Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 33-52 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/33.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η θέση της Ελληνίδας αρχίζει να βελτιώνεται αισθητά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι ενδεικτικό, για παράδειγμα, το γεγονός ότι στον κατάλογο των συνδρομητών της Φιλόμουσου Εταιρείας, που ιδρύθηκε το 1813 στην Αθήνα και είχε ποικίλους πνευματικούς σκοπούς, ανάμεσα στους οποίους και ή μέριμνα για την εκπαίδευση, συμπεριλαμβάνονται και ονόματα γυναικών1. Στη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης επίσης, που ιδρύθηκε ένα χρόνο αργότερα, το 1814, προσφέρει ουσιαστικές υπηρεσίες η Ρωξάνδρα Στούρτζα2, Σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι Ελληνίδες και στην προετοιμασία του εθνικού ξεσηκωμού3, καθώς και σε όλη τη διάρκεια του Αγώνα4. Η Ελισάβετ Μαρτινέγκου περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τα αισθήματα που της

——————————————

1. "Μαρία Λογοθετέσσα Αθηνών· Μ Δ. Αβραμιώτου, η εκ Πελοποννήσου· Μαριώρα Ι. Παλαμά· Ευτυχία Ρόκου, η εξ Αθηνών· Μαριάννα Μακρύ η Αττική· Αικατερίνη Μακρύ, η εξ Αθηνών· Θηρεσία Μακρύ, ή εξ Αθηνών· Μαρία ή Κλεοπάτρα Ποντίκη, εκ παλαιών Πατρών" (Δ. Καμπούρογλου. Μνημεία..., τ. A', σ. 218-219 και του ίδιου. Ιστορία..., τ. Δ', σ 337-381, όπου αναπτύσσεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Εταιρείας και οι γενικότερες δραστηριότητές της).

2. Ελ. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή παιδεία 1803-1822. Α? Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Αθήναι 1958, σ. 13 και Γ. Λάϊος, "Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης (1814-1820). Νέα έγγραφα", Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τ. IB', 1962, σ. 213.

3. K. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, ό.π., σ. 7-25.

4. Σωτ. Αλιμπέρτη, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1933 3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/34.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

προξένησε η κήρυξη της επανάστασης1 και η Ευανθία Καΐρη απευθύνει στις φιλελληνίδες όλου του κόσμου δραματική έκκληση, όπου απεικονίζει τη φρίκη του πολέμου και περιγράφει τα δεινά της αγωνιζόμενης Ελλάδας2.

Στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα κάνουν αισθητή την παρουσία τους στον κόσμο των γραμμάτων η Ευανθία Καΐρη και η Ελισάβετ Μαρτινέγκου.

Η αυτοβιογραφία της Μαρτινέγκου δείχνει καθαρά πως μεγάλωνε και πως ζούσε μια κοπέλα στις αρχές του 19ου αιώνα. Συχνά αναφέρεται στην περιορισμένη ζωή της : "εκύτταξα τους τοίχους του σπιτιού οπού με εκρατούσαν κλεισμένη", γράφει με απόγνωση3, και αλλού: "ήμουν πάντοτε κλεισμένη εις ένα σπίτι."4. Αντιμέτωπη μ' αυτό το "βάρβαρον ήθος" που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους" η Μαρτινέγκου αντιδρά με το διάβασμα, με το γράψιμο, ακόμα και με τη φυγή από το πατρικό σπίτι. Πρώτος δάσκαλός της ο παπάς της ενορίας τους.

——————————————

1. "Εις τούτον τον καιρόν, δηλαδή τη 25 Μαρτίου 1821, την ημέραν του Ευαγγελισμού, έρχεται ο ποτέ διδάσκαλός μου, Θεοδόσιος Δημάδης και μας κάμνει γνωστόν με πολλήν του χαράν, πως οι Γραικοί ανήγειραν τα όπλα εναντίον των Οθωμανών Εγώ εις τα λόγια του άκουσα το αίμα μου να ζεσταίνη, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να ζωστώ τα άρματα, επεθύμησα από καρδίας να ήθελεν ημπορώ να τρέξω διά να δώσω βοήθειαν εις ανθρώπους, οπού δι' άλλο (καθώς εφαίνετο) δεν έπολεμούσαν, παρά διά θρησκείαν και διά πατρίδα και διά εκείνην την ποθητήν ελευθερίαν...", Ελισαβέτιου Μαρτινέγκου, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 55-56.

2. Έφημ. Ο φίλος του Νόμου, &ρ. 139, 31 Ιουλίου 1825· βλ. Αικατ. Κουμαριανού (επιμ.), Ο Τύπος στον Αγώνα, τ. Γ', "Ερμής", Αθήνα 1971, σ. 119-120. Φωτοτυπική επανέκδοση της επιστολής αυτής από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Αθήναι 1971, αρ. 12.

3. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 56.

4. ό.π., σ. 13. Λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στην εποχή αυτή δίνουν με σαφήνεια τη θέση της γυναίκας; "Εγω εδωπα πάντα κλεισμένη, διά να ιδώ κομμάτι κόσμο, διά να ιδώ τους κήπους επλανήθηκα" προσπαθεί να δικαιολογηθεί μια άλλη νέα, βλ. Αντ. Μάτεσι, Ο Βασιλικός (εισαγωγή Αγγέλου Τερζάκη), "Ερμής", Αθήνα 1973, σ. 39.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/35.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

άρχισε τη διδασκαλία του με την Οκτώηχο, Χρειάστηκαν, γράφει, πολλές προσπάθειες για να πειστεί ο πατέρας της να συνεχίσει τη μόρφωσή της "διότι είχε εκείνην την παλαιάν βάρβαρον γνώμην, ή οποία θέλει να μη μανθάνουν αι γυναίκες πολλά γράμματα"1.

Την ίδια περίπου εποχή στις Κυδωνίες η Ευανθία Καΐρη διδάσκεται από τον αδελφό της Θεόφιλο, Ελληνικά, ξένες γλώσσες, ακόμα και ανώτερα μαθηματικά2. Τις γνώσεις αυτές φροντίζει να τις μεταδώσει στις άλλες κοπέλες διδάσκοντας στο σχολείο των Κυδωνιών πριν από την επανάσταση, και στην Ερμούπολη της Σύρου αργότερα3. Ο Αδ. Κοραής, που είχε τακτική αλληλογραφία με την Καΐρη, την προτρέπει στη διδασκαλία : "φρόντιζε μάλιστα", της γράφει από το Παρίσι στις 28 Ιανουαρίου του 1815, "αν θέλης να αύξησης την εις τα καλά προκοπήν σου, να μεταδίδης τους καρπούς της εις τας συνηλικιώτιδάς σου παρθένους"4. Η μόρφωση της Ευανθίας Καΐρη συγκίνησε τόσο τον Κοραή, που τελειώνει το γράμμα του με τις λέξεις : "...αποθνήσκω πλέον ευχαριστημένος, αφού ίδω ότι η παιδεία επροχώρησε και εις αυτάς του Γένους μας τας γυναίκας"5.

