Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 281-300 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/281.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

φανερή η επιτακτική ανάγκη να βρεθούν νέες λύσεις και να δοθούν νέες "διέξοδοι" και δυνατότητες. Στο πρώτο Συνέδριο των Ελληνικών Συλλόγων (1879), επισημαίνεται από το Σύλλογο Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως η ανάγκη για μια πρακτική μόρφωση των κοριτσιών της υπαίθρου, η οποία να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της καθημερινής ζωής της "χωρικής γυναικός"1. Ο Σπ. Λάμπρος διατυπώνει απόψεις για επαγγελματική κατάρτιση των Ελληνίδων ανάλογες με εκείνες της Παρρέν και χαιρετίζει με ικανοποίηση το διάταγμα του 1886 που καθορίζει τα προσόντα για τις δασκάλες των εργόχειρων. "Ευχηθώμεν", καταλήγει, "όπως ταχέως παραστή η ανάγκη άλλων Β. Διαταγμάτων οριζόντων τα προσόντα άλλων ειδικοτήτων"2. Ο Βλ. Σκορδέλλης, επίσης, βλέπει απαραίτητη την ίδρυση επαγγελματικών σχολείων3.

Με τον προβληματισμό αυτό και την αναζήτηση νέων "διεξόδων" για τη γυναικεία εκπαίδευση και απασχόληση κλείνει η περίοδος ως το 1893. Η εκπαιδευτική φιλοσοφία που αναλύθηκε παραπάνω, επηρεάζει οπωσδήποτε την παραπέρα εξέλιξη της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών, αλλά από δω και στο εξής, καθοριστικό ρόλο θα παίξει η δυνατότητα που κατέκτησαν οι Ελληνίδες για πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Συνεκπαίδευση

Όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, δεν υπάρχει, την εποχή αυτή, ιδιαίτερος προβληματισμός για το θέμα της φοίτησης, στο ίδιο σχολείο, αγοριών και κοριτσιών, γιατί, όπως είδαμε, η εκπαίδευση που θεωρείται "κατάλληλη" για τις μαθήτριες διαφέρει από εκείνη που παρέχεται στα δημόσια Μέσα Σχολεία των αγοριών. Όπως είδαμε, πριν από την ίδρυση "ανωτέρων

——————————————

1. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων, Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879, Αθήναι 1879, σ. 177-178.

2. Σπ. Λάμπρος, ό.π., σ. 122.

3. Βλ. Σκορδέλλης, "Νεάνις και εργασία", Εκπαίδευσις, έτ. Β', αρ. 13, 3 Οκτωβρίου 1893, σ. 102.

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/282.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολείων κορασίων", οι μαθήτριες παρακολουθούσαν, στα νησιά κυρίως, μαθήματα στα Ελληνικά Σχολεία των αγοριών1, "Αν και δεν έχουμε δυστυχώς συγκεκριμένα στοιχεία, πιστεύουμε πως Η ρύθμιση αυτή περιορίστηκε στο ελάχιστο, πρώτα γιατί δόθηκε στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών μια διαφορετική κατεύθυνση, και ύστερα γιατί το κράτος με τη νομοθεσία του 1836 απέκλεισε ουσιαστικά τις μαθήτριες από τα δημόσια σχολεία Μέσης Παιδείας, αφού τα προόριζε αποκλειστικά για μαθητές. Επειδή ιδιωτικά Παρθεναγωγεία λειτουργούσαν αρχικά μόνο στην Αθήνα και την Ερμούπολη και οι κοπέλες των επαρχιών δεν είχαν καμιά άλλη διέξοδο, μερικές μαθήτριες "επιχειρούσαν" αυτή τη λύση όπως δείχνει Η προσπάθεια των δυο μαθητριών της Σκύρου, που στα 1867 έδωσαν εξετάσεις στο Ελληνικό Σχολείο του νησιού τους2. Το Υπουργείο απέρριψε την εγγραφή τους επειδή ο νόμος του 1836 δεν προέβλεπε μαθήτριες για τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια.

Στη Δημοτική Εκπαίδευση το άρθρο 58 του νόμου του 1834 δεν απαγορεύει τη συμφοίτηση, ορίζει όμως ότι "τα σχολεία των κορασίων, όπου τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να ήναι χωριστά από τα των παιδιών"3. Επειδή Η εφαρμογή του άρθρου αυτού ήταν για τους περισσότερους δήμους σχεδόν αδύνατη, "διά το μέγεθος της δαπάνης και την έλλειψιν διδασκαλισσών", σε πολλά αλληλοδιδακτικά σχολεία φοιτούσαν μαζί, στο ίδιο σχολείο, αγόρια και κορίτσια. Η συνεκπαίδευση καθιερώθηκε πρώτα στα σχολεία των νησιών, στη συνέχεια στις πρωτεύουσες των επαρχιών και, αργότερα, στους υπόλοιπους δήμους της χώρας4. Ύστερα όμως από την εγκύκλιο 4077 (10 Σεπτεμβρίου 1852) του υπουργού Σ. Βλάχου, που απαγορεύει τη συνεκπαίδευση5, οι επιθεωρητές των

——————————————

1. Βλ. σ. 56-58 αυτής της εργασίας

2. Βλ. σ. 227 αυτής της εργασίας.

3. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. A', μέρος A', σ. 13.

4. Βλ. σ. 47-49 αυτής της εργασίας.

5. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', μέρος Ε', σ. 199

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/283.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολείων αρχίζουν να δείχνουν μια ιδιαίτερη αυστηρότητα στο θέμα της φοίτησης μαθητών και μαθητριών στο ίδιο σχολείο. Προκαλεί, πράγματι, εντύπωση η επίδραση που άσκησε στο θέμα αυτό η επίσημη θέση της πολιτείας. Ενώ, δηλαδή, τα προηγούμενα χρόνια, από το 1828 ακόμα, οι "προσωρινοί διοικητές" και οι επιθεωρητές αργότερα, αναφέρουν απλώς στις εκθέσεις τους ότι μαζί με τους μαθητές διδάσκεται στο ίδιο σχολείο και ένας αριθμός μαθητριών, χωρίς να ενοχλούνται από το γεγονός αυτό, μετά το 1853 φτάνουν στο σημείο να απαγορεύουν τη συνεκπαίδευση ακόμα και στα νηπιαγωγεία1. Ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος δεν παραλείπει να σημειώσει σε έκθεσή του για τα σχολεία της Σύρου ότι "έν τισι φοιτώσιν αναμίξ άρρενα και θήλεα, όπερ ως πρόξενον κακών απαγορεύει ο νόμος"2. Οπωσδήποτε, στην αυστηρότητα αυτή, συντελεί το γεγονός ότι το Υπουργείο επιμένει και με κατοπινές εγκυκλίους στην απαγόρευση της συνεκπαίδευσης3.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η θέση που παίρνει στο πρόβλημα αυτό ο "Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων" και ο "Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος". Για τον πρώτο "ο χωρισμός των γενών συμφέρει να γίνηται εν τοις δημοτικοίς σχολείοις από τινος μάλιστα ηλικίας δι' άλλους τε λόγους, και διότι η εκπαίδευσις των κορασίων δεν πρέπει να ήνε η εις τους παίδας διδομένη"4. Το 1875 ο Διδασκαλικός Σύλλογος ζήτησε από τους "εταίρους" του να απαντήσουν σε μια σειρά ερωτήματα, ανάμεσα στα οποία περιλαμβανόταν και το ερώτημα αν "Πρέπει να διατηρηθώσι τα μικτά σχολεία εκεί, ένθα δεν είναι δυνατόν να 

——————————————

1. Βλ. σ. 106 αυτής της εργασίας.

2. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των εν Σύρα σχολείων", ό.π., σ. 186

3. Βλ. εγκυκλίους 274/13 Ιανουαρίου 1865 του υπουργού A.X. Λόντου και 6917/15 Σεπτεμβρίου 1871 του υπουργού Α. Πετμεζά, όπου γίνεται υπόμνηση της εγκυκλίου 4077 του 1852 που απαγόρευε τη συνεκπαίδευση (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Γ', μέρος Γ', σ. 386 και 389).

4. Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, "Περί κατωτέρας και μέσης παιδείας εν Ελλάδι...", ό.π., σ. 77,

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/284.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ιδρυθώσιν ίδια των αρρένων και των θηλέων"1. Στα Πρακτικά του Συλλόγου υπάρχουν οι απαντήσεις δέκα εκπαιδευτικών από τους οποίους έξι απαντούν στο συγκεκριμένο ερώτημα. Δύο, από τους έξι, θεωρούν τα μικτά σχολεία "αναγκαίον κακόν", επειδή "είναι ανέφικτος η ύπαρξις ιδιαιτέρων δι' έκαστον φύλον σχολείων"2, ένας μόνο δέχεται ότι "Σχολεία μικτά, βεβαίως πρέπει να διατηρηθώσιν, ένθα δεν είναι δυνατόν να ιδρυθώσιν ίδια εκατέρου του φύλου"3, ενώ οι υπόλοιποι τρεις τονίζουν κατηγορηματικά ότι "δεν πρέπει να διατηρηθώσι μικτά σχολεία" με κύρια αιτιολογία την "ηθικήν διάπλασιν αμφοτέρων των γενών"4. Οι απόψεις εκφράζουν, νομίζουμε, την επιφυλακτική στάση του κοινωνικού συνόλου απέναντι στο πρόβλημα, μια στάση που επηρεάζει τη σχετική θέση της πολιτείας και επηρεάζεται από αυτήν,

Την ίδια περίπου εποχή στον υπόδουλο ελληνισμό παρατηρείται μια πιο διαλλακτική στάση. Για παράδειγμα, η επιτροπή που συντάσσει τα προγράμματα για τα Ζωγράφεια και τα Ζαρίφεια Διδασκαλεία προτείνει τη λύση της συνεκπαίδευσης εκεί όπου είναι δύσκολο να ιδρυθούν Παρθεναγωγεία5. Επίσης, στα Πρακτικά του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου της Κωνσταντινούπολης δημοσιεύεται η πληροφορία ότι η Σ. Λεοντιάς είχε υποβάλει στο Σύλλογο σχέδιο "περί συστάσεως μικτών ανατροφείων"6.

Στον ελλαδικό χώρο το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης αρχίζει να αντιμετωπίζεται από μια προοδευτική σκοπιά γύρω στα 1880. Ο K. Φρειδερίκος παρατηρεί (1877) ότι στην Ελλάδα "τα αγαθά της εκπαιδεύσεως δεν διανέμονται εξ ίσου εις αμφότερα τα

——————————————

1. Πρακτικά τον Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου τον έτους 1875, Αθήναι 1876, σ. 11.

2. ό.π., σ. 11 και 31.

3. ό.π., σ. 78,

4. ό.π., σ. 47, 69 και 85.

5. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων...", ό.π., σ. 240.

6. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Θ', 1872-73, σ. 303.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/285.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

φύλα"1 και γι' αυτό προτείνει να καθιερωθεί η συνεκπαίδευση, ένα μέτρο που, όπως αναφέρει, εφαρμόστηκε "επιτυχώς" σε άλλες χώρες. και επειδή γνωρίζει την ιδεολογία της ελληνικής κοινωνίας και της πολιτείας, σημειώνει: "Μη ανησυχήση ή σκανδαλίση τινά η προτεινομένη νυν τοποθέτησις υπό την αυτήν στέγην των αρρένων και των κορασίων. Η πείρα απέδειξεν αβασίμους και φανταστικούς τους υποτιθεμένους κινδύνους εκ της τοιαύτης επί το αυτό συναθροίσεως"2. Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1883, ο Χαρίσιος Παπαμάρκος υποστηρίζει ότι "Ως προς το θήλυ φύλον ο μόνος δυνατός της καθολικής αυτού εκπαιδεύσεως τρόπος είναι η κατά την ύπαιθρον χώραν μετά των αρρένων συμφοίτησις εις τα αυτά δημοτικά σχολεία τουλάχιστον μέχρι του 10ου έτους αυτών"3. Ο Παπαμάρκος πιστεύει ότι το υψηλό ποσοστό αναλφαβητισμού, το οποίο είχε διαπιστώσει όταν επιθεώρησε τα σχολεία της Κέρκυρας, μπορεί να περιοριστεί σημαντικά αν καθιερωθεί η συνεκπαίδευση.

Η αρνητική, λοιπόν, στάση απέναντι στη συνεκπαίδευση μεταβάλλεται σταδιακά4. Η αλλαγή πιστοποιείται και από την εγκύκλιο 958 της 12ης Φεβρουαρίου 1887 που υπογράφει ο υπουργός Παιδείας Π. Μανέτας και που "ερμηνεύει" με ένα εντελώς διαφορετικό πνεύμα το νόμο του 1834 5, σχετικά με τα σχολεία των κοριτσιών.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει, τέλος, το πνεύμα με το οποίο αντιμετωπίζεται η συνεκπαίδευση στα εκπαιδευτικά Νομοσχέδια που προτάθηκαν από το 1870 ως το 1889 στην ελληνική Βουλή.

——————————————

1. Κ. Φρειδερίκος, "Περί της εκπαιδεύσεως του γυναικείου φύλου", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΚΕ', αρ. 13, 1 Οκτωβρίου 1877, σ. 196.

2. ό.π., σ. 195.

3. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών σχολείων αποσταλέντων επιθεωρητών [Αθήνα] 1885, σ. 40.

4. Η επικράτηση της συνεκπαίδευσης σε άλλες χώρες επηρεάζει οπωσδήποτε την αλλαγή αυτή· βλ. σχετικές ειδήσεις Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 124, 23 Μαρτίου 1889 και έτ. Ε', αρ. 227, 22 Σεπτεμβρίου 1891.

5. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Γ', μέρος ς', σ. 204.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/286.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1870: Στο Νομοσχέδιο που συνέταξε ο βουλευτής Γ. Βακαλόπουλος, τα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών είναι, "πάντοτε κεχωρισμένα από τα των αρρένων" και διευθύνονται μόνο από δασκάλες (κεφ. A', άρθρ. 6)1.

