Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 40-59 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/40.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία για μαθήτριες στα χρόνια του Αγώνα και την εποχή τον Καποδίστρια

Στα χρόνια του Αγώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτέλεσε βασική φροντίδα του εθνους1, γεγονός που πιστοποιεί ότι είχαν φτάσει στη χώρα μας οι βασικές αρχές των προοδευτικών εκπαιδευτικών της Ευρώπης. Η Πελοποννησιακή Γερουσία, στη διακήρυξη της 27ης Απριλίου 1822, παροτρύνει τους γονείς να φροντίσουν για την εκπαίδευση των παιδιών τους, αγοριών και κοριτσιών2, τη διακήρυξη αυτή κάνει πράξη τρία χρόνια αργότερα, στα 1825, η Φιλόμουσος Εταιρεία3 που ιδρύει στην Αθήνα

——————————————

1. Αμέσως μετά την έναρξη της ελληνικής 'Επανάστασης, τη σκέψη των πρωτεργατών της απασχόλησε σοβαρά το πρόβλημα της εκπαίδευσης, παρόλο που οι σκληρές συνθήκες της ζωής και ο αγώνας για επιβίωση δεν άφηναν πολλά περιθώρια στον αγωνιζόμενο λαό να φροντίσει και για τη λειτουργία σχολείων. Βλ. σχετικά Ν. Δραγούμης, Δικαιοσύνη, Παιδεία, Εκκλησία εν Ελλάδι, 1821-1831, Αθήναι 1873, σ. 14-25· Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα. Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Γ'· Αλ. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1Ο43, σ. 51-59 και Al. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their development under Cap o dis trias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

2. "Μη άμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζησθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας, και να τα αποκαταστήσητε άξια τέκνα της Ελλάδος, και ωφέλιμα εις τον εαυτόν των και τους ομοίους των", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560, 18 Μαΐου 1865, σ. 663 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 32.

3. Για τη Φιλόμουσο Εταιρεία, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1S1S, βλ. σ. 33 αυτής της εργασίας. Η Εταιρεία αυτή άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1824, οπότε και ίδρυσε σχολ.είο για τα αγόρια (Εφημερίς Αθηνών, αρ. 1, 20 Αυγούστου 1824 και αρ. 21, 12 Νοεμβρίου 1824). Βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.) ό.π., τ. A', σ. 68 και σ. 98-99. Για την επανασύσταση της Εταιρείας βλ. και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ Α', σ. 60, 96-100 και τ Γ', σ 2071.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/41.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

το πρώτο σχολείο για κορίτσια1. Η ίδρυση του σχολείου αυτού αποτελεί γεγονός αξιοσημείωτο, γιατί έχουμε τόσο νωρίς ένα παράδειγμα ξεχωριστής φροντίδας για τη μόρφωση των κοριτσιών.

Σχετικά με την ονομασία του σχολείου παρατηρούμε ότι ο Δ. Σουρμελής χρησιμοποιεί τον όρο "Παρθενών", που τη χρήση του συναντήσαμε και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας2. Ειδικά όμως για το σχολείο αυτό υπάρχει, ή άποψη ότι ονομάστηκε "Παρθενών" από το γεγονός ότι λειτουργούσε στα ερείπια του Παρθενώνα: «Ίδρυσαν παρθεναγωγείον εν τω ναώ της Ακροπόλεως Παρθενώνι εντεύθεν "Παρθενών" όνομαζόμενον»3, γράφει ο Τρ. Ευαγγελίδης. Ο δάσκαλος του σχολείου N. Νικητόπλος σε γράμμα του προς τον εκδότη της Εφημερίδος Αθηνών Γ. Ψύλλα, καθώς και στο τέλος της αναφοράς του για τη λειτουργία του σχολείου αυτού σημειώνει, μετά την ένδειξη της ημερομηνίας, "Σχολείον του Παρθενώνος"4, γεγονός που φανερώνει ότι το μέρος που λειτουργούσε το σχολείο αυτό επηρέασε καθοριστικά και την ονομασία του.

Το Σχολείο του Παρθενώνα έχει ξεχωριστή σημασία για την ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όχι μόνο γιατί

——————————————

1. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες λειτούργησε το σχολείο της Φιλομούσου Εταιρείας δίνονται παραστατικά με την περιγραφή του Δ. Καμπούρογλου; "Εντός λοιπόν των ερειπίων του Παρθενώνος καπνιζόντων ακόμη από το πυρ των μαχών, των ερυθρών εκ του χυθέντος τιμίου αίματος των προμάχων της ιεράς πόλεως, προσήρχοντο καθ' εκάστην ανερχόμεναι δειλά-δειλά τον σεπτόν της Ακροπόλεως βράχον αι αγναί και γλυκείαι των Αθηνών παρθένοι, όπως διδαχθώσι την ανάγνωσιν, την γραφήν και πάντα της πρώτης εκπαιδεύσεως τα στοιχεία", Δ.Γρ. Κ[αμπούρογλου], "Το Παρθεναγωγείον του 1824 εν Αθήναις", Εβδομάς, έτ. Δ', 17 Αυγούστου 1887 και J. Gennadius,4 Sketch of the History of Education in Greece, Εδιμβούργο 1925, σ. 21.

2. Διον. Σουρμελής, Ιστορία των Αθηνών, Αθήναι 1853, σ. 87.

3. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

4. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15, 13 Ιανουαρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/42.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

είναι το πρώτο οργανωμένο σχολείο μετά την επανάσταση, αλλά και για τον τρόπο που το οργάνωσε ο Νικητόπλος. Είδαμε ότι ως τις αρχές του 19ου αιώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την Εκκλησία. Το μοναστήρι και ο νάρθηκας κάποιας εκκλησίας ο τόπος που λειτουργούσε το σχολείο, και οι μοναχές με τους ιερείς οι πρώτοι δάσκαλοι. Τώρα το σχολείο ιδρύεται από μια Εταιρεία Φιλόμουσων, που εκτός από την παιδεία είχε και γενικότερους εκπολιτιστικούς σκοπούς, και λειτουργεί στον Παρθενώνα. Δάσκαλος ο Ν. Νικητόπλος, ιεροδιάκονος από τη Δημητσάνα, που συμπλήρωσε την παιδαγωγική του μόρφωση στην 'Οδησσό, το Ιάσιο και το Παρίσι απ' όπου επέστρεψε το 18221. Ξεχωριστή σημασία για το θέμα που μας ενδιαφέρει εδώ έχει το γεγονός ότι ο Νικητόπλος μιλάει με ενθουσιασμό για τη γυναικεία εκπαίδευση, αισθάνεται περήφανος που είναι "πρωταίτιος εις την Ελλάδα τοιούτου αλληλοδιδακτικού σχολείου των κορασίων"2 και εύχεται να αυξηθούν τα σχολεία αυτά για το καλό της χώρας. Πιστεύει ότι η μόρφωση βοηθάει τις μητέρες να αναθρέψουν καλά τα παιδιά τους και να ανταποκρίνονται, με σωστό τρόπο στις υποχρεώσεις που έχουν απέναντι στην πατρίδα.

