Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 65-84 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/65.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πρώτες μέρες αισθητή, Έτσι, και τα τρία "ανώτερα" ιδιωτικά σχολεία που ιδρύονται, το 1831 αναλαμβάνουν να προετοιμάσουν τις πρώτες δασκάλες της χώρας.

Αδιάψευστη μαρτυρία ότι τα "ανώτερα" σχολεία θηλέων της εποχής αυτής δημιουργούνται για να ανταποκριθούν στις ανάγκες των κοριτσιών μιας ορισμένης τάξης αποτελεί το γεγονός ότι μαζί με την κυβέρνηση και όλα τα στρώματα που την ακολουθούν, μεταφέρεται αμέσως από το Ναύπλιο στην Αθήνα και το σχολείο της Volmerange. Την ίδια εποχή το σχολείο της Fr. Hill γνωρίζει ιδιαίτερη ακμή, όπως σημειώνεται σε σχετική έκδοση του σχολείου: "Της Κυβερνήσεως μεταβάσης εις Αθήνας πάσαι αι επίσημοι οικογένειαι της Ελλάδος μετέβησαν εις αυτάς και τούτο έδωκε νέαν ώθησιν προς επίδοσιν και αύξησιν του σχολείου· διότι οι γονείς εζήτησαν παρά της κυρίας Χιλλ κατάλληλον εκπαίδευσιν διά τας θυγατέρας των"1.

Νομοθετικές ρυθμίσεις τον 1834 και τον 1836

Μετά την άφιξη του Όθωνα ιδρύονται (1833) μέσης στάθμης σχολεία για τα αγόρια2 και υπογράφεται το διάταγμα που οργανώνει τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση.

——————————————

1. Εις μνήμην τον Aιδ. Ιωάννου Ε. Χίλλ, Ιδρυτού των σχολείων των κορασίων εν Αθήναις, Αθήναι 1882, σ. 24.

2. Με το διάταγμα της 21ης Νοεμβρίου 1833 ιδρύθηκε Γυμνάσιο στο Ναύπλιο, όπου ήταν ακόμα ή έδρα της κυβέρνησης. Το 1834 μεταφέρθηκε στην Αθήνα το "Κεντρικόν Σχολείον", που είχε ιδρύσει ο Καποδίστριας στην Αίγινα, και ονομάστηκε "Β' Γυμνάσιον της Ελλάδος" επειδή το Γυμνάσιο του Ναυπλίου είχε τον τίτλο του πρώτου. Με διάταγμα της 25ης Μαρτίου 1835 εξομοιώθηκε με το Γυμνάσιο του Ναυπλίου και εκείνο που λειτουργούσε ήδη από το 1833 στη Σύρο. Με το ίδιο διάταγμα, τέλος, η Αντιβασιλεία ίδρυσε δέκα Ελληνικά Σχολεία -εκτός από την Αθήνα, το Ναύπλιο και τη Σύρο, όπου λειτουργούσαν κιόλας- στις παρακάτω πόλεις: Τρίπολη, Σπάρτη, Καλαμάτα, Πάτρα, Μεσολόγγι, Άμφισσα, Λαμία, Χαλκίδα, Τήνο και

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/66.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η κίνηση για τη σύσταση και οργάνωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης πήρε συγκεκριμένη μορφή με το νομοθετικό διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "Περί δημοδιδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολείων", που στάθηκε βασικά και ο καταστατικός της χάρτης μέχρι το 1895. Το άρθρο 58 αναφέρεται στην αγωγή των κοριτσιών και ορίζει ότι "τα σχολεία των κορασίων, όπου τούτο είναι δυνατόν, πρέπει να ήναι χωριστά από τα των παιδίων, να προΐστανται δε αυτών διδασκάλισσαι."1. Για την εφαρμογή του άρθρου αυτού πρακτικά, απαιτούνται δασκάλες και χωριστά κτίρια για τα σχολεία θηλέων, προϋποθέσεις που αποτελούν δυσβάστακτο βάρος για τα οικονομικά των δήμων την εποχή αυτή.

Ο ιδρυτικός νόμος της Δημοτικής Εκπαίδευσης προβλέπει με το άρθρο 66 και την ίδρυση Διδασκαλείου με το σκοπό "να σχηματίζη ικανούς διδασκάλους και διδασκάλισσας"2. Ο νόμος δηλαδή ορίζει πως οι δάσκαλοι και οι δασκάλες θα έχουν την ίδια εκπαίδευση, πράγμα όμως που δεν πραγματοποιήθηκε για δυο κυρίως λόγους: η κοινωνία, αλλά και το επίσημο κράτος, είχε επιφυλάξεις για τη συνεκπαίδευση3 και, από την άλλη, δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να ιδρύσει ξεχωριστό διδασκαλείο θηλέων. Έτσι το Διδασκαλείο του κράτους, που ιδρύθηκε το 1834 στο Ναύπλιο και μεταφέρθηκε αργότερα στην Αθήνα, περιορίστηκε στην εκπαίδευση των δασκάλων.

Η ανάγκη να εκπαιδευθούν δασκάλες για τα σχολεία των 

——————————————

Ύδρα. Παρατηρούμε ότι πριν ακόμα δημοσιευθεί ο νόμος σχετικά με τη Μέση Εκπαίδευση, λειτουργούσαν ήδη στη χώρα τρία Γυμνάσια και δεκατρία Ελληνικά Σχολεία (Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις περιληπτική περί της εν Ελλάδι Μέσης Εκπαιδεύσεως από τον 1829 μέχρι τέλους τον 1855 μετά στατιστικών σημειώσεων και παρατηρήσεων, Αθήναι 1856, σ. 8 - 9)

1. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, συνταχθέν και εκδοθέν εγκρίσει του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Υπουργείου (1833-1898), τ. A', Αθήναι 1884, σ 13.

2. ό.π., σ. 15.

3 Βλ. σχετικά σ. 281 - 286 αυτής της εργασίας.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/67.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

κοριτσιών έγινε από νωρίς αισθητή, όπως είδαμε, Πριν δημοσιευθεί ο νόμος για την οργάνωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, η κυβέρνηση ορίζει 12 θέσεις υποτρόφων στο σχολείο της Volmerange στο Ναύπλιο. Οι υπότροφες, κόρες αγωνιστών της επανάστασης κατά προτίμηση, έπρεπε να προέρχονται από όλους τους νομούς της χώρας. To άρθρο Γ' του ίδιου διατάγματος καθορίζει ότι "Η επί των Εκκλησιαστικών κ.τ.λ. Γραμματεία έχει την υπερτάτην επιτήρησιν επί του σχολείου αυτού"1, Την ίδια χρονιά (1834) η κυβέρνηση αποφάσισε να στέλνει, μετά από πρόταση του J. Hill στο σχολείο του στην Αθήνα, 12 υπότροφες μαθήτριες από διάφορες ελληνικές επαρχίες2. Είδαμε ότι δασκάλες εκπαιδεύονταν και στο σχολείο του Hildner στην Ερμούπολη3. Έτσι η Στοιχειώδης Εκπαίδευση και η εκπαίδευση της δασκάλας είναι οι δύο πρώτες εκπαιδευτικές ανάγκες της Ελληνίδας που αναγνωρίζονται και κατοχυρώνονται νομοθετικά. Ο Χρ. Λέφας διατυπώνει την άποψη ότι το Διδασκαλείο που ίδρυσε το κράτος "περιωρίσθη αποκλειστικώς εις διδασκαλείον αρρένων", "επειδή απέφευγον να φοιτώσιν εις αυτό θήλεα"4. Από τα έγγραφα όμως της εποχής αυτής γίνεται φανερό ότι το διάταγμα με το οποίο η κυβέρνηση τοποθετεί υπότροφες μαθήτριες στο σχολείο της Volmerange έχει ημερομηνία 12/24 Ιανουαρίου 1834, προηγείται δηλαδή χρονικά ένα μήνα σχεδόν από τη δημοσίευση του νόμου που οργανώνει τη

