Συγγραφέας:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
 
Τίτλος:Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:2
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:467
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1893
 
Περίληψη:Μελέτη της πορείας που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, των διαφόρων παραγόντων που επηρέασαν την πορεία αυτή, καθώς και των προβλημάτων και των κυριότερων τάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας. Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.69 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 72-91 από: 470
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/72.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόρφωση των κοριτσιών, ήταν, όμως, μια περιττή "πολυτέλεια". Τη στάση αυτή της πολιτείας και της κοινωνίας γενικότερα δικαιολογεί και το γεγονός ότι την εποχή αυτή, στα μέσα δηλαδή του 19ου αιώνα, δημόσια σχολεία Μέσης Παιδείας για τα κορίτσια μόλις αρχίζουν να δημιουργούνται στην Αμερική και στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες1.

Τα "ανώτερα σχολεία κορασίων"

Σαφή εικόνα της εκπαίδευσης των κοριτσιών, όπως είναι διαμορφωμένη τη σχολική χρονιά 1836 - 1837, μας δίνει μια αδημοσίευτη έκθεση του Ι. Κοκκώνη (με ημερομηνία 3 Φεβρουαρίου 1837) που ήταν τη χρονιά αυτή Διευθυντής του Διδασκαλείου και γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων σε όλη την Ελλάδα2. Από τον πίνακα που υπάρχει μαζί με την έκθεση αυτή3 διαχωρίσαμε

——————————————

1. Ενδιαφέρον παρουσιάζει οπωσδήποτε μια συγκριτική έρευνα στο θέμα αυτό για να φανούν οι συγκεκριμένες επιδράσεις από άλλες χώρες και κυρίως από τη Γαλλία και τη Γερμανία. Σε μια πρώτη αντιμετώπιση τα πράγματα δείχνουν πως η χώρα μας δεν υστερεί στον τομέα αυτό. Σε ορισμένα μάλιστα θέματα παίρνει την πρωτοπορία από άλλες, πιο μεγάλες χώρες. Οι Ελληνίδες, για παράδειγμα, εξασφαλίζουν το δικαίωμα να εγγραφούν ως τακτικές φοιτήτριες στο Πανεπιστήμιο πιο νωρίς από τις Γερμανίδες.

2. Σύμφωνα με το άρθρο 70 του ιδρυτικού νόμου της Δημοτικής Εκπαίδευσης (6/18 Φεβρουαρίου 1834): "Ο Διευθυντής του Διδασκαλείου είναι ενταυτώ και γενικός επιθεωρητής όλων των εν Ελλάδι δημοτικών σχολείων (Γ. Βενθύλος, όπ., τ. A', σ. 15). Στη θέση αυτή ο Κοκκώνης διαδέχτηκε τον Ch. Korck το 1836, και θα μείνει ως το 1852, οπότε απολύθηκε και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Γ. Χρυσοβέργης (Μ. Αμαριώτου, ό.π., σ. 43 Xρ. Λέφας, ό.π., σ. 215).

3. I. Κοκκώνης, "Περί της Δημοτικής εκπαιδεύσεως" [έκθεση] "Προς την επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Β. Γραμματείαν της Επικρατείας", αρ. πρωτ. 633/3 Φεβρουαρίου 1837, ΓΑΚ, Γενικό Αρχείο 11L, φ. 9. Τα στοιχεία που μας δίνει για τη Στοιχειώδη και τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σημαντικά, γιατί φωτίζουν μια εποχή για την οποία ελάχιστα είναι γνωστά.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/73.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόνο τα σχολεία των κοριτσιών, τα αλληλοδιδακτικά και τα "ανώτερα".

Κέντρα της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών στα νησιά συνεχίζουν να είναι η Ερμούπολη και η Αίγινα, ενώ προστίθεται τώρα και η Τήνος. Από τον Πίνακα 2 έγινε φανερό ότι το ποσοστό των μαθητριών ήταν ήδη από το 1829 στην Τήνο πολύ υψηλό (59 μαθήτριες), γεγονός που επέβαλε την ίδρυση ξεχωριστού σχολείου θηλέων. Στην ηπειρωτική Ελλάδα στα τρία κέντρα που υπήρχαν από την προηγουμένη περίοδο (Αθήνα, Άργος, Ναύπλιο) προστέθηκε και η Πάτρα, σημαντικό λιμάνι της Πελοποννήσου και κέντρο εξαγωγικού εμπορίου της σταφίδας κυρίως, και ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της χώρας στο 19ο αιώνα1.

Αντίθετα με τα κέντρα των σχολείων της Δημοτικής Εκπαίδευσης που αυξάνονται αισθητά, τα κέντρα όπου υπάρχουν "ανώτερα σχολεία κορασίων" λιγοστεύουν, γιατί, από τρία που ήταν στην προηγούμενη περίοδο (Αθήνα, Ερμούπολη, Ναύπλιο), τώρα μένουν μόνο τα δύο πρώτα, αφού το σχολείο του Ναυπλίου μεταφέρθηκε, όπως είδαμε, στην Αθήνα. Έτσι στην Αθήνα υπάρχουν τα σχολεία Hill και Volmerange, όπου η κυβέρνηση έχει υπότροφες μαθήτριες με σκοπό να προετοιμαστούν για δασκάλες, και στην Ερμούπολη λειτουργούν: α) το σχολείο του Hildner που εκπαιδεύει και αυτό δασκάλες αλλά η κυβέρνηση δεν στέλνει υπότροφες, και β) το Ελληνικό Σχολείο του δήμου.