1877: Στο Νομοσχέδιο του υπουργού Παιδείας Θ. Δηλιγιάννη αναφέρεται ότι "εν τοις δημοτικοίς σχολείοις των θηλέων δεν επιτρέπεται να διδάσκωνται παίδες" (άρθρ. 40) και ότι στα σχολεία των κοριτσιών διδάσκουν γυναίκες (άρθρ. 41)2.

1877: Στο Νομοσχέδιο του βουλευτή Ερμιονίδας Γ. Μίληση "τα των θηλέων δημοτικά και αστικά σχολεία εισί κεχωρισμένα, όπου τούτο δυνατόν, από των σχολείων των αρρένων, τα δ' εν αυτοίς μαθήματα διδάσκουσι διδασκάλισσαι" (κεφ. E', άρθρ. 39)3.

1880: Στο Νομοσχέδιο του υπουργου Παιδείας A. Αυγερινού "Εν τοις δημοτικοίς σχολείοις αρρένων, οπού δεν υπάρχει σχολείον θηλέων, δύνανται να φοιτώσι θήλεα..., μέχρι της ηλικίας του 8ου έτους". Στο άρθρο 46 αναφέρεται ότι "εν τοις δημοτικοίς σχολείοις θηλέων διορίζονται και διδάσκουσι μόνον διδασκάλισσαι"4.

1889: Στο Νομοσχέδιο του υπουργού Γ. Θεοτόκη προβλέπονται χωριστά Δημοτικά Σχολεία αρρένων και θηλέων και "Μόνον εν τοις μονοταξίοις, τοις ημερησίοις και τοις γραμματείοις συνδιδάσκωνται, τα θήλεα μετά των αρρένων" (άρθρ. 18)5.

Παρατηρούμε ότι τα δυο πρώτα Νομοσχέδια, του 1870 και 1877, διαχωρίζουν εντελώς τα Δημοτικά Σχολεία αγοριών και κοριτσιών, ενώ τα επόμενα δέχονται, με ορισμένες προϋποθέσεις, και τη λύση της συνεκπαίδευσης.

——————————————

1. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. IH', αρ. 752, 1 Ιανουαρίου 1870, σ. 2192.

2. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περ. Ζ', συν. Γ', 16 Μαΐου 1877 - 30 Ιανουαρίου 1878, σ. 4.

3. ό.π., σ. 54.

4. ό.π., περ. Η', συν. Α', 20 Οκτωβρίου 1879-17 Απριλίου 1880, σ. υν'. 

5. ό.π., συν. Δ', περ. ΙΑ', 9 Οκτωβρίου 1889 - 8 Φεβρουαρίου 1890, σ. 182.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/287.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια

Θεωρήσαμε σκόπιμο να παραθέσουμε τις διάφορες προτάσεις που αφορούν τη νομοθετική ρύθμιση της εκπαίδευσης των κοριτσιών, επειδή παρόλο που δεν έγιναν νόμοι του κράτους, φανερώνουν έμμεσα και με αξιόπιστο τρόπο τις αντιλήψεις της πολιτικής ηγεσίας της χώρας μας την περίοδο αυτή και δείχνουν τη συνειδητοποίηση της ανάγκης να εκδηλωθεί κάποια κρατική μέριμνα για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών και να ληφθούν ορισμένα μέτρα για τη βελτίωση των ιδιωτικών σχολείων.

Στα Νομοσχέδια του βουλευτή Κυνουρίας Γ. Βακαλόπουλου (1870 )1, "περί Ελληνικών σχολείων" περιλαμβάνεται διάταξη κατά την οποία τα σχολεία κορασίων διευθύνονται σε κάθε περίπτωση από δασκάλα (άρθ. 9)2.

Στα Νομοσχέδια του βουλευτή Ερμιονίδας Γ. Μίληση, (Ί877)3 ονομάζονται "αστικά" τα διτάξια σχολεία αμέσως μετά το τετρατάξιο Δημοτικό και προτείνεται να είναι αρρένων και θηλέων.

——————————————

1. Τα Νομοσχέδια αυτά δεν συζητήθηκαν στη Βουλή, αλλά δημοσιεύθηκαν στην Εφημερίδα των Φιλομαθών, έτ. IH', 1870, αρ. 752, 753 και 754, Νοέμβριος 1870.

2. ό.π., σ. 2198.

3. Ο Γ. Μίλησης, υπουργός Παιδείας στις αρχές του 1877, ανέθεσε σε πολυμελή επιτροπή τη σύνταξη γενικού σχεδίου που το επεξεργάστηκε αργότερα ο ίδιος. Επειδή επακολούθησε κυβερνητική μεταβολή δεν το κατέθεσε στη Βουλή. Λίγους μήνες αργότερα, στις 11 Νοεμβρίου του 1877, κατέθεσε στη Βουλή "Νομοσχέδια" ο διάδοχός του υπουργός Θ. Δηλιγιάννης. Με την ευκαιρία αυτή έφερε και ο Μίλησης στις 17 Νοεμβρίου 1877 το δικό του Νομοσχέδιο για συζήτηση. Τόσο το Νομοσχέδιο του Δηλιγιάννη όσο και του Μίληση δεν συζητήθηκαν στη Βουλή και έτσι παραμένουν ως δυο απλές νομοθετικές απόπειρες, με θεωρητική μονάχα σημασία. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περ. Ζ', συν. Γ', 16 Μαΐου 1877-30 Ιανουαρίου 1878, Αθήναι 1878, σ. 24 (συνεδρίαση Θ' της 11ης Νοεμβρίου 1877), και σ. 52 (συνεδρίαση IH' της 17ης Νοεμβρίου 1877). Τα Νομοσχέδια του Δηλιγιάννη αναφέρονται στη Δημοτική Εκπαίδευση.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/288.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Στις γυμνασιακές σπουδές δεν συμμετέχουν μαθήτριες1. Είναι σημαντικό όμως το ότι καθιερώνεται η πρώτη βαθμίδα της Μέσης Εκπαίδευσης και για τα κορίτσια,

Στη συνεδρίαση της Βουλής της 22ας Δεκεμβρίου 1879 ο Θ. Ζερβός ανακοινώνει ότι απόφοιτες του Αρσακείου δεν γίνονται, δεκτές στο Πανεπιστήμιο, γιατί το Αρσάκειο δεν είναι αναγνωρισμένο Γυμνάσιο2. Για το λόγο αυτό προτείνει στη Βουλή Νομοσχέδιο με το οποίο το Αρσάκειο θεωρείται "ως Γυμνάσιον Θηλέων και καθ' ο τοιούτον, αι αποφοιτήσασαι νέαι δύνανται να εισαχθώσι και εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω προς εκμάθησιν οιασδήποτε επιστήμης"3. Η υποβολή μιας τέτοιας πρότασης μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ορισμένες μαθήτριες άρχισαν να ενδιαφέρονται και να πιέζουν για πανεπιστημιακές σπουδές και ότι το θέμα αυτό άρχισε να συζητιέται πλατύτερα και να έχει μάλιστα και θερμούς υποστηρικτές στο ελληνικό Κοινοβούλιο.