——————————————

1. Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατύπωση), τ. A', 1833 - 1842, αρ. φύλλου 6, 4 Φεβρουαρίου 1834. Από τις πρώτες υπότροφες της κυβέρνησης είναι η κόρη του Αν. Μαυρομιχάλη Φωτεινή, του Απ. Καψάλη Ελένη, του Α. Γιαννίτση Μαρία και του Πετρόμπεη Παναγιωτίτσα. Τις κοπέλες αυτές πήρε κοντά της στη συνέχεια ή Δούκισσα της Πλακεντίας "προς πληρεστέραν ανάπτυξιν και εκμάθησιν της Γαλλικής γλώσσης και φιλολογίας" (Δ. Καμπούρογλου, Η Δούκισσα..., ό.π., σ. 203). Με το Β.Δ. της 22ας Ιανουαρίου (3 Φεβρουαρίου) 1834 συστήθηκαν και άλλες δύο θέσεις στο σχολείο της Volmerange για τις θυγατέρες του Καραϊσκάκη (Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατύπωση), τ. Α', 1833 - 1842, αρ. φύλλου 6, 4 Φεβρουαρίου 1834).

2. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 167 και Γκ. Μάουρερ, ό.π., σ 530 και 533.

3. Βλ. σ. 62 αυτής της εργασίας.

4. Χρ Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήναι 1942, σ 257.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/68.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Δημοτική Εκπαίδευση και το Διδασκαλείο (6/18 Φεβρουαρίου 1834). Το γεγονός αυτό νομίζουμε πως δείχνει ότι η κυβέρνηση είχε προαποφασίσει, λαμβάνοντας, οπωσδήποτε, υπόψη της τα ήθη που επικρατούσαν την εποχή αυτή, ότι στα κρατικό Διδασκαλείο θα φοιτούσαν μόνο αγόρια, Την άποψη αυτή τεκμηριώνει και η κατηγορηματική δήλωση του Γκ. Λ. Μάουρερ ότι πρότεινε την καθιέρωση υποτροφιών στο σχολείο της Hill "για την εκπαίδευση παιδαγωγών" επειδή, όπως αναφέρει, "στην απόφαση μου αυτή με οδήγησε το γεγονός ότι δεν είχα κανένα περιθώριο άλλης εκλογής", καθώς και η δήλωση του Ραγκαβή ότι είχε ετοιμάσει τον κανονισμό για τη λειτουργία ανώτερου σχολείου θηλέων, οπού θα φοιτούσαν και οι υποψήφιες δασκάλες1.

Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι τα πρώτα χρόνια εντελώς στοιχειώδης. Οι ενδιαφερόμενες έδιναν εξετάσεις σε ειδική επιτροπή στο δημόσιο Διδασκαλείο απ' όπου έπαιρναν πτυχίο δασκάλας A', Β', και Γ' βαθμού. Επειδή όμως την εποχή αυτή δεν υπήρχαν πολλές μορφωμένες κοπέλες, συχνά έπαιρναν πτυχίο δασκάλας μικρά κορίτσια, που δεν είχαν ξεπεράσει την παιδική ηλικία. Το γεγονός αυτό ανάγκασε το Υπουργείο να καθορίσει με το διάταγμα της 10/22 Ιουλίου 1835 ότι αποφασίστηκε "να διορισθή ο ελάχιστος όρος της απαιτουμένης ηλικίας διά το επάγγελμα των διδασκαλισσών εις 15 έτη"2.

Μετά τη Δημοτική Εκπαίδευση, στα 1836 οργανώνεται κ η Μέση Εκπαίδευση με το διάταγμα της 31ης Δεκεμβρίου (12 Ιανουαρίου) "περί του διοργανισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων"3. Η δομή της Μέσης Εκπαίδευσης ακολουθεί γερμανικό πρότυπο και οργανώνεται με βάση το βαυαρικό

——————————————

1. Βλ. Μάουρερ, ό.π., σ. 533 και σ 111 αυτής της εργασίας.

2. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 56.

3. Στ. Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσις ήτοι Συλλογή διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διάταγμα και εγκυκλίων... από του 1833-1884, τ. Α', Αθήναι 1884, σ. 225 - 250 κα Δημητριάδης, Συλλογή των περί Μέσης Εκπαιδεύσεως ιδία ισχυόντων

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/69.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκπαιδευτικό σύστημα, δηλαδή η Μέση Εκπαίδευση διαιρέθηκε σε δύο κύκλους: έναν κατώτερο με τρία χρόνια φοίτησης, το Ελληνικό Σχολείο, και έναν ανώτερο με τέσσερα χρόνια φοίτησης, το Γυμνάσιο.

Το Ελληνικό Σχολείο, σύμφωνα με τον ιδρυτικό αυτό νόμο, προετοιμάζει τους μαθητές για το Γυμνάσιο, αλλά, παράλληλα, πρέπει να αποτελεί και ένα αυθύπαρκτο σχολείο, κατάλληλο για τους μαθητές εκείνους που δεν θα συνέχιζαν σπουδές στο Γυμνάσιο. Ο δεύτερος αυτός σκοπός έμεινε "γράμμα" του νόμου, γιατί, στην πράξη, το Ελληνικό Σχολείο αποτελούσε απλά προπαρασκευαστικό στάδιο για το Γυμνάσιο. Σκοπός του Γυμνασίου είναι κυρίως η προετοιμασία των μαθητών για το Πανεπιστήμιο.

Τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια προορίζονται από το νόμο αποκλειστικά και μόνο για αγόρια. Στα σχετικά άρθρα δεν γίνεται καμιά αναφορά, ούτε καν πρόβλεψη, για μαθήτριες. Μόνο "μαθηταί" αναφέρονται. Δικαιολογείται τούτο αν λάβουμε υπόψη μας ότι την εποχή αυτή και ο δρόμος που οδηγούσε στο Πανεπιστήμιο και η δυνατότητα για την άσκηση οποιουδήποτε επαγγέλματος ήταν κλειστοί για τη γυναίκα. Έτσι περιορίστηκε από την αρχή και ο δρόμος για τη Μέση Εκπαίδευση που, όπως είδαμε, κύριο σκοπό είχε την προετοιμασία των μαθητών για τις κατευθύνσεις αυτές.

Η γυναικεία εκπαίδευση δεν σταμάτησε, αλλά συνέχισε τη διαφορετική, "ειδική", κατεύθυνση που είχε πάρει από το 1831. "Ανώτερα σχολεία κορασίων" ονομάζονται τα σχολεία Μέσης Παιδείας των κοριτσιών και έχουν ως σκοπό: α) τη μόρφωση της οικοδέσποινας και β) την εκπαίδευση της δασκάλας. Τις εκπαιδευτικές ανάγκες της μερίδας εκείνης των κοριτσιών που ζητούσαν μια ανώτερη μόρφωση κάλυψαν, από τα πρώτα χρόνια, τα σχολεία που ίδρυσαν ξένοι, ιεραπόστολοι κυρίως, και στη συνέχεια τα άλλα ιδιωτικά σχολεία.

