Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 298-317 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/298.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

από το γεγονός ότι η συμμετοχή της Ελληνίδας στην εργασία είναι πολύ περιορισμένη την εποχή αυτή, αφού όλες οι θέσεις που προϋποθέτουν κάποιο επίπεδο μόρφωσης προορίζονται από την πολιτεία αποκλειστικά και μόνο για τους άνδρες.

Η θέση αυτή της πολιτείας απέναντι στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών αποκρυσταλλώνεται καθαρά στα προγράμματα μαθημάτων του 1893, που αποτελούν ωστόσο σταθμό για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, αφού είναι η πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών1.

Η εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα των γυναικών στην Ελλάδα

Ο τομέας της εργασίας

Το μεγάλο κοινωνικό κίνημα για τη "χειραφέτηση της γυναίκας", ο "φεμινισμός", που απλώνεται στις αρχές του 19όυ αιώνα σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο, σχετίζεται άμεσα με το αίτημα για μια καλύτερη εκπαίδευση. Γι' αυτό θα ήταν χρήσιμο να περιγραφεί, σε πολύ γενικές γραμμές, η θέση της γυναίκας στην κοινωνία το 19ο αιώνα, καθώς και οι παράγοντες που συνετέλεσαν στη βελτίωση της κοινωνικής θέσης και της εκπαίδευσης των γυναικών στη χώρα μας.

Οι κοινωνικές συνθήκες για μια ουσιαστική αλλαγή στη ζωή της γυναίκας δημιουργήθηκαν στους νεότερους χρόνους. Οι παλαιότερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες περιόριζαν γενικά τη γυναίκα στο ρόλο της "Εστιάδας" του σπιτιού, μέσα στην πατριαρχική δομή της οικογένειας. Οικονομικά εξαρτημένη από

——————————————

1. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, έκδ. Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1893 και Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163, 21 Αυγούστου 1893.

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/299.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τον άνδρα (πατέρα, σύζυγο ή αδελφό) η γυναίκα δεν είχε γενικά την ευκαιρία να αναπτύξει την ατομικότητα της1. Από τις αρχές του 19ου αιώνα όμως και πέρα, διάφοροι παράγοντες συντελούν στην αφύπνιση της κοινωνικής συνείδησης των γυναικών. Κατ' αρχήν η ιδέα της ελευθερίας του ατόμου, που απλώθηκε σε μεγάλο βαθμό στο 19ο αιώνα, δεν άφησε ανεπηρέαστη τη θέση της γυναίκας, Η κατάκτηση ύστερα της οικονομικής ανεξαρτησίας της γυναίκας, που έγινε δυνατή με τη βιομηχανική επανάσταση, έπαιξε, οπωσδήποτε, το σημαντικότερο ρόλο. Σε όλες τις χώρες, σταδιακά, η μηχανή αντικατέστησε τις χειρωνακτικές εργασίες και πολλές γυναίκες άρχισαν να συμμετέχουν πια ενεργά στη βιομηχανική εργασία.

Μετά το 1860 αρχίζει να αυξάνεται και στη χώρα μας η εγχώρια βιομηχανία2, και το 1870 έχουμε στοιχεία για τη συμμετοχή της γυναίκας στην παραγωγή. Από τους 28.400 εργάτες, οι γυναίκες είναι 5.735 3, ενώ στα "επιτηδεύματα" των γυναικών για το 1861 δεν αναφέρονται εργάτριες, αλλά μόνο υπηρέτριες, μαίες και μαθήτριες4. Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει5:

εργάτριες : 5.735

υπηρέτριες : 10.808

μαίες : 769

δασκάλες : 460

μαθήτριες : 11.695

Όπως είναι φυσικό, η ελληνική κοινωνία και το οικονομικό σύστημα εξελίσσεται και παρακολουθεί το πανευρωπαϊκό ρεύμα.

——————————————

1. Βλ. σχετικά Δ. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήναι 1921.

2. Βλ. σχετικά με το θέμα αυτό Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση, ό.π., σ. 156-158.

3. [A. Mansolas], Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

4. A. Μανσόλας, Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι περί Ελλάδος, Αθήναι 1867, σ. 17.

5. [A. Mansolas], Statistique..., ό.π., σ. 36-37.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/300.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα επακόλουθα της κοινωνικής ζύμωσης που σημειώθηκαν στους δυο τελευταίους αιώνες, αρχίζουν να ξεχωρίζουν και εδώ, μέρα με τη μέρα καθαρότερα. Η σταδιακή ανάπτυξη της βιομηχανίας καταργεί την οικοτεχνία και τη μικρή κλειστή βιοτεχνία με τις οποίες συντηρούσαν ως τώρα φτωχές γυναίκες την οικογένεια τους. Σιγά σιγά κορίτσια και γυναίκες αρχίζουν να βγαίνουν από τα σπίτια τους και να εργάζονται στα εργοστάσια. Παράλληλα, οι ράφτρες, οι καπελούδες, οι κεντίστρες ανοίγουν δικά τους καταστήματα1. Στα υφαντήρια, τα μεταξουργεία και τα εργοστάσια ραπτικής υπερισχύουν, από το 1876 ακόμα, οι γυναίκες εργάτριες2. Η συμμετοχή της Ελληνίδας στην παραγωγή επεκτείνεται σταδιακά σε διάφορες πόλεις της χώρας. Από το 1870 γυναίκες απασχολούνται στα βιβλιοδετεία ή σε άλλα "τεχνουργεία" της Αθήνας, στα μεταξουργεία της Καλαμάτας, της Σπάρτης και του Πειραιά, στα βαμβακοκλωστήρια και υφαντήρια του Πειραιά, της Σύρου, της Πάτρας, της Χαλκίδας και της Στυλίδας3. Η Κ. Παρρέν διαπιστώνει, στα 1887, ότι οι γυναίκες συμμετέχουν ενεργά στην ελληνική βιομηχανία και, πρώτη αυτή, επισημαίνει τις άθλιες και επικίνδυνες συνθήκες δουλειάς4 και ζητά να θεσπιστούν από την πολιτεία νόμοι προστατευτικοί "υπέρ της τύχης των 

——————————————

1. Με γραφικό τρόπο περιγράφει, ο Α. Κουρτίδης την εικόνα που παρουσιάζει . Αθήνα κάθε πρωί, στα 1883, όταν "αι μικραί εργάτιδες, ράπτριαι το πλείστον,... παρελαύνουσι καθ' ομάδας,... μεταβαίνουσαι εις το ημερήσιόν των έργον" (Αρ. Π. Κουρτίδης, "Αι εργάτιδες των Αθηνών", Εστία, τ. Ις', αρ. 405, 2 Φεβρουαρίου 1883, σ. 631).

