Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 26-45 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/26.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

με τις άλλες γνωστές "λόγιες" μοναχές του μοναστηριού της1, η Ρωξάνδρα Σκαρλάτου Μπεγλικτζή2 στην Κωνσταντινούπολη, που χαρακτηρίζεται "ως λίαν καταρτισθείσα περί τα γράμματα υπό του διδασκάλου Ιωάννου του Καρυοφύλλη"3 και στη Σμύρνη οι τέσσερις θυγατέρες του γνωστού λόγιου και δασκάλου Αδαμάντιου Ρύσιου, που μορφώθηκαν έτσι από τον πατέρα τους, ώστε ή μία απ' αυτές, η Θωμαΐς -μητέρα του Αδαμάντιου Κοραή-

——————————————

πού, όπως θα δούμε παρακάτω, έγινε γνωστό και για την εκπαιδευτική του δραστηριότητα. Για τη ζωή και τη δράση της Φ. Βενιζέλου βλ. λεπτομέρειες Δ. Καμπούρογλου, Αθηναϊκόν Αρχοντολόγιον. A' Οι άρχοντες Μπενιζέλοι, Αθήνα 1921, σ. 72-106 και Ί, Γεννάδιος, Ο Οίκος των Μπενιζέλων και η Οσία Φιλοθέη, Αθήναι 1929. Η Φιλοθέη χαρακτηρίζεται γενικά ως "πεπαιδευμένη" (Κ. Σάθας, ό.π., σ. 193 και Μ. Γεδεών, "Γνώσεις χρήσιμοι τι) Ιστορία της παρ' ημίν παιδείας". Εκκλησιαστική Αλήθεια, τ. ΙΘ', 1899, σ. 426), αλλά της αμφισβητείται η γνώση της αρχαίας ελληνικής και επικρατεί ή άποψη ότι μια επιστολή της Φιλοθέης σε αρχαία γλώσσα "Προς τον Ιέρακα τον Μέγα Λογοθέτη" (δημοσιεύθηκε από τον Κ. Σάθα, ό.π., σ. 193) γράφτηκε μάλλον από τους λόγιους γραμματείς του Μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 261-262 και Δ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων, τ. Α', Αθήνα 1969, σ. 109). Εκτός από την επιστολή αυτή σώζεται, σε απλή όμως γλώσσα, και "Έκκλησις [της Φιλοθέης] προς την Γερουσίαν των Ενετών" για οικονομική ενίσχυση (Κ. Μέρτζιος, "Η Οσία Φιλοθέη, Ανέκδοτα έγγραφα", Ελληνικά, τ. ΙΓ', 1954, σ. 123-125)

1. Εκτός από τη Φιλοθέη είναι γνωστή και η Λεοντία, ηγουμένη στο ίδιο μοναστήρι. Σώζονται δύο επιστολές της σε αρχαία γλώσσα, που αποδίδονται όμως στους λόγιους γραμματείς του μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 262). Το κείμενο της επιστολής (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία της Ιστορίας των Αθηνών, τ. A', Αθήναι 1889, σ. 162-163 και Ί. Γεννάδιος, ό.π., σ. 53-54). Επιστολές γραμμένες σε απλή γλώσσα σώζονται δύο από το ίδιο μοναστήρι: της ηγουμένης Χριστοδούλης γραμμένη το 167Ο (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Α', σ. 138-139 και Ι. Γεννάδιος, δη., σ. 56-57) και της ηγουμένης Ελισάβετ με χρονολογία 17Ο1 (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Γ', Αθήναι 1892, σ. 234-235 και Ι. Γεννάδιος, ό.π., σ. 58-59).

2. Για τη Ρωξάνδρα Σκαρλάτου (16Ο5-1648) βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλος, "Ρωξάνδρα Μαυροκορδάτου, η πρώτη Φαναριώτισσα", Εστία, τ. Λ', αρ. 8, 22 Φεβρουαρίου 1876, σ. 115-119 και Μ. Γεδεών, "Ρωξάνη Σκαρλάτου", Εκκλησιαστική Αλήθεια, έτ. Δ', 1883, σ. 505-508.

3. Κ. Σάθας, όπ., σ. 347.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/27.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

"εκαταλάμβανεν ικανώς του παρακμάζοντος Ελληνισμού τα συγγράμματα"1.

Γυναικεία παιδεία όμως και ένα ευρύτερο λογοτεχνικό ενδιαφέρον δημιουργείται στους αρχοντικούς φαναριώτικους κύκλους. Ξακουστοί δάσκαλοι της εποχής, όπως ο Καρυοφύλλης, ο Λογάδης, ο Βαρδαλάχος, ο Οικονόμος, ο Σερούιος και πολλοί άλλοι, παρέδιδαν μαθήματα "κατ' οίκον" στα παιδιά, αγόρια και κορίτσια, των Φαναριωτών. Καλή εικόνα του τρόπου με τον οποίο εκπαιδεύονταν οι νέες, καθώς και τα στάδια της εκπαίδευσης αυτής, μας δίνει ο Αχ. Ραγκαβής2. Στους φαναριώτικους κύκλους οι γονείς φρόντιζαν όχι μόνο για τη στοιχειώδη αλλά και για μια ανώτερη και πιο πλατιά μόρφωση των κοριτσιών. Η αδελφή του Ραγκαβή διδάσκεται όπως και ο ίδιος. Αρχαία Ελληνικά, Ιστορία, Γαλλικά, Ζωγραφική3. Η γαλλική γλώσσα, ιδιαίτερα, γίνεται αντικείμενο συστηματικών σπουδών. Ακολουθώντας το γενικό πνευματικό κλίμα της εποχής, πολλές Φαναριώτισσες, όπως η Ραλλού Καρατζά, η Ραλλού Σούτζου, η Αικατερίνη Σούτζου και η Σμαράγδα Σκαρλάτου Καλλιμάχη, ασχολήθηκαν με μεταφράσεις γνωστών έργων4. Το θέατρο συγκινούσε ιδιαίτερα τις Φαναριώτισσες. Η Ραλλού Καρατζά, η Αικατερίνη Γκίκα και η Ραλλού Σούτσου συγκρότησαν τους πρώτους ερασιτεχνικούς θιάσους που έδιναν παραστάσεις μέσα στα αρχοντικά τους5. Τέλος

——————————————

1. Συλλογή των εις την Ελληνικήν Βιβλιοθήκην και τα πάρεργα προλεγομένων, και τίνων συγγραμματίων του Αδαμαντίου Κοραή, τ. A', εν Παρισίοις 1833, σ. θ'.

2. Αλ. Ρίζος Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Α', Αθήναι 1894, σ. 24-27 και 66-67.

3. ό.π.

4. Μ. Γεδεών, "Περί της Φαναριωτικής κοινωνίας μέχρι των αρχών της ενεστώσης εκατονταετηρίδος", Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. ΚΑ', 1887-88 και 1888-89, σ. 65-66 και Κ. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, Αθήνα 1971, σ. 29-149.

5. N. Λάσκαρης, Ιστορία τον Νεοελληνικού Θεάτρου, τ. A', Αθήνα 1938, σ. 186-196 και Κ. Ξηραδάκη, ό.π., σ. 55, 87 και 92.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/28.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

οι Φαναριώτισσες αγαπούσαν την ποίηση και σε πολλές περιπτώσεις δοκίμασαν τις ικανότητες τους στη στιχουργική1.

ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΗΛΕΩΝ - ΔΑΣΚΑΛΕΣ. O Μ. Γεδεών, ο βαθύτερος γνώστης των εκπαιδευτικών πραγμάτων της Τουρκοκρατίας, διατύπωσε την άποψη ότι τα κορίτσια, όπως και τα αγόρια, διδάσκονταν γραφή και ανάγνωση από τις μοναχές στα γυναικεία μοναστήρια2. Κατά τον Κ.Θ Δημαρά, την περίοδο της Τουρκοκρατίας, υπήρχαν σε πολλά μέρη "Παρθενώνες" που δεν "ήταν καθ' αυτό γυναικομοναστήρια· κοντά σε μια ή περισσότερες μοναχές ζούσαν τα κορίτσια του τόπου έως ότου πανδρευθούν... σε μερικές περιστάσεις όμως ή καθαρεύουσα της εποχής Παρθενώνα ονομάζει και το γυναικομονάστηρο· ώστε η διάκριση δεν είναι πάντοτε ασφαλής"3. Μια εικόνα της οργάνωσης των Παρθενώνων μας δίνουν οι "κανονισμοί" παρόμοιου ιδρύματος που λειτούργησε από το 1847 ως το 1890 στη Ζάκυνθο4. Σύμφωνα με τους "κανονισμούς" αυτούς "το εις τον ιερόν Ναόν της Μητροπόλεως Ζακύνθου προσκείμενον κατάστημα δεν είναι μονή ωργανισμένη κατά τας περί μοναστικών καταστημάτων διατάξεις, αλλά Παρθενών, ήτοι Διδασκαλείον, εν ω γίνονται δεκταί επί πληρωμή δι' ανατροφήν και εκπαίδευσιν θυγατέρες γονέων εγνωσμένων και προσφεύγουσιν ανατραφησόμεναι ή εκπαιδευθησόμεναι δωρεάν άποροι ή άπωρφανισμέναι νεανίδες"5. Από τις σχετικές εισηγήσεις φαίνεται,

——————————————

1. Στίχους από Φαναριώτισσες βλ. Σκ. Βυζάντιος, Η Κωνσταντινούπολις ή περιγραφή τοπογραφική, αρχαιολογική και ιστορική, τ. Γ', Αθήναι 1869, σ. 602 και 604-605.

2. Μ. Γεδεών, "Ελληνίδων εκπαίδευσις μετά την Άλωσιν", Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τ. Ε', 1939, σ. 332-333.

3. Κ.Θ. Δημαράς, "Θεοφάνους του εξ Αγράφων βίος Διονυσίου του εκ Φουρνά", Ελληνικά, τ. Γ, 1937-38, σ. 237, υποσ. 1.

4. Οι κανονισμοί αυτοί με ημερομηνίες 14 Απριλίου 1847 και 13 Ιουνίου 1853 είναι δημοσιευμένοι στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αρ. 44, 1867, σ. 539-545.

5. ό.π., σ. 537.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/29.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

επίσης, η σύγχυση που επικρατούσε στη χρήση των όρων "Παρθενών" και "Γυναικεία Μονή". Οι εκφράσεις "ο εις τον ιερόν Ναόν... προσκείμενος και Μονή προσωνυμούμενος Παρθενών" και "η Γυναικεία μονή... θεωρηθείσα ως Παρθενών" επιβεβαιώνουν την άποψη του Κ.Θ, Δημαρά ότι ή διάκριση των δύο όρων δεν είναι φανερή.

Σύμφωνα με τα λιγοστά στοιχεία που έχουμε για την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το πρώτο σχολείο θηλέων στην ιστορία της νεοελληνικής παιδείας λειτούργησε στη Μυτιλήνη, στο Μοναστήρι της Μυρσινιώτισσας, γύρω στα 15301. Σε μια επιστολή του Παχώμιου Ρουσάνου προς τον Επίσκοπον Λέσβου Ιγνάτιο Αγαλλιανό τονίζεται: "πάντα διά τας καλογραίας δι' εκείνας εποίησας φροντιστήριον ίνα σπουδάζωσιν εις γράμματα και διδάσκωνται μουσικήν"2.

Επικρατεί, επίσης, ή άποψη ότι στο μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα, που ίδρυσε στην Αθήνα η Φιλοθέη, λειτουργούσε και σχολείο για τις κοπέλες της περιοχής3. Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή. Τα σχετικά έγγραφα αναφέρονται αποκλειστικά σε μοναχές και σε κανένα δεν γίνεται λόγος για μαθήτριες4. Φαίνεται λοιπόν πως στο μοναστήρι της Φιλοθέης οι μοναχές, με την εποπτεία και την καθοδήγηση μορφωμένων "ηγουμενισσών", ασχολούνταν και με τα γράμματα, σε όσες κατέφευγαν στο μοναστήρι για διάφορους λόγους (φτώχεια, ορφάνια, αιχμαλωσία), οι μοναχές φαίνεται πως μάθαιναν ραπτική, υφαντική και πλεκτική και τις δίδασκαν, παράλληλα, και στοιχειώδεις γνώσεις ανάγνωσης και γραφής.

Το μοναδικό, ως τη στιγμή αυτή, τεκμηριωμένο παράδειγμα

——————————————

1. Γ. Βαλέτας, "Ο άγιος Ιγνάτιος Αγαλλιανός και το εν Λέσβω αναμορφωτικόν έργον του", Θεολογία, 10, 1932, σ. 298 και 308.

2. ό.π., σ. 307. Βλ. σχετικά Χρ. Πατρινέλλης, ό.π., σ. 371,

3. Φ. Φιλαδελφεύς, Ιστορία των Αθηνών επί Τουρκοκρατίας από τον 1400 μέχρι, τον 1800, τ. A', Αθήναι 1902, σ. 203' Tρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. Α', σ. 249 και Δ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων, τ. Γ', σ. 286.

4. Ι. Γεννάδιος, ό.π., και Κ. Μέρτζιος, ό.π.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/30.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

συστηματικής εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται πως αποτελεί ή ίδρυση και λειτουργία σχολείου στη "Μονή Ευγενών Ελληνίδων" της Βενετίας1. Η σχολή αυτή λειτούργησε από το 1609 ως το 1829. 0ι μαθήτριες έμεναν στο μοναστήρι και μονάχα από το 1810 έγιναν δεκτές και εξωτερικές μαθήτριες. Καθήκοντα δασκάλας ασκούσαν ορισμένες μοναχές που είχαν τις απαραίτητες γνώσεις και ικανότητες. Δίδασκαν τις στοιχειώδεις γραμματικές γνώσεις γραφής και ανάγνωσης, κατήχηση, οικοκυρικά μαθήματα και διάφορα χειροτεχνήματα2. Από το 1730 ως το 1829 φοίτησαν στο σχολείο αυτό 105 μαθήτριες3.

Αξίζει να αναφερθεί, επίσης, το γεγονός ότι ο Επιφάνειος Ηγούμενος, που πέθανε το 1648, όρισε στη διαθήκη του ένα ποσό για να διορισθεί στα Γιάννινα δάσκαλος "υποχρεωμένος να διδάσκη γραμματικήν, ανθρωπισμόν και άλλας επιστήμας και γράμματα Ελληνικά εις τα παιδία και τα κοράσια τα οποία θα θελήσουν να μάθουν"4. Η πρόβλεψη αυτή, έστω ακόμα και αν δεν έγινε πράξη, έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί διατυπώθηκε σε μια τόσο πρώιμη εποχή.

Ο Μ. Γεδεών, τέλος, επισήμανε κάποιες πληροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες, το 18ο αιώνα, ασκούσαν το επάγγελμα της δασκάλας και γυναίκες. Μαρτυρίες για τη φήμη δασκάλας μας μεταφέρουν το 17ο αιώνα στη Χίο5, το 1724 στη Σμύρνη και το

——————————————

1. Για την ίδρυση και λειτουργία της σχολής αυτής βλ. λεπτομέρειες Ελ. Κούκκου, Η Ορθόδοξος Μονή ευγενών Ελληνίδων Βενετίας 1599-1829, Αθήναι 1965.