Η δουλειά του Νικητόπλου στο Παρθεναγωγείο των Αθηνών, που μας έγινε γνωστή από τα Πρακτικά που υπέβαλε ο ίδιος τον Ιανουάριο του 1826 στους εφόρους της Φιλόμουσου Εταιρείας3, φανερώνει πως ήταν φωτισμένος και φιλελεύθερος παιδαγωγός που δεν θεωρούσε έργο του μόνο την απλή μετάδοση γνώσεων, αλλά και τη γενικότερη αγωγή των μαθητών και μαθητριών του. Τα μέτρα που εφάρμοσε ο Νικητόπλος για τη λειτουργία

——————————————

1. Βλ. λεπτομέρειες, Αλ. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795- 1846). Για ένα αλλοιώτικο Ελληνικό σχολείο", Ο Ερανιστής, τ. ΙΑ', 1974, σ. 323-332.

2. Εφημερίς Αθηνών, αρ. 15,1 3 Νοεμβρίου 1826· βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.), ό.π., τ. A', σ. 269.

3. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 132-137 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Α', σ. 105-108.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/43.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του σχολείου είχαν απώτερο σκοπό "να οργανίσουν καλούς Πολίτας" και γι' αυτό οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση του σχολείου: "ένα Σχολείον τοιούτον", τονίζει στην αναφορά του, "παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος όλοκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικόν σύστημα ενός έθνους, οπού ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους"1. Τα μέτρα αυτά, που σε πολλά σημεία θυμίζουν αρχές σύγχρονων προοδευτικών σχολείων, είναι τόσο πρωτοποριακά για την εποχή τους, που ακόμα και μεταγενέστερος ιστορικός, ο Τρ. Ευαγγελίδης, σχημάτισε την εντύπωση ότι οι "Διοικηταί" που αναφέρονται στην έκθεση του Νικητόπλου ήταν μέλη του διδακτικού προσωπικού του σχολείου2.

Το Παρθεναγωγείο των Αθηνών λειτούργησε μόνο ένα χρόνο, γιατί το 1826 ή πολιορκία και στη συνέχεια ή κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους διέκοψε τη λειτουργία του.

Η Ε. Κούκκου διατυπώνει την άποψη ότι από το 1826 άρχισε να λειτουργεί σχολείο θηλέων και στο Ναύπλιο, που ίδρυσε η Φιλανθρωπική Εταιρεία και στη συνέχεια ανέλαβε τη συντήρηση του ή κυβέρνηση του Καποδίστρια3. Σύμφωνα με τα έγγραφα της εποχής όμως, η Φιλανθρωπική Εταιρεία, που ιδρύθηκε το 1824 στο Ναύπλιο, συντηρούσε σχολείο αρρένων με πρώτο δάσκαλο τον Γ. Κύπριο και από το 1827 τον N. Νικητόπλο4, Μετά το 1828 το σχολείο αυτό το συντηρούσε πράγματι ή κυβέρνηση5. Στο Ναύπλιο το πρώτο σχολείο θηλέων ιδρύεται το 1828 και είναι ή "Γυναικεία Σχολή" της Ελένης Δανέζη, που την ίδρυση και εξέλιξη της θα δούμε παρακάτω. Αναφέρει επίσης η Ε. Κούκκου ότι στο Σχολείο Θηλέων του Ναυπλίου δίδασκε η χήρα του Γ. Κλεόβουλου, ενώ οι πληροφορίες της εποχής δείχνουν

——————————————

1. Διον. Σουρμελής, ό.π., σ. 133.

2. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 245.

3. Ε. Κούκκου, "Η παιδεία από το 1828 ως το 1831", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΒ', 1975, σ. 592.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1263-1265.

5. ό.π., τ. A', σ. 514.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/44.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πως η οικογένεια του Γ, Κλεόβουλου βρίσκεται ως το θάνατό του, το 1828, στη Σύρο1 και ότι η κυρία "Κλεοβουλίνα" διδάσκει από το 1830 ως το 1833 στην Αίγινα, στο Σχολείο θηλέων που ίδρυσε εκεί ή Δούκισσα της Πλακεντίας2.

Τα στοιχεία αυτά νομίζω πως μας δίνουν το δικαίωμα να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι το Σχολείο του Παρθενώνα είναι το μόνο σχολείο θηλέων που λειτουργεί στα χρόνια του Αγώνα. Παράλληλα, βέβαια, ή παράδοση της δασκάλας που συγκεντρώνει γύρω της έναν ορισμένο αριθμό μαθητριών συνεχίζεται, Η Ευανθία Καΐρη ζει στην Ερμούπολη ως το 1828 "διδάσκουσα και παιδεύουσα κόρας Ελληνίδας"3, και η Ελένη Δανέζη, γνωστή από το κατοπινό διδακτικό της έργο στο Ναύπλιο, διδάσκει, γύρω στα 1826, στα Κύθηρα4.

Στα χρόνια του Αγώνα, επομένως, η αρχή της Πελοποννησιακής Γερουσίας ότι η εκπαίδευση αποτελεί δικαίωμα "αρρένων τε και θηλέων" βρίσκει την εφαρμογή της στην Ερμούπολη και τα Κύθηρα με την προσφορά της Καΐρη και της Δανέζη και στην Αθήνα με το "Σχολείο του Παρθενώνος".

Μετά τον Αγώνα, ή νεαρή πολιτεία αντιμετώπιζε, όπως είναι φυσικό, δύσκολα προβλήματα που χρειάζονταν άμεση επίλυση. Για να υλοποιηθούν οι προσδοκίες του έθνους σχετικά με την εκπαίδευση χρειάζονταν χρήματα, διοικητική οργάνωση και ειρηνικές συνθήκες, που έλειπαν κυρίως τα πρώτα χρόνια. Η κυβέρνηση του Καποδίστρια φρόντισε κυρίως για τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση5. Με το διάταγμα της 12ης Ιουλίου 1830 καθιερώθηκε, όπως είναι γνωστό, επίσημη μέθοδος διδασκαλίας για όλα τα

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 2079.

2. Βλ. σ. 51-52 αυτής της εργασίας.

3. Κ. Ξηραδάκη, Ευανθία Καΐρη..., ό.π., σ. 72.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1577.

5. Λεπτομέρειες για το εκπαιδευτικό έργο του Καποδίστρια βλ. Ί Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832. B' Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972 και Ε. Μπελιά, Η εκπαίδευσις εις

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/45.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία του κράτους η αλληλοδιδακτική μέθοδος1 που είχε αναγνωριστεί για πρώτη φορά από τη B' Εθνική Συνέλευση του "Αστρους (13 Απριλίου 1823 )2.

Η κατάσταση των σχολείων την εποχή του Καποδίστρια διαγράφεται από τις εκθέσεις και τους πίνακες του Ν. Χρυσόγελου, Γραμματέα "επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδευσεως", με ημερομηνίες 26 Φεβρουαρίου 1830 και 25 Ιανουαρίου 1831 3.