2. Ν. Δεμάθας, "Περί της βιομηχανικής προόδου εν Ελλάδι", Αττικόν Ημερολόγιον Ειρ. Ασωπίου τον έτους 1877, σ. 397-438. Ενδεικτικά επισημαίνουμε ότι στα 18 μεταξουργεία απασχολούνται 1.014 εργάτες, 75 άνδρες και 939 γυναίκες, ό.π., σ. 419.

3. Ε. Κ. Ασώπιος, "Αι γυναίκες εν τη Ταχυδρομική και Τηλεγραφική υπηρεσία", Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών, 1890, σ. 118-119.

4. "Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28, 13 Ιουλίου 1887.

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/301.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυναικών τούτων"1. Ακόμη, η Παρρέν ζητά να επεκταθεί το στάδιο της επαγγελματικής δραστηριότητας των Ελληνίδων, με συγκεκριμένο αίτημα την πρόσληψη γυναικών υπαλλήλων στα ταχυδρομεία και τα τηλεγραφεία της χώρας2. Το αίτημα αυτό έχει Ιδιαίτερη σημασία, αν και δεν πραγματοποιήθηκε την εποχή αυτή3, γιατί θα αποτελέσει μια νέα διέξοδο για τις "μορφωμένες" Ελληνίδες, των οποίων η επιλογή, την εποχή αυτή, περιορίζεται σε δυο μόνο επαγγέλματα: της μαίας και της δασκάλας4. Η Παρρέν αγωνίζεται συστηματικά για την ίδρυση πρακτικών και επαγγελματικών σχολών5, που θα δώσουν σε πολλές κοπέλες τη βασική εκπαίδευση για ποικίλα επαγγέλματα και θα "διανοίξουν νέους ορίζοντας εν τω βίω της Ελληνίδος". Κύριο σύνθημα της Παρρέν είναι η χειραφέτηση της Ελληνίδας "διά της εργασίας"6. Με πρωτοβουλία της αρχίζει και λειτουργεί από το 1890 "Σχολή της Κυριακής των Απόρων Γυναικών και Κορασίων του Λαού", με πλατιά απήχηση και συμμετοχή7.

——————————————

1. "Δυστυχείς εργάτιδες", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Δ', αρ. 191, 9 Δεκεμβρίου 1890.

2. Σχετικά άρθρα: "Αι Ελληνίδες τηλεγραφικοί και ταχυδρομικοί υπάλληλοι", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 67, 19 Ιουνίου 1888, "Αι Ελληνίδες εν τοις Ταχυδρομείοις και Τηλεγράφοις", Εφημερίς των Κυριών, έτ. B', αρ. 69, 3 Ιουλίου 1888, "Αι Ελληνίδες εν τοις Ταχυδρομείοις και Τηλεγράφοις", Εφημερίς των Κυριών, έτ. E', αρ. 219, 30 Ιουλίου 1891.

3. Τηλεφωνήτριες προσλαμβάνονται πολύ αργότερα, στα 1908· βλ. το άρθρο της Κ. Παρρέν "Αι Ελληνίδες εις τα τηλέφωνα", Εφημερίς των Κυριών, έτ. KB', αρ. 944, 15-31 Μαρτίου 1908.

4. E. K. Ασώπιος, "Αι γυναίκες εν τη Ταχυδρομική και Τηλεγραφική υπηρεσία", ό.π., σ. 111-120, όπου και ο Ειρ. Ασώπιος υποστηρίζει το αίτημα αυτό των Ελληνίδων.

5. Τους τίτλους από σχετικά άρθρα της Παρρέν βλ. σ. 278 αυτής της εργασίας.

6. "Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και Πρακτική σχολή", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 33, 18 Οκτωβρίου 1887.

7. "Έναρξις των μαθημάτων της Σχολής της Κυριακής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 152, 11 Φεβρουαρίου 1890 και "Λόγος απαγγελθείς

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/302.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Φιλανθρωπικοί και Φιλεκπαιδευτικοί Σύλλογοι

Μια άλλη κοινωνική δραστηριότητα, που συνέβαλε σημαντικά στην κοινωνική χειραφέτηση της γυναίκας, είναι η φιλανθρωπική κίνηση, που ενώθηκε αργότερα με το γενικότερο ανθρωπιστικό κίνημα. Το κίνημα αυτό απευθύνεται κυρίως σε γυναίκες της μεσαίας και ανώτερης τάξης πουέβρισκαν σ' αυτό μια δυνατότητα να ξεφύγουν από το στενό χώρο του σπιτιού.

1855: "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών", "Αμαλίειο Ορφανοτροφείο". Η πρώτη προσπάθεια για συλλογική φιλανθρωπική δραστηριότητα των Ελληνίδων έγινε από τη Μαρία Υψηλάντη με τη σύσταση της "Φιλανθρωπικής Εταιρίας κυριών" και την ίδρυση του "Αμαλίειου Ορφανοτροφείου". Η "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών" ιδρύεται στα 1855 και έχει κύριο σκοπό την ίδρυση και συντήρηση "Ορφανοτροφείου κορασίων" στην Αθήνα1. Την ανάγκη για την ίδρυση του Ορφανοτροφείου αυτού δημιούργησε η φοβερή επιδημία της χολέρας. Τον πρώτο "Διοργανισμό" της Εταιρίας υπογράφουν οι κυρίες Μαρία Υψηλάντη, Κυριακούλα Κριεζή, Ανδρομάχη Ρενιέρη, Λουκία Ρίζου και Ζωή Σούτσου2. Πρώτη πρόεδρος εκλέχτηκε η Μ. Υψηλάντη και αντιπρόεδρος η αδελφή της Ζωή Σούτσου3. Όπως καθορίζεται, με το

——————————————

υπό κ. Καλλιρρόης Παρρέν επί τη ευκαιρία της ενάρξεως των μαθημάτων του Κυριακού Σχολείου", Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών 1891, σ. 149-152.

1. Διάταγμα της 8ης Ιουνίου 1855, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1855, αρ. 26, σ. 35.

2. "Φιλανθρωπική Κυριών Εταιρία. Σκοπός και διοργανισμός της Εταιρίας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 1855, αρ. 26, σ. 35-39.