Σχετικά με τον αριθμό των σχολείων και των μαθητριών τώρα, παρατηρούμε ότι τα Δημοτικά Σχολεία θηλέων είναι δέκα και ο αριθμός των μαθητριών περίπου 800 - 1.000, γιατί οι αριθμοί που αναφέρονται στα σχολεία Hill και Hildner περιλαμβάνουν και τους μαθητές. Από τον γενικό πίνακα και την έκθεση του Κοκκώνη φαίνεται ότι το σύνολο των Δημοτικών Σχολείων τη χρονιά 1836 - 37 είναι 113 και ο συνολικός αριθμός μαθητών

——————————————

1. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή..., σ. 176 - 177.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/74.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

10.770 1. Το ποσοστό των σχολείων θηλέων, επομένως, αποτελεί το 1/11 του συνολικού αριθμού των σχολείων. Δεν πρέπει να παραγνωρίσουμε, επίσης, το γεγονός ότι οι αριθμοί αυτοί μας δίνουν ένα μέρος από τα πραγματικά ποσοστά, γιατί αναφέρονται μόνο στα ξεχωριστά σχολεία θηλέων, Όπως παρατηρήσαμε στην προηγούμενη περίοδο (Πίνακας 1), έτσι και τώρα ένας σημαντικός αριθμός μαθητριών φοιτά στα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών, χωρίς να υπάρχουν στοιχεία για τις αναλογίες μαθητών και μαθητριών στα σχολεία αυτά. Τη συμφοίτηση μαθητών και μαθητριών σε πολλά Δημοτικά Σχολεία της χώρας επισημαίνει ο Κοκκώνης στην έκθεσή του: "Εις τας νήσους", γράφει, "ως επί το πολύ ευρίσκονται και κοράσια συμφοιτώντα μετά των αρρένων. Η τοιαύτη δε συμφοίτησις μόλις γίνεται είς τινας πρωτεύουσας των άλλων επαρχιών"2.

Την εποχή αυτή και τα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών δεν καλύπτουν τις ανάγκες της χώρας· πολλοί δήμοι δεν έχουν σχολείο, και δυο ολόκληρες επαρχίες μάλιστα, της Ακαρνανίας και της Τριχωνίας, "ολοσχερώς στερούνται τακτικών δημοτικών σχολείων"3.

Ο Πίνακας 3 μας δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με το επίπεδο της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Στην έκθεση του Κοκκώνη τα "ανώτερα σχολεία των κορασίων" συμπεριλαμβάνονται στον ίδιο πίνακα με τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Ο μόνος διαχωρισμός είναι ότι τα "ανώτερα" σχολεία

——————————————

1. Ι. Κοκκώνης, "περί της Δημοτικής...", ό.π., 1837 [σ. 2].

2. ό.π.

3. ό.π. [σ. 5]. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δήμοι για την ίδρυση και τη συντήρηση των σχολείων είναι και πολλές και μεγάλες. Τα μέτρα που προτείνει ο Κοκκώνης, ως επιθεωρητής, για την αντιμετώπιση των δυσκολιών είναι: ετήσιες εισφορές και έρανοι των δημοτών, συνένωση πολλών μικρών και φτωχών δήμων για την ίδρυση κοινού σχολείου και πληρωμή των δασκάλων με διάφορα προϊόντα της περιοχής: "να μισθοδωτώσι τους δασκάλους εις χρήματα και εις φάκναν", Ι. Κοκκώνης, ό.π. [σ. 10].

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/75.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Αριθμός σχολείων θηλέων και μαθητριών τη σχολική χρονιά 1836-1837 

Πόλη Αριθμός μαθητριών Ονοματεπώνυμο δασκάλας Είδος σχολείου και "υπό τίνος   διατηρείται"

Α. Αλληλοδιδακτικά Σχολεία

Ναύπλιο 146

Ελ Πιτταδάκη

Τακτικό* Δημ. Σχολ.· συντηρείται

 από την κυβέρνηση.

" 25

Ελ. Δανέζη

Κοινών** γραμμάτων (ιδιωτ.)

Άργος 65

Π. Φανδρίδη

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Πάτρα 45

-;

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Αίγινα 60

Φ. Λάμπρου

Κοινών γραμμάτων "

" io

Στ. Γαλανού

" " "

Αθήνα (450)***

Hill

Τακτικό Δημ. Σχ. "

Τήνος 95

B. Ιωάννου

Τακτικό Δημ Σχ. (Ναός Ευαγγελίστριας)

 

Ερμούπολη 1 23

Α. Ελευθερίου

" " (δήμος)

" (350)***

Hildner

" " (ιδιωτικό)

Β. "Ανώτερα" Σχολεία

Αθήνα 16

Volmerange

Ιδιωτικό. "Η Κυβέρνησις έχει

 14 υποτρόφους"

" 18

Hill

Ιδιωτικό. "Η Κυβέρνησις έχει

 11 υποτρόφους"

Ερμούπολη ;

Hildner

Ιδιωτικό

* Τακτικά Δημοτικά Σχολεία χαρακτηρίζονται όσα λειτουργούν σύμφωνα με το νόμο του 1834.

** Κοινά Δημοτικά Σχολεία ονομάζονται όσα λειτουργούν με το παλιότερο σύστημα.

*** Συνολικός αριθμός μαθητών και μαθητριών νηπιακών και αλληλοδιδακτικών σχολειών.

——————————————

Hill και Volmerange τοποθετούνται στο τέλος του πίνακα, αλλά συμπεριλαμβάνονται στην αρίθμηση των Δημοτικών Σχολείων με α/α 110 και 111. Το ανώτερο σχολείο του Hildner έχει α/α 86 και δεν διαχωρίζεται από τον γενικό κατάλογο των Δημοτικών

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/76.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Σχολείων· η μόνη διάκριση είναι η ένδειξη: "ανωτ. κορ." που υπάρχει για το τμήμα αυτό του σχολείου του Hildner.

