημόσιου Διδασκαλείου. Γενικά, κατά τη χρονική περίοδο 1830-1893, η πολιτεία δεν αναπτύσσει καμιά ουσιαστική πρωτοβουλία για τα προβλήματα της εκπαίδευσης των κοριτσιών, και περιορίζεται στην επικύρωση ή στην αναγνώριση των ενεργειών της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Μπορούμε να πούμε πως η περίοδος αυτή είναι μια περίοδος προβληματισμών, αναζητήσεων και πειραματισμών. Τα προβλήματα που έχουν σχέση με την εκπαίδευση των κοριτσιών είναι, βασικά, δύο: α) η διαφοροποίηση στην εκπαίδευση μαθητών και μαθητριών ("ποία και πόση εν συνόλω και πώς", κατά την έκφραση του Κ. Ξανθόπουλου1), και β) η συνεκπαίδευση.

——————————————

1. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ 250.

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/260.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Διαφοροποίηση στην εκπαίδευση των μαθητριών

Την εποχή αυτή, η γενικότερη στάση της κοινωνίας, όσον αφορά τη φοίτηση της νέας κοπέλας στα Παρθεναγωγεία, είναι επιφυλακτική. Το πρώτο ζήτημα που τίθεται είναι αν πρέπει η νέα κοπέλα να φοιτά στο σχολείο ή να μορφώνεται στο σπίτι, και κατά πόσο η ανώτερη εκπαίδευση προσφέρει ουσιαστική βοήθεια στη νέα ή την απομακρύνει από τα πραγματικά της καθήκοντα.

Σε σειρά άρθρων με τίτλο "Περί της ανατροφής του γυναικείου φύλου"1 τονίζεται κατηγορηματικά ότι "η γυνή δύναται αβλαβώς να στερηθή των τοιούτων πλεονεκτημάτων", δηλαδή "του πλούτου πολλών και πολυειδών γνώσεων", για τις οποίες όμως "ο ανήρ έχει απόλυτον ανάγκην"2. Χαρακτηρίζεται ως "σπουδή" η φροντίδα που καταβλήθηκε για την εκπαίδευση των γυναικών και υποστηρίζεται ότι "και αυτή η ιδέα της εν δημοσίοις καταστήμασιν εκπαιδεύσεως των κορασίων αντίκειται ουσιωδώς προς τον αληθή σκοπόν της του γυναικείου φύλου ανατροφής" γιατί "το μέλλον θέατρον της γυναικείας μεγαλειότητος εστίν ο οίκος, ο οικιακός βίος· εκεί επομένως πρέπει να ήναι και το προπαρασκευαστικόν σχολείον του κορασίου"3. Ακόμα, ύστερα από μια σύντομη κριτική του έργου των Παρθεναγωγείων και των ελλείψεων πού, κατά τον αρθρογράφο, παρατηρούνται στη λειτουργία των σχολείων αυτών, διατυπώνεται το συμπέρασμα ότι η νέα εφοδιασμένη "μετ' ατελούς, επιπολαίου και προς επίδειξιν μόνον κεκανονισμένης επιστημονικής παιδείας", απομακρύνεται από τα οικογενειακά, τα συζυγικά και τα μητρικά της καθήκοντα4. Με το σκεπτικό αυτό

——————————————

1. "Περί της ανατροφής του γυναικείου φύλου", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΑ', αρ. 479, 28 Φεβρουαρίου 1863, σ. 29-31 και αρ. 482, 7 Μαρτίου 1863 σ. 33-36. Ο τίτλος του άρθρου αυτού μας μεταφέρει στις αρχές της πρώτης περιόδου που εξετάσαμε, οπότε δεν υπήρχε θέμα εκπαίδευσης, αλλά ανατροφής μόνο των κοριτσιών. Βλ. σ 138 αυτής της εργασίας,

2. ό.π., σ. 29.

3. ό.π., σ. 30.