——————————————

νόμων, Β. Διαταγμάτων, εγκυκλίων διαταγών κ.λπ. από τον 1833 - 1899 έτους, Αθήναι 1899, σ. 1 - 30.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/70.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η νομοθετική ρύθμιση του 1836 δείχνει καθαρά ότι η κυβέρνηση θεωρεί τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών ιδιωτική υπόθεση, με αποτέλεσμα να μείνει η ανώτερη εκπαίδευση των Ελληνίδων, για έναν αιώνα περίπου, στην ιδιωτική πρωτοβουλία.

Σύμφωνα με το "Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος", που ψηφίστηκε από την Γ' Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας την 1η Μαΐου 1827, κατοχυρώνεται, για πρώτη φορά, το δικαίωμα των Ελλήνων να ιδρύουν σχολεία -"καταστήματα παιδείας"- και παρέχεται σ' αυτούς η δυνατότητα να "εκλέγωσι διδασκάλους διά την εκπαίδευσίν των"1.

Με το "Ηγεμονικόν Σύνταγμα της Ελλάδος", της 15ης Μαρτίου 1832, παρέχεται επίσης η δυνατότητα στους Έλληνες να ιδρύουν ιδιωτικά σχολεία και "να φροντίζωσι περί της ιδίας αυτών και των ιδίων τέκνων ευπορίας και εκπαιδεύσεως"2.

Βέβαια τα μέτρα αυτά -δυνατότητα ίδρυσης ιδιωτικών σχολείων, δυνατότητα εκλογής δασκάλων- μπορούν να χαρακτηριστούν ως "φιλελεύθερα"3, μα, ταυτόχρονα, και ως "επικίνδυνα" για μια αδιαμόρφωτη κοινωνία, γιατί τα αγαθά της παιδείας τα μοιράζονται οι κοινωνικές τάξεις που έχουν τη δυνατότητα να τα αποκτήσουν.

Στο άρθρο 115 του διατάγματος της 31ης Δεκεμβρίου 1836 καθορίζονται τα σχετικά με την ίδρυση και τη λειτουργία των ιδιωτικών σχολείων: "Όπου η Κυβέρνησις δεν εσύστησεν ελληνικόν σχολείον, δύνανται δήμοι ή ίδιώται να συστήσωσι τοιούτον ή και τάξεις τινάς γυμνασίου εξ ιδίων αναλωμάτων. Αλλ' ο οργανισμός αυτών χρεωστεί να ήναι κατά πάντα ομοιόμορφος με τον των ελληνικών σχολείων του κράτους και των αντιστοιχουσών τάξεων του

——————————————

1. Αλ. Δημαράς (επιμ), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε. (Τεκμήρια Ιστορίας). Παράρτημα Α' Τα Ελληνικά Συντάγματα και η Εκπαίδευσις "Ερμής", Αθήνα 1974, τ. Β', σ. 304 - 305.

2. ό.π.

3. Αλ. Δημαράς, ό.π., τ. A', σ. κζ'.

4. Αν. Τζανίμης, "Tα Ελληνικά Συντάγματα και η εκπαίδευση", Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, έτ. Ζ', αρ. 28, 1976, σ. 353.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/71.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυμνασίου, τόσον ως προς τον αριθμόν, όσον και τας απαιτουμένας απ' αυτών ιδιότητας και προς την διάταξιν των μαθημάτων και των διδακτικών βιβλίων"1. Η εξέλιξη της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών στη χώρα μας φανερώνει ότι ούτε "ομοιόμορφος" με τα σχολεία που καθορίζει το διάταγμα αυτό ήταν, ούτε ακολούθησε τα άρθρα ως "προς την διάταξιν των μαθημάτων και των διδακτικών βιβλίων", αν και λογικά οι διατάξεις αυτές θα έπρεπε να αποτελούν την κατευθυντήρια γραμμή της, αφού ο νομοθέτης δεν προέβλεψε άλλες διατάξεις για τη λειτουργία των σχολείων θηλέων. Δύο πράγματα δηλαδή μπορεί να συμβαίνουν εδώ. Είτε ο νομοθέτης θεώρησε αυτονόητο ότι τα μέσα σχολεία των κοριτσιών θα έπρεπε να οργανωθούν σύμφωνα με τις διατάξεις που αναφέρονταν στη Μέση Παιδεία των αγοριών -αν και στις διατάξεις αυτές δεν γίνεται καμιά απολύτως αναφορά σε μαθήτριες και τα κατοπινά γεγονότα αναιρούν μια τέτοια υπόθεση- ή, το πιο πιθανό, θεώρησε πως δεν ήταν θέμα "του παρόντος καιρού" η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών και γι' αυτό ανέβαλε για ευθετότερο χρόνο την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος, Στην πραγματικότητα, η πολιτεία άφησε τους ιδιώτες να αποφασίσουν και να "διαμορφώσουν" τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Η κυβέρνηση είχε από νωρίς δείγματα για το ενδιαφέρον των γονιών για μια ανώτερη μόρφωση των κοριτσιών τους. Το Ελληνικό Σχολείο της Ερμούπολης, η φοίτηση μαθητριών σε λίγα έστω Ελληνικά Σχολεία αγοριών, τα σχολεία της Volmerange, του Hill και του Hildner, έδειχναν καθαρά μια τάση της κοινωνίας προς αυτή την κατεύθυνση, Η πληροφορία, βέβαια, του Ραγκαβή ότι είχε ετοιμάσει τα σχέδια για τη λειτουργία "ανωτέρου σχολείου κορασίων"2 φανερώνει πως υπήρχε και σχετική πολιτική βούληση η οποία, όμως, δεν έγινε πράξη. Βέβαια δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι για τους περισσότερους γονείς ακόμα κι αν δεν θεωρούνταν άχρηστη και βλαβερή η ανώτερη

——————————————

1. Στ. Παρίσης, ό.π., τ. Α', σ. 248.

2. Βλ. σ. 111 αυτής της εργασίας.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/72.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόρφωση των κοριτσιών, ήταν, όμως, μια περιττή "πολυτέλεια". Τη στάση αυτή της πολιτείας και της κοινωνίας γενικότερα δικαιολογεί και το γεγονός ότι την εποχή αυτή, στα μέσα δηλαδή του 19ου αιώνα, δημόσια σχολεία Μέσης Παιδείας για τα κορίτσια μόλις αρχίζουν να δημιουργούνται στην Αμερική και στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες1.

Τα "ανώτερα σχολεία κορασίων"

Σαφή εικόνα της εκπαίδευσης των κοριτσιών, όπως είναι διαμορφωμένη τη σχολική χρονιά 1836 - 1837, μας δίνει μια αδημοσίευτη έκθεση του Ι. Κοκκώνη (με ημερομηνία 3 Φεβρουαρίου 1837) που ήταν τη χρονιά αυτή Διευθυντής του Διδασκαλείου και γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων σε όλη την Ελλάδα2. Από τον πίνακα που υπάρχει μαζί με την έκθεση αυτή3 διαχωρίσαμε

——————————————

1. Ενδιαφέρον παρουσιάζει οπωσδήποτε μια συγκριτική έρευνα στο θέμα αυτό για να φανούν οι συγκεκριμένες επιδράσεις από άλλες χώρες και κυρίως από τη Γαλλία και τη Γερμανία. Σε μια πρώτη αντιμετώπιση τα πράγματα δείχνουν πως η χώρα μας δεν υστερεί στον τομέα αυτό. Σε ορισμένα μάλιστα θέματα παίρνει την πρωτοπορία από άλλες, πιο μεγάλες χώρες. Οι Ελληνίδες, για παράδειγμα, εξασφαλίζουν το δικαίωμα να εγγραφούν ως τακτικές φοιτήτριες στο Πανεπιστήμιο πιο νωρίς από τις Γερμανίδες.