Οι συνοπτικοί αυτοί στατιστικοί πίνακες του Ν. Χρυσόγελου δίνουν μόνο αριθμούς σχολείων και μαθητών, χωρίς να κάνουν

——————————————

την Λακωνίαν και την Μεσσηνία" κατά την Καποδιστριακήν περίοδον (1828- 1832), Αθήναι 1970.

1. Με τη μέθοδο αυτή ένας δάσκαλος δίδασκε εκατοντάδες παιδιά με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων, των "πρωτόσχολων", μαθητών του Η αλληλοδιδακτική μέθοδος Έγινε γνωστή στην Ελλάδα τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα από τον επτανήσιο Αθ. Πολίτη και τον φιλιππουπολίτη Γεώργιο Κλεόβουλο (Απ Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ. 1123-1124 και Ε. Κούκκου, ό.π., σ 43). Επίσημο εγχειρίδιο της αλληλοδιδακτικής αναγνωρίζεται ο "Οδηγός" του γάλλου καθηγητή Sarazin που μεταφράζεται από τον I. Π. Κοκκώνη, στενό συνεργάτη του Καποδίστρια. Για το γενικότερο έργο και την προσφορά του Κοκκώνη βλ. Μ. Αμαριώτου, Ι. Π. Κοκκώνης, ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937. Για την αλληλοδιδακτική μέθοδο βλ Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Λ', 1932, σ. 286-291- Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1942, σ 128-155- Σ.Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία τον Δημοτικού μας σχολείου (μέρος Α', 1834-1895), Αθήναι 1950, σ. 33-36· Ε. Μπελιά, ό.π., σ. 92-98 και Ε. Κούκου ό.π., τ. Β' σ. 34-51. Για την εφαρμογή της "αλληλοδιδασκαλίας" στα σχολεία της χώρας κατά το 19ο αιώνα βλ. Γ. Χασιώτης, "Η παρ' ημίν Δημοτική Παίδευσις από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι σήμερον", π. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ 98-116· Γ. Σακκάς, Γεώργιος Κλεόβουλος "Ο Φιλιππουπολίτης". Ο πρώτος Έλλην επιστήμων και αγνοημένος παιδαγωγός, Αθήνα 1950.

2. Α. Μάμουκας, Τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος, τ. Β', Πειραιεύς 1839, σ 145 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 37.

3. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Β', σ 822-823 και τ. Γ', σ. 1647-1651.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/46.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

καμιά αναφορά σε σχολεία ή αριθμούς μαθητριών, γεγονός που έχει οδηγήσει σε συμπεράσματα που αδικούν τη γυναικεία εκπαίδευση. Έτσι, σε εργασίες που αναφέρονται στην ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης, αριθμοί σχολείων θηλέων και μαθητριών δίνονται μετά το 1855 1.

Είδαμε παραπάνω ότι ή θέση της κοινωνίας απέναντι; στην εκπαίδευση των κοριτσιών είναι την εποχή αυτή αρκετά επιφυλακτική, άποψη που επιβεβαιώνεται και από τη μαρτυρία του N. Δραγούμη ότι "οι τοσούτον μεριμνώντες υπέρ της εκπαιδεύσεως των αρρένων απέκρουον την των θηλέων, φοβούμενοι μη μαθόντα γράμματα μεταχειρισθώσιν αυτά αντί οργάνων ατόπου ανταποκρίσεως"2. Τα δεδομένα αυτά -γενικά στατιστικά στοιχεία, δηλαδή, και απόψεις για την επιφυλακτική θέση της κοινωνίας απέναντι στην εκπαίδευση των κοριτσιών- νομίζουμε πως είναι οι σημαντικότερες αιτίες για την ασάφεια που επικρατεί σχετικά με την πραγματική κατάσταση της γυναικείας εκπαίδευσης στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση. Την ασάφεια αυτή ξεκαθαρίζουν οι αναλυτικές εκθέσεις των έκτακτων επιτρόπων, των προσωρινών διοικητών και των επιθεωρητών που δείχνουν ότι στον αριθμό των σχολείων, που αναφέρονται στους πίνακες του Χρυσόγελου, συμπεριλαμβάνονται και μερικά σχολεία θηλέων κα ότι στον συνολικό αριθμό των μαθητών υπάρχει και ένα ποσοστό μαθητριών. Στα κείμενα των εκθέσεων υπάρχουν, για πολλά σχολεία, ονομαστικοί κατάλογοι των μαθητών. Μια προσεκτική μελέτη των καταλόγων αποκαλύπτει ότι σε ορισμένα σχολεία φοιτούσαν από το 1828 ακόμα, μαζί με τους μαθητές και μερικές μαθήτριες. Έτσι, στηριγμένοι στις πολύτιμες πληροφορίες που μας δίνουν οι εκθέσεις αυτές, μπορούμε να πούμε ότι από τα χρόνια του Καποδίστρια ακόμα αρχίζει να αναπτύσσεται η γυναικεία

——————————————

1. G.Wilcox, Education in Modern Greece, Ph. D. Thesis, Columbia University, 1933, σ. 9 και 10 και El. Ducas, ό.π., πιν. 1, σ. 32. Βλ. σχετικά και σ. 131 αυτής της εργασίας.

2. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, τ. A', σ. 167.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/47.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκπαίδευση στη χώρα μας, αφού από τότε συναντούμε στα σχολεία των αγοριών και τις πρώτες μαθήτριες, ενώ παράλληλα λειτουργούν ξεχωριστά σχολεία κοριτσιών, σε ορισμένες πόλεις. Δυστυχώς δεν σώζονται όλες οι αναλυτικές εκθέσεις, ούτε υπάρχουν ονομαστικοί κατάλογοι των μαθητών όλων των σχολείων, αλλά και όσα στοιχεία υπάρχουν είναι, όπως φαίνεται από τον Πίνακα 1 της επόμενης σελίδας, αποκαλυπτικά.