4. ό.π.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/261.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"μόνον εν εκείναις ταις πόλεσιν, ένθα τα πάντα από της φύσεως απεμακρύνθησαν, ένθα η των πραγμάτων ανατέτραπται τάξις... ουδόλως άτοπον φαίνεται το να λαμβάνη η γυνή την θέσιν του ανδρός, να καλλιεργή τας επιστήμας..."1.

Δυο χρόνια αργότερα, στα 1865, ο Ν. Σαρίπολος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, σε υπόμνημα του προς τον τότε Υπουργό Παιδείας υποστηρίζει ότι "υπέρ την γνώσιν των γραμμάτων δέον να έχη η γυνή την γνώσιν των εαυτής καθηκόντων" και γι' αυτό "η νέα κόρη δεν πρέπει ποτέ να χωρίζηται του οίκου"2. Στη συνέχεια δηλώνει με τρόπο κατηγορηματικό: "αν είχον εγώ την δύναμιν ν' αποφασίζω τίσι κόραις επιτρεπτέον να εισάγωνται ως οικότροφοι εν τω Αρσακείω, ή εν τοις ιδιωτικοίς Παρθεναγωγείοις ήθελον απαγορεύσει την είσοδον πάσαις ταις εχούσαις μητέρας, μόναις δε ταις ορφαναίς μητρός ήθελον επιτρέπει ν' ανατρέφωνται υπ' άλλων γυναικών"3, γιατί "...αι παρατηρήσεις μου μ' έφερον εις το αλάνθαστον συμπέρασμα, ότι αι χειρότεραι σύζυγοι και μητέρες γίνονται εκείναι όσαι εν τοις Παρθεναγωγείοις εξετράφησαν"4. Ο Ν. Σαρίπολος, λοιπόν, υποστηρίζει πως η εκπαίδευση απομακρύνει τη νέα από τον αληθινό προορισμό της και τα πραγματικά της καθήκοντα, και διατυπώνει φανερές νύξεις για την ηθική των μαθητριών που φοιτούν στα διάφορα Παρθεναγωγεία και την όχι άμεμπτη συμπεριφορά τους, όταν αποφοιτήσουν από αυτά.

Η τελευταία αυτή παρατήρηση προκάλεσε, όπως ήταν φυσικό, την έντονη αντίδραση των υπευθύνων του Αρσακείου5. Ο Ν.

——————————————

1. ό.π., σ. 35.

2. Ν. Σαρίπολος, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως. Προς τον επί της Παιδείας Υπουργόν", Πανδώρα, τ. Ις', 1865-66, σ. 110. Τις ίδιες απόψεις διατυπώνει o Σαρίπολος και στο κεφάλαιο "Περί παιδεύσεως" του συγγράμματός του Πραγματεία του Συνταγματικού Δικαίου, τ. Δ', Αθήναι 2 1875, σ. 375.

3. Ν. Σαρίπολος, Υπόμνημα..., ό.π., σ. 111.

4. ό.π. Βλ. και N. Σαρίπολος, Πραγματεία..., ό.π., σ. 376.

5. Ο Γραμματέας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Χ. Φιλαδελφεύς

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/262.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δραγούμης δεν αποδέχεται τις απόψεις του N. Σαρίπολου στο σύνολό τους. Συμφωνεί στο θέμα της ηθικής παρεκτροπής των μαθητριών, αλλά πιστεύει ότι "εις την παρεκτροπήν ταύτην συντελεί ουκ ολίγον η προς τας μέλλουσας δημοτικάς διδασκάλους παράδοσις ανωτέρων μαθημάτων"1. Αιτιολογώντας ο Δραγούμης την άποψη αυτή υποστηρίζει ότι "η αγωγή, όσω εντελεστέρα γίνεται τόσω μάλλον ανυψοί το φρόνημα"2. Η άποψη του Δραγούμη επικρίθηκε, όπως ήταν φυσικό, αυστηρά3· "καινοφανή γνώμην" τη χαρακτηρίζει ο Χ. Φιλαδελφεύς, και "αρχή εναντία της προόδου, εναντία του ανθρωπισμού"4.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι την εποχή αυτή, παρά το γεγονός ότι τα εν λειτουργία Παρθεναγωγεία δεν είναι λίγα, πολλοί συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα την εκπαίδευση των κοριτσιών και να εντοπίζουν περισσότερα αρνητικά παρά θετικά σημεία στη λειτουργία των Παρθεναγωγείων, και προτείνουν την επιστροφή της νέας στο σπίτι και στο ρόλο της μητέρας, της συζύγου και της οικοδέσποινας, γιατί "τα πολλά γράμματα" προξενούν βλάβη μάλλον παρά ωφέλεια.