Φαίνεται πως τα πρώτα χρόνια τα ιεραποστολικά σχολεία λειτουργούσαν με εγκύκλιες διαταγές της "Γραμματείας επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως" και με προγράμματα και εσωτερικούς κανονισμούς που ετοίμαζαν τα σχολεία. Η ύλη ήταν ανάλογη με την ποσότητα ή την ποιότητα των γνώσεων των μαθητών. Συστηματικοί εσωτερικοί κανονισμοί των πρώτων αυτών σχολείων φαίνεται ότι δεν υπήρχαν1. Το επίπεδο των σπουδών στα σχολεία αυτά μας το δίνει καθαρά μια πρόταση από έκθεση του Κοκκώνη όπου αναφέρει τα μαθήματα που διδάσκονταν στα σχολεία των κοριτσιών. Μετά την παράθεση του προγράμματος των μαθημάτων στα Δημοτικά Σχολεία των αγοριών γράφει: "Εις δε τα Τακτικά Σχολεία των κορασίων παραδίδονται και χειροτεχνήματα. Υπάρχουσι δε τοιαύτα σχολεία 17 μεταξύ των οποίων λογίζονται και τα παιδοτροφεία της κ. Βολμεράνσ και του κ. Χιλλ όπου παραδίδονται και Γαλλικής μαθήματα, καθώς και εις το της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας σχολείον των κορασίων"2. Φαίνεται λοιπόν πως στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών διδάσκονταν, εκτός από τα μαθήματα, που ο νόμος όριζε για τα σχολεία των αγοριών, και τα χειροτεχνήματα, ενώ στα "ανώτερα" σχολεία το μόνο επιπλέον μάθημα ήταν τα Γαλλικά.

Το σχολείο Hill έχει 18 μαθήτριες και της Volmerange 16. Επομένως μπορούμε να υποθέσουμε -αν δεχτούμε ότι ο ίδιος περίπου αριθμός μαθητριών φοιτούσε και στο σχολείο του Hlddner- ότι το σύνολο των μαθητριών που φοιτούν στα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών είναι, κατά προσέγγιση, 50 σε ολόκληρη τη χώρα. Ο αριθμός αυτός είναι πολύ μικρός, όχι σε αναλογία με τον αριθμό των μαθητών της Μέσης Εκπαίδευσης, αλλά ακόμα και σε

——————————————

1. Κ. Παπανικολάου, ό.π., σ. 250.

2. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης καταστάσεως της Δημοτικής επαιδεύσεως" [έκθεση ανέκδοτη], αρ. πρωτ. 2335/6 Μαρτίου 1839, ΓΑΚ, Οθωνικό Αρχείο 11L, φ. 9 [σ. 2].

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/77.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σύγκριση με τον αριθμό των μαθητών που έχουν τα σχολεία Hill και Hildner στα Δημοτικά Σχολεία. Στο σχολείο Hill φοιτούν 450 μαθήτριες και μαθητές και στο σχολείο Hildner 350. Από την επιλογή αυτή γίνεται φανερό ότι τα "πολλά γράμματα" δεν θεωρούνται την εποχή αυτή απαραίτητα για τις κοπέλες. Βέβαια πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ένας μεγάλος αριθμός κοριτσιών διδάσκονται με "οικοδιδασκάλους" ή φοιτούν σε ξένα σχολεία. Τα ποσοστά και οι αναλογίες που αναφέραμε παραπάνω κατεβαίνουν ακόμα, πιο πολύ, αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι αριθμοί των μαθητριών στα "ανώτερα" σχολεία Hill και Volmerange καλύπτονται, στο μεγαλύτερο μέρος, από τις υπότροφες της κυβέρνησης που προετοιμάζονταν για δασκάλες. Από τις 18 μαθήτριες του σχολείου Hill οι 11 είναι υπότροφες της κυβέρνησης και από τις 16 του σχολείου Volmerange οι 14. Οι περισσότερες μαθήτριες, επομένως, των πρώτων "ανώτερων" σχολείων προορίζονται για το επάγγελμα της δασκάλας.

Την εποχή αυτή λειτουργούν Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια αγοριών, αλλά φαίνεται πως δεν υπάρχει καμιά αντιστοιχία με τα "ανώτερα" σχολεία των κοριτσιών. Μόνη εξαίρεση το Ελληνικό Σχολείο της Ερμούπολης που συνεχίζει να λειτουργεί με έξοδα του δήμου.

Το 1835 αναφέρεται "διδάσκαλος του ανωτέρου σχολείου" στην Ερμούπολη η Ελένη Νικολοπούλου1. Το σχολείο αυτό δεν υπάρχει στην κατάσταση των "ανωτέρων" σχολείων του Κοκκώνη, αλλά είναι χαρακτηριστικό ότι δεν αναφέρεται ούτε στον κατάλογο των Ελληνικών Σχολείων του Υπουργείου2. Το 1838 στις τάξεις "της Ελληνικής" φοιτούν μόνο 10 μαθήτριες, ενώ τα προηγούμενα χρόνια έφταναν τις 40. Η εφημερίδα Ερμής, που εκδίδεται

——————————————

1. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, ό.π., τ. Ε', σ. 531.

2. ΓΑΚ, ό.π., φ. 5· έγγραφο του Γραμματέα "επί των Εκκλησιαστικών..." Γ. Γλαράκη σχετικά με τη μισθοδοσία των καθηγητών και ελληνοδιδασκάλων όλης της χώρας. Το έγγραφο δεν έχει ημερομηνία, μόνο ένδειξη .. 183. . αλλά ξέρουμε ότι ο Γλαράκης ήταν Γραμματέας από το 1837 ως το 1839.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/78.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