Ο Πίνακας 1 δεν μας δίνει τη συνολική εικόνα των σχολείων όπως ήταν διαμορφωμένη το 1829, αλλά περιλαμβάνει στοιχεία για ένα μέρος μόνον από τα σχολεία της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας, από τα οποία σώθηκαν οι αναλυτικοί κατάλογοι των μαθητών ή πληροφορίες για τον αριθμό μαθητών και μαθητριών1. Δείχνει όμως καθαρά ότι από τόσο νωρίς ένας σημαντικός, για την εποχή αυτή, αριθμός μαθητριών φοιτά στα αλληλοδιδακτικά σχολεία των αγοριών. Στη Μύκονο οι μαθήτριες είναι 61 και οι μαθητές 107 και στο σχολείο της Τήνου φοιτούν 117 μαθητές και 59 μαθήτριες. Πρέπει να επισημανθεί, βέβαια, ότι επειδή τα στοιχεία αυτά δεν είναι ολοκληρωμένα, είναι δύσκολο να καταλήξουμε σε γενικά και οριστικά συμπεράσματα. Νομίζω όμως, πως μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα, ότι. από τα στοιχεία αυτά γίνεται φανερό πως τα ποσοστά των μαθητριών είναι μεγαλύτερα στα νησιά παρά στην ηπειρωτική Ελλάδα. σε σύνολο 641 μαθητών στην ηπειρωτική Ελλάδα οι μαθήτριες είναι 74 (11,6%), ενώ στα νησιά φοιτούν 288 μαθήτριες μαζί με 1281 μαθητές (22,5%). Τα στοιχεία που δίνει ο Πίνακας 1 μπορούμε να τα θεωρήσουμε αντιπροσωπευτικά αν λάβουμε υπόψη ότι περιλαμβάνουν τα σημαντικότερα κέντρα της εποχής αυτής, γιατί, όπως αποδεικνύεται και από τους καταλόγους, στα σχολεία επαρχιών, κυρίως της ηπειρωτικής Ελλάδας, απουσιάζουν εντελώς οι μαθήτριες αν και μερικά απ' αυτά έχουν αρκετά μεγάλο αριθμό μαθητών: στο Λειβάρτζι των Καλαβρύτων, για παράδειγμα, το

——————————————

1. Στη Σκόπελο, από το 1828 ακόμα, φοιτούν μαζί με τους μαθητές και ορισμένες μαθήτριες (Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 177).

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/48.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αλληλοδιδακτικό σχολείο έχει 62 μαθητές και καμιά μαθήτρια, η Γουμένιτζα της ίδιας επαρχίας έχει 45 μαθητές και καμιά μαθήτρια1. Υποθέτουμε, επομένως, με αρκετή σιγουριά ότι στον Πίνακα 1 δίνονται τα περισσότερα σχολεία οπού παρατηρείται συνεκπαίδευση μαθητών και μαθητριών.

Ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη αυτή έχει το γεγονός ότι τόσο νωρίς, το 1829, και κάτω από τόσο δύσκολες συνθήκες, οι γονείς στέλνουν τα κορίτσια τους στο σχολείο μαζί με τα αγόρια, όπου δεν υπάρχει οικονομική δυνατότητα να ιδρύσουν δεύτερο σχολείο. Είναι οπωσδήποτε συγκινητική ή περίπτωση της μοναδικής μαθήτριας που παρακολουθεί μαθήματα με 81, 68 και 64 μαθητές.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Αριθμός μαθητών και μαθητριών σε διάφορα αλληλοδιδακτικά σχολεία της χώρας στα 1829

πόλη η χωριό Αριθμός μαθητών  Αριθμός μαθητριών  πηγή: Απ Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας τ. A'

A. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ

Άργος

 ιδ. Σχ. θηλ Π. Φανδρίδη

Κέρτεζη (Κυνουρίας)

Κόρινθος

Λεωνίδι (Λακωνίας)

Μεσολόγγι

Ναύπλιο

* " ιδ. Σχ θηλ. Ελ. Δανέζη

Σοπωτό (Καλαβρύτων)

Σύνολο

* Χωριστό σχολείο για μαθήτριες (ιδιωτικό).

——————————————

1. Απ Δασκαλάκης, ό.π., τ. Α', σ. 678 - 680 και 674 - 675.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/49.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 (συνέχεια)

πόλη η χωριό

'Αριθμός

Αριθμός

πηγή·.

μαθητών

μαθητριών

Απ. Δασκαλάκης,

Κείμενα-Πηγαί

της Ιστορίας...,

τ. Α'

Β. ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ

σελ.

Άνδρος

112

16

460 - 462

" (Κόρθιο)

85

15

462 - 463

Μήλος

4ο

6

513

Μύκονος

107

61

367 - 369

Νάξος

153

25

390 - 392

Πάρος (Παροικία)

75

12

586- 587

" (Νάουσα)

52

12

588

Σέριφος

64

1

693 - 695

" β' σχολείο

35

4

695 - 696

Σίφνος

73

1

431 - 432

Σκιάθος

47

3

615 - 616

Σκόπελος

128

43

617 - 621

" (Γλώσσα)

51

2

613- 614

Σύρος (Ερμούπολη) μικτό σχολείο με μεγάλο αριθμό

μαθητών και μαθητριών

261

Τήνος

117

59

495 - 499

Ύδρα

31

3

352- 353

" β' σχολείο

49

8

353 - 354

" γ' "

38

14

354 - 355

" δ' "

24

3

356

Σύνολο

1281

288

Από πολύ νωρίς αρχίζουν να λειτουργούν και ξεχωριστά σχολεία για τα κορίτσια. Στις 17 Απριλίου 1828 ιδρύεται στο Ναύπλιο από την Ελένη Δανέζη "Γυναικεία Σχολή" με 33 μαθήτριες. Από το άρθρο ς' γίνεται φανερό ότι ο κανονισμός του σχολείου "είναι ο αυτός με τον παραδεδεγμένον εις τας Ιονικάς νήσους"1. Φαίνεται έτσι καθαρά η πολιτιστική επίδραση που ασκούσαν

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π , σ. 166.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/50.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα Ιόνια νησιά επειδή, όπως είναι γνωστό, είχαν φτάσει σε ανώτερο επίπεδο στην παιδεία, κάτω από τις ευνοϊκές συνθήκες που υπήρχαν στην περιοχή, Έτσι η Ελένη Δανέζη, δασκάλα από την Κρήτη, η πρώτη Ελληνίδα που ιδρύει αλληλοδιδακτικό σχολείο για τα κορίτσια με επίσημο "οργανισμό", στρέφεται για πρότυπα προς τα Επτάνησα, Επισημαίνουμε βέβαια ότι, χρησιμοποιεί για το σχολείο της τον όρο "Γυναικεία Σχολή" και όχι αλληλοδιδακτικό σχολείο κοριτσιών.

Στην Ερμούπολη από το 1826 ως το 1828 διδάσκουν τα αγόρια ο Γεώργιος Κλεόβουλος και ο Φίλιππος Ιωάννου και η Ευανθία Καΐρη τα κορίτσια2. Το 1828 έρχεται στην Ερμούπολη και αναλαμβάνει την οργάνωση των σχολείων του Δήμου ο ιεραπόστολος Christian Ludwig Korck από τη Βρέμη, μέλος της ιεραποστολής της Church Missionary Society3. Στα 1829 ο δήμος της Ερμούπολης αποφασίζει "ν' ανεγερθή και εν σχολείον ιδιαίτερον διά τας νεανίδας, όπου όχι μόνον να γυμνάζωνται την αλληλοδιδακτικήν, αλλ' ακόμη και τινα εργόχειρα"4. Έτσι, από το 1830 λειτουργεί στην Ερμούπολη ξεχωριστό σχολείο για τις μαθήτριες. Συμβούλιο από οκτώ μητέρες αποτελεί την "εφορευτική επιτροπή" του σχολείου που έχει σκοπό "να εφορεύη διά την εκπαίδευσιν, ηθοποίησιν και καθαριότητα των κορασίων αυτών"5. Πιο συγκεκριμένα, δυο από τα μέλη της επιτροπής έχουν την υποχρέωση να επισκέπτονται κάθε βδομάδα το σχολείο και να παρακολουθούν την πρόοδο των μαθητριών στα μαθήματα και τα εργόχειρα και να εντοπίζουν τις γενικότερες ανάγκες του

——————————————

2. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, Γ'. Χιακόν Αρχείον (επιμ. Ιω. Βλαχογιάννη), τ. Ε', 191Ο, σ. 543.