2. Σύμφωνα με το άρθρο 70 του ιδρυτικού νόμου της Δημοτικής Εκπαίδευσης (6/18 Φεβρουαρίου 1834): "Ο Διευθυντής του Διδασκαλείου είναι ενταυτώ και γενικός επιθεωρητής όλων των εν Ελλάδι δημοτικών σχολείων (Γ. Βενθύλος, όπ., τ. A', σ. 15). Στη θέση αυτή ο Κοκκώνης διαδέχτηκε τον Ch. Korck το 1836, και θα μείνει ως το 1852, οπότε απολύθηκε και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Γ. Χρυσοβέργης (Μ. Αμαριώτου, ό.π., σ. 43 Xρ. Λέφας, ό.π., σ. 215).

3. I. Κοκκώνης, "Περί της Δημοτικής εκπαιδεύσεως" [έκθεση] "Προς την επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Β. Γραμματείαν της Επικρατείας", αρ. πρωτ. 633/3 Φεβρουαρίου 1837, ΓΑΚ, Γενικό Αρχείο 11L, φ. 9. Τα στοιχεία που μας δίνει για τη Στοιχειώδη και τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σημαντικά, γιατί φωτίζουν μια εποχή για την οποία ελάχιστα είναι γνωστά.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/73.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόνο τα σχολεία των κοριτσιών, τα αλληλοδιδακτικά και τα "ανώτερα".

Κέντρα της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών στα νησιά συνεχίζουν να είναι η Ερμούπολη και η Αίγινα, ενώ προστίθεται τώρα και η Τήνος. Από τον Πίνακα 2 έγινε φανερό ότι το ποσοστό των μαθητριών ήταν ήδη από το 1829 στην Τήνο πολύ υψηλό (59 μαθήτριες), γεγονός που επέβαλε την ίδρυση ξεχωριστού σχολείου θηλέων. Στην ηπειρωτική Ελλάδα στα τρία κέντρα που υπήρχαν από την προηγουμένη περίοδο (Αθήνα, Άργος, Ναύπλιο) προστέθηκε και η Πάτρα, σημαντικό λιμάνι της Πελοποννήσου και κέντρο εξαγωγικού εμπορίου της σταφίδας κυρίως, και ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της χώρας στο 19ο αιώνα1.

Αντίθετα με τα κέντρα των σχολείων της Δημοτικής Εκπαίδευσης που αυξάνονται αισθητά, τα κέντρα όπου υπάρχουν "ανώτερα σχολεία κορασίων" λιγοστεύουν, γιατί, από τρία που ήταν στην προηγούμενη περίοδο (Αθήνα, Ερμούπολη, Ναύπλιο), τώρα μένουν μόνο τα δύο πρώτα, αφού το σχολείο του Ναυπλίου μεταφέρθηκε, όπως είδαμε, στην Αθήνα. Έτσι στην Αθήνα υπάρχουν τα σχολεία Hill και Volmerange, όπου η κυβέρνηση έχει υπότροφες μαθήτριες με σκοπό να προετοιμαστούν για δασκάλες, και στην Ερμούπολη λειτουργούν: α) το σχολείο του Hildner που εκπαιδεύει και αυτό δασκάλες αλλά η κυβέρνηση δεν στέλνει υπότροφες, και β) το Ελληνικό Σχολείο του δήμου.

Σχετικά με τον αριθμό των σχολείων και των μαθητριών τώρα, παρατηρούμε ότι τα Δημοτικά Σχολεία θηλέων είναι δέκα και ο αριθμός των μαθητριών περίπου 800 - 1.000, γιατί οι αριθμοί που αναφέρονται στα σχολεία Hill και Hildner περιλαμβάνουν και τους μαθητές. Από τον γενικό πίνακα και την έκθεση του Κοκκώνη φαίνεται ότι το σύνολο των Δημοτικών Σχολείων τη χρονιά 1836 - 37 είναι 113 και ο συνολικός αριθμός μαθητών

——————————————

1. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή..., σ. 176 - 177.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/74.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

10.770 1. Το ποσοστό των σχολείων θηλέων, επομένως, αποτελεί το 1/11 του συνολικού αριθμού των σχολείων. Δεν πρέπει να παραγνωρίσουμε, επίσης, το γεγονός ότι οι αριθμοί αυτοί μας δίνουν ένα μέρος από τα πραγματικά ποσοστά, γιατί αναφέρονται μόνο στα ξεχωριστά σχολεία θηλέων, Όπως παρατηρήσαμε στην προηγούμενη περίοδο (Πίνακας 1), έτσι και τώρα ένας σημαντικός αριθμός μαθητριών φοιτά στα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών, χωρίς να υπάρχουν στοιχεία για τις αναλογίες μαθητών και μαθητριών στα σχολεία αυτά. Τη συμφοίτηση μαθητών και μαθητριών σε πολλά Δημοτικά Σχολεία της χώρας επισημαίνει ο Κοκκώνης στην έκθεσή του: "Εις τας νήσους", γράφει, "ως επί το πολύ ευρίσκονται και κοράσια συμφοιτώντα μετά των αρρένων. Η τοιαύτη δε συμφοίτησις μόλις γίνεται είς τινας πρωτεύουσας των άλλων επαρχιών"2.

Την εποχή αυτή και τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών δεν καλύπτουν τις ανάγκες της χώρας· πολλοί δήμοι δεν έχουν σχολείο, και δυο ολόκληρες επαρχίες μάλιστα, της Ακαρνανίας και της Τριχωνίας, "ολοσχερώς στερούνται τακτικών δημοτικών σχολείων"3.

Ο Πίνακας 3 μας δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με το επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Στην έκθεση του Κοκκώνη τα "ανώτερα σχολεία των κορασίων" συμπεριλαμβάνονται στον ίδιο πίνακα με τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Ο μόνος διαχωρισμός είναι ότι τα "ανώτερα" σχολεία

——————————————

1. Ι. Κοκκώνης, "περί της Δημοτικής...", ό.π., 1837 [σ. 2].

2. ό.π.

3. ό.π. [σ. 5]. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δήμοι για την ίδρυση και τη συντήρηση των σχολείων είναι και πολλές και μεγάλες. Τα μέτρα που προτείνει ο Κοκκώνης, ως επιθεωρητής, για την αντιμετώπιση των δυσκολιών είναι: ετήσιες εισφορές και έρανοι των δημοτών, συνένωση πολλών μικρών και φτωχών δήμων για την ίδρυση κοινού σχολείου και πληρωμή των δασκάλων με διάφορα προϊόντα της περιοχής: "να μισθοδωτώσι τους δασκάλους εις χρήματα και εις φάκναν", Ι. Κοκκώνης, ό.π. [σ. 10].