3. Η Μαρία Υψηλάντη και η αδελφή της Ζωή Σούτσου διευθύνουν το "Αμαλίειο" ως το 1878: βλ. λεπτομέρειες Α. Παπαδόπουλος, ό.π., και Κ. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρία-Φαναριώτισσες, Αθήνα 1971, σ. 123-131, όπου και βιογραφικά στοιχεία των δύο γυναικών. Βιογραφία της Μαρίας Υψηλάντη βλ. και Εφημερίς των Κυριών, έτ. Ζ', αρ. 340, 20 Φεβρουαρίου 1894 και Πλειάς, έτ. Β', αρ 24, 31 Οκτωβρίου 1900, σ. 366-367.

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/303.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

άρθρο 14, σκοπός του ορφανοτροφείου είναι το "να μόρφωση εκ των εν αυτώ ενδιαιτυμένων κορασίων φρόνιμους και κοσμίας παρθένους, χρηστάς οικοκυράς, χρησίμους και αγαθάς εις την κοινωνίαν γυναίκας"1. Το άρθρο 15 καθορίζει ότι οι κοπέλες που θα μένουν, στο Ορφανοτροφείο θα διδάσκονται όλα τα μαθήματα του Δημοτικού Σχολείου, καθώς και διάφορα χειροτεχνήματα και "γυναικεία έργα", όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση2. Τα εργόχειρα των μαθητριών, σύμφωνα με το άρθρο 16, θά πουλιούνται, και ένα μέρος από την αξία τους θα μένει στο Ορφανοτροφείο, ενώ τα υπόλοιπα χρήματα θα δίνονται στην εργαζόμενη κοπέλα3. Πλούσιες παροχές και συνδρομές ομογενών έδωσαν τη δυνατότητα στη Φιλανθρωπική Εταιρεία να ιδρύσει σε σύντομο χρονικό διάστημα ιδιόκτητο "επιβλητικό" κτίριο για το Ορφανοτροφείο4 που γρήγορα έγινε γνωστό για την καλή λειτουργία του ως Φιλανθρωπικό ίδρυμα5, αλλά, παράλληλα, απέκτησε καλή φήμη και ως σχολείο6.

——————————————

1. ΦΕΚ, 26/1855, σ. 36

2. ό.π., σ. 36-37.

3. ό.π. Βλ. σχετικά, Έκθεσις Θ. Α. Ζαΐμη... αναγνωσθείσα κατά την 21 Νοεμβρίου 1870, σ. 6 και Α. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 51-52.

4. Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 341, 28 Νοεμβρίου 1859, σ. 1133.

5. Στα περιοδικά και τις εφημερίδες της εποχής αυτής δημοσιεύονται πολλά άρθρα, που επαινούν την προσφορά και την υποδειγματική λειτουργία του Ορφανοτροφείου αυτού. Πβ. Νέα Πανδώρα, τ. ς', 1855, σ. 337-338, Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. Ζ', αρ. 341, 28-11 Νοεμβρίου, σ. 1133, Αττικόν Ημερολόγιον Ε. Ασωπίου 1869, σ. 355-356, Εστία, τ. IH', αρ. 451, 19 Αυγούστου 1884, σ. 525-529 και αρ. 452, 26 Αυγούστου 1884, σ. 545-549, και αρ. 453, 2 Σεπτεμβρίου 1884, σ. 562-566, και Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 57, 10 Απριλίου 1888, αρ. 63, 22 Μαΐου 1888, αρ. 97, 15 Ιανουαρίου 1889, αρ. 127, 13 Αυγούστου 1889 και αρ. 152, 11 Φεβρουαρίου 1890, όπου η K. Παρρέν τονίζει ότι πρέπει να γίνει "ριζική μεταρρύθμισις" στο πρόγραμμα του Ορφανοτροφείου, γιατί πιστεύει πως είναι απαραίτητο να διδάσκονται οι ορφανές, εκτός από τα κεντήματα, και άλλες πρακτικές τέχνες.

6. Βλ. σ. 117 αυτής της εργασίας.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/304.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

1866: Επιτροπές κυριών για τους πρόσφυγες της Κρήτης. Η συμπαράσταση των Ελληνίδων στους εθνικούς αγώνες είναι σημαντική. Στα 1866 συσταίνεται στην Αθήνα, με πρωτοβουλία της Fr. Hill, επιτροπή κυριών για την ενίσχυση της Κρητικής επανάστασης και την περίθαλψη των προσφύγων1, Όπως σημειώνει η ίδια, στην προσπάθειά της να συμπαρασταθεί στους πρόσφυγες, συγκέντρωσε στο σχολείο της 300 Κρητικόπουλα και εγκατέστησε αργαλειούς, όπου κοπέλες και γυναίκες ύφαιναν και κέρδιζαν ορισμένα χρήματα2.

"Επιτροπή κυριών" για τη βοήθεια των προσφύγων της Κρήτης συστάθηκε, την ίδια χρονιά, και στην Κεφαλονιά, όπου είχαν καταφύγει πρόσφυγες3.

1872: "Εργαστήριον Απόρων γυναικών του Συλλόγου Κυριών υπέρ της γυναικείας Παιδεύσεως".

Στα 1872 αρχίζει να λειτουργεί το "Εργαστήριον απόρων γυναικών", έργο του "Συλλόγου κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", του οποίου οι γενικότεροι σκοποί θα αναλυθούν παρακάτω.

Το "Εργαστήριο των απόρων γυναικών", παράλληλα με την ηθική και θρησκευτική μόρφωση, έδινε την ευκαιρία σε 200 περίπου άπορες γυναίκες κάθε ηλικίας να εργαστούν με ικανοποιητική χρηματική αμοιβή. Στο εργαστήριο αυτό λειτουργούσαν τμήματα για υφαντική, για "τρίχαπτα" (δαντέλες), για ραπτική, για "ποικιλτική" (κεντήματα), καθώς και τμήμα για την εκπαίδευση νοσοκόμων4. Με την αξιόλογη αυτή δραστηριότητα το "Εργαστήριο των απόρων γυναικών" συντελεί με θετικό και αποτελεσματικό τρόπο στην ανάπτυξη της εγχώριας βιοτεχνίας και την απασχόληση

——————————————

1. Κ. Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 1976, σ. 144.

2. Φ. Χιλλ, "Επιστολή προς την εν Κρήτη Κ. Ελισάβετ Κονταξάκη", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΕ', αρ. 648, 20 Οκτωβρίου 1867, σ. 1368.

3. K. Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, ό.π., σ. 144.

4. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως... έκθεσις των πεπραγμένων 27.4.1874 - 26.4.1875, Αθήναι 1875, σ. 16-43.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/305.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκατοντάδων Ελληνίδων, "προαγαγόν τας εν τω τόπω γυναικείας τέχνας εις περιωπήν τελειότητος"1.

1882: «Επιτροπή Κυριών στο Νοσοκομείο "Ευαγγελισμός"».