3. Βλ. λεπτομέρειες σ. 58-59 αυτής της εργασίας.

4. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 262. Η απόφαση αυτή γίνεται πράξη πολύ γρήγορα με συνεισφορές των πολιτών (ό.π., σ. 259). Στον κατάλογο των συνδρομητών αναφέρονται και τα ονόματα πολλών γυναικών (ό.π., σ. 282 - 286). Για να τελειώσει το έργο αυτό ο δήμος της Ερμούπολης ζητά οικονομική ενίσχυση από την κυβέρνηση (ό.π., σ. 279 - 280)

5 ό.π., τ. A', σ. 261 - 262.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/51.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολείου1. Η σύσταση της επιτροπής αυτής έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γυναικεία εκπαίδευση στη χώρα μας, γιατί αποτελεί., την πρώτη προσπάθεια οι γυναίκες να σκεφτούν για την εκπαίδευση του φύλου τους και να πάρουν ενεργό μέρος στην οργάνωση και λειτουργία ενός σχολείου. Η σύσταση τέτοιων επιτροπών θα αποτελέσει, όπως θα δούμε στη συνέχεια, βασικό αίτημα των Ελληνίδων την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα, γεγονός που μας επιτρέπει να ονομάσουμε "πρωτοπόρο" στο θέμα αυτό το δήμο της Ερμούπολης,

Στην Ερμούπολη τα ποσοστά μαθητών και μαθητριών πλησιάζουν αρκετά, αφού το 1830 ο αριθμός των μαθητριών είναι 201, ενώ την ίδια χρονιά το σχολείο των αγοριών έχει 275 μαθητές2. Διευθυντής στο σχολείο των κοριτσιών είναι o Korck και δασκάλες οι αδελφές Αναστασία και Ελένη Ελευθερίου από την Κρήτη, η πρώτη για τη διδασκαλία και η δεύτερη για τα εργόχειρα3.

Την εποχή αυτή στην Ερμούπολη λειτουργεί και ένα ιδιωτικό αλληλοδιδακτικό σχολείο από τις δασκάλες A. Ζωντανού και Μ. Δημητρίου4.

Σχολείο για κορίτσια λειτουργεί από το 1829 και στο Άργος με 20 μαθήτριες και δασκάλα την Παναγιώτα Φανδρίδη5.

Το 1830 αρχίζει να λειτουργεί αλληλοδιδακτικό σχολείο Θηλέων και στην Αίγινα με 32 μαθήτριες, που ίδρυσε και συντηρούσε, για μικρό διάστημα, η "Δούκισσα της Πλακεντίας", η γνωστή φιλελληνίδα Σοφία De Marbois6. Σχετικά με το σχολείο

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, όπ., σ. 263. Την πρώτη αυτή επιτροπή αποτελούν οι κυρίες: K. Ναύτη, Α. Σγούτα, Μ. Μαναράκη, Π. Λίκα, Αικ. Μυλωνά, Κ. Βαλσαμάκη, Ελ. Σκαραμαγκά και Ελ. Κορνηλίου.

2. ό.π., τ. Έ', σ. 1184.

3. ό.π.

4. Τιμ. Αμπελάς, Ιστορία της νήσου Σύρου, Ερμούπολις 1874, σ. 633.

5. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1930.

6. Βλ. σχετικά Δημ. Καμπούρογλου, Μελέται και έρευναι. Η Δούκισσα της Πλακεντίας, Αθήναι 1925· Δημ. Σκουζές, "Η Δούκισσα της Πλακεντίας",

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/52.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

αυτό επικρατεί η εξής σύγχυση: και ο Τρ, Ευαγγελίδης1 και 6 Δημ. Καμπούρογλου2 και ο Δημ. Σκουζές3 αναφέρουν ότι, ιδρύθηκε στο Ναύπλιο, Στη σύγχυση αυτή πιστεύω πως στάθηκε αφορμή ή αγγελία της Γενικής Εφημερίδος ότι στις 4 Ιανουαρίου του 1830 η Δούκισσα έφτασε στο Ναύπλιο, ενώ λίγο πιο κάτω, στο ίδιο φύλλο, αναγγέλλεται ο ερχομός της Δούκισσας στην Αίγινα. Η πρώτη αγγελία από μόνη της δίνει την εντύπωση ότι η Δούκισσα εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο. Ένα ευχαριστήριο γράμμα του Καποδίστρια, επίσης με ημερομηνία "Εν Ναυπλίω, την 19 Μαρτίου 1830", επιτείνει τη σύγχυση. Με το γράμμα αυτό όμως ο Καποδίστριας παρακαλεί τον πρόεδρο του Ορφανοτροφείου (που βρισκόταν στην Αίγινα) να μεταφέρει τις ευχαριστίες του στη Δούκισσα: "...ομολογήσατε εκ μέρους της Κυβερνήσεως", γράφει, "τας ανήκουσας ευχαριστίας, βεβαιούντες ότι θέλομεν παραδεχθή το έργον, του οποίου την πρώτην αρχήν θέλει αποδίδει η επερχόμενη γενεά εις την φιλέλληνα και φιλάνθρωπον κ. Δούκισσαν"4. Η κυβέρνηση του Καποδίστρια συνέχισε πράγματι το έργο της Δούκισσας. Από τον Οκτώβριο του 1830 το μισθό της Κλεοβούλου και τα υπόλοιπα έξοδα του σχολείου άρχισε να πληρώνει ή κυβέρνηση, γεγονός που μας επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι το σχολείο της Αίγινας είναι το πρώτο δημόσιο αλληλοδιδακτικό σχολείο θηλέων της χώρας. Σε έκθεση της εποχής αυτής (31 Δεκεμβρίου 1830), που υπογράφει ο έφορος του Κεντρικού Σχολείου Α. Μουστοξύδης, δικαιολογείται με τα παρακάτω λόγια η πρωτοβουλία αυτή της κυβέρνησης: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά

——————————————

Νέα Εστία, 1 Ιουνίου 1938, σ. 737-741 και Κ. Ξηραδάκη, Φιλελληνίδες, Αθήνα 2 1976, σ. 124 - 128.

1. Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 297.

2. Δημ. Καμπούρογλου, ό.π., σ. 201 - 203.

3. Δημ. Σκουζές, ό.π., σ. 738.