2. ό.π., σ. 30-31.

3. ό.π., σ. 159-166.

4. Κ. Μέρτζιος, "Το εν Βενετία Ηπειρωτικόν Αρχείον, κεφ. Β', Επιφάνειος Ηγούμενος", Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. IB', 1936, σ. 35.

5. Υπάρχει ή μαρτυρία ότι στα μέσα του 17ου αιώνα "εις Χίον εχρημάτισε γυναίκα διδάσκαλος φιλοσοφικών μαθημάτων διαδεχθείσα τον άνδρα της" (Ηλ. Τανταλίδης, Βίος Στεφάνου Καραθεοδωρή, Κωνσταντινούπολις 1868, σ. 24). Η πληροφορία αυτή, δυστυχώς ατεκμηρίωτη -ο Στ. Καραθεοδωρής αναφέρει ότι την άκουσε από τον Ιγνάτιο τον "πρώην Ουγγροβλαχίας"- είναι η μοναδική μαρτυρία για περίπτωση γυναίκας που να διδάσκει

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/31.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1797 στη Σιάτιστα1, Σύμφωνα με την άποψη του Γ. Βαλέτα όμως, οι προσηγορίες "Χριστόδουλος της δασκάλας" και "Ειρήνη εξαδέλφη της δασκάλας", στις οποίες στηρίχτηκε ο Γεδεών, "περισσότερον μαρτυρούν περί της απλοϊκότητος των γραφόντων και της χηρείας των γυναικών αυτών παρά περί του επαγγέλματος των"2. Ο Ά. Αγγέλου υποστηρίζει πως πρόκειται, μάλλον για συμπτωματικό φαινόμενο, γιατί "το ανέβασμα σε ένα επάγγελμα, ή μάλλον στο επάγγελμα, πρέπει να είναι συνάρτηση πολλών άλλων πολύπλοκων μετασχηματισμών για τους όποιους οι γενικοί όροι δείχνουν ότι είναι αδύνατο να συντελεστούν την εποχή εκείνη"3. Επομένως οι αντικειμενικές συνθήκες της εποχής οδηγούν στην υπόθεση ότι ή προσωνυμία "δασκάλα" δεν χαρακτήριζε επαγγελματίες γυναίκες - δασκάλες, γιατί φαίνεται πώς, σε πρώτη φάση, ή μετάδοση γνώσεων δεν είχε χαρακτήρα καθαρά επαγγελματικό. Απλώς μερικές γυναίκες που ήξεραν να διαβάζουν και να γράφουν φρόντιζαν να μεταδώσουν τις γνώσεις αυτές σε άλλες κοπέλες, γνωστές ή συγγενείς τους4. Για πρώιμες εποχές, επομένως, δικαιολογείται ή χρήση του όρου "δασκάλα" μονάχα με μια τέτοια συναισθηματική φόρτιση. Καθαρά επαγγελματικό χαρακτήρα φαίνεται πως παίρνει o όρος από τα τέλη του 18ου αιώνα, όποτε, σύμφωνα με στοιχεία του M, Γεδεών, άρχισαν να λειτουργούν σχολεία για κορίτσια στο νάρθηκα ορισμένων εκκλησιών, Έτσι, στους λογαριασμούς των ετών 1784 - 1789 του ναού της Θεοτόκου στην Κωνσταντινούπολη σημειώνεται "νοίκι της δασκάλισσας", και σε κώδικα του 1822, που ανήκει στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου της Κωνσταντινούπολης, μαρτυρείται,

——————————————

μάλιστα σε μια τόσο πρώιμη εποχή φιλοσοφικά μαθήματα.

1. Μ. Γεδεών, "Ελληνίδων εκπαίδευσις...", ό.π., σ. 334-335.

2. Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 307, υποσ. 1.

3. Ά. Αγγέλου, "Η εκπαίδευση", ό.π., σ. 319.

4. Βλ., για παράδειγμα, Κ. Ξηραδάκη, ό.π., σ. 54, όπου αναφέρεται ότι η Αικ. Γκίκα, μορφωμένη και γλωσσομαθής, δίδασκε ιταλικά και γερμανικά στη Ραλλού Σούτσου.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/32.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

επίσης, μισθός "της δασκάλισσας Ελένκως γρ. 5"1.

Πρώτη γνωστή δασκάλα είναι, ή Ευανθία Καΐρη, μαθήτρια του αδελφού της Θεόφιλου Καΐρη, που φαίνεται πως δίδασκε στις Κυδωνιές πριν ακόμα από την επανάσταση2.

Γενικό συμπέρασμα από την πρώτη αυτή διερεύνηση του θέματος είναι πως ή πορεία της γυναικείας εκπαίδευσης στην περίοδο της Τουρκοκρατίας υπήρξε σταθερά ανοδική. Τα γράμματα, προνόμιο στην αρχή λίγων κοριτσιών, γίνονται σιγά σιγά ανάγκη και επιδίωξη των πολλών. Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, βέβαια, δεν σημαίνουν με κανένα τρόπο ότι ή παιδεία των λίγων αυτών γυναικών ήταν μέρος της κοινής παιδείας του γένους. Ισχύει, κι, εδώ η παρατήρηση του Κούμα ότι "οι ολίγοι, ούτοι, εκ περιστάσεων αγνώστων προκύψαντες επαρωμοίαζον αμυδρά και διψαλέα λυχνάρια αραιότατα κείμενα μεταξύ παχύτατου σκότους"3.

Η προεργασία, βέβαια, που έγινε στα χρόνια αυτά, επηρέασε καθοριστικά και με ποικίλους τρόπους την εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης στο ελεύθερο κράτος. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των κοριτσιών από τα χρόνια του Αγώνα ακόμα δείχνει καθαρά πως το έδαφος είχε προετοιμαστεί κατάλληλα από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Τα λόγια του Ρήγα Φεραίου "Όλοι, χωρίς εξαίρεσιν, έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η Πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία διά τα αρσενικά και θηλυκά παιδία"4 αποτέλεσαν την καλύτερη υποθήκη.

——————————————

1. Μ. Γεδεών, ό.π., σ. 334.

2. Βλ. σχετικά σ. 35 αυτής της εργασίας.

3, Κ. Κούμας, ό.π., σ. 554.

4. A. Βρανούσης, Ρήγας Βελεστινλής-Φεραίος, τ. Β', σ. 691, στη σειρά Άπαντα των Νεοελλήνων Κλασσικών, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/33.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η θέση της Ελληνίδας αρχίζει να βελτιώνεται αισθητά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι ενδεικτικό, για παράδειγμα, το γεγονός ότι στον κατάλογο των συνδρομητών της Φιλόμουσου Εταιρείας, που ιδρύθηκε το 1813 στην Αθήνα και είχε ποικίλους πνευματικούς σκοπούς, ανάμεσα στους οποίους και ή μέριμνα για την εκπαίδευση, συμπεριλαμβάνονται και ονόματα γυναικών1. Στη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης επίσης, που ιδρύθηκε ένα χρόνο αργότερα, το 1814, προσφέρει ουσιαστικές υπηρεσίες η Ρωξάνδρα Στούρτζα2, Σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι Ελληνίδες και στην προετοιμασία του εθνικού ξεσηκωμού3, καθώς και σε όλη τη διάρκεια του Αγώνα4. Η Ελισάβετ Μαρτινέγκου περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τα αισθήματα που της

——————————————

1. "Μαρία Λογοθετέσσα Αθηνών· Μ Δ. Αβραμιώτου, η εκ Πελοποννήσου· Μαριώρα Ι. Παλαμά· Ευτυχία Ρόκου, η εξ Αθηνών· Μαριάννα Μακρύ η Αττική· Αικατερίνη Μακρύ, η εξ Αθηνών· Θηρεσία Μακρύ, ή εξ Αθηνών· Μαρία ή Κλεοπάτρα Ποντίκη, εκ παλαιών Πατρών" (Δ. Καμπούρογλου. Μνημεία..., τ. A', σ. 218-219 και του ίδιου. Ιστορία..., τ. Δ', σ 337-381, όπου αναπτύσσεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Εταιρείας και οι γενικότερες δραστηριότητές της).