Στο Νοσοκομείο "Ευαγγελισμός", που άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα από το 1882, επιτροπή από γυναίκες, αναλαμβάνει την εποπτεία του ιδρύματος και έχει την κύρια φροντίδα για την επαγγελματική εκπαίδευση νοσοκόμων2.

1887-1888: Φιλανθρωπικοί Σύλλογοι σε άλλες πόλεις.

Ανάλογη είναι και η δραστηριοποίηση των Ελληνίδων στις επαρχιακές πόλεις. Ήδη, από το 1828, στην Αίγινα, μια επιτροπή γυναικών ασχολείται με φιλανθρωπικές δραστηριότητες3. Οι πρωτοβουλίες αυτές αυξάνονται στα τελευταία χρόνια της περιόδου που εξετάζουμε. Στα 1887 ιδρύεται στο Ναύπλιο η "εν Χριστώ Αδελφότης Κυριών" για την ανακούφιση και τη συμπαράσταση των φυλακισμένων4, και στα 1888, σωματεία με τον ίδιο σκοπό και την ίδια επωνυμία στην Πάτρα5 και τη Χαλκίδα6. Το 1888, επίσης, ιδρύεται στον Πειραιά η "Φιλόπτωχος Αδελφότης των εν Πειραιεί Κυριών" με γενικούς φιλανθρωπικούς σκοπούς7, και το 1890 παρόμοιος Σύλλογος στην Κέρκυρα8.

ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ. Εκτός από τη φιλανθρωπική δραστηριότητα οι Ελληνίδες αρχίζουν να συμμετέχουν σταδιακά

——————————————

1. Κ. Παρρέν, "Η Ελληνίς γυνή του 19ου αιώνος εν τη Ιστορία, τη Φιλολογία και τη Φιλανθρωπία", Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυρίων, 1890, σ 96.

2. ό.π., σ. 97.

3. Ελ. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και η Παιδεία, ό.π.. Β', σ. 69

4. ΦΕΚ, αρ. 198, 23 Ιουλίου 1887.

5. ΦΕΚ, αρ. 2, 4 Ιανουαρίου 1888 και Εφημερίς των Κυριών, έτ. A' αρ. 40, 6 Δεκεμβρίου 1887.

6. ΦΕΚ, αρ. 264, 13 Οκτωβρίου 1888 και Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 75, 14 Αυγούστου 1888.

7. ΦΕΚ, αρ. 101, 8 Απριλίου 1888 και Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 52, 6 Μαρτίου 1888.

8. ΦΕΚ, αρ. 246, 24 Σεπτεμβρίου 1890.

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/306.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σε συλλογικά όργανα που επιδιώκουν γενικότερους σκοπούς ή έχουν άμεση σχέση με τη γυναικεία εκπαίδευση. Στις αρχές ακόμα του 19ου αιώνα (1813) μερικές Ελληνίδες γράφονται μέλη στη Φιλόμουσο Εταιρεία1, ενώ λίγο αργότερα, στα 1829, συγκροτούν στην Ερμούπολη επιτροπή που εποπτεύει τα σχολεία των κοριτσιών2. Στα 1883 προβλέπεται από τον κανονισμό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ένα ανάλογο "Συμβούλιο Κυριών" με σκοπό να εποπτεύει την εσωτερική "εν γένει" κατάσταση των σχολείων3.

1872: "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος Κυριών".

Η πιο αξιοσημείωτη, όμως, προσπάθεια, στον τομέα αυτό, υπήρξε η ίδρυση του "Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως" στην Αθήνα το 1872 και με πρωτοβουλία της Κ. Κεχαγιά και των πιο γνωστών και μορφωμένων "δεσποινών" της εποχής. Τον πρώτο κανονισμό του Συλλόγου υπογράφουν η πρόεδρος Ελένη Ι. Παπαρρηγοπούλου, η γραμματέας Κ. Κεχαγιά και 58 άλλες γνωστές Αθηναίες4. Σύμφωνα με το "διοργανισμό" του Συλλόγου, κύριες επιδιώξεις του είναι η ίδρυση σχολείων και παρθεναγωγείων, η έκδοση βιβλίων, η εκπαίδευση νοσοκόμων και υπηρετριών και η σύσταση "Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών"5. Ο Σύλλογος εγκαινίασε τη δραστηριότητα του με το "Εργαστήριο των απόρων γυναικών" που λειτούργησε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, με μεγάλη επιτυχία. Στη συνέχεια ασχολήθηκε συστηματικά με τη γυναικεία εκπαίδευση, ιδρύοντας στην Αθήνα "Πρότυπον Ελληνικόν Παρθεναγωγείον"6, Το κύρος του Συλλόγου αυτού πιστοποιείται και από το γεγονός ότι αρχικά η πρόεδρος

——————————————

1. Βλ. σχετικά σ. 33 αυτής της εργασίας.

2. Βλ. σχετικά σ. 50 αυτής της εργασίας,

3. Βλ. σχετικά σ. 196 αυτής της εργασίας.

4. "Διοργανισμός του υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως Συλλόγου Κυριών", ΦΕΚ, αρ. 22, 15 Ιουνίου 1872.

5. ό.π., άρθρο 2 του "Διοργανισμού".

6. Βλ. σ. 212 αυτής της εργασίας.

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/307.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του "Εργαστηρίου Απόρων Γυναικών"1 και στη συνέχεια ένα μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συλλόγου2, διορίζονται, ως μέλη στην επιτροπή που εξετάζει τις υποψήφιες δασκάλες.

Γυναικεία περιοδικά και εφημερίδες

Οι Ελληνίδες αρχίζουν να συμμετέχουν στην πνευματική κίνηση του τόπου από πολύ νωρίς. Γνωστά περιοδικά όπως η Πανδώρα (1850-1872) και η Εστία (1876-1895) δημοσιεύουν συνεργασίες γυναικών από τους πρώτους ακόμα τόμους3. Πιο συγκεκριμένα, στον τρίτο τόμο της Πανδώρας (1852-1853) συνεργάζονται η Πολύτιμη Κουσκούρη και η Μαρία Ανδριέτου4, ενώ στον δέκατο πέμπτο τόμο (1864-65) σημειώνεται ότι συνεργάστηκαν κατά καιρούς με το περιοδικό οι κυρίες: Πριγκίπισσα Μασάλσκη (Δώρα Ιστριάς), Αγγελική Πάλλη, Σαπφώ Λεοντιάς, Πολύτιμη Κουσκούρη, Σοφία Φιλήμονος, Αιμιλία Μαρούτση κ.ά.5. Στους επόμενους τόμους τακτικές συνεργάτριες συνεχίζουν να είναι η Δώρα Ιστριάς (Δώρα δ' Ίστρια), η Σαπφώ Λεοντιάς, η Αγγελική Βαρθολομαίου Πάλλη, και η Ελένη Μαυροκορδάτου6. Στους συντάκτες της Εστίας των ετών 1884, 1885, 1886 και 1888 7 συμπεριλαμβάνονται και η Αικατερίνη Λασκαρίδου, η

——————————————

1. Γ. Βενθύλος, ό.π , τ. Γ', μέρος Β', σ 70. Διάταγμα της 31ης Μαΐου 1890.