4. Γενική Εφημερίς, αρ. 30, 16 Απριλίου 1880, σ. 117.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/53.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ήθη και τας οικιακάς άρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας"1. Η αύξηση του αριθμού μαθητριών στους πρώτους ακόμα μήνες είναι σημάδι ενδεικτικό για τον τρόπο που η κοινωνία της Αίγινας αντιμετώπιζε την εκπαίδευση των κοριτσιών. Το σχολείο το ίδρυσε τον Ιανουάριο του 1830 η Δούκισσα για δώδεκα κοπέλες, και τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς οι μαθήτριες έγιναν 32 2. Τον Οκτώβριο του 1830 οι μαθήτριες του σχολείου αυτού ήταν 30 3.

Το σχολείο της "κυρίας Κλεοβουλίνας" συνέχισε να λειτουργεί ως τον Απρίλιο του 1833, οπότε "ο επί των εκκλησιαστικών και της Δημοσίας εκπαιδεύσεως Γραμματεύς" Σ, Τρικούπης με έγγραφο του προς τον Όθωνα προτείνει την κατάργηση του: "Τοιούτον κατάστημα κορασίων", γράφει, "δεν υπάρχει εις άλλο μέρος του Κράτους, και παράπονα δίκαια ήθελαν διεγείρεσθαι πανταχόθεν αν η Κυβέρνησις, αφίνουσα καθ' όλον το Κράτος την φροντίδα της ανατροφής των κορασίων εις τους ιδίους γονείς των, ήθελε δεχθή μόνον την δαπάνην της ανατροφής των εν Αιγίνη ενώ κανείς λόγος ιδιαίτερος δεν δικαιολογεί την προτίμησιν ταύτην"4.

Στα σχολεία του Άργους και του Ναυπλίου οι γονείς των μαθητριών πληρώνουν δίδακτρα "αναλόγως της καταστάσεως ενός εκάστου". Τα δίδακτρα των φτωχών μαθητριών καλύπτονται από τις εισφορές των "φιλομούσων"5. Στην Ερμούπολη τις δυο

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π , τ. Γ', σ 1590.

2. ό.π., τ. Γ', σ. 2112.

3. Ονομαστικό κατάλογο των μαθητριών βλ. ό.π., τ. Β', σ 1389 - 1391.

4 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Β, Κατάλογοι Οθωνικού Αρχείου, 11L· Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Παιδείας (1833 - 1862), φ. 9 [αρ. εγγράφου 253/13 Μαΐου 1833). Βλ. Παράρτημα αυτής της εργασίας όπου δημοσιεύεται για πρώτη φορά.

5. Η Ελένη Δανέζη δίνει κατάλογο "συνδρομητών" της Σχολής της (Απ. Δασκαλάκης, όπ., τ A', σ. 166-167).

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/54.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

δασκάλες πληρώνει ο Korck, και στην Αίγινα, τον πρώτο καιρό, η Δούκισσα της Πλακεντίας και στη συνέχεια ή κυβέρνηση. Στην Ερμούπολη, επομένως, έχουμε τη μοναδική περίπτωση που για την εκπαίδευση των κοριτσιών φροντίζει ο δήμος και στην Αίγινα ενδιαφέρεται η ίδια η κυβέρνηση. Στα δύο αυτά σχολεία έχουν τη δυνατότητα να φοιτήσουν, όπως είναι φυσικό, όσες κοπέλες ενδιαφέρονται για μόρφωση. Ο αριθμός των μαθητριών στα δύο αυτά σχολεία πιστεύω πως δείχνει, τη μεγάλη σημασία που έχει η παροχή της δυνατότητας αυτής, σε συνδυασμό και με άλλους βασικούς παράγοντες βέβαια. Όπως είδαμε παραπάνω, στην Ερμούπολη φοιτούν 201 μαθήτριες και στην Αίγινα σε λίγο καιρό οι μαθήτριες από 12 γίνονται 32. Στα άλλα σχολεία οι μαθήτριες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: τις "ευκατάστατες" που πληρώνουν δίδακτρα και τις "άπορες" που "διδάσκονται αμισθί".

Τα ποσοστά των μαθητριών που φοιτούν στα αλληλοδιδακτικά σχολεία των αγοριών είναι σχετικά μικρά, αλλά νομίζουμε πως αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα αν σκεφτούμε την εποχή -βρισκόμαστε στις αρχές του 19ου αιώνα- και τις συνθήκες που επικρατούν στη χώρα αμέσως μετά την απελευθέρωση. Σημασία έχει το γεγονός ότι σε μεγάλο αριθμό σχολείων επικρατεί από πολύ νωρίς η συνεκπαίδευση. Από την έκθεση του Χρυσόγελου φαίνεται ότι το 1830 λειτουργούν σε ολόκληρη τη χώρα 62 αλληλοδιδακτικά σχολεία1. Ο Πίνακας 1 δείχνει ότι το 1829 η συνεκπαίδευση είχε καθιερωθεί σε 26 σχολεία της χώρας. Αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι ο Πίνακας αυτός δεν είναι πλήρης, γιατί δεν σώζονται όλα τα αναλυτικά στοιχεία της εποχής αυτής, φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι η συνεκπαίδευση καθιερώθηκε από το 1829 στα μισά σχεδόν σχολεία του κράτους. Ειδικά για τα νησιά του Αιγαίου μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως η συνεκπαίδευση είχε καθιερωθεί στα περισσότερα σχολεία.

——————————————

1. ό.π., τ Β', σ. 1143.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/55.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα μαθήματα που διδάσκονται στα αλληλοδιδακτικά σχολεία των κοριτσιών είναι: "ανάγνωσις, αριθμητική, γραφή, αι αναγκαίαι γυναικείαι τέχναι καθώς ράψιμον"1. Γενικά φαίνεται πως τα εργόχειρα έχουν την εποχή αυτή ιδιαίτερη βαρύτητα για την εκπαίδευση των κοριτσιών. Στην Ερμούπολη θεωρείται απαραίτητη ή ίδρυση χωριστού σχολείου για τις μαθήτριες όπου να διδάσκονται "όχι μόνον τα γράμματα, αλλά και διάφορα εργόχειρα, τα οποία απαιτείται εκάστη κόρη να μάθη"2.

Επισημαίνουμε εδώ και το γεγονός ότι οι πρώτες ελληνίδες δασκάλες κατάγονται από την Κρήτη (Ελένη Δανέζη, Παναγ. Φανδρίδη, Ελένη και Αναστασία Ελευθερίου).

Από την άποψη της γεωγραφικής κατανομής η συμμετοχή των κοριτσιών στα αλληλοδιδακτικά σχολεία είναι μεγαλύτερη στα νησιά του Αιγαίου όπου, όπως αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, η θέση της γυναίκας στην κοινωνία είχε βελτιωθεί αισθητά. Η μακρόχρονη επικοινωνία με τους δυτικούς, τα ειδικά προνόμια, η ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας, καθώς και η λειτουργία των σχολείων που είχαν ιδρύσει από το 17ο αιώνα οι Ουρσουλίνες μοναχές, αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες που καλυτέρευσαν τη θέση της γυναίκας και προετοίμασαν το έδαφος για την εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης.