Τις απόψεις αυτές o προοδευτικός παιδαγωγός Γ. Γ. Παπαδόπουλος τις αντέκρουσε με σθένος και δημόσια. Σε διάλεξή του στο Σύλλογο "Αθήναιον" υποστήριξε ότι "η παίδευσις της γυναικός πρέπει το γε νυν έχον να ήναι πληρεστέρα και σκοπιμωτέρα" γιατί "...η γυνή δεν είναι ον κατώτερον, αλλά διάφορον μόνον

——————————————

χαρακτηρίζει τις απόψεις του Ν. Σαρίπολου "ιδιοτρόπους θεωρίας" και τον ίδιο "εχθρόν άσπονδο των Παρθεναγωγείων" (Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας (1863-1865), Αθήναι 1865, σ. 82-83).

1. Πανδώρα, τ. Ις', 1865-66, σ. 111, υποσ. 1. Ο Ν. Δραγούμης υπήρξε ιδιοκτήτης της Πανδώρας.

2. ό.π.

3. Ο ίδιος ο Δραγούμης διατυπώνει το παράπονο "τίς ποτε εφαντάζετο ότι ήθελεν ευρεθή άνθρωπος να υβρίση δεινώς ημάς εν τω Μέλλοντι" (N. Δραγούμης, "Σύντομος απάντησις", Πανδώρα, τ. Ις΄, 1865-66, σ. 164).

4. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας (1863-1865), σ. 83-84.

Σελ. 262
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 243
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Η ΜΕΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΟΔΟΥΛΟ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ

    Γενικές παρατηρήσεις και συγκρίσεις

    Η εξέλιξη και τα προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης στον υπόδουλο ελληνισμό αποτελούν ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα, το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο μιας ειδικότερης και ευρύτερης διερεύνησης. Εδώ θα περιοριστούμε σε δυο μόνο σχολεία, της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης, τα Παρθεναγωγεία "Ζάππειον" και "Ομήρειον", γιατί αυτά αναγνωρίστηκαν ως ισότιμα με το Αρσάκειο της Αθήνας. Στόχος μας να κάνουμε ορισμένες παρατηρήσεις και συγκρίσεις στη διάρθρωση των Παρθεναγωγείων αυτών και στο πρόγραμμα των μαθημάτων. Γενικότερες παρατηρήσεις θα γίνουν επίσης στους αριθμούς σχολείων και μαθητριών.

    Το πρώτο μισό του 19ου αιώνα οι συνθήκες, που κατά τον προηγούμενο αιώνα είχαν ευνοήσει την ανάπτυξη των ελληνικών κοινοτήτων, κυρίως στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις (Βουδαπέστη, Τεργέστη, Μασσαλία, Βενετία, Λιβόρνο) αλλάζουν, με αποτέλεσμα να παρακμάσουν με γρήγορο ρυθμό οι ελληνικές κοινότητες της Ευρώπης οικονομικά και πνευματικά. Εξάλλου με τη σύσταση του ελληνικού κράτους η πνευματική ζωή είχε αρχίσει να συγκεντρώνεται στην ελληνική πρωτεύουσα1. Από τους Έλληνες της διασποράς ένα μέρος ήρθε και εγκαταστάθηκε στο ελεύθερο κράτος, αλλά και για τους υπόλοιπους η Αθήνα αποτελούσε τον

    ——————————————

    1. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, "Ίκαρος", Αθήνα 7 1985, σ. 286.