2. Ελ. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή παιδεία 1803-1822. Α? Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Αθήναι 1958, σ. 13 και Γ. Λάϊος, "Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης (1814-1820). Νέα έγγραφα", Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τ. IB', 1962, σ. 213.

3. K. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, ό.π., σ. 7-25.

4. Σωτ. Αλιμπέρτη, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1933 3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/34.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

προξένησε η κήρυξη της επανάστασης1 και η Ευανθία Καΐρη απευθύνει στις φιλελληνίδες όλου του κόσμου δραματική έκκληση, όπου απεικονίζει τη φρίκη του πολέμου και περιγράφει τα δεινά της αγωνιζόμενης Ελλάδας2.

Στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα κάνουν αισθητή την παρουσία τους στον κόσμο των γραμμάτων η Ευανθία Καΐρη και η Ελισάβετ Μαρτινέγκου.

Η αυτοβιογραφία της Μαρτινέγκου δείχνει καθαρά πως μεγάλωνε και πως ζούσε μια κοπέλα στις αρχές του 19ου αιώνα. Συχνά αναφέρεται στην περιορισμένη ζωή της : "εκύτταξα τους τοίχους του σπιτιού οπού με εκρατούσαν κλεισμένη", γράφει με απόγνωση3, και αλλού: "ήμουν πάντοτε κλεισμένη εις ένα σπίτι."4. Αντιμέτωπη μ' αυτό το "βάρβαρον ήθος" που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους" η Μαρτινέγκου αντιδρά με το διάβασμα, με το γράψιμο, ακόμα και με τη φυγή από το πατρικό σπίτι. Πρώτος δάσκαλός της ο παπάς της ενορίας τους.

——————————————

1. "Εις τούτον τον καιρόν, δηλαδή τη 25 Μαρτίου 1821, την ημέραν του Ευαγγελισμού, έρχεται ο ποτέ διδάσκαλός μου, Θεοδόσιος Δημάδης και μας κάμνει γνωστόν με πολλήν του χαράν, πως οι Γραικοί ανήγειραν τα όπλα εναντίον των Οθωμανών Εγώ εις τα λόγια του άκουσα το αίμα μου να ζεσταίνη, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να ζωστώ τα άρματα, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να τρέξω διά να δώσω βοήθειαν εις ανθρώπους, οπού δι' άλλο (καθώς εφαίνετο) δεν έπολεμούσαν, παρά διά θρησκείαν και διά πατρίδα και διά εκείνην την ποθητήν ελευθερίαν...", Ελισαβέτιου Μαρτινέγκου, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 55-56.

2. Έφημ. Ο φίλος του Νόμου, &ρ. 139, 31 Ιουλίου 1825· βλ. Αικατ. Κουμαριανού (επιμ.), Ο Τύπος στον Αγώνα, τ. Γ', "Ερμής", Αθήνα 1971, σ. 119-120. Φωτοτυπική επανέκδοση της επιστολής αυτής από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Αθήναι 1971, αρ. 12.

3. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 56.

4. ό.π., σ. 13. Λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στην εποχή αυτή δίνουν με σαφήνεια τη θέση της γυναίκας; "Εγω εδωπα πάντα κλεισμένη, διά να ιδώ κομμάτι κόσμο, διά να ιδώ τους κήπους επλανήθηκα" προσπαθεί να δικαιολογηθεί μια άλλη νέα, βλ. Αντ. Μάτεσι, Ο Βασιλικός (εισαγωγή Αγγέλου Τερζάκη), "Ερμής", Αθήνα 1973, σ. 39.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/35.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

άρχισε τη διδασκαλία του με την Οκτώηχο, Χρειάστηκαν, γράφει, πολλές προσπάθειες για να πειστεί ο πατέρας της να συνεχίσει τη μόρφωσή της "διότι είχε εκείνην την παλαιάν βάρβαρον γνώμην, ή οποία θέλει να μη μανθάνουν αι γυναίκες πολλά γράμματα"1.

Την ίδια περίπου εποχή στις Κυδωνίες η Ευανθία Καΐρη διδάσκεται από τον αδελφό της Θεόφιλο, Ελληνικά, ξένες γλώσσες, ακόμα και ανώτερα μαθηματικά2. Τις γνώσεις αυτές φροντίζει να τις μεταδώσει στις άλλες κοπέλες διδάσκοντας στο σχολείο των Κυδωνιών πριν από την επανάσταση, και στην Ερμούπολη της Σύρου αργότερα3. Ο Αδ. Κοραής, που είχε τακτική αλληλογραφία με την Καΐρη, την προτρέπει στη διδασκαλία : "φρόντιζε μάλιστα", της γράφει από το Παρίσι στις 28 Ιανουαρίου του 1815, "αν θέλης να αύξησης την εις τα καλά προκοπήν σου, να μεταδίδης τους καρπούς της εις τας συνηλικιώτιδάς σου παρθένους"4. Η μόρφωση της Ευανθίας Καΐρη συγκίνησε τόσο τον Κοραή, που τελειώνει το γράμμα του με τις λέξεις : "...αποθνήσκω πλέον ευχαριστημένος, αφού ίδω ότι η παιδεία επροχώρησε και εις αυτάς του Γένους μας τας γυναίκας"5.

Τα ξεχωριστά αυτά παραδείγματα μορφωμένων γυναικών φανερώνουν ότι στις αρχές του 19ου αιώνα είχε αρχίσει. πια ή συμμετοχή της Ελληνίδας στην πνευματική κίνηση του τόπου,

——————————————

1. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 12-13.

2. Λεπτομέρειες για τη ζωή και το έργο της Ευανθίας Καΐρη, καθώς και σχετική βιβλιογραφία βλ. στο Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη (1799- 1866), "Κέδρος", Αθήνα 1984.

3. Α. Μηλιαράκης, "Ευανθία Καΐρη", Έστία,αρ. 233, τ. Θ', 15 Ιουνίου 1880, σ. 369· Σπ. Δε Βιάζης, "Διαπρεπείς Ελληνίδες κατά τον ΙΘ' αιώνα. Ευανθία Καΐρη", Ελληνική Επιθεώρησις, έτ. Γ', 1910, σ. 842-844 και Δημ. Μπαλάνος, "Ευανθία Καΐρη", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος 1927, σ. 372.

4. Αδαμαντίου Κοραή χρυσά έπη, Αθήναι, έκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1934, σ. 219. 5. ό.π., σ. 220.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/36.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ιδιαίτερα στις παροικίες του εξωτερικού, στα νησιά και στα μεγάλα εμπορικά κέντρα, όπως είδαμε, η θέση της γυναίκας είχε βελτιωθεί αισθητά.