2. ό.π., σ. 87. Διάταγμα της 27ης Οκτωβρίου 1892.

3. Αποκλειστική πρόθεσή μας είναι να επισημάνουμε τη γυναικεία παρουσία στην πνευματική ζωή του τόπου. Η αξία η απαξία της προσφοράς αυτής από άποψη λογοτεχνική αποτελεί αντικείμενο ειδικών επιστημόνων.

4. Απ. Σαχίνης, Συμβολή στην Ιστορία της Πανδώρας και των παλιών περιοδικών, Αθήνα 1964, σ. 63.

5. Πανδώρα, τ. IE', 1864-65, σ. 596.

6. Τα ονόματα των συνεργατών του περιοδικού σημειώνονται στο τέλος κάθε τόμου.

7. Σχετικός κατάλογος δημοσιεύεται κάτω από τον πίνακα περιεχομένων.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/308.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Μπέσση Μάσσωνος, η Αικατερίνη Οικονόμου, η Αρσινόη Παπαδοπούλου, η Σοφία Σλήμαν και η Ελίζα Σούτσου1.

Κατά την Καλ. Παρρέν, όμως, "η ανάστασις" της γυναικείας φιλολογικής κίνησης στη χώρα μας συμπίπτει με την έκδοση του Αττικού Ημερολογίου από τον Ειρηναίο Ασώπιο, ο οποίος "έτεινε πρώτος την χείρα προς τας διαδόχους της Ασπασίας και της Κορίννης, της Σαπφούς και της Θεανούς και τας ωδήγησεν εις την τιμητικήν θέσιν εκείνων"2. Το Αττικόν ΙΙμερολόγιον, που εκδίδετο επί 25 ολόκληρα χρόνια (1867-1890 και 1896) φιλοξένησε συνεργασίες από όλες τις γνωστές, την εποχή αυτή, στον κόσμο των γραμμάτων Ελληνίδες: από την Αλβάνα Μηνιάτη και τη Δώρα δ' Ίστρια, που διέπρεπαν στο εξωτερικό, μέχρι τη Σαπφώ Λεοντιάδα, τη Φωτεινή Οικονόμου, την Καλλιόπη Κεχαγιά, την Αικατερίνη Ζάρκου, τη Μαριέττα Μπέτσου, την Ελένη Αντωνοπούλου, την Αριάδνη Δαμβέργη κ.ά.3. Από το 1888 στο Ημερολόγιο του Ασώπιου περιλαμβάνεται και ένα τμήμα με τίτλο "Ημερολόγιον των Κυριών"4.

Συνεργασίες γυναικών συναντάμε και σε άλλα περιοδικά, όπως στον Παρνασσό5 και στην Εφημερίδα των σχολείων6.

Ιδιαίτερη σημασία όμως νομίζουμε πως έχει η έκδοση γυναικείων περιοδικών, γιατί αποτελεί μια προσπάθεια έκφρασης και

——————————————

1. Εστία, έτ. Θ, 1884, έτ. Ι', 1885, έτ. ΙΑ', 1886 και έτ. ΙΓ', 1888.

2. Καλ. Παρρέν, "Μία εικοσιπενταετηρίς", Αττικόν Ημερολόγιον Ε. Ασωπίου, 1896, σ. 456.

3. ό.π.

4. Μετά το 1888 ο τίτλος του Ημερολογίου αυτού είναι: Αττικόν Ημερολόγιον και Ημερολόγιον των Κυριών τον ετους... υπό Ειρηναίου Ασωπίου ευγενεί συμπράξει φιλοκάλων λογίων και ευπαιδεύτων δεσποίνων και δεσποινίδων.

5. Στον κατάλογο των συντακτών του 1885 συμπεριλαμβάνονται η Ευφρασία Κετσέα και η Αικατερίνη Λασκαρίδου, Παρνασσός, τ. Θ', 1885, σ. 735, και σε άλλους τόμους πολλές συνεργασίες γυναικών.

6. Η Μαρία Βάλβη συνεργάζεται στην έκδοση του περιοδικού αυτού, το 1889 (Εφημερίς των σχολείων, 'έτ. Α.', αρ. 1, 11 Φεβρουαρίου 1889, σ. 400).

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/309.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 36

ΕΙΚΟΝΑ 37

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/310.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαμόρφωσης μιας γυναικείας συλλογικής συνείδησης1. Τα γυναικεία περιοδικά που εκδίδονται την εποχή αυτή είναι τρία: η Θάλεια, η Ευρυδίκη και η Εφημερίς των Κυριών2. Δεν συμπεριλαμβάνουμε το περιοδικό Άρτεμις που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1866 (φυλλ. A-B': Ιαν,-Δεκ. 1866) με εκδότη τον Π. Δ. Ηλιόπουλο, γιατί δεν ανήκει στα καθαρά γυναικεία περιοδικά.

1867: Θάλεια. Μηνιαίο περιοδικό, εκδόθηκε το 1867 στην Αθήνα από την Πηνελόπη Λαζαρίδου3. Τα άρθρα που δημοσιεύονται στο περιοδικό αυτό είναι όλα ανυπόγραφα και αναφέρονται κυρίως στη θέση της γυναίκας στους αρχαίους λαούς· περιλαμβάνονται επίσης και αρκετές βιογραφίες από γυναικείες προσωπικότητες της αρχαιότητας, αλλά και της σύγχρονης εποχής. Το πνεύμα που διαφαίνεται στο περιοδικό είναι, η επιδίωξη μιας κάποιας γυναικείας ισοτιμίας μέσα από την ανάλυση των διαφορετικών αρετών και καθηκόντων των δύο φύλων.