την εποχή αυτή στην Ερμούπολη, σχολιάζοντας το γεγονός, θεωρεί ως πιθανότερη αιτία της μείωσης του αριθμού των μαθητριών το ότι οι γονείς και οι μαθήτριες προτιμούσαν τα ξένα σχολεία1 που λειτουργούσαν στην πόλη2. Το σχολείο του δήμου της Ερμούπολης ανασυγκροτήθηκε το 1839 και συνέχισε τη λειτουργία του. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής διδάσκονται σ' αυτό "όλα τα εις τα Ελληνικά Σχολεία των αρρένων διδασκόμενα μαθήματα"3.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, στα 1834 ιδρύθηκε στο Ναύπλιο το Διδασκαλείο του κράτους όπου φοιτούσαν μόνον αγόρια. Οι υποψήφιες δασκάλες, υπότροφες της κυβέρνησης ή όχι, φοιτούσαν στα ανώτερα σχολεία των κοριτσιών. Πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι αν και τα σχολεία αυτά έχουν τον ίδιο σκοπό, να προετοιμάζουν δηλαδή δασκάλες, όμως φαίνεται πως δεν έχουν, την εποχή αυτή, καμιά αντιστοιχία με το Διδασκαλείο όπου, σύμφωνα με τις εκθέσεις του Κοκκώνη, διδάσκονται πολλά σχετικά μαθήματα και όπου υπάρχει από την αρχή προσαρτημένο πρότυπο Δημοτικό Σχολείο για την άσκηση των δασκάλων4. Πρέπει να σημειωθεί, επίσης, ότι η "υποδομή" ενός υποψήφιου "δασκάλου" και μιας μελλοντικής δασκάλας δεν ήταν η ίδια: οι μαθήτριες των "ανώτερων" σχολείων τελείωναν μόνο το Δημοτικό Σχολείο, ενώ για να γραφτεί ένας μαθητής στο Διδασκαλείο έπρεπε να έχει ενδεικτικό προαγωγής από τη Β' τάξη του Ελληνικού Σχολείου5.

Καταλήγουμε επομένως στο συμπέρασμα ότι τα "ανώτερα

——————————————

1. Πρόκειται για τα σχολεία μοναχικών ταγμάτων όπου φοιτούσαν κοπέλες δυτικών οικογενειών κυρίως.

2. Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας, ό.π., τ. Ε', σ. 531.

3. Ιω. Βαλέτας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν του εν Ερμουπόλει ανωτέρου σχολείου των κορασίων την 20 Ιουλίου 1841, Ερμούπολις 1841, σ. 2.

4. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης ...", ό.π. [σ. 3],

5. Χρ. Λέφας, ό.π., σ. 215.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/79.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

σχολεία κορασίων" είναι μια βαθμίδα πιο πάνω από το Δημοτικό Σχολείο που δεν έχει σχέση όμως ούτε με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, ούτε με το Διδασκαλείο. Αποτελεί ένα θεσμό δηλαδή αμέσως μετά τη Δημοτική Εκπαίδευση και πολύ κοντά σ' αυτή. Φαίνεται, επομένως, πως ποιοτικά τα σχολεία αυτά προσφέρουν λίγα παραπάνω από τα αλληλοδιδακτικά σχολεία της εποχής.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία

Αυτή ήταν η κατάσταση της γυναικείας εκπαίδευσης στα 1836, χρονιά που ιδρύθηκε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία που θα πρωταγωνιστήσει στον τομέα αυτόν ολόκληρο το 19ο αιώνα. Εισηγητής για την ίδρυση της Εταιρείας ο Ι. Κοκκώνης, που έδωσε έτσι την αφορμή να δημιουργηθεί μια σημαντική κίνηση γύρω από την Ελληνίδα και μάλιστα με κατεύθυνση επαγγελματική, τη δασκαλοσύνη.

Ο Κοκκώνης, ως Διευθυντής του πρώτου Διδασκαλείου και Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων, διαπίστωσε ότι δεν υπήρχαν αρκετά σχολεία για τα κορίτσια· "τοσαύτα σχολεία είναι όλιγώτατα εις την Ελλάδα" γράφει, και κύριες αιτίες ήταν "η σημερινή κατάστασις των Δήμων και η έλλειψις διδασκαλισσών"1. Για το λόγο αυτό πίστευε ότι "Σχολείον πρότυπον εις μόρφωσιν διδασκαλισσών είναι αναγκαιότατον να συστηθή εις την πρωτεύουσαν, καθώς περί τούτου διατάττει ο νόμος προνοούμενος την εκπαίδευσιν και του γυναικείου γένους"2.

Ο Κοκκώνης με τη συμπαράσταση του Γεώργιου Γεννάδιου, του μεγάλου δασκάλου του γένους, και του Μισαήλ Αποστολίδη, Μητροπολίτη αργότερα των Αθηνών, κατόρθωσε να δημιουργήσει τις βάσεις του μεγάλου αυτού έργου και να συγκαλέσει τον

——————————————

1. Ι. Κοκκώνης, "Περί της Δημοτικής..., 1837 [σ. 2]

2. ό.π. [σ. 7].

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/80.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ιούλιο του 1836 σε πρώτη συνεδρίαση 73 διακεκριμένους Έλληνες που ίδρυσαν τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία1.

Στο άρθρο 2 του "Διοργανισμού της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας"2 καθορίζεται με σαφήνεια ότι: "Σκοπός της Εταιρίας ταύτης είναι η πρόοδος των δημοτικών σχολείων και η στοιχειώδης εκπαίδευσις του λαού"3. Φαίνεται, επομένως, πως η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ήταν ένας οργανισμός με πολύ πλατιές βάσεις που είχε αρχικό σκοπό να ενδιαφερθεί ενεργά για καθετί που αφορούσε την εκπαίδευση: δασκάλους, μαθητές, βιβλία, μεθόδους διδασκαλίας κ.ά. To ότι όμως η Εταιρεία αρχίζει τη δημόσια δράση και εμφάνισή της με την ίδρυση ενός σχολείου κοριτσιών, που γίνεται αργότερα και η ειδική της αποστολή, αυτό είναι έργο και επίδραση του Κοκκώνη, που ήταν και ο πρώτος της Γραμματέας. Ο Κοκκώνης σύστησε να ιδρύσουν ένα σχολείο κοριτσιών, "ώστε να φανεί αμέσως το έργο της Εταιρείας και να κερδίσει έτσι σε υπόληψη και σε συνδρομητές και πόρους"4. Πράγματι ο Κοκκώνης δεν απατήθηκε στις προβλέψεις του αυτές. Ενώ όταν ιδρύθηκε η Εταιρεία είχε περίπου 150 μέλη, ιδρύοντας το Διδασκαλείο και στέλνοντας σιγά σιγά δασκάλες και στην αλύτρωτη Ελλάδα, αύξησε τους πόρους της μέσα και έξω από το ελληνικό κράτος και εξελίχθηκε με τον καιρό σε σπουδαίο εκπαιδευτικό οργανισμό.