Στις 13 Φεβρουαρίου 1880 ο τότε υπουργός Παιδείας A. Αυγερινός υπέβαλε στη Βουλή πέντε Νομοσχέδια για τη βελτίωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης4. Το τέταρτο από τα Νομοσχέδια αυτά αναφέρεται στην ίδρυση και στη λειτουργία Παρθεναγωγείων. Επισημαίνουμε το γεγονός ότι, αν και το σχέδιο αυτό αναφέρεται στη λειτουργία Ανώτερων Παρθεναγωγείων, συμπεριλαμβάνεται στη δέσμη των Νομοσχεδίων της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Στην

——————————————

1. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περ. Ζ', συν. Γ', 16 Μαΐου 1877 - 30 Ιανουαρίου 1878, σ. 54 και 59.

2. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περ. H', σύν. A', 20 Οκτωβρίου 1879 - 17 Απριλίου 1880, Αθήναι 1880, σ. 261 (συνεδρίαση 44 της 22ας Δεκεμβρίου 1879).

3. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περ. H', συν. Α', 20 Οκτωβρίου 1879 - 17 Απριλίου 1880, σ. ρηα'.

4. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περ. H', συν. Α', σ. 653. (συνεδρίαση 68 της 13ης Φεβρουαρίου 1880). Την εισηγητική έκθεση των Νομοσχεδίων αυτών βλ. και στο π. Πλάτων, τ. Β', 1880-81, σ. 241-256 και 300-306.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/289.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αιτιολογική έκθεση τονίζεται ότι η κυβέρνηση δεν φρόντισε για τη σύσταση Ανώτερων Παρθεναγωγείων με δαπάνες του δημοσίου "αφού οι ημίσεις δήμοι του Βασιλείου δέονται χρηματικής επικουρίας στερούμενοι εισέτι προκαταρκτικού σχολείου θηλέων"1. Η λογική του επιχειρήματος αυτού στηρίζεται στο γεγονός ότι, αφού οι κοινότητες δεν έχουν Δημοτικά Σχολεία, δεν είναι δυνατό να ιδρύσουν ανώτερα. Στη συνέχεια όμως επισημαίνεται το γεγονός ότι τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, που ιδρύθηκαν στο μεταξύ, "υπ' ουδενός νόμου διέπονται", επειδή "ουδέ περί ψηφίσεως νόμου οργανωτικού ανωτέρων παρθεναγωγείων ελήφθη πρόνοια"2. Το κενό αυτό φιλοδοξεί να συμπληρώσει το Νομοσχέδιο του Αυγερινού, να θέσει δηλαδή τις νομοθετικές βάσεις για έναν "ομόρρυθμο" οργανισμό των ιδιωτικών Παρθεναγωγείων μια που, όπως παραδέχεται ο τότε Υπουργός, για πολύ, ίσως, χρόνο ακόμα "οι εθνικοί πόροι δεν θα επιτρέψωσι την δαπάνη του Δημοσίου σύστασιν και συντήρησιν τοιούτων ανωτέρων σχολείων θηλέων"3.

Από την έκθεση αυτή φαίνεται καθαρά ότι διαχωρίζεται σαφώς η δευτεροβάθμια εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών, "Ο περί Ελληνικών σχολείων και Γυμνασίων κείμενος νόμος", τονίζει, "ουδεμίαν, ως εικός, δύναται να έχη εφαρμογήν επί παρθεναγωγείων αλλοίον όλως επιδιωκόντων σκοπόν"4. Σύμφωνα με το σχέδιο, νόμου "περί συστάσεως Παρθεναγωγείων", τα "ανωτέρα" αυτά σχολεία θηλέων υπάγονται στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής Εκπαίδευσης και έχουν πέντε τάξεις5. Με το άρθρο 12 του ίδιου σχεδίου καθορίζεται ότι, για να χαρακτηριστεί ένα

——————————————

1. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περ. Η', σύν. A', ό.π., σ. υνζ'.

2. ό.π.

3. ό.π., σ. υνη'.

4. ό.π., σ. υνζ'. Ο A. Αυγερινός κατάρτισε την ίδια εποχή και Νομοσχέδιο "Περί Γυμνασίων και Ελληνικών σχολείων" όπου, όμως, δεν γίνεται λόγος για μαθήτριες (Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΚΖ', αρ. 10, 15 Ιανουαρίου 1880, σ. 315-316).

5. ό.π., σ. υνη'.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/290.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Παρθεναγωγείο ως Διδασκαλείο, πρέπει να διδάσκονται στις δυο ανώτερες τάξεις του η Παιδαγωγική, η Διδακτική, και να γίνονται Υποδειγματικές διδασκαλίες1. Διαχωρίζονται έτσι τα Διδασκαλεία από τα υπόλοιπα Παρθεναγωγεία που είναι σχολεία Γενικής Εκπαίδευσης,

Τα Νομοσχέδια του Αυγερινού, που χαρακτηρίζονται γενικότερα για τις προοδευτικές τους θέσεις σχετικά με το σκοπό και το χαρακτήρα του Δημοτικού Σχολείου2, στο θέμα της εκπαίδευσης των κοριτσιών διακρίνονται κυρίως για τον σωστό προσδιορισμό των σχετικών προβλημάτων, που επιχειρείται για πρώτη φορά, και προχωρούν, σε μερικά σημεία, στην προώθηση ορισμένων θέσεων. Θετικά σημεία μπορούν να θεωρηθούν τα εξής: α) ο σαφής διαχωρισμός των Παρθεναγωγείων που επιδιώκουν τη συμπλήρωση της εκπαίδευσης των κοριτσιών μετά το Δημοτικό Σχολείο από εκείνα πού, κοντά στον προηγούμενο σκοπό, επιδιώκουν και την εκπαίδευση της δασκάλας και β) η προσπάθεια να ρυθμιστεί νομοθετικά ο τρόπος λειτουργίας των Παρθεναγωγείων, που ως την εποχή αυτή λειτουργούσαν χωρίς να υπάρχει σχετικός οργανωτικός νόμος.

Στην εισηγητική έκθεση όμως διατυπώνεται με σαφήνεια ότι ο σκοπός των Παρθεναγωγείων, που ο νομοθέτης τα προορίζει να καλύψουν πρωταρχικά τις ανάγκες των πιο "εύπορων" κοινωνικών τάξεων, είναι "όλος αλλοίος" από το σκοπό των σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, που προετοιμάζουν τους μαθητές για παραπέρα επιστημονικές σπουδές3. Η υπαγωγή των Παρθεναγωγείων στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής 'Εκπαίδευσης τα υποβαθμίζει αισθητά σε σχέση με τα σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης.

——————————————

1. ό.π., σ. υνθ'.

2. Βλ. σχετικά Σ. Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία του Δημοτικού μας Σχολείου, ό.π., σ. 99-105.

3. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περ. Η, συν. Α', σ. υνζ'.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/291.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ο υπουργός Παιδείας στην κυβέρνηση Τρικούπη Γ. Θεοτόκης κατέθεσε στη Βουλή (συνεδρίαση της 4ης Δεκεμβρίου 1889)1 σειρά από εννιά Νομοσχέδια που αναφέρονται στη Δημοτική και Μέση Εκπαίδευση και αποτελούν μια "θεωρητική" απόπειρα για μεταβολή του εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας. Τα Νομοσχέδια αυτά και οι εισηγητικές τους εκθέσεις συντάχθηκαν από τον γνωστό παιδαγωγό Χαρίσιο Παπαμάρκο2, και προκάλεσαν μεγάλο θόρυβο μέσα και έξω από τη Βουλή3. Από τα Νομοσχέδια αυτά σχετίζονται άμεσα με το θέμα μας το "Περί ιδρύσεως διδασκαλείου των θηλέων" και το "Περί ιδρύσεως ανωτέρων Παρθεναγωγείων",

Το Διδασκαλείο θηλέων, με έδρα το Μεσολόγγι, προβλέπεται να είναι τριτάξιο. Έχουν δικαίωμα να γραφτούν σ' αυτό, ύστερα από εισαγωγικές εξετάσεις, απόφοιτες των Ανώτερων Παρθεναγωγείων, που θα πληρώνουν δίδακτρα 600 δραχμές το χρόνο4, ποσό ιδιαίτερα μεγάλο για την εποχή αυτή. Η απομάκρυνση του Διδασκαλείου από την Αθήνα και η επιβολή ακριβών "τροφείων" στοχεύουν κυρίως στο να "επιτευχθή η μεταβίβασις του ευγενούς επαγγέλματος των διδασκαλισσών μάλλον εις τα κοράσια της μέσης τάξεως των Ελλήνων, εις τα κοράσια των αστών, παρά εις τα κοράσια της βαναύσου τάξεως των πλυντριών και των μαγειρισσών και των τροφών και των υπηρετριών"5. Η συζήτηση έγινε

——————————————

1. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περ IA', σύν. Δ', 9 Οκτωβρίου 1889 - 8 Φεβρουαρίου 1890, σ. 417-419.

2. Σ.Ν. Παπαδημητρίου, ό.π., σ. 105. Τα κείμενα των Νομοσχεδίων και των εισηγητικών εκθέσεων δημοσιεύονται στο Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, της Δ' συν. της ΙΑ' περ., 9 Οκτωβρίου 1889 - 8 Φεβρουαρίου 1890, σ. 180-239. Τα Νομοσχέδια που αναφέρονται στη Δημοτική Εκπαίδευση χαρακτηρίζονται κατώτερα από τα αντίστοιχα Νομοσχέδια του Αυγερινού, γιατί δεν ήταν "καθόλου κατάλληλα για ένα τόσο σπουδαίο και σοβαρό σκοπό" (Σ. Ν. Παπαδημητρίου, ό.π., σ. 106-107).

3. Βλ. σχετικά στο π. Πλάτων, τ. ΙΒ', 1890, σ. 33-126 και 175-195.

4. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, συν. Δ', περ. ΙΑ', ό.π., σ. 193-194 (άρθρα 1, 4, 22 και 25).

5. ό.π., σ. 192.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/292.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

στην τρίτη συνεδρίαση της Βουλής, στις 22 'Ιανουαρίου 1890, όπου και διατυπώθηκαν πολλές αντιρρήσεις1. Τα κύρια μειονεκτήματα του Νομοσχεδίου αυτού, όπως διατυπώνονται από τον Διδασκαλικό Σύλλογο, είναι: α) ότι από το πρόγραμμα των μαθημάτων παραλείπεται η Αρχαία Ελληνική2, η Φυσική, η Χημεία, η Ψυχολογία, η Ηθική και η Παγκόσμια Ιστορία3 (το πρόγραμμα προβλέπει, μόνο την Ελληνική Ιστορία), β) ότι προβλέπεται ως διευθύντρια του Διδασκαλείου μια απλή δασκάλα, χωρίς ανώτερα προσόντα4, γ) ότι αυξάνονται υπερβολικά οι ώρες διδασκαλίας των μαθητριών5 και δ) ότι καθορίζονται ακριβά "τροφεία" και γίνεται η επιλογή των μαθητριών με αυστηρά κριτήρια κοινωνικής προέλευσης6.

Στο Νομοσχέδιο για τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία η κριτική είναι και πάλι έντονη, αλλά ο Διδασκαλικός Σύλλογος αναγνωρίζει ως "λίαν ευχάριστον φαινόμενον" το γεγονός ότι γίνεται λόγος για ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών, γιατί, όπως ομολογείται, ως τότε "ουδείς ουδέποτε εσκέφθη περί ανωτέρων παρθεναγωγείων", με αποτέλεσμα οι περισσότερες Ελληνίδες να μένουν εντελώς αγράμματες ή να περιορίζονται στην "πενιχρά" παιδεία των Δημοτικών Σχολείων7. Τα μειονεκτήματα που επισημαίνονται είναι: α) ότι στο πρόγραμμα των μαθημάτων δεν συμπεριλαμβάνονται η Αριθμητική και τα Αρχαία Ελληνικά8,

——————————————

1. Πλάτων, τ. IB', 1890, σ. 189-193, όπου δημοσιεύονται τα Πρακτικά της συνεδρίασης αυτής.

2. Ο Χαρίσιος Παπαμάρκος πιστεύει πως δεν υπάρχουν αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς που να έχουν μορφωτική αξία για τις γυναίκες (Πλάτων, ό.π., σ. 189).

3. "Το περί ιδρύσεως Διδασκαλείου θηλέων εν Μεσολογγίω Νομοσχέδιον", Πλάτων, τ. IB', 1890, σ. 82-86.

4. ό.π., σ. 87.

5. ό.π.

6. ό.π., σ 88-89.

7. ό.π., τ. ΙΒ, 1890, σ. 90.

8. ό.π., σ 91-94.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/293.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

β) ότι ως Διευθύντρια των Ανώτερων Παρθεναγωγείων προβλέπεται δασκάλα1 και γ) ότι επιβάλλονται στις μαθήτριες μηνιαία δίδακτρα 10 δραχμών, ενώ, σύμφωνα με την άποψη του Συλλόγου, "ούτε δίκαιον ούτε πρέπον είναι", αφού Ηή "Μέση Εκπαίδευσις κατά το Σύνταγμα παρέχεται δωρεάν"2. Τα Ανωτέρα Παρθεναγωγεία είναι, σύμφωνα με το Νομοσχέδιο Θεοτόκη, τριτάξια και προορίζονται να ιδρυθούν "διά τας ανάγκας των ανωτέρων κοινωνικών τάξεων" σε μέρη όπου λειτουργούσαν πλήρη Δημοτικά Σχολεία θηλέων. Για να αποκλειστούν μάλιστα από αυτά τα κορίτσια των χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων, ορίζεται, και καταβολή "μηνιαίων διδάκτρων εκ 10 δραχμών"3. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι, αν και τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία είναι σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, συμπεριλαμβάνονται όμως στον κύκλο των Νομοσχεδίων της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Οι εισηγητικές εκθέσεις των Νομοσχεδίων αποκαλύπτουν με σαφήνεια την άποψη των συντακτών τους (Παπαμάρκου και Θεοτόκη) για πλήρη διαφοροποίηση στην εκπαίδευση των κοριτσιών την οποία θεωρούν δικαίωμα μόνο των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Βάση της γυναικείας εκπαίδευσης θεωρείται το Ευαγγέλιο, η οικιακή οικονομία, η οικιακή παιδαγωγική, η υγιεινή, η ωδική, τα εργόχειρα, η γυμναστική και η ιχνογραφία. Μαθήματα όπως η ζωολογία, η χημεία, η αριθμητική και μάλιστα η γραμματική και η τεχνολογία, θεωρούνται "ήκιστα προσήκοντα" στην εκπαίδευση "του θήλεος φύλου"4. Σύμφωνα με την άποψη του Χ. Παπαμάρκου η "ακροτάτη κατά τα θήλεα παίδευσις" πρέπει να περιλαμβάνει γνώσεις μουσικής, γυμναστικής, ζωγραφικής, Αρχαίας Ελληνικής ποίησης και ξένων γλωσσών5. Η εισηγητική έκθεση

——————————————

1. ό.π., σ. 94.