Τα ξεχωριστά αυτά παραδείγματα μορφωμένων γυναικών φανερώνουν ότι στις αρχές του 19ου αιώνα είχε αρχίσει. πια ή συμμετοχή της Ελληνίδας στην πνευματική κίνηση του τόπου,

——————————————

1. Ελισ. Μαρτινέγκου, ό.π., σ. 12-13.

2. Λεπτομέρειες για τη ζωή και το έργο της Ευανθίας Καΐρη, καθώς και σχετική βιβλιογραφία βλ. στο Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη (1799- 1866), "Κέδρος", Αθήνα 1984.

3. Α. Μηλιαράκης, "Ευανθία Καΐρη", Έστία,αρ. 233, τ. Θ', 15 Ιουνίου 1880, σ. 369· Σπ. Δε Βιάζης, "Διαπρεπείς Ελληνίδες κατά τον ΙΘ' αιώνα. Ευανθία Καΐρη", Ελληνική Επιθεώρησις, έτ. Γ', 1910, σ. 842-844 και Δημ. Μπαλάνος, "Ευανθία Καΐρη", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος 1927, σ. 372.

4. Αδαμαντίου Κοραή χρυσά έπη, Αθήναι, έκδ. Ακαδημίας Αθηνών, 1934, σ. 219. 5. ό.π., σ. 220.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/36.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ιδιαίτερα στις παροικίες του εξωτερικού, στα νησιά και στα μεγάλα εμπορικά κέντρα, όπως είδαμε, η θέση της γυναίκας είχε βελτιωθεί αισθητά.

Αμέσως μετά τον Αγώνα πολλοί Έλληνες από τις παροικίες του εξωτερικού και πρόσφυγες από όλα τα μέρη της Ελλάδας άρχισαν να συγκεντρώνονται στο ελεύθερο κράτος, Η Αίγινα, αμέσως μετά την εγκατάσταση του Καποδίστρια, έγινε το πνευματικό κέντρο της χώρας1. Στο Ναύπλιο επίσης "προυχώρει ουχ ήττον αυξάνουσα η εν Ναυπλίω κοινωνία, διότι, χάρις εις την ειρήνην και την προϊούσαν ευνομίαν πολλαί οικογένειαι και εκ των διεσπαρμένων εις τα διάφορα μέρη της Ελλάδος και εκ των εν τη αλλοδαπή, ήρχοντο και εξέτεινον την κοινήν ευημερίαν"2. Η Ερμούπολη, που άρχισε να συγκροτείται μετά το 1821 από ελληνικές οικογένειες της Χίου, της Σμύρνης, των Κυδωνιών και άλλων πόλεων, στα 1828 έχει κιόλας πληθυσμό 16.000 κατοίκους και γίνεται πολύ γρήγορα το μεγαλύτερο βιομηχανικό, ναυτιλιακό και τραπεζικό κέντρο3. Η Ερμούπολη, η Αίγινα, το Ναύπλιο και το Άργος είναι τα κέντρα όπου ιδρύθηκαν τα πρώτα σχολεία θηλέων.

Την 1η Δεκεμβρίου 1834 αποφασίστηκε να είναι πρωτεύουσα της χώρας ή Αθήνα, όπου και μεταφέρθηκε ή κυβέρνηση. "Κατόπιν δε της Κυβερνήσεως συνέρρευσε τάχιστα και πάσα ή κοινωνία εις Αθήνας, ερημωθέντος σχεδόν του Ναυπλίου" σημειώνει ο Ραγκαβής4. Η Αθήνα, σύμφωνα με τον περιηγητή J. Fuller,

——————————————

1. Βλ. σχετικά Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία (18271832). Β' Τα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 9. τη σύνθεση της κοινωνίας περιγράφει με ζωντανό τρόπο ο Ν. Δραγούμης στο βιβλίο Ιστορικαί αναμνήσεις (επιμ. Ά Αγγέλου), "Ερμής", Αθήνα 1973, τ A', σ. 133-134.

2. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, δ π , τ. A', σ. 263.

3. Τιμ. Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου, Ερμούπολις 1874, σ. 65 και 496-500. Βλ. σχετικά και Α.Δρακάκης, "Ο λιμήν της Σύρου προ του οικισμού της Ερμουπόλεως", Κυκλαδικά, Ι, 1956, σ. 23-28. 4. Αλ. Ρ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', Αθήναι 1895, σ. 8.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/37.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είχε στα 1820 10.000 - 12.000 κατοίκους1, αλλά πολύ γρήγορα ο πληθυσμός της αυξάνεται με εντυπωσιακό ρυθμό2, Η ελεύθερη Ελλάδα αρχίζει να προσελκύει την ομογένεια του πλούτου και των γραμμάτων και έτσι ή Αθήνα αποτέλεσε τον πόλο έλξης για τους Έλληνες που έφταναν εδώ από όλα τα μέρη της χώρας, καθώς και από διάφορες περιοχές έξω από αυτήν. Βαθμιαία άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα κοινωνία όπου συναντήθηκαν διαφορετικής προέλευσης και πολιτισμικής στάθμης στοιχεία. Η βασιλική αυλή, οι εκπρόσωποι των ξένων δυνάμεων, οι εύποροι και καλλιεργημένοι ετερόχθονες Έλληνες έθεταν τις βάσεις για καινούρια κοινωνικά πρότυπα και επηρέαζαν καθοριστικά τον τρόπο ζωής των ντόπιων ομάδων που έρχονταν στην πρωτεύουσα για πρόσκαιρη η οριστική εγκατάσταση. Ο γνωστός λόγιος της εποχής Γ. Γ. Παπαδόπουλος περιγράφει πολύ παραστατικά την κατάσταση που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα αμέσως μετά την απελευθέρωση: "...ελευθερωθείσα δε ή ενταύθα Ελλάς διά του ηρωισμού και των θυσιών αυτής και των λογάδων και λαών του όλου Ελληνικού έθνους, ότε υπεδέχθη τους ελθόντας ως εν κοινή εστία έλαμψεν αμέσως δι' επεισάκτου πολιτισμού και ικανότητος ασυμμέτρων προς την κοινήν κατάστασιν της χωράς, εν τω μέσω δε των εκ της ελευθερώσεως παραχθεισών νέων σχέσεων πλήθος νέων ιδεών εισέρρευσε και νέαι ροπαί παρήχθησαν, και ταύτα εν βραχυτάτω χρόνω, καθ' ον δεν ηδύναντο να ωριμάσωσιν"3.

——————————————

1. Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Γ3, σ. 592 και Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Ιστορία της Νεοελληνικής Κοινωνίας (1700-1821), "Εξάντας", Αθήνα 1976, σ. 76, όπου δίνεται η εξέλιξη του πληθυσμού της Αθήνας ως την επανάσταση του 1821.

2. Ο ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού της Αθήνας το 19ο αιώνα, και οι αιτίες του φαινομένου αυτού αναλύονται από τον Κ. Τσουκαλά στο Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), "Θεμέλιο", Αθήνα 1977, σ. 167-180.

3. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος περί γυναικός και Ελληνίδας, Αθήναι. 1866, σ. 23. Η ομιλία αυτή είναι δημοσιευμένη και στο π. Πανδώρα, τ. ΙΖ', 1866-67, τχ. 388-389.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/38.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ελληνική κοινωνία, επομένως, στη φάση αυτή δέχεται την επίδραση από δυτικές μορφές ζωής που δεν μπορούσε εύκολα να τις αφομοιώσει. Το ελεύθερο κράτος αποτελεί ένα χώρο ασύγκριτα χαμηλότερης πολιτισμικής στάθμης από εκείνη που παρουσιάζουν την ίδια εποχή τα Επτάνησα -όπου έχουμε την Ιόνιο Ακαδημία και μια ανώτερη πνευματική ζωή- και η Κωνσταντινούπολη με την κοσμοπολίτικη κοινωνία της. Στην ανώτερη βαθμίδα της νέας κοινωνίας που δημιουργείται "Οι μεγάλοι πάροικοι... είναι ή ισχυρότερη οικονομική δύναμη μέσα στην Αθηναϊκή κοινωνία του 19ου αιώνα, και στον πολιτικό κόσμο θα καταλάβουν καίριες θέσεις"1.

Παράλληλα, ή πνευματική ζωή του τόπου κυριαρχείται από τους φαναριώτες λόγιους που αποτελούν την πιο καλλιεργημένη Ομάδα και έτσι επικρατούν εύκολα στο χώρο των ιδεών. Ο Κ. Θ. Δημαράς ονομάζει τους Φαναριώτες "το πιο λόγιο στοιχείο μέσα στην κοινωνία του νέου κράτους"2. Ο πλούτος, που έφεραν μαζί τους στην Ελλάδα, και ή πνευματική τους καλλιέργεια τους έδωσαν θέση υπεροχής στο νέο ελληνικό κράτος. Σε μια τέτοια συγκρότηση οι Φαναριώτισσες παίζουν, όπως είναι φυσικό, μετά την απελευθέρωση, σημαντικό ρόλο στην πνευματική και τη φιλανθρωπική κίνηση της Αθήνας και ειδικότερα επηρεάζουν τη γυναικεία εκπαίδευση. Μερικά μόνον ονόματα -εντελώς αντιπροσωπευτικά- δείχνουν καθαρά ότι στις φιλανθρωπικές και πνευματικές δραστηριότητες των γυναικών της Αθήνας τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση τον πρώτο ρόλο έχουν γνωστές Φαναριώτισσες. Η Μ. Υψηλάντη -κόρη της Ραλλούς Μουρούζη και γυναίκα του Γεωργίου Υψηλάντη- ιδρύει την πρώτη "Φιλανθρωπική Εταιρία Κυριών" και το "Αμαλίειο" ορφανοτροφείο. Το έργο της συνεχίζουν η αδερφή της Ζωή Σούτζου και η Σουλτανίτσα Κωστή-Νερουλού3, κόρη του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού.

——————————————

1. Κ. Μοσκώφ, Η εθνική και κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα, 1830-1909, Θεσσαλονίκη 1972, σ. 95.

2. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικές Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 271.

3. Α. Παπαδόπουλος, Το Αμαλίειον Ορφανοτροφείον κορασίων επί

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/39.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δηλαδή από το 1855 ως το 1885, πρόεδροι του Διοικητικού Συμβουλίου στο "Αμαλίειο" είναι Φαναριώτισσες. Στην πνευματική ζωή της Αθήνας πρωτοστατούν τα πρώτα χρόνια, αμέσως μετά το 1830, η Ραλλού Καρατζά και ή αδελφή της Ρωξάνη Σούτζου που μετατρέπουν τα σπίτια τους σε φιλολογικά σαλόνια1. Η Αικατερίνη Μαυροκορδάτου-Δοσίου επιβάλλεται με τη μόρφωση και τη γλωσσομάθειά της, μεταφράζει από τα αγγλικά το ποίημα "Ο Γκιαούρ" του Λόρδου Βύρωνα2, και ή Σεβαστή Αργυροπούλου-Μάνου διευθύνει, όπως θα δούμε, από το 1842 ως το 1858 το Αρσάκειο, ένα ίδρυμα με μεγάλο κύρος και πανελλήνια ακτινοβολία.

Μπορούμε να πούμε, λοιπόν, με αρκετή σιγουριά, ότι στην αθηναϊκή κοινωνία αμέσως μετά την απελευθέρωση κυριαρχεί ένα δυνατό, συγκροτημένο σώμα, οι Φαναριώτες, και στις απαιτήσεις τους τείνει να προσαρμοστεί ή γυναικεία ειδικά εκπαίδευση που το κράτος την αφήνει στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Παράλληλα, οι δυτικές επιδράσεις στον τομέα αυτόν είναι, από τις πρώτες βάσεις ακόμα, καθοριστικές. Η γυναικεία εκπαίδευση οργανώνεται, όπως θα δούμε, με δυτικά πρότυπα, αφού τα τρία πρώτα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών ιδρύονται από ξένους, Ακόμα και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία για πολλά χρόνια αναζητεί δασκάλες και διευθύντριες από τη Δύση. "...επί πάσι δε επεκράτησεν", γράφει ο Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "ακάθεκτός τις ξενοζηλία και λήθη των στοιχείων και παραδόσεων της εθνικής αγωγής"3.

——————————————

τη εκατονταετηρίδι του (1855-1954), Αθήναι 1954, σ. 46. Λεπτομέρειες βλ. παρακάτω σ. 302-303 αυτής της εργασίας.

1. Κ. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία..., ό.π., σ. 87 και 115,

2. ό.π., σ. 136-138.

3. Γ. Γ. Παπαδόπουλος, Λόγος..., ό.π., σ. 23.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/40.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία για μαθήτριες στα χρόνια του Αγώνα και την εποχή τον Καποδίστρια

Στα χρόνια του Αγώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτέλεσε βασική φροντίδα του εθνους1, γεγονός που πιστοποιεί ότι είχαν φτάσει στη χώρα μας οι βασικές αρχές των προοδευτικών εκπαιδευτικών της Ευρώπης. Η Πελοποννησιακή Γερουσία, στη διακήρυξη της 27ης Απριλίου 1822, παροτρύνει τους γονείς να φροντίσουν για την εκπαίδευση των παιδιών τους, αγοριών και κοριτσιών2, τη διακήρυξη αυτή κάνει πράξη τρία χρόνια αργότερα, στα 1825, η Φιλόμουσος Εταιρεία3 που ιδρύει στην Αθήνα

——————————————

1. Αμέσως μετά την έναρξη της ελληνικής 'Επανάστασης, τη σκέψη των πρωτεργατών της απασχόλησε σοβαρά το πρόβλημα της εκπαίδευσης, παρόλο που οι σκληρές συνθήκες της ζωής και ο αγώνας για επιβίωση δεν άφηναν πολλά περιθώρια στον αγωνιζόμενο λαό να φροντίσει και για τη λειτουργία σχολείων. Βλ. σχετικά Ν. Δραγούμης, Δικαιοσύνη, Παιδεία, Εκκλησία εν Ελλάδι, 1821-1831, Αθήναι 1873, σ. 14-25· Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα. Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Γ'· Αλ. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1Ο43, σ. 51-59 και Al. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their development under Cap o dis trias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

2. "Μη άμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζησθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας, και να τα αποκαταστήσητε άξια τέκνα της Ελλάδος, και ωφέλιμα εις τον εαυτόν των και τους ομοίους των", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560, 18 Μαΐου 1865, σ. 663 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 32.