Αμέσως μετά τον Αγώνα πολλοί Έλληνες από τις παροικίες του εξωτερικού και πρόσφυγες από όλα τα μέρη της Ελλάδας άρχισαν να συγκεντρώνονται στο ελεύθερο κράτος, Η Αίγινα, αμέσως μετά την εγκατάσταση του Καποδίστρια, έγινε το πνευματικό κέντρο της χώρας1. Στο Ναύπλιο επίσης "προυχώρει ουχ ήττον αυξάνουσα η εν Ναυπλίω κοινωνία, διότι, χάρις εις την ειρήνην και την προϊούσαν ευνομίαν πολλαί οικογένειαι και εκ των διεσπαρμένων εις τα διάφορα μέρη της Ελλάδος και εκ των εν τη αλλοδαπή, ήρχοντο και εξέτεινον την κοινήν ευημερίαν"2. Η Ερμούπολη, που άρχισε να συγκροτείται μετά το 1821 από ελληνικές οικογένειες της Χίου, της Σμύρνης, των Κυδωνιών και άλλων πόλεων, στα 1828 έχει κιόλας πληθυσμό 16.000 κατοίκους και γίνεται πολύ γρήγορα το μεγαλύτερο βιομηχανικό, ναυτιλιακό και τραπεζικό κέντρο3. Η Ερμούπολη, η Αίγινα, το Ναύπλιο και το Άργος είναι τα κέντρα όπου ιδρύθηκαν τα πρώτα σχολεία θηλέων.

Την 1η Δεκεμβρίου 1834 αποφασίστηκε να είναι πρωτεύουσα της χώρας ή Αθήνα, όπου και μεταφέρθηκε ή κυβέρνηση. "Κατόπιν δε της Κυβερνήσεως συνέρρευσε τάχιστα και πάσα ή κοινωνία εις Αθήνας, ερημωθέντος σχεδόν του Ναυπλίου" σημειώνει ο Ραγκαβής4. Η Αθήνα, σύμφωνα με τον περιηγητή J. Fuller,

——————————————

1. Βλ. σχετικά Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία (18271832). Β' Τα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 9. τη σύνθεση της κοινωνίας περιγράφει με ζωντανό τρόπο ο Ν. Δραγούμης στο βιβλίο Ιστορικαί αναμνήσεις (επιμ. Ά Αγγέλου), "Ερμής", Αθήνα 1973, τ A', σ. 133-134.

2. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, δ π , τ. A', σ. 263.

3. Τιμ. Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου, Ερμούπολις 1874, σ. 65 και 496-500. Βλ. σχετικά και Α.Δρακάκης, "Ο λιμήν της Σύρου προ του οικισμού της Ερμουπόλεως", Κυκλαδικά, Ι, 1956, σ. 23-28. 4. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', Αθήναι 1895, σ. 8.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/37.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είχε στα 1820 10.000 - 12.000 κατοίκους1, αλλά πολύ γρήγορα ο πληθυσμός της αυξάνεται με εντυπωσιακό ρυθμό2, Η ελεύθερη Ελλάδα αρχίζει να προσελκύει την ομογένεια του πλούτου και των γραμμάτων και έτσι ή Αθήνα αποτέλεσε τον πόλο έλξης για τους Έλληνες που έφταναν εδώ από όλα τα μέρη της χώρας, καθώς και από διάφορες περιοχές έξω από αυτήν. Βαθμιαία άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα κοινωνία όπου συναντήθηκαν διαφορετικής προέλευσης και πολιτισμικής στάθμης στοιχεία. Η βασιλική αυλή, οι εκπρόσωποι των ξένων δυνάμεων, οι εύποροι και καλλιεργημένοι ετερόχθονες Έλληνες έθεταν τις βάσεις για καινούρια κοινωνικά πρότυπα και επηρέαζαν καθοριστικά τον τρόπο ζωής των ντόπιων ομάδων που έρχονταν στην πρωτεύουσα για πρόσκαιρη η οριστική εγκατάσταση. Ο γνωστός λόγιος της εποχής Γ. Γ. Παπαδόπουλος περιγράφει πολύ παραστατικά την κατάσταση που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα αμέσως μετά την απελευθέρωση: "...ελευθερωθείσα δε ή ενταύθα Ελλάς διά του ηρωισμού και των θυσιών αυτής και των λογάδων και λαών του όλου Ελληνικού έθνους, ότε υπεδέχθη τους ελθόντας ως εν κοινή εστία έλαμψεν αμέσως δι' επεισάκτου πολιτισμού και ικανότητος ασυμμέτρων προς την κοινήν κατάστασιν της χωράς, εν τω μέσω δε των εκ της ελευθερώσεως παραχθεισών νέων σχέσεων πλήθος νέων ιδεών εισέρρευσε και νέαι ροπαί παρήχθησαν, και ταύτα εν βραχυτάτω χρόνω, καθ' ον δεν ηδύναντο να ωριμάσωσιν"3.

——————————————

1. Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Γ3, σ. 592 και Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Ιστορία της Νεοελληνικής Κοινωνίας (1700-1821), "Εξάντας", Αθήνα 1976, σ. 76, όπου δίνεται η εξέλιξη του πληθυσμού της Αθήνας ως την επανάσταση του 1821.

2. Ο ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού της Αθήνας το 19ο αιώνα, και οι αιτίες του φαινομένου αυτού αναλύονται από τον Κ. Τσουκαλά στο Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), "Θεμέλιο", Αθήνα 1977, σ. 167-180.

3. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος περί γυναικός και Ελληνίδας, Αθήναι. 1866, σ. 23. Η ομιλία αυτή είναι δημοσιευμένη και στο π. Πανδώρα, τ. ΙΖ', 1866-67, τχ. 388-389.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/38.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ελληνική κοινωνία, επομένως, στη φάση αυτή δέχεται την επίδραση από δυτικές μορφές ζωής που δεν μπορούσε εύκολα να τις αφομοιώσει. Το ελεύθερο κράτος αποτελεί ένα χώρο ασύγκριτα χαμηλότερης πολιτισμικής στάθμης από εκείνη που παρουσιάζουν την ίδια εποχή τα Επτάνησα -όπου έχουμε την Ιόνιο Ακαδημία και μια ανώτερη πνευματική ζωή- και η Κωνσταντινούπολη με την κοσμοπολίτικη κοινωνία της. Στην ανώτερη βαθμίδα της νέας κοινωνίας που δημιουργείται "Οι μεγάλοι πάροικοι... είναι ή ισχυρότερη οικονομική δύναμη μέσα στην Αθηναϊκή κοινωνία του 19ου αιώνα, και στον πολιτικό κόσμο θα καταλάβουν καίριες θέσεις"1.

Παράλληλα, ή πνευματική ζωή του τόπου κυριαρχείται από τους φαναριώτες λόγιους που αποτελούν την πιο καλλιεργημένη Ομάδα και έτσι επικρατούν εύκολα στο χώρο των ιδεών. Ο Κ. Θ. Δημαράς ονομάζει τους Φαναριώτες "το πιο λόγιο στοιχείο μέσα στην κοινωνία του νέου κράτους"2. Ο πλούτος, που έφεραν μαζί τους στην Ελλάδα, και ή πνευματική τους καλλιέργεια τους έδωσαν θέση υπεροχής στο νέο ελληνικό κράτος. Σε μια τέτοια συγκρότηση οι Φαναριώτισσες παίζουν, όπως είναι φυσικό, μετά την απελευθέρωση, σημαντικό ρόλο στην πνευματική και τη φιλανθρωπική κίνηση της Αθήνας και ειδικότερα επηρεάζουν τη γυναικεία εκπαίδευση. Μερικά μόνον ονόματα -εντελώς αντιπροσωπευτικά- δείχνουν καθαρά ότι στις φιλανθρωπικές και πνευματικές δραστηριότητες των γυναικών της Αθήνας τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση τον πρώτο ρόλο έχουν γνωστές Φαναριώτισσες. Η Μ. Υψηλάντη -κόρη της Ραλλούς Μουρούζη και γυναίκα του Γεωργίου Υψηλάντη- ιδρύει την πρώτη "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών" και το "Αμαλίειο" ορφανοτροφείο. Το έργο της συνεχίζουν η αδερφή της Ζωή Σούτζου και η Σουλτανίτσα Κωστή-Νερουλού3, κόρη του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού.