2. ό.π., σ. 95.

3. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της βουλής, συν Δ',, περ. IA', ό.π., σ. 195 (άρθρα 1, 2 και 4).

4. ό.π., σ. 192.

5. Παράρτημα των εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων εκδιδόμενον κατ' αίτησιν της επ αυτώ ειδικής επιτροπής της Βουλής τη επιστασία του Γενικού

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/294.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του Νομοσχεδίου "περί της ιδρύσεως ανωτέρων Παρθεναγωγείων" τελειώνει με τις παρακάτω απόψεις, που νομίζουμε πως δείχνουν καθαρά το πνεύμα με το οποίο αντιμετωπίζεται από την πολιτεία, την εποχή αυτή, ή εκπαίδευση των κοριτσιών: "Η παρεχομένη τοις κορασίοις παιδεία εν τοις ανωτέροις παρθεναγωγείοις κατά το προκείμενον νομοσχέδιον είναι σύμφωνος άμα μεν προς τον σκοπόν, οv έχουσι τα κοράσια εν τω βίω τούτω, άμα δε προς το φύλον, εις ο ανήκουσιν. Θα παιδευθώσι τα κοράσια ανωτέραν παιδείαν εν τω ευαγγελίω, τη μητρική γλώσση, τη καλλιτεχνία, τοις εργοχείροις, τη γυμναστική, τη εθνική ιστορία, διότι τοιαύτην παιδείαν ή τε φύσις και ο προορισμός αυτών απαιτεί"1. Έτσι, το πρόγραμμα μαθημάτων για τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία (πβ. Πίνακας 26) δεν φέρνει ουσιαστικές αλλαγές στη γυναικεία εκπαίδευση, όπως αυτή διαμορφώθηκε από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία και το Αρσάκειο λειτουργούν την εποχή αυτή με το ίδιο περίπου πνεύμα. Το μόνο σημείο κατά το οποίο διαφέρει το νέο πρόγραμμα είναι ότι δεν συμπεριλαμβάνει τα μαθήματα των Γαλλικών, των Αρχαίων Ελληνικών και της Αριθμητικής.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει να δούμε και τη θέση των προοδευτικών Ελληνίδων, που την εποχή αυτή εκπροσωπούνται από την Κ. Παρρέν, απέναντι στα Νομοσχέδια Θεοτόκη. Στην Εφημερίδα των Κυριών αφιερώνεται μια σειρά από πέντε άρθρα στο θέμα αυτό με τους παρακάτω ενδεικτικούς τίτλους: α) "Ο κ. Θεοτόκης και αι γυναίκες"2 β) "Το περί εκπαιδεύσεως των θηλέων 

——————————————

Επιθεωρητού των Δημοτικών σχολείων Χαρισίου Παπαμάρκον, Αθήναι 1890, σ. 85.

1. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, συν. Δ'. περ. ΙΑ', ό.π., σ. 195. Οι απόψεις αυτές αντιπροσωπεύουν οπωσδήποτε τον Χ. Παπαμάρκο. Στα προγράμματα του Δημοτικού Σχολείου που συνέταξε ο ίδιος (1894), η εκπαίδευση των κοριτσιών αντιμετωπίζεται με το ίδιο ακριβώς πνεύμα (Βλ. Σ. Παπαδημητρίου, ό.π., σ. 32),

2. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 144, 10 Δεκεμβρίου 1889.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/295.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 26

Πρόγραμμα μαθημάτων Ανώτερου Παρθεναγωγείου σύμφωνα με το Νομοσχέδιο του Γ. Θεοτόκη (1889)

 

 

Μαθήματα

Τάξεις

A'

Β'

Γ

Ευαγγέλιον

3

2

3

Μητρική γλώσσα

6

6

6

Οικιακή Οικονομία

2

Υγιεινή

2

Οικιακή Παιδαγωγία

2

2

Ελληνική Ιστορία

2

2

2

Φυσική Ιστορία

2

1

Φυσική

3

2

1

Κοσμογραφία

1

Γεωμετρία

2

Ωδική

3

3

3

Γυμναστική

3

3

3

Ιχνογραφία

2

2

2

Εργόχειρα

6

6

6

Σύνολο

30

30

30

ΠΗΓΗ : Παράρτημα των Εκπαιδευτικών νομοσχεδίων... τη επιστασία Χ. Παπαμάρκου, ό.π., σ. 99.

——————————————

Νομοσχέδιον"1, γ) "Μελέτη επί του Νομοσχεδίου της των θηλέων Μέσης Εκπαιδεύσεως"2, δ) "τι την θέλουσιν αι γυναίκες την Αρχαίαν Ελληνικήν"3 και ε) "Και ημείς περί της εκπαιδεύσεως του φύλου μας"4. Στο πρώτο από τα άρθρα αυτά η Παρρέν "θριαμβολογεί" για το γεγονός ότι συντάχθηκαν Νομοσχέδια που αναφέρονται στη γυναικεία Μέση Εκπαίδευση, στο δεύτερο παρουσιάζει απλώς το Νόμοσχέδιο χωρίς σχόλια, και από το τρίτο

——————————————

1. ό.π.

2. ό.π., έτ. Γ', αρ. 145, 17 Δεκεμβρίου 1889.

8. ό.π., έτ. Γ', αρ. 149, 21 Ιανουαρίου 1890.

4. ό.π , έτ. Γ', αρ. 150, 28 Ιανουαρίου 1890.

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/296.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αρχίζει η κριτική. Η πρόθεση του νομοθέτη να περιοριστεί το επάγγελμα της δασκάλας στις κοπέλες μιας ορισμένης τάξης, χωρίς παράλληλα να προσφέρονται διέξοδοι στις άλλες μαθήτριες είναι το πρώτο σημείο έντονης κριτικής, γιατί μια τέτοια ρύθμιση αποκλείει τις κοπέλες του λαού "του μόνου μέσου, δι' ου μέχρι σήμερον εκέρδιζον την ζωήν των"1. Το τέταρτο άρθρο αναφέρεται στη διαγραφή από το πρόγραμμα μαθημάτων της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας. Τονίζεται με έμφαση ότι όχι μόνο δεν πρέπει να περιοριστεί η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, αλλά, αντίθετα, ότι είναι ανάγκη να ιδρυθούν "τέλεια γυμνάσια" και για τις κοπέλες2. Στο πέμπτο άρθρο καταδικάζεται η επιβολή διδάκτρων στα Παρθεναγωγεία, τη στιγμή που η αντίστοιχη δημόσια Μέση Εκπαίδευση προσφέρεται δωρεάν στους μαθητές. Τονίζεται επίσης ότι η διαγραφή πολλών μαθημάτων από το πρόγραμμα των Παρθεναγωγείων έγινε μάλλον από φόβο του νομοθέτη να μην "αμβλύνη την διάνοιαν της γυναικός", ή γιατί με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται "η επίσημος αναγνώρισις της αδυναμίας της γυναικός προς οιανδήποτε ανωτέραν πνευματική ανάπτυξιν"3. Μετά από την οξεία αυτή κριτική η Πάρρεν τόνιζε πως είναι απαραίτητη η τροποποίηση όλων των άρθρων που αναφέρονται στη γυναικεία εκπαίδευση "ως μη ανταποκρινόμενα προς τας ανάγκας της αληθούς και σκοπίμου πνευματικής αναπτύξεως και ηθικής διαπλάσεως της γυναικός"4.