3. Για τη Φιλόμουσο Εταιρεία, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1S1S, βλ. σ. 33 αυτής της εργασίας. Η Εταιρεία αυτή άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1824, οπότε και ίδρυσε σχολ.είο για τα αγόρια (Εφημερίς Αθηνών, αρ. 1, 20 Αυγούστου 1824 και αρ. 21, 12 Νοεμβρίου 1824). Βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.) ό.π., τ. A', σ. 68 και σ. 98-99. Για την επανασύσταση της Εταιρείας βλ. και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ Α', σ. 60, 96-100 και τ Γ', σ 2071.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/41.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

το πρώτο σχολείο για κορίτσια1. Η ίδρυση του σχολείου αυτού αποτελεί γεγονός αξιοσημείωτο, γιατί έχουμε τόσο νωρίς ένα παράδειγμα ξεχωριστής φροντίδας για τη μόρφωση των κοριτσιών.

Σχετικά με την ονομασία του σχολείου παρατηρούμε ότι ο Δ. Σουρμελής χρησιμοποιεί τον όρο "Παρθενών", που τη χρήση του συναντήσαμε και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας2. Ειδικά όμως για το σχολείο αυτό υπάρχει, ή άποψη ότι ονομάστηκε "Παρθενών" από το γεγονός ότι λειτουργούσε στα ερείπια του Παρθενώνα: «Ίδρυσαν παρθεναγωγείον εν τω ναώ της Ακροπόλεως Παρθενώνι εντεύθεν "Παρθενών" όνομαζόμενον»3, γράφει ο Τρ. Ευαγγελίδης. Ο δάσκαλος του σχολείου N. Νικητόπλος σε γράμμα του προς τον εκδότη της Εφημερίδος Αθηνών Γ. Ψύλλα, καθώς και στο τέλος της αναφοράς του για τη λειτουργία του σχολείου αυτού σημειώνει, μετά την ένδειξη της ημερομηνίας, "Σχολείον του Παρθενώνος"4, γεγονός που φανερώνει ότι το μέρος που λειτουργούσε το σχολείο αυτό επηρέασε καθοριστικά και την ονομασία του.

Το Σχολείο του Παρθενώνα έχει ξεχωριστή σημασία για την ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όχι μόνο γιατί

——————————————

1. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτούργησε το σχολείο της Φιλομούσου Εταιρείας δίνονται παραστατικά με την περιγραφή του Δ. Καμπούρογλου; "Εντός λοιπόν των ερειπίων του Παρθενώνος καπνιζόντων ακόμη από το πυρ των μαχών, των ερυθρών εκ του χυθέντος τιμίου αίματος των προμάχων της ιεράς πόλεως, προσήρχοντο καθ' εκάστην ανερχόμεναι δειλά-δειλά τον σεπτόν της Ακροπόλεως βράχον αι αγναί και γλυκείαι των Αθηνών παρθένοι, όπως διδαχθώσι την ανάγνωσιν, την γραφήν και πάντα της πρώτης εκπαιδεύσεως τα στοιχεία", Δ.Γρ. Κ[αμπούρογλου], "Το Παρθεναγωγείον του 1824 εν Αθήναις", Εβδομάς, έτ. Δ', 17 Αυγούστου 1887 και J. Gennadius,4 Sketch of the History of Education in Greece, Εδιμβούργο 1925, σ. 21.

2. Διον. Σουρμελής, Ιστορία των Αθηνών, Αθήναι 1853, σ. 87.

3. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

4. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15, 13 Ιανουαρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/42.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είναι το πρώτο οργανωμένο σχολείο μετά την επανάσταση, αλλά και για τον τρόπο που το οργάνωσε ο Νικητόπλος. Είδαμε ότι ως τις αρχές του 19ου αιώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την Εκκλησία. Το μοναστήρι και ο νάρθηκας κάποιας εκκλησίας ο τόπος που λειτουργούσε το σχολείο, και οι μοναχές με τους ιερείς οι πρώτοι δάσκαλοι. Τώρα το σχολείο ιδρύεται από μια Εταιρεία Φιλόμουσων, που εκτός από την παιδεία είχε και γενικότερους εκπολιτιστικούς σκοπούς, και λειτουργεί στον Παρθενώνα. Δάσκαλος ο Ν. Νικητόπλος, ιεροδιάκονος από τη Δημητσάνα, που συμπλήρωσε την παιδαγωγική του μόρφωση στην 'Οδησσό, το Ιάσιο και το Παρίσι απ' όπου επέστρεψε το 18221. Ξεχωριστή σημασία για το θέμα που μας ενδιαφέρει εδώ έχει το γεγονός ότι ο Νικητόπλος μιλάει με ενθουσιασμό για τη γυναικεία εκπαίδευση, αισθάνεται περήφανος που είναι "πρωταίτιος εις την Ελλάδα τοιούτου αλληλοδιδακτικού σχολείου των κορασίων"2 και εύχεται να αυξηθούν τα σχολεία αυτά για το καλό της χώρας. Πιστεύει ότι η μόρφωση βοηθάει τις μητέρες να αναθρέψουν καλά τα παιδιά τους και να ανταποκρίνονται, με σωστό τρόπο στις υποχρεώσεις που έχουν απέναντι στην πατρίδα.

Η δουλειά του Νικητόπλου στο Παρθεναγωγείο των Αθηνών, που μας έγινε γνωστή από τα Πρακτικά που υπέβαλε ο ίδιος τον Ιανουάριο του 1826 στους εφόρους της Φιλόμουσου Εταιρείας3, φανερώνει πως ήταν φωτισμένος και φιλελεύθερος παιδαγωγός που δεν θεωρούσε έργο του μόνο την απλή μετάδοση γνώσεων, αλλά και τη γενικότερη αγωγή των μαθητών και μαθητριών του. Τα μέτρα που εφάρμοσε ο Νικητόπλος για τη λειτουργία

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες, Αλ. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795- 1846). Για ένα αλλοιώτικο Ελληνικό σχολείο", Ο Ερανιστής, τ. ΙΑ', 1974, σ. 323-332.

2. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15,1 3 Νοεμβρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

3. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 132-137 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Α', σ. 105-108.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/43.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του σχολείου είχαν απώτερο σκοπό "να οργανίσουν καλούς Πολίτας" και γι' αυτό οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση του σχολείου: "ένα Σχολείον τοιούτον", τονίζει στην αναφορά του, "παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος όλοκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικόν σύστημα ενός έθνους, οπού ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους"1. Τα μέτρα αυτά, που σε πολλά σημεία θυμίζουν αρχές σύγχρονων προοδευτικών σχολείων, είναι τόσο πρωτοποριακά για την εποχή τους, που ακόμα και μεταγενέστερος ιστορικός, ο Τρ. Ευαγγελίδης, σχημάτισε την εντύπωση ότι οι "Διοικηταί" που αναφέρονται στην έκθεση του Νικητόπλου ήταν μέλη του διδακτικού προσωπικού του σχολείου2.

Το Παρθεναγωγείο των Αθηνών λειτούργησε μόνο ένα χρόνο, γιατί το 1826 ή πολιορκία και στη συνέχεια ή κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους διέκοψε τη λειτουργία του.

Η Ε. Κούκκου διατυπώνει την άποψη ότι από το 1826 άρχισε να λειτουργεί σχολείο θηλέων και στο Ναύπλιο, που ίδρυσε η Φιλανθρωπική Εταιρεία και στη συνέχεια ανέλαβε τη συντήρηση του ή κυβέρνηση του Καποδίστρια3. Σύμφωνα με τα έγγραφα της εποχής όμως, η Φιλανθρωπική Εταιρεία, που ιδρύθηκε το 1824 στο Ναύπλιο, συντηρούσε σχολείο αρρένων με πρώτο δάσκαλο τον Γ. Κύπριο και από το 1827 τον N. Νικητόπλο4, Μετά το 1828 το σχολείο αυτό το συντηρούσε πράγματι ή κυβέρνηση5. Στο Ναύπλιο το πρώτο σχολείο θηλέων ιδρύεται το 1828 και είναι ή "Γυναικεία Σχολή" της Ελένης Δανέζη, που την ίδρυση και εξέλιξη της θα δούμε παρακάτω. Αναφέρει επίσης η Ε. Κούκκου ότι στο Σχολείο Θηλέων του Ναυπλίου δίδασκε η χήρα του Γ. Κλεόβουλου, ενώ οι πληροφορίες της εποχής δείχνουν

——————————————

1. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 133.

2. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

3. Ε. Κούκκου, "Η παιδεία από το 1828 ως το 1831", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΒ', 1975, σ. 592.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1263-1265.

5. ό.π., τ. A', σ. 514.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/44.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πως η οικογένεια του Γ, Κλεόβουλου βρίσκεται ως το θάνατό του, το 1828, στη Σύρο1 και ότι η κυρία "Κλεοβουλίνα" διδάσκει από το 1830 ως το 1833 στην Αίγινα, στο Σχολείο θηλέων που ίδρυσε εκεί ή Δούκισσα της Πλακεντίας2.

Τα στοιχεία αυτά νομίζω πως μας δίνουν το δικαίωμα να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι το Σχολείο του Παρθενώνα είναι το μόνο σχολείο θηλέων που λειτουργεί στα χρόνια του Αγώνα. Παράλληλα, βέβαια, ή παράδοση της δασκάλας που συγκεντρώνει γύρω της έναν ορισμένο αριθμό μαθητριών συνεχίζεται, Η Ευανθία Καΐρη ζει στην Ερμούπολη ως το 1828 "διδάσκουσα και παιδεύουσα κόρας Ελληνίδας"3, και η Ελένη Δανέζη, γνωστή από το κατοπινό διδακτικό της έργο στο Ναύπλιο, διδάσκει, γύρω στα 1826, στα Κύθηρα4.

Στα χρόνια του Αγώνα, επομένως, η αρχή της Πελοποννησιακής Γερουσίας ότι η εκπαίδευση αποτελεί δικαίωμα "αρρένων τε και θηλέων" βρίσκει την εφαρμογή της στην Ερμούπολη και τα Κύθηρα με την προσφορά της Καΐρη και της Δανέζη και στην Αθήνα με το "Σχολείο του Παρθενώνος".

Μετά τον Αγώνα, ή νεαρή πολιτεία αντιμετώπιζε, όπως είναι φυσικό, δύσκολα προβλήματα που χρειάζονταν άμεση επίλυση. Για να υλοποιηθούν οι προσδοκίες του έθνους σχετικά με την εκπαίδευση χρειάζονταν χρήματα, διοικητική οργάνωση και ειρηνικές συνθήκες, που έλειπαν κυρίως τα πρώτα χρόνια. Η κυβέρνηση του Καποδίστρια φρόντισε κυρίως για τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση5. Με το διάταγμα της 12ης Ιουλίου 1830 καθιερώθηκε, όπως είναι γνωστό, επίσημη μέθοδος διδασκαλίας για όλα τα

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 2079.

2. Βλ. σ. 51-52 αυτής της εργασίας.

3. Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη..., ό.π., σ. 72.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1577.

5. Λεπτομέρειες για το εκπαιδευτικό έργο του Καποδίστρια βλ. Ί Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832. B' Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972 και Ε. Μπελιά, Η εκπαίδευσις εις

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/45.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία του κράτους η αλληλοδιδακτική μέθοδος1 που είχε αναγνωριστεί για πρώτη φορά από τη B' Εθνική Συνέλευση του "Αστρους (13 Απριλίου 1823 )2.

Η κατάσταση των σχολείων την εποχή του Καποδίστρια διαγράφεται από τις εκθέσεις και τους πίνακες του Ν. Χρυσόγελου, Γραμματέα "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδευσεως", με ημερομηνίες 26 Φεβρουαρίου 1830 και 25 Ιανουαρίου 1831 3.

Οι συνοπτικοί αυτοί στατιστικοί πίνακες του Ν. Χρυσόγελου δίνουν μόνο αριθμούς σχολείων και μαθητών, χωρίς να κάνουν

——————————————

την Λακωνίαν και την Μεσσηνία" κατά την Καποδιστριακήν περίοδον (1828- 1832), Αθήναι 1970.

1. Με τη μέθοδο αυτή ένας δάσκαλος δίδασκε εκατοντάδες παιδιά με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων, των "πρωτόσχολων", μαθητών του Η αλληλοδιδακτική μέθοδος Έγινε γνωστή στην Ελλάδα τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα από τον επτανήσιο Αθ. Πολίτη και τον φιλιππουπολίτη Γεώργιο Κλεόβουλο (Απ Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ. 1123-1124 και Ε. Κούκκου, ό.π., σ 43). Επίσημο εγχειρίδιο της αλληλοδιδακτικής αναγνωρίζεται ο "Οδηγός" του γάλλου καθηγητή Sarazin που μεταφράζεται από τον I. Π. Κοκκώνη, στενό συνεργάτη του Καποδίστρια. Για το γενικότερο έργο και την προσφορά του Κοκκώνη βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι. Π. Κοκκώνης, ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937. Για την αλληλοδιδακτική μέθοδο βλ Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Λ', 1932, σ. 286-291- Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1942, σ 128-155- Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία τον Δημοτικού μας σχολείου (μέρος Α', 1834-1895), Αθήναι 1950, σ. 33-36· Ε. Μπελιά, ό.π., σ. 92-98 και Ε. Κούκου ό.π., τ. Β' σ. 34-51. Για την εφαρμογή της "αλληλοδιδασκαλίας" στα σχολεία της χώρας κατά το 19ο αιώνα βλ. Γ. Χασιώτης, "Η παρ' ημίν Δημοτική Παίδευσις από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι σήμερον", π. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ 98-116· Γ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος "Ο Φιλιππουπολίτης". Ο πρώτος Έλλην επιστήμων και αγνοημένος παιδαγωγός, Αθήνα 1950.