1870: Ευρυδίκη. Εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1870 (α' φύλλο: 21 Νοεμβρίου 1870) από την Αιμιλία Κτενά Λεοντιάδα, αδελφή της γνωστής παιδαγωγού Σαπφούς Λεοντιάδος. Στην αρχή εβδομαδιαίο και στη συνέχεια δεκαπενθήμερο, το περιοδικό αυτό κυκλοφόρησε μάλλον ως το Μάιο του 1873. Η ύλη που δημοσιεύεται είναι πιο πλούσια από την ύλη της Θάλειας και μερικές από τις τακτικές συνεργάτριες της Ευρυδίκης είναι η Σ. Λεοντιάς, η Δώρα δ' Ίστρια και η Ι. Καμπούρογλου. Η προσπάθεια για μια πιο πλατιά διάδοση και βελτίωση της γυναικείας εκπαίδευσης διαφαίνεται στα περισσότερα φύλλα της Ευρυδίκης,

——————————————

1. Βλ. σχετικά Αγγ. Ψαρρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα, τχ. 2, σ. 3-13.

2. Σύμφωνα με πληροφορία της εποχής, στα 1850 κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη, μόνο σε 3-4 τεύχη, από την Ευφρ. Σαμαρτζίδου περιοδικό με τίτλο Κυψέλη (Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 195, 13 Ιανουαρίου 1891).

3. Δυστυχώς δεν μπόρεσα να εξακριβώσω αν το περιοδικό αυτό συνέχισε να εκδίδεται για δεύτερο χρόνο. Είδα τα φυλλάδια Α-IB' (Ιανουάριος Δεκέμβριος του 1867).

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/311.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 38

Σελ. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/312.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ανταποκρίσεις από την κίνηση των παρθεναγωγείων στις διάφορες πόλεις, στατιστικά στοιχεία, συγκριτική ανάλυση εκπαιδευτικών συστημάτων άλλων χωρών, αποτελούν πλούσιο και πολύτιμο υλικό για την κατάσταση της εκπαίδευσης στον υπόδουλο κυρίως ελληνισμό, την εποχή αυτή. Στην Ευρυδίκη συναντάμε, επίσης, συχνές αναφορές στη δράση των γυναικών σε άλλες χώρες και συχνά τονίζεται η άποψη ότι οι άνδρες και οι γυναίκες είναι ίσοι, αλλά όχι και ισότιμοι. Η διαφορά αυτή καθορίζει την κοινωνική θέση της γυναίκας, την ανατροφή και την εκπαίδευση της.

1887: Εφημερίς των Κυριών. Εβδομαδιαίο περιοδικό, εκδόθηκε το 1887 (α' φύλλο: 8 Μαρτίου 1887) στην Αθήνα, από την Καλλιρρόη Παρρέν. Είναι το γυναικείο περιοδικό με τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, αφού εκδίδεται για 32 ολόκληρα χρόνια, δηλαδή ως το 1918. Η θέση που πήρε το περιοδικό αυτό στα καθαρά εκπαιδευτικά θέματα αναλύεται στα σχετικά κεφάλαια1. Το γενικότερο "πρόγραμμα" της Εφημερίδας των Κυριών, όπως το αναπτύσσει η ίδια η Παρρέν, είναι: "Η εφημερίς μου πραγματεύεται πάντα τα εις το φύλον μας αναγόμενα ζητήματα, κοινωνικά, επιστημονικά, πολιτικά, φιλολογικά, παιδαγωγικά, οικονομικά. Δημοσιεύει τας βιογραφίας των έξοχων του κόσμου γυναικών. Παρακολουθεί την εν Ευρώπη και Αμερική γυναικείαν δράσιν και προτρέπει και ενισχύει τας Ελληνίδας εις την δι' εντίμου και αξιοπρεπούς εργασίας χειραφέτησίν των. Δεν επεζήτησα την παρ' ημίν πολιτικήν χειραφέτησιν της γυναικός, διότι το ζήτημα τούτο είναι πρόωρον δι' ημάς, απαιτείται δε να προηγηθή αυτού συστηματικωτέρα και επιστημονικωτέρα της γυναικός μόρφωσις. Οσάκις όμως ο νόμος αδικεί την γυναίκα, εξανίσταμαι και διαμαρτύρομαι κατά του νομοθέτου"2. Από το 1888 η Καλ. Παρρέν εκδίδει και Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών. Ο αγώνας της Καλ. Παρρέν για τη

——————————————

1. Βλ. σχετικά και σ. 276-279 αυτής της εργασίας.

2. Καλ. Παρρέν, "Μελέτη αναγνωσθείσα εις το εν Σικάγω Διεθνές Συνέδριον των Γυναικών περί των Γυναικείων εν Ελλάδι σωματείων", Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών, 1894, σ. 108.

Σελ. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/313.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

βελτίωση της θέσης της Ελληνίδας στην οικογένεια και την κοινωνία είναι οπωσδήποτε σημαντικός, αλλά για την εργασία αυτή έχουν ιδιαίτερη σημασία οι προσπάθειες της για την προώθηση σημαντικών εκπαιδευτικών θεμάτων, όπως είναι η ίδρυση σχολείων Μέσης και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, καθώς και η παροχή ανώτερης Εκπαίδευσης στις γυναίκες,

Προοδευτικό γυναικείο κίνημα

Σταδιακά σε όλες τις χώρες αναπτύχθηκε ο αγώνας της γυναίκας για τη βελτίωση της θέσης της. Προχωρώντας από βασικές ανάγκες και απαιτήσεις σε μια πιο πλατιά αντίληψη των σκοπών του, ο αγώνας αυτός σημείωσε μεγάλες προόδους σε όλο τον 19ο αιώνα. Το γυναικείο κίνημα ξεκίνησε από την Αμερική και απλώθηκε σιγά σιγά σε όλες τις άλλες χώρες. Στο αρχικό του αυτό στάδιο το φεμινιστικό κίνημα έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα σε διαφορετικά πράγματα σε κάθε χώρα. Στην Ελλάδα η θέση της γυναίκας βελτιώνεται σταδιακά με τη συμμετοχή της στην εκπαίδευση καθώς και με την προσφορά της στην πνευματική, κοινωνική και οικονομική κίνηση του τόπου1. Από πολύ νωρίς η Καλλιόπη Παπαλεξοπούλου αναμιγνύεται στην πολιτική και γίνεται η ψυχή της μερίδας που αντιπολιτεύεται τον Όθωνα2. Συγκεκριμένα αιτήματα, όμως, για πιο πλατιές διεκδικήσεις και δικαιώματα, αρχίζουν να διατυπώνονται με τον δημοσιογραφικό αγώνα της Καλλιρρόης Παρρέν.