Αυστηρή κριτική στα Νομοσχέδια Θεοτόκη άσκησε με ειδικό υπόμνημα5 και ο Χρ. Παπαδόπουλος, ένθερμος υποστηρικτής του Αρσάκειου Παρθεναγωγείου και της γενικότερης προσφοράς της

——————————————

1. ό.π., έτ. Γ', αρ. 145, 17 Δεκεμβρίου 1889.

2. "'Έχετε γυμνάσια τέλεια διά τα άρρενα, ιδρύσατε τοιαύτα και διά τα θήλεα", γράφει (Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ΄, αρ. 149, 21 Ιανουαρίου 1890).

3. ό.π., έτ. Γ', αρ. 150, 28 Ιανουαρίου 1890.

4. ό.π., έτ. Γ', αρ. 149, 21 Ιανουαρίου 1890.

5. Παράρτημα των εκπαιδευτικών Νομοσχεδίων... τη επιστασία Παπαμάρκου, ό.π., σ. 8-16.

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/297.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Στις επικρίσεις αυτές φρόντισε να απαντήσει ο συντάκτης των Νομοσχεδίων Χ. Παπαμάρκος1, δίχως όμως επιτυχία.

Η έντονη αντίδραση που σημειώθηκε για τα Νομοσχέδια Θεοτόκη, έδειξε, οπωσδήποτε, πως τα μέτρα που προτάθηκαν για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των κοριτσιών δεν ήταν ανάλογα με τη μεγάλη σημασία του προβλήματος, αλλά δεν πρέπει να παραγνωριστούν και ορισμένα θετικά σημεία. Στον τομέα της γυναικείας εκπαίδευσης τέτοια σημεία μπορούν να θεωρηθούν ο σαφής διαχωρισμός του Διδασκαλείου από τα σχολεία γενικής παιδείας, τα Ανώτερα Παρθεναγωγεία, καθώς και η αύξηση των χρόνων φοίτησης για τις μαθήτριες. Ως τώρα δηλαδή οι μαθήτριες στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας φοιτούσαν 10 συνολικά χρόνια (6 Δημοτικό + 4 Διδασκαλείο), ενώ με τα Νομοσχέδια Θεοτόκη η φοίτηση διαρκεί 12 χρόνια (6 Δημοτικό +3 Ανώτερο Παρθεναγωγείο + 3 Διδασκαλείο). Επίσης η καθιέρωση του Ανώτερου Παρθεναγωγείου ως Μέσου σχολείου και ως βαθμίδας απαραίτητης ανάμεσα στο Δημοτικό και το Διδασκαλείο είναι, νομίζουμε, σημαντική καινοτομία, γιατί ως τώρα δεν υπήρχε τέτοιο ενδιάμεσο σχολείο.

Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι ακόμα και η κυβέρνηση Τρικούπη δεν δίνει ικανοποιητικές και δίκαιες λύσεις στα χρόνια προβλήματα της γυναικείας εκπαίδευσης. Είναι ενδεικτικό μάλιστα το γεγονός ότι στον γενικότερο προβληματισμό για την παροχή ανώτερης και πιο ουσιαστικής εκπαίδευσης στις μαθήτριες, τα Νομοσχέδια Θεοτόκη εκφράζουν μια αρνητική τοποθέτηση και περιορίζουν τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών.

Από την ανάλυση των νομοσχεδίων που προηγήθηκε φαίνεται καθαρά ότι η πρόθεση της πολιτείας, όσον αφορά τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών, περιορίζεται στην παροχή μιας "ειδικής" -γυναικείας- εκπαίδευσης, ανάλογης με το ρόλο και τον προορισμό της γυναίκας στη ζωή. Η θέση αυτή καθορίζεται οπωσδήποτε

——————————————

1. ό.π., σ. 20-96.

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/298.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

από το γεγονός ότι η συμμετοχή της Ελληνίδας στην εργασία είναι πολύ περιορισμένη την εποχή αυτή, αφού όλες οι θέσεις που προϋποθέτουν κάποιο επίπεδο μόρφωσης προορίζονται από την πολιτεία αποκλειστικά και μόνο για τους άνδρες.

Η θέση αυτή της πολιτείας απέναντι στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών αποκρυσταλλώνεται καθαρά στα προγράμματα μαθημάτων του 1893, που αποτελούν ωστόσο σταθμό για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, αφού είναι η πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών1.

Η εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα των γυναικών στην Ελλάδα

Ο τομέας της εργασίας

Το μεγάλο κοινωνικό κίνημα για τη "χειραφέτηση της γυναίκας", ο "φεμινισμός", που απλώνεται στις αρχές του 19όυ αιώνα σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο, σχετίζεται άμεσα με το αίτημα για μια καλύτερη εκπαίδευση. Γι' αυτό θα ήταν χρήσιμο να περιγραφεί, σε πολύ γενικές γραμμές, η θέση της γυναίκας στην κοινωνία το 19ο αιώνα, καθώς και οι παράγοντες που συνετέλεσαν στη βελτίωση της κοινωνικής θέσης και της εκπαίδευσης των γυναικών στη χώρα μας.

Οι κοινωνικές συνθήκες για μια ουσιαστική αλλαγή στη ζωή της γυναίκας δημιουργήθηκαν στους νεότερους χρόνους. Οι παλαιότερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες περιόριζαν γενικά τη γυναίκα στο ρόλο της "Εστιάδας" του σπιτιού, μέσα στην πατριαρχική δομή της οικογένειας. Οικονομικά εξαρτημένη από

——————————————

1. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, έκδ. Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1893 και Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/299.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τον άνδρα (πατέρα, σύζυγο ή αδελφό) η γυναίκα δεν είχε γενικά την ευκαιρία να αναπτύξει την ατομικότητα της1. Από τις αρχές του 19ου αιώνα όμως και πέρα, διάφοροι παράγοντες συντελούν στην αφύπνιση της κοινωνικής συνείδησης των γυναικών. Κατ' αρχήν η ιδέα της ελευθερίας του ατόμου, που απλώθηκε σε μεγάλο βαθμό στο 19ο αιώνα, δεν άφησε ανεπηρέαστη τη θέση της γυναίκας, Η κατάκτηση ύστερα της οικονομικής ανεξαρτησίας της γυναίκας, που έγινε δυνατή με τη βιομηχανική επανάσταση, έπαιξε, οπωσδήποτε, το σημαντικότερο ρόλο. Σε όλες τις χώρες, σταδιακά, η μηχανή αντικατέστησε τις χειρωνακτικές εργασίες και πολλές γυναίκες άρχισαν να συμμετέχουν πια ενεργά στη βιομηχανική εργασία.