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/75.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Αριθμός σχολείων θηλέων και μαθητριών τη σχολική χρονιά 1836-1837 

Πόλη Αριθμός μαθητριών Ονοματεπώνυμο δασκάλας Είδος σχολείου και "υπό τίνος   διατηρείται"

Α. Αλληλοδιδακτικά Σχολεία

Ναύπλιο 146

Ελ Πιτταδάκη

Τακτικό* Δημ. Σχολ.· συντηρείται

 από την κυβέρνηση.

" 25

Ελ. Δανέζη

Κοινών** γραμμάτων (ιδιωτ.)

Άργος 65

Π. Φανδρίδη

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Πάτρα 45

-;

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Αίγινα 60

Φ. Λάμπρου

Κοινών γραμμάτων "

" io

Στ. Γαλανού

" " "

Αθήνα (450)***

Hill

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Τήνος 95

B. Ιωάννου

Τακτικό Δημ Σχ. (Ναός Ευαγγελίστριας)

 

Ερμούπολη 1 23

Α. Ελευθερίου

" " (δήμος)

" (350)***

Hildner

" " (ιδιωτικό)

Β. "Ανώτερα" Σχολεία

Αθήνα 16

Volmerange

Ιδιωτικό. "Η Κυβέρνησις έχει

 14 υποτρόφους"

" 18

Hill

Ιδιωτικό. "Η Κυβέρνησις έχει

 11 υποτρόφους"

Ερμούπολη ;

Hildner

Ιδιωτικό

* Τακτικά Δημοτικά Σχολεία χαρακτηρίζονται όσα λειτουργούν σύμφωνα με το νόμο του 1834.

** Κοινά Δημοτικά Σχολεία ονομάζονται όσα λειτουργούν με το παλιότερο σύστημα.

*** Συνολικός αριθμός μαθητών και μαθητριών νηπιακών και αλληλοδιδακτικών σχολειών.

——————————————

Hill και Volmerange τοποθετούνται στο τέλος του πίνακα, αλλά συμπεριλαμβάνονται στην αρίθμηση των Δημοτικών Σχολείων με α/α 110 και 111. Το ανώτερο σχολείο του Hildner έχει α/α 86 και δεν διαχωρίζεται από τον γενικό κατάλογο των Δημοτικών

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/76.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Σχολείων· η μόνη διάκριση είναι η ένδειξη: "ανωτ. κορ." που υπάρχει για το τμήμα αυτό του σχολείου του Hildner.

Φαίνεται πως τα πρώτα χρόνια τα ιεραποστολικά σχολεία λειτουργούσαν με εγκύκλιες διαταγές της "Γραμματείας επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως" και με προγράμματα και εσωτερικούς κανονισμούς που ετοίμαζαν τα σχολεία. Η ύλη ήταν ανάλογη με την ποσότητα ή την ποιότητα των γνώσεων των μαθητών. Συστηματικοί εσωτερικοί κανονισμοί των πρώτων αυτών σχολείων φαίνεται ότι δεν υπήρχαν1. Το επίπεδο των σπουδών στα σχολεία αυτά μας το δίνει καθαρά μια πρόταση από έκθεση του Κοκκώνη όπου αναφέρει τα μαθήματα που διδάσκονταν στα σχολεία των κοριτσιών. Μετά την παράθεση του προγράμματος των μαθημάτων στα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών γράφει: "Εις δε τα Τακτικά Σχολεία των κορασίων παραδίδονται και χειροτεχνήματα. Υπάρχουσι δε τοιαύτα σχολεία 17 μεταξύ των οποίων λογίζονται και τα παιδοτροφεία της κ. Βολμεράνσ και του κ. Χιλλ όπου παραδίδονται και Γαλλικής μαθήματα, καθώς και εις το της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας σχολείον των κορασίων"2. Φαίνεται λοιπόν πως στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών διδάσκονταν, εκτός από τα μαθήματα, που ο νόμος όριζε για τα σχολεία των αγοριών, και τα χειροτεχνήματα, ενώ στα "ανώτερα" σχολεία το μόνο επιπλέον μάθημα ήταν τα Γαλλικά.

Το σχολείο Hill έχει 18 μαθήτριες και της Volmerange 16. Επομένως μπορούμε να υποθέσουμε -αν δεχτούμε ότι ο ίδιος περίπου αριθμός μαθητριών φοιτούσε και στο σχολείο του Hlddner- ότι το σύνολο των μαθητριών που φοιτούν στα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών είναι, κατά προσέγγιση, 50 σε ολόκληρη τη χώρα. Ο αριθμός αυτός είναι πολύ μικρός, όχι σε αναλογία με τον αριθμό των μαθητών της Μέσης Εκπαίδευσης, αλλά ακόμα και σε

——————————————

1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 250.

2. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης καταστάσεως της Δημοτικής επαιδεύσεως" [έκθεση ανέκδοτη], αρ. πρωτ. 2335/6 Μαρτίου 1839, ΓΑΚ, Οθωνικό Αρχείο 11L, φ. 9 [σ. 2].

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/77.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σύγκριση με τον αριθμό των μαθητών που έχουν τα σχολεία Hill και Hildner στα Δημοτικά Σχολεία. Στο σχολείο Hill φοιτούν 450 μαθήτριες και μαθητές και στο σχολείο Hildner 350. Από την επιλογή αυτή γίνεται φανερό ότι τα "πολλά γράμματα" δεν θεωρούνται την εποχή αυτή απαραίτητα για τις κοπέλες. Βέβαια πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ένας μεγάλος αριθμός κοριτσιών διδάσκονται με "οικοδιδασκάλους" ή φοιτούν σε ξένα σχολεία. Τα ποσοστά και οι αναλογίες που αναφέραμε παραπάνω κατεβαίνουν ακόμα, πιο πολύ, αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι αριθμοί των μαθητριών στα "ανώτερα" σχολεία Hill και Volmerange καλύπτονται, στο μεγαλύτερο μέρος, από τις υπότροφες της κυβέρνησης που προετοιμάζονταν για δασκάλες. Από τις 18 μαθήτριες του σχολείου Hill οι 11 είναι υπότροφες της κυβέρνησης και από τις 16 του σχολείου Volmerange οι 14. Οι περισσότερες μαθήτριες, επομένως, των πρώτων "ανώτερων" σχολείων προορίζονται για το επάγγελμα της δασκάλας.

Την εποχή αυτή λειτουργούν Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια αγοριών, αλλά φαίνεται πως δεν υπάρχει καμιά αντιστοιχία με τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών. Μόνη εξαίρεση το Ελληνικό Σχολείο της Ερμούπολης που συνεχίζει να λειτουργεί με έξοδα του δήμου.

Το 1835 αναφέρεται "διδάσκαλος του ανωτέρου σχολείου" στην Ερμούπολη η Ελένη Νικολοπούλου1. Το σχολείο αυτό δεν υπάρχει στην κατάσταση των "ανωτέρων" σχολείων του Κοκκώνη, αλλά είναι χαρακτηριστικό ότι δεν αναφέρεται ούτε στον κατάλογο των Ελληνικών Σχολείων του Υπουργείου2. Το 1838 στις τάξεις "της Ελληνικής" φοιτούν μόνο 10 μαθήτριες, ενώ τα προηγούμενα χρόνια έφταναν τις 40. Η εφημερίδα Ερμής, που εκδίδεται

——————————————

1. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, ό.π., τ. Ε', σ. 531.