——————————————

1. Στα 1838 ακόμα o Π. Σοφιανόπουλος εκδίδει από τη φυλακή που βρίσκεται την ιδιότυπη εφημερίδα Ο Σωκράτης των γυναικών και του λαού, που χαρακτηρίζεται ως "πρώτη φεμινιστική εκδήλωσις εις την χώραν μας", γιατί σ' αυτή ο Σοφιανόπουλος αναφέρεται με ενθουσιασμό στον κοινωνικό ρόλο του γυναικείου φύλου (Κ. Μάγερ, Ιστορία του Ελληνικού τύπου, τ. Α', 1790-1900, Αθήναι 1957, σ. 72-75).

2. Κ. Ξηραδάκη, Καλλιόπη Παπαλεξοπούλου (1809-1898), η γυναίκα που κλόνισε το θρόνο του Όθωνα, Αθήνα 3 1978.

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/314.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η θέση και τα δικαιώματα της γυναίκας αρχίζουν να συζητιούνται από πολύ νωρίς στην Κωνσταντινούπολη και τα προβλήματα αυτά είναι από τα πρώτα θέματα που απασχολούν, στις πρώτες ακόμα συνεδριάσεις, τα μέλη του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου. Έτσι, στη συνεδρίαση Θ' της 24ης Αυγούστου του 1861 ο Ι. Ζωγράφος διαβάζει εισήγηση με θέμα "Περί της αποστολής της γυναικός εν τη κοινωνία", όπου αναπτύσσει τις απόψεις που επικρατούν για το θέμα αυτό στην εποχή του1. Ο ίδιος πιστεύει ότι η "η γυνή αν και μη υποδεεστέρα του ανδρός είναι όμως άλλο τι ον έχον ίδιον προορισμόν"2. Στη συζήτηση που ακολουθεί αναπτύσσονται διάφορες απόψεις, άλλες θετικές κι άλλες αρνητικές, για το γυναικείο κίνημα3. Στη συνεδρίαση A', επίσης της 21ης Σεπτεμβρίου 1861, ο Μ. Βλάδος αναπτύσσει "πραγματεία" με θέμα "Περί των ανατομικών φυσιολογικών διαφορών του ανδρικού και γυναικείου σώματος και της επιρροής αυτών επί του βίου και της ενεργείας των δύο φύλων"4. Ο τίτλος και μόνο της εισήγησης αυτής φανερώνει καθαρά τις θέσεις του συγγραφέα και τα επιχειρήματα του με τα οποία δεν συμφωνούν όμως ο Ηρ. Βασιάδης και άλλα μέλη του Συλλόγου. Στη σειρά αυτή των δημόσιων διαλέξεων, τις οποίες οργανώνει ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, υπάρχουν, και στα κατοπινά χρόνια, αρκετά θέματα που αναφέρονται σε προβλήματα σχετικά με τη θέση της γυναίκας στην οικογένεια και την κοινωνία5.

Τα θέματα αυτά είναι, με χρονολογική σειρά, τα παρακάτω:

1871-1872

Κ. Καλλιάδης: Η γυνή εν τη οικογενεία και τη πολιτεία.

——————————————

1. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ Α', 1861, σ. 37

2. ό.π , σ. 38

3. ό.π., σ. 39.

4. ό.π., σ. 40

5. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος. Πεντηκονταετηρίς, 1861-1911, σ. 469 κ.ε.

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/315.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δ. Μαλλιάδης: Περί δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της γυναικός,

1874-1875

Λ. Λάκων: Η γυνή αναφορικώς προς το δίκαιον.

Όδ. Ιάλεμος: Ηθικά. Μητρική στοργή.

1877-1878

Κ. Μακρής: Φυσιολογία ήτοι περί γάλακτος εν γένει και ιδία περί γυναικείου γάλακτος μετά πειραμάτων.

Δ. Σταματιάδης: Περί της κοινωνικής καταστάσεως των γυναικών και τέκνων εν έθνεσι μαχίμοις ως και εν λαοίς βιομηχάνοις.

1880-1881

Ι. Ζίφος: Les femmes qui tuent et les femmes qui votent (Αι γυναίκες αίτινες φονεύουν και ψηφοφορούν).

1881-1882

Κ. Καλλιάδης: Η γυνή έναντι του θανάτου.

Cor Fluret: Περί της επιρροής της γυναικός εν τη διδασκαλία.

1882-1883

Κ. Κεχαγιά: Ανάλυσις παιδαγωγική της Αντιγόνης του Σοφοκλέους.

Ι. Ιωαννίδης: Δύναται το γάλα της τροφού ν' αντικαταστήση το της μητρός;

Α. Τάγης: Περί του γυναικείου φύλου έν τε τοις Ομηρικοίς και ιστορικοίς χρόνοις.

Σ. Λεοντιάς: Περί της βάσεως της ηθικής μορφώσεως.

1886-1887

Ι. Ναούμ: Περί των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων της γυναικός υπό νομικήν άποψιν.

1888-1889

M. Γεδεών: Περί του γυναικείου ζητήματος εν τω μεσαιώνι.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στον κατάλογο των ομιλητών υπάρχουν και δυο γνωστές εκπαιδευτικοί της εποχής αυτής, η Καλλιόπη Κεχαγιά και η Σαπφώ Λεοντιάς, Η πλατιά δραστηριότητα των γυναικών αυτών δείχνει καθαρά ότι οι δασκάλες είναι, την

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/316.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εποχή αυτή, όχι μόνον οι πρωτεργάτριες της εκπαιδευτικής κίνησης, αλλά και οι εκφραστές των πρώτων γυναικείων διεκδικήσεων.

Η προβληματική του γυναικείου ζητήματος αρχίζει να συζητιέται και στην Αθήνα, από την αρχή του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. To 1866 ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος αναπτύσσει στο Αθήναιον το θέμα "Περί γυναικός και Ελληνίδος". Μετά από μια σύντομη ανασκόπηση των απόψεων που επικρατούν την εποχή αυτή, ο συγγραφέας καταλήγει ότι "η γυνή δεν είναι ον κατώτερον, αλλά διάφορον μόνον του ανδρός", αλλά επισημαίνει ότι δεν εύχεται να δει τη γυναίκα "κατά πάντα τω ανδρί αφωμοιωμένην"1. Στον Παρνασσό αναπτύσσεται το 1885 θέμα "Περί γυναικός εν τω δικαίω"2. Ο εισηγητής Δ. Ηλιόπουλος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "Η φύσις έπλασε την γυναίκα μητέρα, τα δε καθήκοντα της μητρός εις άμεσον προς τας υποχρεώσεις του πολίτου έρχονται σύγκρουσιν"3. Ο Ειρηναίος Ασώπιος υποστηρίζει ότι "η των γυναικών ανάπτυξις δέον να συμβαδίζη προς την των ανδρών, ίνα μη η κοινωνία παρουσιάζη χάσματα και αντιθέσεις"4 και ο N. Καζάζης, κρίνοντας το θέμα από την οικονομική σκοπιά, τονίζει πως είναι ανάγκη να αναγνωριστεί και για τη γυναίκα "το δίκαιον της εργασίας"5.