Μετά το 1860 αρχίζει να αυξάνεται και στη χώρα μας η εγχώρια βιομηχανία2, και το 1870 έχουμε στοιχεία για τη συμμετοχή της γυναίκας στην παραγωγή. Από τους 28.400 εργάτες, οι γυναίκες είναι 5.735 3, ενώ στα "επιτηδεύματα" των γυναικών για το 1861 δεν αναφέρονται εργάτριες, αλλά μόνο υπηρέτριες, μαίες και μαθήτριες4. Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει5:

εργάτριες : 5.735

υπηρέτριες : 10.808

μαίες : 769

δασκάλες : 460

μαθήτριες : 11.695

Όπως είναι φυσικό, η ελληνική κοινωνία και το οικονομικό σύστημα εξελίσσεται και παρακολουθεί το πανευρωπαϊκό ρεύμα.

——————————————

1. Βλ. σχετικά Δ. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήναι 1921.

2. Βλ. σχετικά με το θέμα αυτό Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση, ό.π., σ. 156-158.

3. [A. Mansolas], Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

4. A. Μανσόλας, Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι περί Ελλάδος, Αθήναι 1867, σ. 17.

5. [A. Mansolas], Statistique..., ό.π., σ. 36-37.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/300.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα επακόλουθα της κοινωνικής ζύμωσης που σημειώθηκαν στους δυο τελευταίους αιώνες, αρχίζουν να ξεχωρίζουν και εδώ, μέρα με τη μέρα καθαρότερα. Η σταδιακή ανάπτυξη της βιομηχανίας καταργεί την οικοτεχνία και τη μικρή κλειστή βιοτεχνία με τις οποίες συντηρούσαν ως τώρα φτωχές γυναίκες την οικογένεια τους. Σιγά σιγά κορίτσια και γυναίκες αρχίζουν να βγαίνουν από τα σπίτια τους και να εργάζονται στα εργοστάσια. Παράλληλα, οι ράφτρες, οι καπελούδες, οι κεντίστρες ανοίγουν δικά τους καταστήματα1. Στα υφαντήρια, τα μεταξουργεία και τα εργοστάσια ραπτικής υπερισχύουν, από το 1876 ακόμα, οι γυναίκες εργάτριες2. Η συμμετοχή της Ελληνίδας στην παραγωγή επεκτείνεται σταδιακά σε διάφορες πόλεις της χώρας. Από το 1870 γυναίκες απασχολούνται στα βιβλιοδετεία ή σε άλλα "τεχνουργεία" της Αθήνας, στα μεταξουργεία της Καλαμάτας, της Σπάρτης και του Πειραιά, στα βαμβακοκλωστήρια και υφαντήρια του Πειραιά, της Σύρου, της Πάτρας, της Χαλκίδας και της Στυλίδας3. Η Κ. Παρρέν διαπιστώνει, στα 1887, ότι οι γυναίκες συμμετέχουν ενεργά στην ελληνική βιομηχανία και, πρώτη αυτή, επισημαίνει τις άθλιες και επικίνδυνες συνθήκες δουλειάς4 και ζητά να θεσπιστούν από την πολιτεία νόμοι προστατευτικοί "υπέρ της τύχης των 

——————————————

1. Με γραφικό τρόπο περιγράφει, ο Α. Κουρτίδης την εικόνα που παρουσιάζει . Αθήνα κάθε πρωί, στα 1883, όταν "αι μικραί εργάτιδες, ράπτριαι το πλείστον,... παρελαύνουσι καθ' ομάδας,... μεταβαίνουσαι εις το ημερήσιόν των έργον" (Αρ. Π. Κουρτίδης, "Αι εργάτιδες των Αθηνών", Εστία, τ. Ις', αρ. 405, 2 Φεβρουαρίου 1883, σ. 631).

2. Ν. Δεμάθας, "Περί της βιομηχανικής προόδου εν Ελλάδι", Αττικόν Ημερολόγιον Ειρ. Ασωπίου τον έτους 1877, σ. 397-438. Ενδεικτικά επισημαίνουμε ότι στα 18 μεταξουργεία απασχολούνται 1.014 εργάτες, 75 άνδρες και 939 γυναίκες, ό.π., σ. 419.

3. Ε. Κ. Ασώπιος, "Αι γυναίκες εν τη Ταχυδρομική και Τηλεγραφική υπηρεσία", Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών, 1890, σ. 118-119.

4. "Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28, 13 Ιουλίου 1887.

Σελ. 300
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 281
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    φανερή η επιτακτική ανάγκη να βρεθούν νέες λύσεις και να δοθούν νέες "διέξοδοι" και δυνατότητες. Στο πρώτο Συνέδριο των Ελληνικών Συλλόγων (1879), επισημαίνεται από το Σύλλογο Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως η ανάγκη για μια πρακτική μόρφωση των κοριτσιών της υπαίθρου, η οποία να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της καθημερινής ζωής της "χωρικής γυναικός"1. Ο Σπ. Λάμπρος διατυπώνει απόψεις για επαγγελματική κατάρτιση των Ελληνίδων ανάλογες με εκείνες της Παρρέν και χαιρετίζει με ικανοποίηση το διάταγμα του 1886 που καθορίζει τα προσόντα για τις δασκάλες των εργόχειρων. "Ευχηθώμεν", καταλήγει, "όπως ταχέως παραστή η ανάγκη άλλων Β. Διαταγμάτων οριζόντων τα προσόντα άλλων ειδικοτήτων"2. Ο Βλ. Σκορδέλλης, επίσης, βλέπει απαραίτητη την ίδρυση επαγγελματικών σχολείων3.

    Με τον προβληματισμό αυτό και την αναζήτηση νέων "διεξόδων" για τη γυναικεία εκπαίδευση και απασχόληση κλείνει η περίοδος ως το 1893. Η εκπαιδευτική φιλοσοφία που αναλύθηκε παραπάνω, επηρεάζει οπωσδήποτε την παραπέρα εξέλιξη της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών, αλλά από δω και στο εξής, καθοριστικό ρόλο θα παίξει η δυνατότητα που κατέκτησαν οι Ελληνίδες για πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

    Συνεκπαίδευση

    Όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, δεν υπάρχει, την εποχή αυτή, ιδιαίτερος προβληματισμός για το θέμα της φοίτησης, στο ίδιο σχολείο, αγοριών και κοριτσιών, γιατί, όπως είδαμε, η εκπαίδευση που θεωρείται "κατάλληλη" για τις μαθήτριες διαφέρει από εκείνη που παρέχεται στα δημόσια Μέσα Σχολεία των αγοριών. Όπως είδαμε, πριν από την ίδρυση "ανωτέρων

    ——————————————

    1. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων, Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879, Αθήναι 1879, σ. 177-178.

    2. Σπ. Λάμπρος, ό.π., σ. 122.

    3. Βλ. Σκορδέλλης, "Νεάνις και εργασία", Εκπαίδευσις, έτ. Β', αρ. 13, 3 Οκτωβρίου 1893, σ. 102.