Στην ηπειρωτική Ελλάδα, τα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία των κοριτσιών ιδρύονται στο Ναύπλιο, το Άργος και την Αίγινα. Στις πόλεις αυτές, όπως είναι γνωστό, είχαν συγκεντρωθεί πρόσφυγες από όλα τα μέρη της χώρας καθώς και Έλληνες από τις παροικίες του εξωτερικού.

Μερικοί κατάλογοι μαθητριών που αναφέρουν και τον τόπο καταγωγής τους μας δίνουν ενδιαφέροντα στοιχεία για την προέλευση των μαθητριών και τη σύνθεση του πληθυσμού στο Άργος, το Ναύπλιο, τη Σκόπελο και την Τήνο.

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 166.

2. ό.π., τ. Α', σ. 262.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/56.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Στον Πίνακα 2 παρατηρούμε ότι από τους 47 μαθητές και μαθήτριες του σχολείου της Ελένης Δανέζη μόνον 2 κατάγονται από το Ναύπλιο, ενώ οι υπόλοιποι αντιπροσωπεύουν ένα ευρύτατο φάσμα περιοχών, με έντονη, οπωσδήποτε, τη διαφορά πολιτισμικής στάθμης. Οι ανακατατάξεις αυτές στην ελληνική κοινωνία έχουν ιδιαίτερη σημασία για την εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας, γιατί, από πολύ νωρίς, οι νέοι κάτοικοι έφεραν καινούριες ιδέες και κοινωνικά πρότυπα από τα μέρη οπού είχαν ζήσει. Στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στη Χίο, στις Κυδωνιές η κοινωνική θέση της γυναίκας ήταν πολύ ανεβασμένη και το θέμα της εκπαίδευσης των κοριτσιών είχε αρχίσει να απασχολεί σοβαρά τις ελληνικές κοινότητες από το 18ο αιώνα. Η προεργασία αυτή είχε οπωσδήποτε ευνοϊκές επιδράσεις στο σημείο εκκίνησης της γυναικείας εκπαίδευσης στο ελεύθερο κράτος.

Το Ελληνικό Σχολείο τον δήμου της Ερμούπολης

Οι αναλυτικοί κατάλογοι των μαθητών που φοιτούσαν στα διάφορα σχολεία της χώρας το 1829 μας αποκαλύπτουν ότι δεν έχουμε από τόσο νωρίς μαθήτριες μονάχα στα αλληλοδιδακτικά σχολεία, αλλά και στα ελληνικά1. Οι αριθμοί βέβαια δείχνουν ότι οι μαθήτριες είναι ελάχιστες, αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία το

——————————————

1. Στα Ελληνικά Σχολεία που λειτουργούσαν από την εποχή της Τουρκοκρατίας ακόμα, γινόταν συστηματική διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Διδάσκονταν κυρίως το Γνωμολογικόν του Μ. Χρυσολωρά, Αισώπειοι μύθοι, Ισοκράτης, Λουκιανός και Πλούταρχος. Βλ. σχετικά, Ε. Μπελιά, ό.π., σ. 98-102 και, κυρίως, Γ. Γ. Παπαδόπουλος, "Περί των προγενεστέρων Ελληνικών σχολείων", Πανδώρα, τ Η', 1857 - 58, σ. 171 - 174. Ο Μ. Σχινάς, μέλος "της επί της Προπαιδείας Επιτροπής", υπέβαλε στις 2 Ιουλίου 1831 σχέδιο για τη λειτουργία και τα μαθήματα των Ελληνικών Σχολείων όπου προτείνονται για διδασκαλία οι εξής συγγραφείς: Αίσωπος, Λουκιανός, Πλούταρχος, Ξενοφώντας, Πλάτωνας, Δημοσθένης και Θουκυδίδης (Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 547).

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/57.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Τόπος καταγωγής μαθητριών (1829 -1830)

Άργος 1829* Σκόπελος 1829** Τήνος 1829*** Ναύπλιο 1830****

Σύνολο Σύνολο Σύνολο Σύνολο μαθητριών : 20 μαθητριών : 43 μαθητριών : 59 μαθητριών &

μαθητών : 47

Άργος : Λειβαδειά : Καρπενήσι : Σάλωνα : Τριπολιτσά :

Σμύρνη

Αγγλία :

Σκόπελος : Δημητριάς : Κασσάνδρα : Θεσσαλονίκη : Αμπελάκια : Βόλος : Πολύγυρος : Νικήτη :

Τήνος : Κρήτη : Κυδωνίες :

Σμύρνη :

Αθήνα : Κων/πολη ;

Ρούμελη :

Ρωσία :

Χίος :

Πελοπ/σος :

Ύδρα :

Κρήτη :

Τσιρίγο : Κύπρος :

Χίος:

Καλαμάτα : Κων/πολη : Μυστράς : Τριπολιτσά : Κόρινθος : Σπέτσες :

Σμύρνη : Αθήνα :

Μεσολόγγι ;

Ρώμη :

Ναύπλιο : Σούλι : Νεόκαστρο:

Αργολίδα :

Λαγκάδι : Λιβάδι : Σαλονίκη : Ζάκυνθος : Ρόδος :

——————————————

ΠΗΓΗ : Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα πηγαί της Ιστορίας. .

* ό.π., τ. A', σ. 546.

** ό.π., τ. Λ', σ. 620- 621.

*** ό.π., τ. A', σ. 498 - 499.

**** ό.π., τ. Β', σ. 1156 - 1557.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/58.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γεγονός ότι σε μια τόσο πρώιμη εποχή και κάτω από τόσο δύσκολες συνθήκες υπάρχουν γονείς που ενδιαφέρονται να δώσουν στα κορίτσια τους ανώτερη μόρφωση.

Από τα στοιχεία που υπάρχουν φαίνεται πως τα νησιά πρωτοστάτησαν και στον τομέα αυτό, αφού το 1829 φοιτούσαν στο Ελληνικό Σχολείο του Ναυπλίου 26 μαθητές και μια μαθήτρια1, στην Αντίπαρο 11 μαθητές και μια μαθήτρια2, στη Μήλο 29 μαθητές και μια μαθήτρια3, στην Πάρο 39 μαθητές και 4 μαθήτριες4 και στην Ύδρα, σε ένα από τα τέσσερα Ελληνικά Σχολεία που λειτουργούσαν εκεί, 6 μαθητές και 4 μαθήτριες5. Την επόμενη χρονιά, το 1830, οι μαθήτριες στο σχολείο της Πάρου είναι 36 και στην Ύδρα φοιτούν μαζί με τα αγόρια και 2 μαθήτριες7. Εκείνο που έχει μεγάλη σημασία όμως για τη μελέτη αυτή είναι ότι από το 1830 αρχίζει να λειτουργεί στη Σύρο, με πρωτοβουλία του δήμου της Ερμούπολης και του Ch. Korck, το πρώτο Ελληνικό Σχολείο για κορίτσια, με 23 μαθήτριες. Διευθυντής του σχολείου αυτού, όπως και του αλληλοδιδακτικού των θηλέων, που πληρώνει και το μισθό του δασκάλου, είναι, ως το τέλος του 1830, o Korck 8. Αν σημειωθεί ότι το Ελληνικό Σχολείο αρρένων είχε τη χρονιά αυτή 34 μαθητές, γίνεται, φανερό πως στην Ερμούπολη έχουμε από νωρίς ιδιαίτερη ανάπτυξη και στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών, μια και ή συμμετοχή των κοριτσιών στο Ελληνικό Σχολείο είναι ανάλογη με εκείνη των αγοριών. Αυτό φανερώνει καθαρά τη "θέση" που έχει πάρει ή κοινωνία της Ερμούπολης στο θέμα της γυναικείας εκπαίδευσης, γεγονός που ενισχύεται από το ότι την ίδια εποχή, σύμφωνα με μια άποψη,

——————————————

1. Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 547.