2. Α. Μάμουκας, Τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος, τ. Β', Πειραιεύς 1839, σ 145 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 37.

3. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ 822-823 και τ. Γ', σ. 1647-1651.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/46.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

καμιά αναφορά σε σχολεία ή αριθμούς μαθητριών, γεγονός που έχει οδηγήσει σε συμπεράσματα που αδικούν τη γυναικεία εκπαίδευση. Έτσι, σε εργασίες που αναφέρονται στην ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης, αριθμοί σχολείων θηλέων και μαθητριών δίνονται μετά το 1855 1.

Είδαμε παραπάνω ότι ή θέση της κοινωνίας απέναντι; στην εκπαίδευση των κοριτσιών είναι την εποχή αυτή αρκετά επιφυλακτική, άποψη που επιβεβαιώνεται και από τη μαρτυρία του N. Δραγούμη ότι "οι τοσούτον μεριμνώντες υπέρ της εκπαιδεύσεως των αρρένων απέκρουον την των θηλέων, φοβούμενοι μη μαθόντα γράμματα μεταχειρισθώσιν αυτά αντί οργάνων ατόπου ανταποκρίσεως"2. Τα δεδομένα αυτά -γενικά στατιστικά στοιχεία, δηλαδή, και απόψεις για την επιφυλακτική θέση της κοινωνίας απέναντι στην εκπαίδευση των κοριτσιών- νομίζουμε πως είναι οι σημαντικότερες αιτίες για την ασάφεια που επικρατεί σχετικά με την πραγματική κατάσταση της γυναικείας εκπαίδευσης στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση. Την ασάφεια αυτή ξεκαθαρίζουν οι αναλυτικές εκθέσεις των έκτακτων επιτρόπων, των προσωρινών διοικητών και των επιθεωρητών που δείχνουν ότι στον αριθμό των σχολείων, που αναφέρονται στους πίνακες του Χρυσόγελου, συμπεριλαμβάνονται και μερικά σχολεία θηλέων κα ότι στον συνολικό αριθμό των μαθητών υπάρχει και ένα ποσοστό μαθητριών. Στα κείμενα των εκθέσεων υπάρχουν, για πολλά σχολεία, ονομαστικοί κατάλογοι των μαθητών. Μια προσεκτική μελέτη των καταλόγων αποκαλύπτει ότι σε ορισμένα σχολεία φοιτούσαν από το 1828 ακόμα, μαζί με τους μαθητές και μερικές μαθήτριες. Έτσι, στηριγμένοι στις πολύτιμες πληροφορίες που μας δίνουν οι εκθέσεις αυτές, μπορούμε να πούμε ότι από τα χρόνια του Καποδίστρια ακόμα αρχίζει να αναπτύσσεται η γυναικεία

——————————————

1. G.Wilcox, Education in Modern Greece, Ph. D. Thesis, Columbia University, 1933, σ. 9 και 10 και El. Ducas, ό.π., πιν. 1, σ. 32. Βλ. σχετικά και σ. 131 αυτής της εργασίας.

2. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, τ. A', σ. 167.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/47.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκπαίδευση στη χώρα μας, αφού από τότε συναντούμε στα σχολεία των αγοριών και τις πρώτες μαθήτριες, ενώ παράλληλα λειτουργούν ξεχωριστά σχολεία κοριτσιών, σε ορισμένες πόλεις. Δυστυχώς δεν σώζονται όλες οι αναλυτικές εκθέσεις, ούτε υπάρχουν ονομαστικοί κατάλογοι των μαθητών όλων των σχολείων, αλλά και όσα στοιχεία υπάρχουν είναι, όπως φαίνεται από τον Πίνακα 1 της επόμενης σελίδας, αποκαλυπτικά.

Ο Πίνακας 1 δεν μας δίνει τη συνολική εικόνα των σχολείων όπως ήταν διαμορφωμένη το 1829, αλλά περιλαμβάνει στοιχεία για ένα μέρος μόνον από τα σχολεία της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας, από τα οποία σώθηκαν οι αναλυτικοί κατάλογοι των μαθητών ή πληροφορίες για τον αριθμό μαθητών και μαθητριών1. Δείχνει όμως καθαρά ότι από τόσο νωρίς ένας σημαντικός, για την εποχή αυτή, αριθμός μαθητριών φοιτά στα αλληλοδιδακτικά σχολεία των αγοριών. Στη Μύκονο οι μαθήτριες είναι 61 και οι μαθητές 107 και στο σχολείο της Τήνου φοιτούν 117 μαθητές και 59 μαθήτριες. Πρέπει να επισημανθεί, βέβαια, ότι επειδή τα στοιχεία αυτά δεν είναι ολοκληρωμένα, είναι δύσκολο να καταλήξουμε σε γενικά και οριστικά συμπεράσματα. Νομίζω όμως, πως μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα, ότι. από τα στοιχεία αυτά γίνεται φανερό πως τα ποσοστά των μαθητριών είναι μεγαλύτερα στα νησιά παρά στην ηπειρωτική Ελλάδα. σε σύνολο 641 μαθητών στην ηπειρωτική Ελλάδα οι μαθήτριες είναι 74 (11,6%), ενώ στα νησιά φοιτούν 288 μαθήτριες μαζί με 1281 μαθητές (22,5%). Τα στοιχεία που δίνει ο Πίνακας 1 μπορούμε να τα θεωρήσουμε αντιπροσωπευτικά αν λάβουμε υπόψη ότι περιλαμβάνουν τα σημαντικότερα κέντρα της εποχής αυτής, γιατί, όπως αποδεικνύεται και από τους καταλόγους, στα σχολεία επαρχιών, κυρίως της ηπειρωτικής Ελλάδας, απουσιάζουν εντελώς οι μαθήτριες αν και μερικά απ' αυτά έχουν αρκετά μεγάλο αριθμό μαθητών: στο Λειβάρτζι των Καλαβρύτων, για παράδειγμα, το

——————————————

1. Στη Σκόπελο, από το 1828 ακόμα, φοιτούν μαζί με τους μαθητές και ορισμένες μαθήτριες (Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 177).

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/48.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αλληλοδιδακτικό σχολείο έχει 62 μαθητές και καμιά μαθήτρια, η Γουμένιτζα της ίδιας επαρχίας έχει 45 μαθητές και καμιά μαθήτρια1. Υποθέτουμε, επομένως, με αρκετή σιγουριά ότι στον Πίνακα 1 δίνονται τα περισσότερα σχολεία οπού παρατηρείται συνεκπαίδευση μαθητών και μαθητριών.

Ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη αυτή έχει το γεγονός ότι τόσο νωρίς, το 1829, και κάτω από τόσο δύσκολες συνθήκες, οι γονείς στέλνουν τα κορίτσια τους στο σχολείο μαζί με τα αγόρια, όπου δεν υπάρχει οικονομική δυνατότητα να ιδρύσουν δεύτερο σχολείο. Είναι οπωσδήποτε συγκινητική ή περίπτωση της μοναδικής μαθήτριας που παρακολουθεί μαθήματα με 81, 68 και 64 μαθητές.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Αριθμός μαθητών και μαθητριών σε διάφορα αλληλοδιδακτικά σχολεία της χώρας στα 1829

πόλη η χωριό Αριθμός μαθητών  Αριθμός μαθητριών  πηγή: Απ Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας τ. A'

A. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ

Άργος

 ιδ. Σχ. θηλ Π. Φανδρίδη

Κέρτεζη (Κυνουρίας)

Κόρινθος

Λεωνίδι (Λακωνίας)

Μεσολόγγι

Ναύπλιο

* " ιδ. Σχ θηλ. Ελ. Δανέζη

Σοπωτό (Καλαβρύτων)

Σύνολο

* Χωριστό σχολείο για μαθήτριες (ιδιωτικό).

——————————————

1. Απ Δασκαλάκης, ό.π., τ. Α', σ. 678 - 680 και 674 - 675.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/49.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 (συνέχεια)

πόλη η χωριό

'Αριθμός

Αριθμός

πηγή·.

μαθητών

μαθητριών

Απ. Δασκαλάκης,

Κείμενα-Πηγαί

της Ιστορίας...,

τ. Α'

Β. ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ

σελ.

Άνδρος

112

16

460 - 462

" (Κόρθιο)

85

15

462 - 463

Μήλος

4ο

6

513

Μύκονος

107

61

367 - 369

Νάξος

153

25

390 - 392

Πάρος (Παροικία)

75

12

586- 587

" (Νάουσα)

52

12

588

Σέριφος

64

1

693 - 695

" β' σχολείο

35

4

695 - 696

Σίφνος

73

1

431 - 432

Σκιάθος

47

3

615 - 616

Σκόπελος

128

43

617 - 621

" (Γλώσσα)

51

2

613- 614

Σύρος (Ερμούπολη) μικτό σχολείο με μεγάλο αριθμό

μαθητών και μαθητριών

261

Τήνος

117

59

495 - 499

Ύδρα

31

3

352- 353

" β' σχολείο

49

8

353 - 354

" γ' "

38

14

354 - 355

" δ' "

24

3

356

Σύνολο

1281

288

Από πολύ νωρίς αρχίζουν να λειτουργούν και ξεχωριστά σχολεία για τα κορίτσια. Στις 17 Απριλίου 1828 ιδρύεται στο Ναύπλιο από την Ελένη Δανέζη "Γυναικεία Σχολή" με 33 μαθήτριες. Από το άρθρο ς' γίνεται φανερό ότι ο κανονισμός του σχολείου "είναι ο αυτός με τον παραδεδεγμένον εις τας Ιονικάς νήσους"1. Φαίνεται έτσι καθαρά η πολιτιστική επίδραση που ασκούσαν

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π , σ. 166.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/50.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα Ιόνια νησιά επειδή, όπως είναι γνωστό, είχαν φτάσει σε ανώτερο επίπεδο στην παιδεία, κάτω από τις ευνοϊκές συνθήκες που υπήρχαν στην περιοχή, Έτσι η Ελένη Δανέζη, δασκάλα από την Κρήτη, η πρώτη Ελληνίδα που ιδρύει αλληλοδιδακτικό σχολείο για τα κορίτσια με επίσημο "οργανισμό", στρέφεται για πρότυπα προς τα Επτάνησα, Επισημαίνουμε βέβαια ότι, χρησιμοποιεί για το σχολείο της τον όρο "Γυναικεία Σχολή" και όχι αλληλοδιδακτικό σχολείο κοριτσιών.

Στην Ερμούπολη από το 1826 ως το 1828 διδάσκουν τα αγόρια ο Γεώργιος Κλεόβουλος και ο Φίλιππος Ιωάννου και η Ευανθία Καΐρη τα κορίτσια2. Το 1828 έρχεται στην Ερμούπολη και αναλαμβάνει την οργάνωση των σχολείων του Δήμου ο ιεραπόστολος Christian Ludwig Korck από τη Βρέμη, μέλος της ιεραποστολής της Church Missionary Society3. Στα 1829 ο δήμος της Ερμούπολης αποφασίζει "ν' ανεγερθή και εν σχολείον ιδιαίτερον διά τας νεανίδας, όπου όχι μόνον να γυμνάζωνται την αλληλοδιδακτικήν, αλλ' ακόμη και τινα εργόχειρα"4. Έτσι, από το 1830 λειτουργεί στην Ερμούπολη ξεχωριστό σχολείο για τις μαθήτριες. Συμβούλιο από οκτώ μητέρες αποτελεί την "εφορευτική επιτροπή" του σχολείου που έχει σκοπό "να εφορεύη διά την εκπαίδευσιν, ηθοποίησιν και καθαριότητα των κορασίων αυτών"5. Πιο συγκεκριμένα, δυο από τα μέλη της επιτροπής έχουν την υποχρέωση να επισκέπτονται κάθε βδομάδα το σχολείο και να παρακολουθούν την πρόοδο των μαθητριών στα μαθήματα και τα εργόχειρα και να εντοπίζουν τις γενικότερες ανάγκες του

——————————————

2. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, Γ'. Χιακόν Αρχείον (επιμ. Ιω. Βλαχογιάννη), τ. Ε', 191Ο, σ. 543.

3. Βλ. λεπτομέρειες σ. 58-59 αυτής της εργασίας.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 262. Η απόφαση αυτή γίνεται πράξη πολύ γρήγορα με συνεισφορές των πολιτών (ό.π., σ. 259). Στον κατάλογο των συνδρομητών αναφέρονται και τα ονόματα πολλών γυναικών (ό.π., σ. 282 - 286). Για να τελειώσει το έργο αυτό ο δήμος της Ερμούπολης ζητά οικονομική ενίσχυση από την κυβέρνηση (ό.π., σ. 279 - 280)

5 ό.π., τ. A', σ. 261 - 262.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/51.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολείου1. Η σύσταση της επιτροπής αυτής έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, γιατί αποτελεί., την πρώτη προσπάθεια οι γυναίκες να σκεφτούν για την εκπαίδευση του φύλου τους και να πάρουν ενεργό μέρος στην οργάνωση και λειτουργία ενός σχολείου. Η σύσταση τέτοιων επιτροπών θα αποτελέσει, όπως θα δούμε στη συνέχεια, βασικό αίτημα των Ελληνίδων την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα, γεγονός που μας επιτρέπει να ονομάσουμε "πρωτοπόρο" στο θέμα αυτό το δήμο της Ερμούπολης,

Στην Ερμούπολη τα ποσοστά μαθητών και μαθητριών πλησιάζουν αρκετά, αφού το 1830 ο αριθμός των μαθητριών είναι 201, ενώ την ίδια χρονιά το σχολείο των αγοριών έχει 275 μαθητές2. Διευθυντής στο σχολείο των κοριτσιών είναι o Korck και δασκάλες οι αδελφές Αναστασία και Ελένη Ελευθερίου από την Κρήτη, η πρώτη για τη διδασκαλία και η δεύτερη για τα εργόχειρα3.