——————————————

1. Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα, 1830-1909, Θεσσαλονίκη 1972, σ. 95.

2. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικές Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 271.

3. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλίειον Ορφανοτροφείον κορασίων επί

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/39.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δηλαδή από το 1855 ως το 1885, πρόεδροι του Διοικητικού Συμβουλίου στο "Αμαλίειο" είναι Φαναριώτισσες. Στην πνευματική ζωή της Αθήνας πρωτοστατούν τα πρώτα χρόνια, αμέσως μετά το 1830, η Ραλλού Καρατζά και ή αδελφή της Ρωξάνη Σούτζου που μετατρέπουν τα σπίτια τους σε φιλολογικά σαλόνια1. Η Αικατερίνη Μαυροκορδάτου-Δοσίου επιβάλλεται με τη μόρφωση και τη γλωσσομάθειά της, μεταφράζει από τα αγγλικά το ποίημα "Ο Γκιαούρ" του Λόρδου Βύρωνα2, και ή Σεβαστή Αργυροπούλου-Μάνου διευθύνει, όπως θα δούμε, από το 1842 ως το 1858 το Αρσάκειο, ένα ίδρυμα με μεγάλο κύρος και πανελλήνια ακτινοβολία.

Μπορούμε να πούμε, λοιπόν, με αρκετή σιγουριά, ότι στην αθηναϊκή κοινωνία αμέσως μετά την απελευθέρωση κυριαρχεί ένα δυνατό, συγκροτημένο σώμα, οι Φαναριώτες, και στις απαιτήσεις τους τείνει να προσαρμοστεί ή γυναικεία ειδικά εκπαίδευση που το κράτος την αφήνει στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Παράλληλα, οι δυτικές επιδράσεις στον τομέα αυτόν είναι, από τις πρώτες βάσεις ακόμα, καθοριστικές. Η γυναικεία εκπαίδευση οργανώνεται, όπως θα δούμε, με δυτικά πρότυπα, αφού τα τρία πρώτα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών ιδρύονται από ξένους, Ακόμα και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία για πολλά χρόνια αναζητεί δασκάλες και διευθύντριες από τη Δύση. "...επί πάσι δε επεκράτησεν", γράφει ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "ακάθεκτός τις ξενοζηλία και λήθη των στοιχείων και παραδόσεων της εθνικής αγωγής"3.

——————————————

τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήναι 1954, σ. 46. Λεπτομέρειες βλ. παρακάτω σ. 302-303 αυτής της εργασίας.

1. Κ. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία..., ό.π., σ. 87 και 115,

2. ό.π., σ. 136-138.

3. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος..., ό.π., σ. 23.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/40.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία για μαθήτριες στα χρόνια του Αγώνα και την εποχή τον Καποδίστρια

Στα χρόνια του Αγώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτέλεσε βασική φροντίδα του εθνους1, γεγονός που πιστοποιεί ότι είχαν φτάσει στη χώρα μας οι βασικές αρχές των προοδευτικών εκπαιδευτικών της Ευρώπης. Η Πελοποννησιακή Γερουσία, στη διακήρυξη της 27ης Απριλίου 1822, παροτρύνει τους γονείς να φροντίσουν για την εκπαίδευση των παιδιών τους, αγοριών και κοριτσιών2, τη διακήρυξη αυτή κάνει πράξη τρία χρόνια αργότερα, στα 1825, η Φιλόμουσος Εταιρεία3 που ιδρύει στην Αθήνα

——————————————

1. Αμέσως μετά την έναρξη της ελληνικής 'Επανάστασης, τη σκέψη των πρωτεργατών της απασχόλησε σοβαρά το πρόβλημα της εκπαίδευσης, παρόλο που οι σκληρές συνθήκες της ζωής και ο αγώνας για επιβίωση δεν άφηναν πολλά περιθώρια στον αγωνιζόμενο λαό να φροντίσει και για τη λειτουργία σχολείων. Βλ. σχετικά Ν. Δραγούμης, Δικαιοσύνη, Παιδεία, Εκκλησία εν Ελλάδι, 1821-1831, Αθήναι 1873, σ. 14-25· Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα. Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Γ'· Αλ. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1Ο43, σ. 51-59 και Al. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their development under Cap o dis trias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

2. "Μη άμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζησθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας, και να τα αποκαταστήσητε άξια τέκνα της Ελλάδος, και ωφέλιμα εις τον εαυτόν των και τους ομοίους των", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560, 18 Μαΐου 1865, σ. 663 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 32.

3. Για τη Φιλόμουσο Εταιρεία, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1S1S, βλ. σ. 33 αυτής της εργασίας. Η Εταιρεία αυτή άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1824, οπότε και ίδρυσε σχολ.είο για τα αγόρια (Εφημερίς Αθηνών, αρ. 1, 20 Αυγούστου 1824 και αρ. 21, 12 Νοεμβρίου 1824). Βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.) ό.π., τ. A', σ. 68 και σ. 98-99. Για την επανασύσταση της Εταιρείας βλ. και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ Α', σ. 60, 96-100 και τ Γ', σ 2071.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/41.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

το πρώτο σχολείο για κορίτσια1. Η ίδρυση του σχολείου αυτού αποτελεί γεγονός αξιοσημείωτο, γιατί έχουμε τόσο νωρίς ένα παράδειγμα ξεχωριστής φροντίδας για τη μόρφωση των κοριτσιών.

Σχετικά με την ονομασία του σχολείου παρατηρούμε ότι ο Δ. Σουρμελής χρησιμοποιεί τον όρο "Παρθενών", που τη χρήση του συναντήσαμε και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας2. Ειδικά όμως για το σχολείο αυτό υπάρχει, ή άποψη ότι ονομάστηκε "Παρθενών" από το γεγονός ότι λειτουργούσε στα ερείπια του Παρθενώνα: «Ίδρυσαν παρθεναγωγείον εν τω ναώ της Ακροπόλεως Παρθενώνι εντεύθεν "Παρθενών" όνομαζόμενον»3, γράφει ο Τρ. Ευαγγελίδης. Ο δάσκαλος του σχολείου N. Νικητόπλος σε γράμμα του προς τον εκδότη της Εφημερίδος Αθηνών Γ. Ψύλλα, καθώς και στο τέλος της αναφοράς του για τη λειτουργία του σχολείου αυτού σημειώνει, μετά την ένδειξη της ημερομηνίας, "Σχολείον του Παρθενώνος"4, γεγονός που φανερώνει ότι το μέρος που λειτουργούσε το σχολείο αυτό επηρέασε καθοριστικά και την ονομασία του.

Το Σχολείο του Παρθενώνα έχει ξεχωριστή σημασία για την ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όχι μόνο γιατί

——————————————

1. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτούργησε το σχολείο της Φιλομούσου Εταιρείας δίνονται παραστατικά με την περιγραφή του Δ. Καμπούρογλου; "Εντός λοιπόν των ερειπίων του Παρθενώνος καπνιζόντων ακόμη από το πυρ των μαχών, των ερυθρών εκ του χυθέντος τιμίου αίματος των προμάχων της ιεράς πόλεως, προσήρχοντο καθ' εκάστην ανερχόμεναι δειλά-δειλά τον σεπτόν της Ακροπόλεως βράχον αι αγναί και γλυκείαι των Αθηνών παρθένοι, όπως διδαχθώσι την ανάγνωσιν, την γραφήν και πάντα της πρώτης εκπαιδεύσεως τα στοιχεία", Δ.Γρ. Κ[αμπούρογλου], "Το Παρθεναγωγείον του 1824 εν Αθήναις", Εβδομάς, έτ. Δ', 17 Αυγούστου 1887 και J. Gennadius,4 Sketch of the History of Education in Greece, Εδιμβούργο 1925, σ. 21.