Σύμφωνα με άλλη άποψη, ο Κοκκώνης "μετέτρεψε τον σκοπόν

——————————————

1. Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρείας συγκροτήθηκε με πρόεδρο τον Γ. Κουντουριώτη, αντιπρόεδρο τον Γ. Γεννάδιο, γραμματέα τον Ι. Κοκκώνη και συμβούλους τούς: Ι. Βούρο, Α. Πολυζωΐδη, Α. Ραγκαβή, Μ. Αποστολίδη, Γ. Αινιάνα, Κ. Σχινά, Σ. Δάρα, Γ. Καραμάνο και Ν. Κωστή (Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936), Η ίδρυσίς της, η Ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 9).

2. Η λέξη "Εταιρία" διατηρεί τη γραφή των εκδόσεων της εποχής αυτής.

3. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 54, 7 Οκτωβρίου 1836. Διάταγμα της 28ης Αυγούστου (9 Σεπτεμβρίου) 1836.

4. Μ. Αμαριώτου, ό.π , σ. 36.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/81.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

τούτον εις τον της προστασίας της των θηλέων ανωτέρας παιδεύσεως από πνεύματος αντιπράξεως προς το παρθεναγωγείον Χίλλ, ως διευθυνόμενον υπό προτεστάντου Αμερικανού"1. Την άποψη αυτή υποστηρίζει ο Αλέξανδρος Ραγκαβής, από τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας, που γράφει ότι "Ο Κοκκώνης... υπέβλεπεν υπόπτως το πνεύμα προσηλυτισμού των οπαδών αλλοτρίων εκκλησιών ιδίως εδυσπίστη προς το των διαμαρτυρομένων ιεραποστόλων"2.

Ο Κοκκώνης φαίνεται να αντιμετωπίζει κάπως διαφορετικά το θέμα, όταν αναφέρεται στις δραστηριότητες της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: "Αύτη", γράφει, "έχουσα μόνον σκοπόν το να βοηθή εις την διάδοσιν της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως μεταξύ του λαού, απεδέχθη προς τοις άλλοις και έργον επωφελέστατον προς το παρόν και αναγκαιότατον το να μορφώση ιδίως διδασκαλίσσας προς εκπαίδευσιν των κορασίων"3. Την ίδρυση του Παρθεναγωγείου δηλαδή ο Κοκκώνης δεν την θεωρεί "παρέκκλιση" από τον κύριο σκοπό της Εταιρείας, αλλά μια ακόμη δραστηριότητα, κοντά στις άλλες, που εξυπηρετεί το γενικό σκοπό για τη διάδοση της Δημοτικής Εκπαίδευσης. Είχε παρατηρήσει ο Κοκκώνης ότι οι πόροι του κράτους με δυσκολία επαρκούσαν στις πρώτες και απόλυτα επείγουσες ανάγκες. Έτσι ήταν μάλλον αδύνατη, για εκείνη την εποχή, η ίδρυση κρατικού Διδασκαλείου θηλέων για να εκπαιδεύονται οι δασκάλες. Αντίθετη φαίνεται πως είναι η γνώμη του Ραγκαβή στο θέμα αυτό: Στη συνεδρίαση της Εταιρείας που ο Κοκκώνης πρότεινε την ίδρυση Παρθεναγωγείου, ο Ραγκαβής αντιτάχτηκε στην πρόταση αυτή· "εγερθείς το επολέμησα διά μακράς αγορεύσεως", γράφει, φέρνοντας ως επιχειρήματα:

——————————————

1. Π. Καρολίδης, Σύγχρονος Ιστορία των Ελλήνων και των λοιπών λαών της Ανατολής από 1821 μέχρι 1921, τ. Β', Αθήναι 1922, σ 38, υποσ. 1.

2. Αλ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', σ. 25.

3. Ι. Κοκκώνης, "Περί της ενεστώσης καταστάσεως της δημοτικής εκπαιδεύσεως" (έκθεση ανέκδοτη), αρ. πρωτ. 2335/6 Μαρτίου 1839 [σ. 7], ΓΑΚ, ό.π., φ. 9.

6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/82.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

α) ότι με την ίδρυση του Παρθεναγωγείου η Εταιρεία θα άλλαζε εντελώς σκοπό και β) το ότι η κυβέρνηση σχεδίαζε την ίδρυση ενός τέτοιου σχολείου και ο ίδιος ο Ραγκαβής είχε συντάξει τον κανονισμό του1. Η αλήθεια βέβαια είναι, όπως ομολογεί ο Ραγκαβής, ότι μετά την ίδρυση του Παρθεναγωγείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας η πολιτεία "εθεώρησεν εαυτήν απηλλαγμένην της φροντίδος ταύτης και ουδέποτε πλέον ενέκυψεν εις αυτήν"2, αλλά οπωσδήποτε για τη στάση αυτή της πολιτείας δεν μπορούμε να πούμε ότι ευθύνεται η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

Η "παρεκτροπή" της Εταιρείας από τον αρχικό της σκοπό "έφερε διαίρεσιν μεταξύ των μελών της Εταιρίας και επικρατησάντων των υπέρ ιδρύσεως ανωτάτου παρθεναγωγείου συνηγορούντων απεχώρησαν αυτής οι θιασώται της δημοτικής παιδεύσεως και η Εταιρία περιωρίσθη έκτοτε απλώς εις το έργον της ιδρύσεως και διατηρήσεως παρθεναγωγείων ανωτάτων"3. Η γυναικεία εκπαίδευση θα αποτελέσει στο εξής την αποκλειστική φροντίδα της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και σκοπός της, σύμφωνα με τον "οργανισμό" της 10ης Απριλίου 1882, θα γίνει "η αγωγή και η εκπαίδευσις του λαού ιδίως δε του γυναικείου φύλου, διά συστάσεως Παρθεναγωγείων, Διδασκαλείων και σχολείων προς την στοιχειώδη και εγκύκλιον εκπαίδευσιν"4.