2. ΓΑΚ, ό.π., φ. 5· έγγραφο του Γραμματέα "επί των Εκκλησιαστικών..." Γ. Γλαράκη σχετικά με τη μισθοδοσία των καθηγητών και ελληνοδιδασκάλων όλης της χώρας. Το έγγραφο δεν έχει ημερομηνία, μόνο ένδειξη .. 183. . αλλά ξέρουμε ότι ο Γλαράκης ήταν Γραμματέας από το 1837 ως το 1839.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/78.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

την εποχή αυτή στην Ερμούπολη, σχολιάζοντας το γεγονός, θεωρεί ως πιθανότερη αιτία της μείωσης του αριθμού των μαθητριών το ότι οι γονείς και οι μαθήτριες προτιμούσαν τα ξένα σχολεία1 που λειτουργούσαν στην πόλη2. Το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης ανασυγκροτήθηκε το 1839 και συνέχισε τη λειτουργία του. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής διδάσκονται σ' αυτό "όλα τα εις τα Ελληνικά Σχολεία των αρρένων διδασκόμενα μαθήματα"3.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, στα 1834 ιδρύθηκε στο Ναύπλιο το Διδασκαλείο του κράτους όπου φοιτούσαν μόνον αγόρια. Οι υποψήφιες δασκάλες, υπότροφες της κυβέρνησης ή όχι, φοιτούσαν στα ανώτερα σχολεία των κοριτσιών. Πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι αν και τα σχολεία αυτά έχουν τον ίδιο σκοπό, να προετοιμάζουν δηλαδή δασκάλες, όμως φαίνεται πως δεν έχουν, την εποχή αυτή, καμιά αντιστοιχία με το Διδασκαλείο όπου, σύμφωνα με τις εκθέσεις του Κοκκώνη, διδάσκονται πολλά σχετικά μαθήματα και όπου υπάρχει από την αρχή προσαρτημένο πρότυπο Δημοτικό Σχολείο για την άσκηση των δασκάλων4. Πρέπει να σημειωθεί, επίσης, ότι η "υποδομή" ενός υποψήφιου "δασκάλου" και μιας μελλοντικής δασκάλας δεν ήταν η ίδια: οι μαθήτριες των "ανώτερων" σχολείων τελείωναν μόνο το Δημοτικό Σχολείο, ενώ για να γραφτεί ένας μαθητής στο Διδασκαλείο έπρεπε να έχει ενδεικτικό προαγωγής από τη Β' τάξη του Ελληνικού Σχολείου5.

Καταλήγουμε επομένως στο συμπέρασμα ότι τα "ανώτερα

——————————————

1. Πρόκειται για τα σχολεία μοναχικών ταγμάτων όπου φοιτούσαν κοπέλες δυτικών οικογενειών κυρίως.

2. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, ό.π., τ. Ε', σ. 531.

3. Ιω. Βαλέτας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν του εν Ερμουπόλει ανωτέρου σχολείου των κορασίων την 20 Ιουλίου 1841, Ερμούπολις 1841, σ. 2.

4. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης ...", ό.π. [σ. 3],

5. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 215.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/79.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία κορασίων" είναι μια βαθμίδα πιο πάνω από το Δημοτικό Σχολείο που δεν έχει σχέση όμως ούτε με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, ούτε με το Διδασκαλείο. Αποτελεί ένα θεσμό δηλαδή αμέσως μετά τη Δημοτική Εκπαίδευση και πολύ κοντά σ' αυτή. Φαίνεται, επομένως, πως ποιοτικά τα σχολεία αυτά προσφέρουν λίγα παραπάνω από τα αλληλοδιδακτικά σχολεία της εποχής.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία

Αυτή ήταν η κατάσταση της γυναικείας εκπαίδευσης στα 1836, χρονιά που ιδρύθηκε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία που θα πρωταγωνιστήσει στον τομέα αυτόν ολόκληρο το 19ο αιώνα. Εισηγητής για την ίδρυση της Εταιρείας ο Ι. Κοκκώνης, που έδωσε έτσι την αφορμή να δημιουργηθεί μια σημαντική κίνηση γύρω από την Ελληνίδα και μάλιστα με κατεύθυνση επαγγελματική, τη δασκαλοσύνη.

Ο Κοκκώνης, ως Διευθυντής του πρώτου Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων, διαπίστωσε ότι δεν υπήρχαν αρκετά σχολεία για τα κορίτσια· "τοσαύτα σχολεία είναι όλιγώτατα εις την Ελλάδα" γράφει, και κύριες αιτίες ήταν "η σημερινή κατάστασις των Δήμων και η έλλειψις διδασκαλισσών"1. Για το λόγο αυτό πίστευε ότι "Σχολείον πρότυπον εις μόρφωσιν διδασκαλισσών είναι αναγκαιότατον να συστηθή εις την πρωτεύουσαν, καθώς περί τούτου διατάττει ο νόμος προνοούμενος την εκπαίδευσιν και του γυναικείου γένους"2.

Ο Κοκκώνης με τη συμπαράσταση του Γεώργιου Γεννάδιου, του μεγάλου δασκάλου του γένους, και του Μισαήλ Αποστολίδη, Μητροπολίτη αργότερα των Αθηνών, κατόρθωσε να δημιουργήσει τις βάσεις του μεγάλου αυτού έργου και να συγκαλέσει τον

——————————————

1. Ι. Κοκκώνης, "Περί της Δημοτικής..., 1837 [σ. 2]

2. ό.π. [σ. 7].

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/80.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ιούλιο του 1836 σε πρώτη συνεδρίαση 73 διακεκριμένους Έλληνες που ίδρυσαν τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία1.

Στο άρθρο 2 του "Διοργανισμού της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας"2 καθορίζεται με σαφήνεια ότι: "Σκοπός της Εταιρίας ταύτης είναι η πρόοδος των δημοτικών σχολείων και η στοιχειώδης εκπαίδευσις του λαού"3. Φαίνεται, επομένως, πως η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ήταν ένας οργανισμός με πολύ πλατιές βάσεις που είχε αρχικό σκοπό να ενδιαφερθεί ενεργά για καθετί που αφορούσε την εκπαίδευση: δασκάλους, μαθητές, βιβλία, μεθόδους διδασκαλίας κ.ά. To ότι όμως η Εταιρεία αρχίζει τη δημόσια δράση και εμφάνισή της με την ίδρυση ενός σχολείου κοριτσιών, που γίνεται αργότερα και η ειδική της αποστολή, αυτό είναι έργο και επίδραση του Κοκκώνη, που ήταν και ο πρώτος της Γραμματέας. Ο Κοκκώνης σύστησε να ιδρύσουν ένα σχολείο κοριτσιών, "ώστε να φανεί αμέσως το έργο της Εταιρείας και να κερδίσει έτσι σε υπόληψη και σε συνδρομητές και πόρους"4. Πράγματι ο Κοκκώνης δεν απατήθηκε στις προβλέψεις του αυτές. Ενώ όταν ιδρύθηκε η Εταιρεία είχε περίπου 150 μέλη, ιδρύοντας το Διδασκαλείο και στέλνοντας σιγά σιγά δασκάλες και στην αλύτρωτη Ελλάδα, αύξησε τους πόρους της μέσα και έξω από το ελληνικό κράτος και εξελίχθηκε με τον καιρό σε σπουδαίο εκπαιδευτικό οργανισμό.