2. ό.π., σ. 586.

3. ό.π., σ. 514.

4. ό.π., σ. 585 - 586.

5. ό.π., σ. 352.

6. ό.π., τ. Β', σ. 13-42 - 1343.

7. ό.π., σ. 1068.

8. ό.π., σ 1181.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/59.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

λειτουργεί στην Ερμούπολη και ιδιωτικό Ελληνικό Σχολείο με 20 μαθήτριες που είναι προσαρτημένο στο Ελληνικό Σχολείο αρρένων του Αθ. Αδαμαντίδη και όπου διδάσκει η αδελφή του1.

Δεν έχουμε ακριβή στοιχεία για τον τρόπο που λειτουργούσε το πρώτο Ελληνικό Σχολείο θηλέων, αλλά από τα έγγραφα που σώθηκαν φαίνεται πως ήταν οργανωμένο όπως και το αντίστοιχο Ελληνικό Σχολείο των αγοριών, με ιδιαίτερη έμφαση στο μάθημα των εργόχειρων. Επειδή ο Korck θα έφευγε από την Ερμούπολη στις αρχές του 1831, προτείνει στην επιτροπή των σχολείων ως αντικαταστάτη του τον Fr, Hildner που ως τότε τον βοηθούσε σημαντικά στη διεύθυνση των σχολείων και τον αντικαθιστούσε όταν έλειπε2. Από την εξέλιξη των πραγμάτων φαίνεται, πως οι επίτροποι δεν δέχτηκαν την πρόταση του Korck και τα σχολεία των κοριτσιών συνέχισε να τα συντηρεί και να τα εποπτεύει στα κατοπινά χρόνια ο δήμος της Ερμούπολης. Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω όμως φανερώνουν πως ακόμα και για την Ερμούπολη, που είναι την εποχή αυτή από οικονομική άποψη ο πιο ισχυρός δήμος της χώρας, αποτελεί σημαντικό πρόβλημα ή εξεύρεση πόρων για τη συντήρηση ξεχωριστών σχολείων για μαθητές και μαθήτριες. Το γεγονός αυτό δείχνει καθαρά πως μια τέτοια προσπάθεια αποτελούσε πραγματικά βάρος δυσβάστακτο για τις φτωχότερες κοινότητες και τους δήμους της χώρας. Το ενδιαφέρον των δήμων και των πολιτών για τη Μέση Εκπαίδευση αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν σκεφτούμε ότι ήταν αποκλειστική ευθύνη και επιδίωξη των ίδιων, αφού η κυβέρνηση

——————————————

1. Τιμ. Αμπελάς, ό.π., σ. 633.

2. Στο γράμμα που έστειλε στους επιτρόπους, o Korck θυμίζει τα έξοδα που απαιτεί η λειτουργία ενός σχολείου: "γνωρίζετε πολλά καλά την τιμήν τοιούτων καταστημάτων", γράφει, "διά τούτο σας προβάλω την ερώτησιν ποίον θέλετε διορίσει διάδοχόν μου και από ποίον μέρος θέλετε λάβει τα αναγκαία έξοδα, τα οποία είναι 300 γρόσια τον μήνα". Για τους λόγους αυτούς προτείνει, ως αντικαταστάτη του τον Fr. Hildner "ο οποίος θέλει όχι μόνον με όλη του την ευχαρίστησιν να λάβη την επιστασίαν ταύτην, αλλά και το φόρτωμα των εξόδων" (Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. Γ', σ. 1688 - 1689).

Σελ. 59
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 40
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Τα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία για μαθήτριες στα χρόνια του Αγώνα και την εποχή τον Καποδίστρια

    Στα χρόνια του Αγώνα η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτέλεσε βασική φροντίδα του εθνους1, γεγονός που πιστοποιεί ότι είχαν φτάσει στη χώρα μας οι βασικές αρχές των προοδευτικών εκπαιδευτικών της Ευρώπης. Η Πελοποννησιακή Γερουσία, στη διακήρυξη της 27ης Απριλίου 1822, παροτρύνει τους γονείς να φροντίσουν για την εκπαίδευση των παιδιών τους, αγοριών και κοριτσιών2, τη διακήρυξη αυτή κάνει πράξη τρία χρόνια αργότερα, στα 1825, η Φιλόμουσος Εταιρεία3 που ιδρύει στην Αθήνα

    ——————————————

    1. Αμέσως μετά την έναρξη της ελληνικής 'Επανάστασης, τη σκέψη των πρωτεργατών της απασχόλησε σοβαρά το πρόβλημα της εκπαίδευσης, παρόλο που οι σκληρές συνθήκες της ζωής και ο αγώνας για επιβίωση δεν άφηναν πολλά περιθώρια στον αγωνιζόμενο λαό να φροντίσει και για τη λειτουργία σχολείων. Βλ. σχετικά Ν. Δραγούμης, Δικαιοσύνη, Παιδεία, Εκκλησία εν Ελλάδι, 1821-1831, Αθήναι 1873, σ. 14-25· Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα. Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Γ'· Αλ. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1Ο43, σ. 51-59 και Al. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their development under Cap o dis trias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

    2. "Μη άμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζησθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας, και να τα αποκαταστήσητε άξια τέκνα της Ελλάδος, και ωφέλιμα εις τον εαυτόν των και τους ομοίους των", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560, 18 Μαΐου 1865, σ. 663 και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ. A', σ. 32.

    3. Για τη Φιλόμουσο Εταιρεία, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1S1S, βλ. σ. 33 αυτής της εργασίας. Η Εταιρεία αυτή άρχισε να λειτουργεί πάλι το 1824, οπότε και ίδρυσε σχολ.είο για τα αγόρια (Εφημερίς Αθηνών, αρ. 1, 20 Αυγούστου 1824 και αρ. 21, 12 Νοεμβρίου 1824). Βλ. Αικ. Κουμαριανού (επιμ.) ό.π., τ. A', σ. 68 και σ. 98-99. Για την επανασύσταση της Εταιρείας βλ. και Απ. Δασκαλάκης, ό.π., τ Α', σ. 60, 96-100 και τ Γ', σ 2071.