Αμέσως μετά τη σύσταση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας έγιναν έρανοι και προσφέρθηκαν εισφορές από τις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας και, κυρίως, του εξωτερικού όπως από το Λιβόρνο, την Τεργέστη, Μάλτα, Βιέννη, Πέστη, Οδησσό, Μόσχα,

——————————————

1. Αλ. Ραγκαβής, ό.π., τ. Β', σ 26. Για την πρόθεση της κυβέρνησης να ιδρύσει Παρθεναγωγείο και τον "οργανισμό" που ετοίμασε ο Ραγκαβής βλ. παρακάτω σ. 111 αυτής της εργασίας

2. ό.π., σ. 27.

3. Π. Καρολίδης, ό.π., σ. 222, υποσ. 1.

4. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον..., τ. A', σ. 122 και, κυρίως. Οργανισμός της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας συσταθείσης τω 1836 και διατελούσης υπό την προστασίαν της A.M. της βασιλίσσης τροποποιηθείς τω 1882, Αθήναι 1882, σ. 1.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/83.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Κάιρο, Πίζα, Παρίσι και Λονδίνο, όπου υπήρχαν ελληνικές κοινότητες1.

Όπως είναι γνωστό, το έργο της Εταιρείας υποστήριξαν επίσης ηθικά και υλικά οι βασίλισσες Αμαλία και Όλγα2.

Το 1850 ο ηπειρώτης Απόστολος Αρσάκης, που ζούσε στη Ρουμανία, αναλαμβάνει τη δαπάνη για την ανέγερση ιδιόκτητου σχολικού κτιρίου της Εταιρείας και ως το θάνατό του ενισχύει με διάφορα ποσά το έργο της. Το ίδρυμα προς τιμή του μεγάλου αυτού ευεργέτη ονομάζεται από τότε "Αρσάκειο". Το παράδειγμα του Αρσάκη μιμήθηκαν και άλλοι πλούσιοι Έλληνες όπως ο Σπ. Βαλέτας, ο Μ. Ράλλης, ο Δ. Στίνης και πολλοί άλλοι3.

Είδη σχολείων - Κύκλος σπουδών

Το πρώτο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας άρχισε, όπως φαίνεται και από σχετική πρόσκληση προς τους γονείς των υποψήφιων μαθητριών, να λειτουργεί το 1837, δηλαδή ένα χρόνο περίπου μετά από την ίδρυσή της.

"Το υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας συστηθέν σχολείον των κορασίων είναι ήδη έτοιμον, όθεν ειδοποιούνται όσοι των γονέων επιθυμούν να παρουσιάσωσι τα τέκνα των, διά να καταγραφώσιν εις τους καταλόγους των μαθητριών. Η καταγραφή γίνεται εις το κατάστημα του σχολείου.(...)

Αι εις το κατώτερον σχολείον κατατασσόμεναι μαθήτριαι

——————————————

1. Αλέξ. Μαμμόπουλος, "Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Ε', σ. 498.

2. Σοφία Δοανίδου, "Η Βασίλισσα Αμαλία και το Αρσάκειον", Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τ. ΙΘ', 1967-1970, σ. 153-166 και Αικατερίνη Βαρουξάκη, «Η εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία "Αρσάκειον"», Επετηρίς Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτ. A', Αθήναι 1932, σ. 197.

3. Εκατονταετηρίς..., ό.π., σ 24-25 και Αλέξ. Μαμμόπουλος, Ο Απόστολος Αρσάκης και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικής Εταιρείας, αρ. 31, Αθήναι 1970, σ 53.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/84.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

πρέπει να έχωσιν ηλικίαν υπέρ τα έξ έτη, και θέλουν διδάσκεσθαι αμισθί τα διωρισμένα εις τα δημοτικά σχολεία μαθήματα και τα χειροτεχνήματα.

Εις το ανώτερον σχολείον, όπου θέλουν διδάσκεσθαι αι μέλουσαι να γίνωσι διδασκάλισσαι υπότροφοι της Εταιρίας, ημπορούν να συνδιδάσκωνται και άλλων πολιτών κοράσια, όσα έχουν χρείαν ανωτέρας παιδείας, αλλά το περί παραδοχής τούτων θα κανονισθή μετ' ολίγον"1.

Το πρώτο αυτό σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας λειτούργησε σε δύο τμήματα: στο κατώτερο, όπου παρέχονταν δωρεάν η στοιχειώδης εκπαίδευση, και στο ανώτερο όπου φοιτούσαν κυρίως υποψήφιες δασκάλες, αλλά και όσες ενδιαφέρονταν να αποκτήσουν γενικά κάποια ανώτερη μόρφωση. Οι τελευταίες αυτές πλήρωναν βέβαια τα καθορισμένα δίδακτρα: "Αν τινες των γονέων επιθυμούν να δώσουν εις τας κόρας των την ανωτέραν τοιαύτην εκπαίδευσιν, δύνανται να τας εισάξωσιν εις το σχολείον, πληρώνοντες κατά μήνα μικρά τινά δίδακτρα· η δε Εταιρία επιφυλλάττεται το δικαίωμα να παραδέχεται αμισθί τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος", αναφέρει ο αρχιμανδρίτης Μισαήλ Αποστολίδης στο λόγο που εκφώνησε κατά την "εγκαθίδρυση" του Σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας2. Βέβαια, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, η Εταιρεία δεν πραγματοποίησε πλήρως τις "επαγγελίες" αυτές, γιατί τα δίδακτρα των σχολείων αυτών δεν ήταν χαμηλά και γιατί επανειλημμένα εκφράστηκε η διαμαρτυρία ότι οι υποτροφίες δε δίνονταν μόνο σε μαθήτριες που είχαν πραγματικά ανάγκη. Για να καλύψει τις ανάγκες της χώρας σε διδακτικό προσωπικό για τα Δημοτικά Σχολεία, που είχαν αρχίσει να πληθαίνουν, η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία όρισε από την αρχή πρωταρχικό σκοπό του

——————————————

1. Γ Βιώνης, Λόγος εκφωνηθείς εν τη εορτή της Πεντηκονταετηρίδας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1886, σ. 92-93.