2. Διον. Σουρμελής, Ιστορία των Αθηνών, Αθήναι 1853, σ. 87.

3. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

4. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15, 13 Ιανουαρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/42.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είναι το πρώτο οργανωμένο σχολείο μετά την επανάσταση, αλλά και για τον τρόπο που το οργάνωσε ο Νικητόπλος. Είδαμε ότι ως τις αρχές του 19ου αιώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την Εκκλησία. Το μοναστήρι και ο νάρθηκας κάποιας εκκλησίας ο τόπος που λειτουργούσε το σχολείο, και οι μοναχές με τους ιερείς οι πρώτοι δάσκαλοι. Τώρα το σχολείο ιδρύεται από μια Εταιρεία Φιλόμουσων, που εκτός από την παιδεία είχε και γενικότερους εκπολιτιστικούς σκοπούς, και λειτουργεί στον Παρθενώνα. Δάσκαλος ο Ν. Νικητόπλος, ιεροδιάκονος από τη Δημητσάνα, που συμπλήρωσε την παιδαγωγική του μόρφωση στην 'Οδησσό, το Ιάσιο και το Παρίσι απ' όπου επέστρεψε το 18221. Ξεχωριστή σημασία για το θέμα που μας ενδιαφέρει εδώ έχει το γεγονός ότι ο Νικητόπλος μιλάει με ενθουσιασμό για τη γυναικεία εκπαίδευση, αισθάνεται περήφανος που είναι "πρωταίτιος εις την Ελλάδα τοιούτου αλληλοδιδακτικού σχολείου των κορασίων"2 και εύχεται να αυξηθούν τα σχολεία αυτά για το καλό της χώρας. Πιστεύει ότι η μόρφωση βοηθάει τις μητέρες να αναθρέψουν καλά τα παιδιά τους και να ανταποκρίνονται, με σωστό τρόπο στις υποχρεώσεις που έχουν απέναντι στην πατρίδα.

Η δουλειά του Νικητόπλου στο Παρθεναγωγείο των Αθηνών, που μας έγινε γνωστή από τα Πρακτικά που υπέβαλε ο ίδιος τον Ιανουάριο του 1826 στους εφόρους της Φιλόμουσου Εταιρείας3, φανερώνει πως ήταν φωτισμένος και φιλελεύθερος παιδαγωγός που δεν θεωρούσε έργο του μόνο την απλή μετάδοση γνώσεων, αλλά και τη γενικότερη αγωγή των μαθητών και μαθητριών του. Τα μέτρα που εφάρμοσε ο Νικητόπλος για τη λειτουργία

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες, Αλ. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795- 1846). Για ένα αλλοιώτικο Ελληνικό σχολείο", Ο Ερανιστής, τ. ΙΑ', 1974, σ. 323-332.

2. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15,1 3 Νοεμβρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

3. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 132-137 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Α', σ. 105-108.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/43.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του σχολείου είχαν απώτερο σκοπό "να οργανίσουν καλούς Πολίτας" και γι' αυτό οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση του σχολείου: "ένα Σχολείον τοιούτον", τονίζει στην αναφορά του, "παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος όλοκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικόν σύστημα ενός έθνους, οπού ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους"1. Τα μέτρα αυτά, που σε πολλά σημεία θυμίζουν αρχές σύγχρονων προοδευτικών σχολείων, είναι τόσο πρωτοποριακά για την εποχή τους, που ακόμα και μεταγενέστερος ιστορικός, ο Τρ. Ευαγγελίδης, σχημάτισε την εντύπωση ότι οι "Διοικηταί" που αναφέρονται στην έκθεση του Νικητόπλου ήταν μέλη του διδακτικού προσωπικού του σχολείου2.

Το Παρθεναγωγείο των Αθηνών λειτούργησε μόνο ένα χρόνο, γιατί το 1826 ή πολιορκία και στη συνέχεια ή κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους διέκοψε τη λειτουργία του.

Η Ε. Κούκκου διατυπώνει την άποψη ότι από το 1826 άρχισε να λειτουργεί σχολείο θηλέων και στο Ναύπλιο, που ίδρυσε η Φιλανθρωπική Εταιρεία και στη συνέχεια ανέλαβε τη συντήρηση του ή κυβέρνηση του Καποδίστρια3. Σύμφωνα με τα έγγραφα της εποχής όμως, η Φιλανθρωπική Εταιρεία, που ιδρύθηκε το 1824 στο Ναύπλιο, συντηρούσε σχολείο αρρένων με πρώτο δάσκαλο τον Γ. Κύπριο και από το 1827 τον N. Νικητόπλο4, Μετά το 1828 το σχολείο αυτό το συντηρούσε πράγματι ή κυβέρνηση5. Στο Ναύπλιο το πρώτο σχολείο θηλέων ιδρύεται το 1828 και είναι ή "Γυναικεία Σχολή" της Ελένης Δανέζη, που την ίδρυση και εξέλιξη της θα δούμε παρακάτω. Αναφέρει επίσης η Ε. Κούκκου ότι στο Σχολείο Θηλέων του Ναυπλίου δίδασκε η χήρα του Γ. Κλεόβουλου, ενώ οι πληροφορίες της εποχής δείχνουν

——————————————

1. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 133.

2. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

3. Ε. Κούκκου, "Η παιδεία από το 1828 ως το 1831", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΒ', 1975, σ. 592.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1263-1265.

5. ό.π., τ. A', σ. 514.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/44.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πως η οικογένεια του Γ, Κλεόβουλου βρίσκεται ως το θάνατό του, το 1828, στη Σύρο1 και ότι η κυρία "Κλεοβουλίνα" διδάσκει από το 1830 ως το 1833 στην Αίγινα, στο Σχολείο θηλέων που ίδρυσε εκεί ή Δούκισσα της Πλακεντίας2.

Τα στοιχεία αυτά νομίζω πως μας δίνουν το δικαίωμα να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι το Σχολείο του Παρθενώνα είναι το μόνο σχολείο θηλέων που λειτουργεί στα χρόνια του Αγώνα. Παράλληλα, βέβαια, ή παράδοση της δασκάλας που συγκεντρώνει γύρω της έναν ορισμένο αριθμό μαθητριών συνεχίζεται, Η Ευανθία Καΐρη ζει στην Ερμούπολη ως το 1828 "διδάσκουσα και παιδεύουσα κόρας Ελληνίδας"3, και η Ελένη Δανέζη, γνωστή από το κατοπινό διδακτικό της έργο στο Ναύπλιο, διδάσκει, γύρω στα 1826, στα Κύθηρα4.

Στα χρόνια του Αγώνα, επομένως, η αρχή της Πελοποννησιακής Γερουσίας ότι η εκπαίδευση αποτελεί δικαίωμα "αρρένων τε και θηλέων" βρίσκει την εφαρμογή της στην Ερμούπολη και τα Κύθηρα με την προσφορά της Καΐρη και της Δανέζη και στην Αθήνα με το "Σχολείο του Παρθενώνος".

Μετά τον Αγώνα, ή νεαρή πολιτεία αντιμετώπιζε, όπως είναι φυσικό, δύσκολα προβλήματα που χρειάζονταν άμεση επίλυση. Για να υλοποιηθούν οι προσδοκίες του έθνους σχετικά με την εκπαίδευση χρειάζονταν χρήματα, διοικητική οργάνωση και ειρηνικές συνθήκες, που έλειπαν κυρίως τα πρώτα χρόνια. Η κυβέρνηση του Καποδίστρια φρόντισε κυρίως για τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση5. Με το διάταγμα της 12ης Ιουλίου 1830 καθιερώθηκε, όπως είναι γνωστό, επίσημη μέθοδος διδασκαλίας για όλα τα

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 2079.