Απαραίτητο είναι, οπωσδήποτε, να δούμε και τη θέση των ίδιων των Ελληνίδων.

Στα δυο πρώτα γυναικεία περιοδικά, τη Θάλεια και την Ευρυδίκη, επικρατεί η άποψη ότι οι άνδρες και οι γυναίκες είναι ίσοι, όχι όμως και ισότιμοι. Έτσι οι ξεχωριστές ιδιότητες κάθε φύλου οριοθετούν και διαφορετικές για το καθένα λειτουργίες.

——————————————

1. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος περί γυναικός και Ελληνίδος, ό.π., σ. 18.

2. Παρνασσός, τ. Θ', 1885, σ. 239.

3. Δ. Ηλιόπουλος, "Η γυνή εν τω Δικαίω", Παρνασσός, τ. Θ΄, 1885, σ. 519.

4. Ε. Ασώπιος, "Η γυνή εν Ελλάδι και εν τη Εσπερία. Κοινωνική μελέτη", Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1883, σ. 173.

5. Ν. Καζάζης, "Η γυνή εν τη κοινωνική οικονομία", Ετήσιον Ημερολόγιον Κωνσταντίνου Φ. Σκόκου, 1889, σ. 170.

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/317.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Βασική θέση, επομένως, των πρώτων γυναικείων περιοδικών, είναι η ισότητα μέσα σε αυστηρά καθορισμένα για κάθε φύλο πλαίσια. Η Δώρα δ' Ίστρια, σε περιηγητικές της εντυπώσεις από την Ανατολή, κάνει ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τη θέση της Ελληνίδας και διαπιστώνει ότι "αν και κατώρθωσαν [οι Ελληνίδες] αναμφισβήτητους προόδους, η παιδεία και η δραστηριότης αυτών υπάρχουσι λίαν ατελείς"1. θα σταθούμε ιδιαίτερα στις απόψεις που υποστήριξαν οι τέσσερις γνωστές δασκάλες της εποχής, η Κ. Κεχαγιά, η Αικ. Λασκαρίδου, η Σ. Λεοντιάς και η Κ. Παρρέν, μια που οι δασκάλες πρωτοστατούν, την εποχή αύτη, και στο γυναικείο κίνημα. Η Κ. Κεχαγιά φαίνεται πως υποστηρίζει, τη συντηρητική άποψη ότι "μήτηρ παιδαγωγός έστιν η αληθής συμπλήρωσις της ουσίας αυτής" (της γυναίκας) η οποία είναι ίση προς τον άνδρα κατά τον πνευματικόν και ηθικόν βίον, αλλ' ένεκα της αποστολής αυτής επροικίσθη υπό αρετών όλως αλλοίων των ανδρών"2. Η Σ. Λεοντιάς εκφράζει, επίσης, ορισμένες επιφυλάξεις σχετικά με τις γυναικείες διεκδικήσεις, αλλά υποστηρίζει με θέρμη το αίτημα των γυναικών για ίσα δικαιώματα στην εκπαίδευση3. Η Αικ. Λασκαρίδου προχωρεί στην πράξη και θεμελιώνει τα αιτήματα αυτά με την εισαγωγή νέων "προοδευτικών" συστημάτων και ειδικεύσεων στον επαγγελματικό τομέα4. Φαίνεται, λοιπόν, ότι την εποχή αυτή επικρατεί κάποιος σκεπτικισμός σχετικά με τις γυναικείες διεκδικήσεις και τα δικαιώματα, σκεπτικισμός που είναι διάχυτος και στις απόψεις των πρωτοπόρων Ελληνίδων. Υπάρχουν βέβαια από πολύ νωρίς και οι υπέρμαχοι του γυναικείου κινήματος με πρωτοπόρο την Κ. Παρρέν που ύψωσε

——————————————

1. D. (d') Istria, Περί των εν τη Ανατολή γυναικών, μετάφρ. Αιμ. Σκουζέ, Αθήναι 1861, σ. 325.

2. Κ. Κεχαγιά, "Η θέσις της γυναικός εν τη κοινωνία", Αττικόν Ημερολόγιον 1882, σ. 325.

3. Σ. Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", ό.π., σ. 63 και της ίδιας, "Περί του γυναικείου ζητήματος", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Θ', αρ. 400, 28 Μαΐου 1895.

4. Βλ. σχετικά σ. 177-178, 207-210 και 247-248 αυτής της εργασίας.

Σελ. 317
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 298
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    από το γεγονός ότι η συμμετοχή της Ελληνίδας στην εργασία είναι πολύ περιορισμένη την εποχή αυτή, αφού όλες οι θέσεις που προϋποθέτουν κάποιο επίπεδο μόρφωσης προορίζονται από την πολιτεία αποκλειστικά και μόνο για τους άνδρες.

    Η θέση αυτή της πολιτείας απέναντι στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών αποκρυσταλλώνεται καθαρά στα προγράμματα μαθημάτων του 1893, που αποτελούν ωστόσο σταθμό για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, αφού είναι η πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών1.

    Η εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα των γυναικών στην Ελλάδα

    Ο τομέας της εργασίας

    Το μεγάλο κοινωνικό κίνημα για τη "χειραφέτηση της γυναίκας", ο "φεμινισμός", που απλώνεται στις αρχές του 19όυ αιώνα σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο, σχετίζεται άμεσα με το αίτημα για μια καλύτερη εκπαίδευση. Γι' αυτό θα ήταν χρήσιμο να περιγραφεί, σε πολύ γενικές γραμμές, η θέση της γυναίκας στην κοινωνία το 19ο αιώνα, καθώς και οι παράγοντες που συνετέλεσαν στη βελτίωση της κοινωνικής θέσης και της εκπαίδευσης των γυναικών στη χώρα μας.

    Οι κοινωνικές συνθήκες για μια ουσιαστική αλλαγή στη ζωή της γυναίκας δημιουργήθηκαν στους νεότερους χρόνους. Οι παλαιότερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες περιόριζαν γενικά τη γυναίκα στο ρόλο της "Εστιάδας" του σπιτιού, μέσα στην πατριαρχική δομή της οικογένειας. Οικονομικά εξαρτημένη από

    ——————————————

    1. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, έκδ. Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1893 και Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163, 21 Αυγούστου 1893.