Σύμφωνα με άλλη άποψη, ο Κοκκώνης "μετέτρεψε τον σκοπόν

——————————————

1. Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρείας συγκροτήθηκε με πρόεδρο τον Γ. Κουντουριώτη, αντιπρόεδρο τον Γ. Γεννάδιο, γραμματέα τον Ι. Κοκκώνη και συμβούλους τούς: Ι. Βούρο, Α. Πολυζωΐδη, Α. Ραγκαβή, Μ. Αποστολίδη, Γ. Αινιάνα, Κ. Σχινά, Σ. Δάρα, Γ. Καραμάνο και Ν. Κωστή (Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936), Η ίδρυσίς της, η Ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 9).

2. Η λέξη "Εταιρία" διατηρεί τη γραφή των εκδόσεων της εποχής αυτής.

3. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 54, 7 Οκτωβρίου 1836. Διάταγμα της 28ης Αυγούστου (9 Σεπτεμβρίου) 1836.

4. Μ. Αμαριώτου, ό.π , σ. 36.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/81.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τούτον εις τον της προστασίας της των θηλέων ανωτέρας παιδεύσεως από πνεύματος αντιπράξεως προς το παρθεναγωγείον Χίλλ, ως διευθυνόμενον υπό προτεστάντου Αμερικανού"1. Την άποψη αυτή υποστηρίζει ο Αλέξανδρος Ραγκαβής, από τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας, που γράφει ότι "Ο Κοκκώνης... υπέβλεπεν υπόπτως το πνεύμα προσηλυτισμού των οπαδών αλλοτρίων εκκλησιών ιδίως εδυσπίστη προς το των διαμαρτυρομένων ιεραποστόλων"2.

Ο Κοκκώνης φαίνεται να αντιμετωπίζει κάπως διαφορετικά το θέμα, όταν αναφέρεται στις δραστηριότητες της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: "Αύτη", γράφει, "έχουσα μόνον σκοπόν το να βοηθή εις την διάδοσιν της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως μεταξύ του λαού, απεδέχθη προς τοις άλλοις και έργον επωφελέστατον προς το παρόν και αναγκαιότατον το να μορφώση ιδίως διδασκαλίσσας προς εκπαίδευσιν των κορασίων"3. Την ίδρυση του Παρθεναγωγείου δηλαδή ο Κοκκώνης δεν την θεωρεί "παρέκκλιση" από τον κύριο σκοπό της Εταιρείας, αλλά μια ακόμη δραστηριότητα, κοντά στις άλλες, που εξυπηρετεί το γενικό σκοπό για τη διάδοση της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Είχε παρατηρήσει ο Κοκκώνης ότι οι πόροι του κράτους με δυσκολία επαρκούσαν στις πρώτες και απόλυτα επείγουσες ανάγκες. Έτσι ήταν μάλλον αδύνατη, για εκείνη την εποχή, η ίδρυση κρατικού Διδασκαλείου θηλέων για να εκπαιδεύονται οι δασκάλες. Αντίθετη φαίνεται πως είναι η γνώμη του Ραγκαβή στο θέμα αυτό: Στη συνεδρίαση της Εταιρείας που ο Κοκκώνης πρότεινε την ίδρυση Παρθεναγωγείου, ο Ραγκαβής αντιτάχτηκε στην πρόταση αυτή· "εγερθείς το επολέμησα διά μακράς αγορεύσεως", γράφει, φέρνοντας ως επιχειρήματα:

——————————————

1. Π. Καρολίδης, Σύγχρονος Ιστορία των Ελλήνων και των λοιπών λαών της Ανατολής από 1821 μέχρι 1921, τ. Β', Αθήναι 1922, σ 38, υποσ. 1.

2. Αλ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', σ. 25.

3. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης καταστάσεως της δημοτικής εκπαιδεύσεως" (έκθεση ανέκδοτη), αρ. πρωτ. 2335/6 Μαρτίου 1839 [σ. 7], ΓΑΚ, ό.π., φ. 9.

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/82.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

α) ότι με την ίδρυση του Παρθεναγωγείου η Εταιρεία θα άλλαζε εντελώς σκοπό και β) το ότι η κυβέρνηση σχεδίαζε την ίδρυση ενός τέτοιου σχολείου και ο ίδιος ο Ραγκαβής είχε συντάξει τον κανονισμό του1. Η αλήθεια βέβαια είναι, όπως ομολογεί ο Ραγκαβής, ότι μετά την ίδρυση του Παρθεναγωγείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας η πολιτεία "εθεώρησεν εαυτήν απηλλαγμένην της φροντίδος ταύτης και ουδέποτε πλέον ενέκυψεν εις αυτήν"2, αλλά οπωσδήποτε για τη στάση αυτή της πολιτείας δεν μπορούμε να πούμε ότι ευθύνεται η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

Η "παρεκτροπή" της Εταιρείας από τον αρχικό της σκοπό "έφερε διαίρεσιν μεταξύ των μελών της Εταιρίας και επικρατησάντων των υπέρ ιδρύσεως ανωτάτου παρθεναγωγείου συνηγορούντων απεχώρησαν αυτής οι θιασώται της δημοτικής παιδεύσεως και η Εταιρία περιωρίσθη έκτοτε απλώς εις το έργον της ιδρύσεως και διατηρήσεως παρθεναγωγείων ανωτάτων"3. Η γυναικεία εκπαίδευση θα αποτελέσει στο εξής την αποκλειστική φροντίδα της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και σκοπός της, σύμφωνα με τον "οργανισμό" της 10ης Απριλίου 1882, θα γίνει "η αγωγή και η εκπαίδευσις του λαού ιδίως δε του γυναικείου φύλου, διά συστάσεως Παρθεναγωγείων, Διδασκαλείων και σχολείων προς την στοιχειώδη και εγκύκλιον εκπαίδευσιν"4.

Αμέσως μετά τη σύσταση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έγιναν έρανοι και προσφέρθηκαν εισφορές από τις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας και, κυρίως, του εξωτερικού όπως από το Λιβόρνο, την Τεργέστη, Μάλτα, Βιέννη, Πέστη, Οδησσό, Μόσχα,

——————————————

1. Αλ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', σ 26. Για την πρόθεση της κυβέρνησης να ιδρύσει Παρθεναγωγείο και τον "οργανισμό" που ετοίμασε ο Ραγκαβής βλ. παρακάτω σ. 111 αυτής της εργασίας

2. ό.π., σ. 27.

3. Π. Καρολίδης, ό.π., σ. 222, υποσ. 1.

4. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., τ. A', σ. 122 και, κυρίως. Οργανισμός της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συσταθείσης τω 1836 και διατελούσης υπό την προστασίαν της A.M. της βασιλίσσης τροποποιηθείς τω 1882, Αθήναι 1882, σ. 1.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/83.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Κάιρο, Πίζα, Παρίσι και Λονδίνο, όπου υπήρχαν ελληνικές κοινότητες1.

Όπως είναι γνωστό, το έργο της Εταιρείας υποστήριξαν επίσης ηθικά και υλικά οι βασίλισσες Αμαλία και Όλγα2.

Το 1850 ο ηπειρώτης Απόστολος Αρσάκης, που ζούσε στη Ρουμανία, αναλαμβάνει τη δαπάνη για την ανέγερση ιδιόκτητου σχολικού κτιρίου της Εταιρείας και ως το θάνατό του ενισχύει με διάφορα ποσά το έργο της. Το ίδρυμα προς τιμή του μεγάλου αυτού ευεργέτη ονομάζεται από τότε "Αρσάκειο". Το παράδειγμα του Αρσάκη μιμήθηκαν και άλλοι πλούσιοι Έλληνες όπως ο Σπ. Βαλέτας, ο Μ. Ράλλης, ο Δ. Στίνης και πολλοί άλλοι3.