Την εποχή αυτή στην Ερμούπολη λειτουργεί και ένα ιδιωτικό αλληλοδιδακτικό σχολείο από τις δασκάλες A. Ζωντανού και Μ. Δημητρίου4.

Σχολείο για κορίτσια λειτουργεί από το 1829 και στο Άργος με 20 μαθήτριες και δασκάλα την Παναγιώτα Φανδρίδη5.

Το 1830 αρχίζει να λειτουργεί αλληλοδιδακτικό σχολείο Θηλέων και στην Αίγινα με 32 μαθήτριες, που ίδρυσε και συντηρούσε, για μικρό διάστημα, η "Δούκισσα της Πλακεντίας", η γνωστή φιλελληνίδα Σοφία De Marbois6. Σχετικά με το σχολείο

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, όπ., σ. 263. Την πρώτη αυτή επιτροπή αποτελούν οι κυρίες: K. Ναύτη, Α. Σγούτα, Μ. Μαναράκη, Π. Λίκα, Αικ. Μυλωνά, Κ. Βαλσαμάκη, Ελ. Σκαραμαγκά και Ελ. Κορνηλίου.

2. ό.π., τ. Έ', σ. 1184.

3. ό.π.

4. Τιμ. Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου, Ερμούπολις 1874, σ. 633.

5. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1930.

6. Βλ. σχετικά Δημ. Καμπούρογλου, Μελέται και έρευναι. Η Δούκισσα της Πλακεντίας, Αθήναι 1925· Δημ. Σκουζές, "Η Δούκισσα της Πλακεντίας",

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/52.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αυτό επικρατεί η εξής σύγχυση: και ο Τρ, Ευαγγελίδης1 και 6 Δημ. Καμπούρογλου2 και ο Δημ. Σκουζές3 αναφέρουν ότι, ιδρύθηκε στο Ναύπλιο, Στη σύγχυση αυτή πιστεύω πως στάθηκε αφορμή ή αγγελία της Γενικής Εφημερίδος ότι στις 4 Ιανουαρίου του 1830 η Δούκισσα έφτασε στο Ναύπλιο, ενώ λίγο πιο κάτω, στο ίδιο φύλλο, αναγγέλλεται ο ερχομός της Δούκισσας στην Αίγινα. Η πρώτη αγγελία από μόνη της δίνει την εντύπωση ότι η Δούκισσα εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο. Ένα ευχαριστήριο γράμμα του Καποδίστρια, επίσης με ημερομηνία "Εν Ναυπλίω, την 19 Μαρτίου 1830", επιτείνει τη σύγχυση. Με το γράμμα αυτό όμως ο Καποδίστριας παρακαλεί τον πρόεδρο του Ορφανοτροφείου (που βρισκόταν στην Αίγινα) να μεταφέρει τις ευχαριστίες του στη Δούκισσα: "...ομολογήσατε εκ μέρους της Κυβερνήσεως", γράφει, "τας ανήκουσας ευχαριστίας, βεβαιούντες ότι θέλομεν παραδεχθή το έργον, του οποίου την πρώτην αρχήν θέλει αποδίδει η επερχόμενη γενεά εις την φιλέλληνα και φιλάνθρωπον κ. Δούκισσαν"4. Η κυβέρνηση του Καποδίστρια συνέχισε πράγματι το έργο της Δούκισσας. Από τον Οκτώβριο του 1830 το μισθό της Κλεοβούλου και τα υπόλοιπα έξοδα του σχολείου άρχισε να πληρώνει ή κυβέρνηση, γεγονός που μας επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι το σχολείο της Αίγινας είναι το πρώτο δημόσιο αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων της χώρας. Σε έκθεση της εποχής αυτής (31 Δεκεμβρίου 1830), που υπογράφει ο έφορος του Κεντρικού Σχολείου Α. Μουστοξύδης, δικαιολογείται με τα παρακάτω λόγια η πρωτοβουλία αυτή της κυβέρνησης: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά

——————————————

Νέα Εστία, 1 Ιουνίου 1938, σ. 737-741 και Κ. Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 2 1976, σ. 124 - 128.

1. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 297.

2. Δημ. Καμπούρογλου, ό.π., σ. 201 - 203.

3. Δημ. Σκουζές, ό.π., σ. 738.

4. Γενική Εφημερίς, αρ. 30, 16 Απριλίου 1880, σ. 117.

Σελ. 52
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 33
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Η θέση της Ελληνίδας αρχίζει να βελτιώνεται αισθητά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι ενδεικτικό, για παράδειγμα, το γεγονός ότι στον κατάλογο των συνδρομητών της Φιλόμουσου Εταιρείας, που ιδρύθηκε το 1813 στην Αθήνα και είχε ποικίλους πνευματικούς σκοπούς, ανάμεσα στους οποίους και ή μέριμνα για την εκπαίδευση, συμπεριλαμβάνονται και ονόματα γυναικών1. Στη Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης επίσης, που ιδρύθηκε ένα χρόνο αργότερα, το 1814, προσφέρει ουσιαστικές υπηρεσίες η Ρωξάνδρα Στούρτζα2, Σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι Ελληνίδες και στην προετοιμασία του εθνικού ξεσηκωμού3, καθώς και σε όλη τη διάρκεια του Αγώνα4. Η Ελισάβετ Μαρτινέγκου περιγράφει με πολύ παραστατικό τρόπο τα αισθήματα που της

    ——————————————

    1. "Μαρία Λογοθετέσσα Αθηνών· Μ Δ. Αβραμιώτου, η εκ Πελοποννήσου· Μαριώρα Ι. Παλαμά· Ευτυχία Ρόκου, η εξ Αθηνών· Μαριάννα Μακρύ η Αττική· Αικατερίνη Μακρύ, η εξ Αθηνών· Θηρεσία Μακρύ, ή εξ Αθηνών· Μαρία ή Κλεοπάτρα Ποντίκη, εκ παλαιών Πατρών" (Δ. Καμπούρογλου. Μνημεία..., τ. A', σ. 218-219 και του ίδιου. Ιστορία..., τ. Δ', σ 337-381, όπου αναπτύσσεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της Εταιρείας και οι γενικότερες δραστηριότητές της).

    2. Ελ. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή παιδεία 1803-1822. Α? Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Αθήναι 1958, σ. 13 και Γ. Λάϊος, "Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης (1814-1820). Νέα έγγραφα", Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τ. IB', 1962, σ. 213.

    3. K. Ξηραδάκη, Γυναίκες στη Φιλική Εταιρεία-Φαναριώτισσες, ό.π., σ. 7-25.

    4. Σωτ. Αλιμπέρτη, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1933 3