2. Βλ. σ. 51-52 αυτής της εργασίας.

3. Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη..., ό.π., σ. 72.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1577.

5. Λεπτομέρειες για το εκπαιδευτικό έργο του Καποδίστρια βλ. Ί Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832. B' Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972 και Ε. Μπελιά, Η εκπαίδευσις εις

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/45.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία του κράτους η αλληλοδιδακτική μέθοδος1 που είχε αναγνωριστεί για πρώτη φορά από τη B' Εθνική Συνέλευση του "Αστρους (13 Απριλίου 1823 )2.

Η κατάσταση των σχολείων την εποχή του Καποδίστρια διαγράφεται από τις εκθέσεις και τους πίνακες του Ν. Χρυσόγελου, Γραμματέα "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδευσεως", με ημερομηνίες 26 Φεβρουαρίου 1830 και 25 Ιανουαρίου 1831 3.

Οι συνοπτικοί αυτοί στατιστικοί πίνακες του Ν. Χρυσόγελου δίνουν μόνο αριθμούς σχολείων και μαθητών, χωρίς να κάνουν

——————————————

την Λακωνίαν και την Μεσσηνία" κατά την Καποδιστριακήν περίοδον (1828- 1832), Αθήναι 1970.

1. Με τη μέθοδο αυτή ένας δάσκαλος δίδασκε εκατοντάδες παιδιά με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων, των "πρωτόσχολων", μαθητών του Η αλληλοδιδακτική μέθοδος Έγινε γνωστή στην Ελλάδα τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα από τον επτανήσιο Αθ. Πολίτη και τον φιλιππουπολίτη Γεώργιο Κλεόβουλο (Απ Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ. 1123-1124 και Ε. Κούκκου, ό.π., σ 43). Επίσημο εγχειρίδιο της αλληλοδιδακτικής αναγνωρίζεται ο "Οδηγός" του γάλλου καθηγητή Sarazin που μεταφράζεται από τον I. Π. Κοκκώνη, στενό συνεργάτη του Καποδίστρια. Για το γενικότερο έργο και την προσφορά του Κοκκώνη βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι. Π. Κοκκώνης, ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937. Για την αλληλοδιδακτική μέθοδο βλ Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Λ', 1932, σ. 286-291- Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1942, σ 128-155- Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία τον Δημοτικού μας σχολείου (μέρος Α', 1834-1895), Αθήναι 1950, σ. 33-36· Ε. Μπελιά, ό.π., σ. 92-98 και Ε. Κούκου ό.π., τ. Β' σ. 34-51. Για την εφαρμογή της "αλληλοδιδασκαλίας" στα σχολεία της χώρας κατά το 19ο αιώνα βλ. Γ. Χασιώτης, "Η παρ' ημίν Δημοτική Παίδευσις από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι σήμερον", π. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ 98-116· Γ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος "Ο Φιλιππουπολίτης". Ο πρώτος Έλλην επιστήμων και αγνοημένος παιδαγωγός, Αθήνα 1950.

2. Α. Μάμουκας, Τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος, τ. Β', Πειραιεύς 1839, σ 145 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 37.

3. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ 822-823 και τ. Γ', σ. 1647-1651.

Σελ. 45
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 26
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    με τις άλλες γνωστές "λόγιες" μοναχές του μοναστηριού της1, η Ρωξάνδρα Σκαρλάτου Μπεγλικτζή2 στην Κωνσταντινούπολη, που χαρακτηρίζεται "ως λίαν καταρτισθείσα περί τα γράμματα υπό του διδασκάλου Ιωάννου του Καρυοφύλλη"3 και στη Σμύρνη οι τέσσερις θυγατέρες του γνωστού λόγιου και δασκάλου Αδαμάντιου Ρύσιου, που μορφώθηκαν έτσι από τον πατέρα τους, ώστε ή μία απ' αυτές, η Θωμαΐς -μητέρα του Αδαμάντιου Κοραή-

    ——————————————

    πού, όπως θα δούμε παρακάτω, έγινε γνωστό και για την εκπαιδευτική του δραστηριότητα. Για τη ζωή και τη δράση της Φ. Βενιζέλου βλ. λεπτομέρειες Δ. Καμπούρογλου, Αθηναϊκόν Αρχοντολόγιον. A' Οι άρχοντες Μπενιζέλοι, Αθήνα 1921, σ. 72-106 και Ί, Γεννάδιος, Ο Οίκος των Μπενιζέλων και η Οσία Φιλοθέη, Αθήναι 1929. Η Φιλοθέη χαρακτηρίζεται γενικά ως "πεπαιδευμένη" (Κ. Σάθας, ό.π., σ. 193 και Μ. Γεδεών, "Γνώσεις χρήσιμοι τι) Ιστορία της παρ' ημίν παιδείας". Εκκλησιαστική Αλήθεια, τ. ΙΘ', 1899, σ. 426), αλλά της αμφισβητείται η γνώση της αρχαίας ελληνικής και επικρατεί ή άποψη ότι μια επιστολή της Φιλοθέης σε αρχαία γλώσσα "Προς τον Ιέρακα τον Μέγα Λογοθέτη" (δημοσιεύθηκε από τον Κ. Σάθα, ό.π., σ. 193) γράφτηκε μάλλον από τους λόγιους γραμματείς του Μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 261-262 και Δ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων, τ. Α', Αθήνα 1969, σ. 109). Εκτός από την επιστολή αυτή σώζεται, σε απλή όμως γλώσσα, και "Έκκλησις [της Φιλοθέης] προς την Γερουσίαν των Ενετών" για οικονομική ενίσχυση (Κ. Μέρτζιος, "Η Οσία Φιλοθέη, Ανέκδοτα έγγραφα", Ελληνικά, τ. ΙΓ', 1954, σ. 123-125)

    1. Εκτός από τη Φιλοθέη είναι γνωστή και η Λεοντία, ηγουμένη στο ίδιο μοναστήρι. Σώζονται δύο επιστολές της σε αρχαία γλώσσα, που αποδίδονται όμως στους λόγιους γραμματείς του μοναστηριού (Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 262). Το κείμενο της επιστολής (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία της Ιστορίας των Αθηνών, τ. A', Αθήναι 1889, σ. 162-163 και Ί. Γεννάδιος, ό.π., σ. 53-54). Επιστολές γραμμένες σε απλή γλώσσα σώζονται δύο από το ίδιο μοναστήρι: της ηγουμένης Χριστοδούλης γραμμένη το 167Ο (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Α', σ. 138-139 και Ι. Γεννάδιος, δη., σ. 56-57) και της ηγουμένης Ελισάβετ με χρονολογία 17Ο1 (Δ. Καμπούρογλου, Μνημεία..., τ. Γ', Αθήναι 1892, σ. 234-235 και Ι. Γεννάδιος, ό.π., σ. 58-59).

    2. Για τη Ρωξάνδρα Σκαρλάτου (16Ο5-1648) βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλος, "Ρωξάνδρα Μαυροκορδάτου, η πρώτη Φαναριώτισσα", Εστία, τ. Λ', αρ. 8, 22 Φεβρουαρίου 1876, σ. 115-119 και Μ. Γεδεών, "Ρωξάνη Σκαρλάτου", Εκκλησιαστική Αλήθεια, έτ. Δ', 1883, σ. 505-508.

    3. Κ. Σάθας, όπ., σ. 347.