Είδη σχολείων - Κύκλος σπουδών

Το πρώτο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας άρχισε, όπως φαίνεται και από σχετική πρόσκληση προς τους γονείς των υποψήφιων μαθητριών, να λειτουργεί το 1837, δηλαδή ένα χρόνο περίπου μετά από την ίδρυσή της.

"Το υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας συστηθέν σχολείον των κορασίων είναι ήδη έτοιμον, όθεν ειδοποιούνται όσοι των γονέων επιθυμούν να παρουσιάσωσι τα τέκνα των, διά να καταγραφώσιν εις τους καταλόγους των μαθητριών. Η καταγραφή γίνεται εις το κατάστημα του σχολείου.(...)

Αι εις το κατώτερον σχολείον κατατασσόμεναι μαθήτριαι

——————————————

1. Αλέξ. Μαμμόπουλος, "Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Ε', σ. 498.

2. Σοφία Δοανίδου, "Η Βασίλισσα Αμαλία και το Αρσάκειον", Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τ. ΙΘ', 1967-1970, σ. 153-166 και Αικατερίνη Βαρουξάκη, «Η εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία "Αρσάκειον"», Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτ. A', Αθήναι 1932, σ. 197.

3. Εκατονταετηρίς..., ό.π., σ 24-25 και Αλέξ. Μαμμόπουλος, Ο Απόστολος Αρσάκης και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικής Εταιρείας, αρ. 31, Αθήναι 1970, σ 53.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/84.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πρέπει να έχωσιν ηλικίαν υπέρ τα έξ έτη, και θέλουν διδάσκεσθαι αμισθί τα διωρισμένα εις τα δημοτικά σχολεία μαθήματα και τα χειροτεχνήματα.

Εις το ανώτερον σχολείον, όπου θέλουν διδάσκεσθαι αι μέλουσαι να γίνωσι διδασκάλισσαι υπότροφοι της Εταιρίας, ημπορούν να συνδιδάσκωνται και άλλων πολιτών κοράσια, όσα έχουν χρείαν ανωτέρας παιδείας, αλλά το περί παραδοχής τούτων θα κανονισθή μετ' ολίγον"1.

Το πρώτο αυτό σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας λειτούργησε σε δύο τμήματα: στο κατώτερο, όπου παρέχονταν δωρεάν η στοιχειώδης εκπαίδευση, και στο ανώτερο όπου φοιτούσαν κυρίως υποψήφιες δασκάλες, αλλά και όσες ενδιαφέρονταν να αποκτήσουν γενικά κάποια ανώτερη μόρφωση. Οι τελευταίες αυτές πλήρωναν βέβαια τα καθορισμένα δίδακτρα: "Αν τινες των γονέων επιθυμούν να δώσουν εις τας κόρας των την ανωτέραν τοιαύτην εκπαίδευσιν, δύνανται να τας εισάξωσιν εις το σχολείον, πληρώνοντες κατά μήνα μικρά τινά δίδακτρα· η δε Εταιρία επιφυλλάττεται το δικαίωμα να παραδέχεται αμισθί τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος", αναφέρει ο αρχιμανδρίτης Μισαήλ Αποστολίδης στο λόγο που εκφώνησε κατά την "εγκαθίδρυση" του Σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας2. Βέβαια, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, η Εταιρεία δεν πραγματοποίησε πλήρως τις "επαγγελίες" αυτές, γιατί τα δίδακτρα των σχολείων αυτών δεν ήταν χαμηλά και γιατί επανειλημμένα εκφράστηκε η διαμαρτυρία ότι οι υποτροφίες δε δίνονταν μόνο σε μαθήτριες που είχαν πραγματικά ανάγκη. Για να καλύψει τις ανάγκες της χώρας σε διδακτικό προσωπικό για τα Δημοτικά Σχολεία, που είχαν αρχίσει να πληθαίνουν, η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία όρισε από την αρχή πρωταρχικό σκοπό του

——————————————

1. Γ Βιώνης, Λόγος εκφωνηθείς εν τη εορτή της Πεντηκονταετηρίδας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1886, σ. 92-93.

2. Εγκαθίδρυσις τον Σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Αθήναι 1837, σ 14-15.

Σελ. 84
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 65
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    πρώτες μέρες αισθητή, Έτσι, και τα τρία "ανώτερα" ιδιωτικά σχολεία που ιδρύονται, το 1831 αναλαμβάνουν να προετοιμάσουν τις πρώτες δασκάλες της χώρας.

    Αδιάψευστη μαρτυρία ότι τα "ανώτερα" σχολεία θηλέων της εποχής αυτής δημιουργούνται για να ανταποκριθούν στις ανάγκες των κοριτσιών μιας ορισμένης τάξης αποτελεί το γεγονός ότι μαζί με την κυβέρνηση και όλα τα στρώματα που την ακολουθούν, μεταφέρεται αμέσως από το Ναύπλιο στην Αθήνα και το σχολείο της Volmerange. Την ίδια εποχή το σχολείο της Fr. Hill γνωρίζει ιδιαίτερη ακμή, όπως σημειώνεται σε σχετική έκδοση του σχολείου: "Της Κυβερνήσεως μεταβάσης εις Αθήνας πάσαι αι επίσημοι οικογένειαι της Ελλάδος μετέβησαν εις αυτάς και τούτο έδωκε νέαν ώθησιν προς επίδοσιν και αύξησιν του σχολείου· διότι οι γονείς εζήτησαν παρά της κυρίας Χιλλ κατάλληλον εκπαίδευσιν διά τας θυγατέρας των"1.

    Νομοθετικές ρυθμίσεις τον 1834 και τον 1836

    Μετά την άφιξη του Όθωνα ιδρύονται (1833) μέσης στάθμης σχολεία για τα αγόρια2 και υπογράφεται το διάταγμα που οργανώνει τη Στοιχειώδη Εκπαίδευση.

    ——————————————

    1. Εις μνήμην τον Aιδ. Ιωάννου Ε. Χίλλ, Ιδρυτού των σχολείων των κορασίων εν Αθήναις, Αθήναι 1882, σ. 24.

    2. Με το διάταγμα της 21ης Νοεμβρίου 1833 ιδρύθηκε Γυμνάσιο στο Ναύπλιο, όπου ήταν ακόμα ή έδρα της κυβέρνησης. Το 1834 μεταφέρθηκε στην Αθήνα το "Κεντρικόν Σχολείον", που είχε ιδρύσει ο Καποδίστριας στην Αίγινα, και ονομάστηκε "Β' Γυμνάσιον της Ελλάδος" επειδή το Γυμνάσιο του Ναυπλίου είχε τον τίτλο του πρώτου. Με διάταγμα της 25ης Μαρτίου 1835 εξομοιώθηκε με το Γυμνάσιο του Ναυπλίου και εκείνο που λειτουργούσε ήδη από το 1833 στη Σύρο. Με το ίδιο διάταγμα, τέλος, η Αντιβασιλεία ίδρυσε δέκα Ελληνικά Σχολεία -εκτός από την Αθήνα, το Ναύπλιο και τη Σύρο, όπου λειτουργούσαν κιόλας- στις παρακάτω πόλεις: Τρίπολη, Σπάρτη, Καλαμάτα, Πάτρα, Μεσολόγγι, Άμφισσα, Λαμία, Χαλκίδα, Τήνο και

    5