2. Εγκαθίδρυσις τον Σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Αθήναι 1837, σ 14-15.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/85.gif&w=600&h=915 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΕΣ 1, 2, 3, 4

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/86.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ανώτερου σχολείου της την εκπαίδευση κοριτσιών στο επάγγελμα της δασκάλας. Παράλληλα, όμως, έδωσε τη δυνατότητα να φοιτήσουν σε αυτό και όσες κοπέλες ενδιαφέρονταν μόνο να αποκτήσουν κάποια μόρφωση. Ο διττός σκοπός του σχολείου και οι δυσκολίες που παρουσίαζε η πραγμάτωσή του φαίνεται πως απασχόλησε αρκετά τους εταίρους της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και πως προκάλεσε ουσιαστικές αντιρρήσεις1. Στα Πρακτικά της Ε' Γενικής Συνέλευσης της Εταιρείας (1838), μετά από την αναφορά στο σχολείο που ίδρυσε η Εταιρεία "προς μόρφωσιν των διδασκαλισσών" και στο αλληλοδιδακτικό "όπου και αι διδασκάλισσαι θέλουν γυμνάζεσθαι το πρακτικόν της διδασκαλίας", διατυπώνεται, για πρώτη φορά, η σκέψη για ένα άλλο είδος ενδιάμεσου σχολείου:

"Το διοικητικόν συμβούλιον απεφάσισε να συστήση και έτερον σχολείον μεσαίον, κατ' αίτησιν πολλών γονέων, εις το οποίον θέλουσι διδάσκεσθαι των ευκαταστάτων τα κοράσια πληρώνοντα μικρά τινά δίδακτρα. Τούτο το κατάστημα είναι αναντιρρήτως το δαπανηρότερον έργον της Εταιρίας· αλλά τι το λαμπρότερον και το επωφελέστερον εις την έξάπλωσιν της παιδείας· διότι εξ αυτού μέλει να διαδοθή εις τας επαρχίας η εκπαίδευσις του Γυναικείου γένους"2.

Το σχήμα που προτείνεται στα 1838, Αλληλοδιδακτικό → Μεσαίο σχολείο → Διδασκαλείο, δυστυχώς δεν εφαρμόστηκε. Στα κατοπινά χρόνια επικρατεί το σχήμα: Αλληλοδιδακτικό σχολείο → Διδασκαλείο.

Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας των δύο πρώτων ετών η διάρκεια των σπουδών στο ανώτερο σχολείο της δεν καθορίζεται με σαφήνεια. Αναφέρονται μόνο τα μαθήματα και ο αριθμός των πρώτων μαθητριών του σχολείου3. Έμμεση

——————————————

1. Βλ. σ. 142-144 αυτής της εργασίας

2. Έκθεσις γενομένη εις την Ε' Γενικήν Συνέλευσιν της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1838, σ. 7-8.

3. Έκθεσις γενομένη εις την Δ' Γενικήν Συνέλευσιν της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1837, σ. 4.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/87.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ένδειξη για τη διάρκεια των σπουδών αποτελεί η πληροφορία ότι "επτά μαθήτριαι του ανωτέρου σχολείου, εξετασθείσαι κατά τον Νόμον, ενεκρίθησαν, ως έχουσαι τας απαιτουμένας γνώσεις εις το να λάβωσιν ένα βαθμόν διδασκαλίσσης"1. Φαίνεται λοιπόν ότι οι πρώτες δασκάλες της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας φοίτησαν δύο μόνο χρόνια, από το 1837 ως το 1839, στο ανώτερο σχολείο. Την επόμενη χρονιά όμως, στη συνεδρίαση της 7ης 'Απριλίου 1840, η Εταιρεία καθορίζει με σαφήνεια, για πρώτη φορά, τη διάρθρωση των σχολείων της: "Το κατάστημα διαιρείται εις δύο μέρη, ήγουν εις ανώτερον και κατώτερον σχολείον. Έκαστον δε τούτων διαιρείται εις κλάσεις. Το δε ανώτερον... διαιρείται εις τρεις κλάσεις, Το δε κατώτερον εις το αλληλοδιδακτικόν"2. Φαίνεται λοιπόν καθαρά ότι το ανώτερο σχολείο περιλαμβάνει τρεις τάξεις, ενώ στη σχετική βιβλιογραφία επικρατεί ασάφεια σχετικά με το θέμα αυτό3.

Ο πρώτος επίσημος κανονισμός του "εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας" κυκλοφόρησε στα 1842. Σύμφωνα με το άρθρο 1 του κανονισμού αυτού "Το εν Αθήναις Διδασκαλείον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, είναι μεν συστημένον κυρίως προς μόρφωσιν διδασκαλισσών κατά την απόφασιν της τρίτης συνελεύσεως αυτής, δέχεται δε και έτερα κοράσια προς εκπαίδευσιν είτ' εν αυτώ διαιτώμενα είτ' έξωθεν φοιτώντα"4.

Καθιερώνεται λοιπόν από την Εταιρεία ένας τύπος σχολείου που ονομάζεται Διδασκαλείο, αλλά έχει διπλό σκοπό: πρώτα την

——————————————

1. Γενική Συνέλευσις της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας την 24 Σεπτεμβρίου 1839, σ.13.

2. Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας του έτους 1840, Αθήναι 1840, σ. 13.

3. Βλ. Ελ. Δούκα-Καραγιαννοπούλου, "Θηλέων Αγωγή", Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, τ Γ', σ. 159 και Στ. Γαλάτης, Ιστορία.. , τ. A', κεφ. Ε', σ. 14.

4. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1842, σ. 3.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/88.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκπαίδευση της δασκάλας και, κοντά σ' αυτή, τη γενική μόρφωση των κοριτσιών, με κοινό πρόγραμμα μαθημάτων. Τα χρόνια φοίτησης αυξάνονται από τρία σε τέσσερα: "Των ειρημένων μαθημάτων η περίοδος συμπληρούται εν τετραετία"1. Με τον επόμενο κανονισμό, του 1851, ο σκοπός του Διδασκαλείου μένει ο ίδιος, ενώ τα χρόνια φοίτησης αυξάνονται και πάλι από τέσσερα σε πέντε2. Ο κανονισμός του 1857 δεν ονομάζει, το ανώτερο αυτό σχολείο "Διδασκαλείο", όπως οι δυο προηγούμενοι, αλλά "Παρθεναγωγείο". Βέβαια ο σκοπός καθώς και η διάρκεια φοίτησης παραμένουν τα ίδια με εκείνα που αναφέρονται και στον κανονισμό του 1851, δηλαδή πενταετής φοίτηση, και κύριος στόχος η εκπαίδευση της δασκάλας3. Επομένως ως το τέλος της περιόδου αυτής, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (με την ονομασία Διδασκαλείο ή Παρθεναγωγείο4), παραμένει ένα σχολείο Επαγγελματικής και Γενικής Εκπαίδευσης. Από τις μαθήτριες του σχολείου αυτού, οι υποψήφιες δασκάλες ήταν, τα πρώτα χρόνια τουλάχιστο, οι περισσότερες υπότροφες της Εταιρείας και στη συνέχεια του κράτους και των δήμων "πτωχαί και ορφαναί των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος" και έμεναν στο οικοτροφείο που διατηρούσε το σχολείο. Οι υπόλοιπες εσωτερικές μαθήτριες πρέπει να προέρχονταν από τα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας, γιατί τα δίδακτρα του σχολείου ήταν αρκετά ακριβά5.

——————————————

1. Κανονισμός .. 1842, σ. 4.

2. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας [Αθήναι 1851], σ. 8-9.

3. Διοργανισμός της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας και κανονισμός τον Παρθεναγωγείου αυτής, Αθήναι 1857, σ. 11-12.

4. Συχνά το σχολείο χαρακτηρίζεται και Ελληνικό Σχολείο. Βλ. Πρακτικά των Συνεδριάσεων του Διοικητικού Συμβουλίου και των Συνελεύσεων της εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήναι 1844, σ. 33.

5. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι, σύμφωνα με τον κανονισμό του Σχολείου του 1857, κάθε "σύσσιτη" μαθήτρια πλήρωνε για τροφεία και δίδακτρα 80 δραχμές το μήνα (Διοργανισμός... 1857, σ. 30), τη στιγμή που o μισθός του Ελληνοδιδασκάλου Α' τάξης ήταν 100 δραχμές το μήνα, της Β' 130 και της Γ' 160 (Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις περιληπτική..., σ 5).

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/89.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Λειτουργία σχολείου - Αριθμός μαθητριών

Είδαμε ότι τα πρώτα "ανώτερα σχολεία κορασίων" αποτελούσαν μια βαθμίδα πιο πάνω από τα σχολεία της Δημοτικής Εκπαίδευσης και πολύ κοντά σ' αυτά. Η χρονική διάρκεια των σπουδών ήταν περιορισμένη και οι γνώσεις που πρόσφεραν στοιχειώδεις, με έμφαση στο μάθημα της γαλλικής γλώσσας1.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην οργάνωση του σχολείου της, στο πρόγραμμα των μαθημάτων, καθώς και στην επιλογή του διδακτικού προσωπικού, με αποτέλεσμα να ανυψωθεί αισθητά η στάθμη των Παρθεναγωγείων. Όταν στα 1837 έγινε η "εγκαθίδρυσις" του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, καθορίστηκε ότι: "Τα εις το ανώτερον σχολείον παραδιδόμενα μαθήματα θέλουν είσθαι τα εξής: Ελληνική γλώσσα αρχαί και ιστορία, γύμνασις εις την καθομιλουμένην, Ιερά Ιστορία και κατήχησις, Αριθμητική, Γραμματική, Ιχνογραφία, Καλλιγραφία και Χειροτεχνήματα (ράψιμον, πλέξιμον και κεντήματα). Μετέπειτα θέλουν προστεθή και η Μουσική και η Γαλλική γλώσσα, ίσως δε και η ψαθοπλεκτική (των γυναικείων καπέλων, κανίστρων κ.λπ. )"2.

Ο πρώτος κανονισμός του 1842, χαρακτηρίζει, το σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, "Διδασκαλείο" και καθορίζει τα "διδασκόμενα μαθήματα" και τις ώρες διδασκαλίας στις τέσσερις τάξεις ως εξής3:

——————————————

1. Βλ. σχετικά, σ. 111 αυτής της εργασίας.

2. Έγκαθίδρυσις..., ό.π., σ. 14-15. Τα μαθήματα διδάσκονταν από δασκάλους διαφόρων ειδικοτήτων: το 1840 ο Γ. Χρυσοβέργης διδάσκει Ιστορία, ο Χ. Βάφας Αριθμητική, ο Κ. Αβραμιάδης Μουσική, ο M. Αποστολίδης την "Ιεράν Κατήχησιν", ο Γ. Βάφας και ο Ν. Κράνειος "το της γλώσσης μάθημα" και ο Βορέλης Γαλλικά (Πρακτικά... 1840, σ. 13-14).

3. Κανονισμός... 1842, σ 3-7.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/90.gif&w=600&h=9152. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Πρόγραμμα των μαθημάτων τον Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στα 1842

Ώρες διδασκαλίας κατά τάξεις

Μαθήματα Α' Β' Γ' Δ'

α Ελληνική γλώσσα 13 10 10 10

β' Γαλλική γλώσσα - 3 3 3

γ' Ιερά Ιστορία 22 - -

δ' Κατήχηση - - 2 -

ε' Χριστιανική ηθική - - - 2

ζ' Αριθμητική και τα στοιχειωδέστερα της Γεωμετρίας 32 2 -

ζ' Ελληνική και Γενική Ιστορία - 223

η' Γεωγραφία 3222

θ' Φυσιογραφία και Φυσική - 212

ι' Ωδική - 3 3 3

ια' Καλλιγραφία "1 3333

ιβ' Ιχνογραφία

ιγ' Χειροτεχνήματα ("τας λοιπάς εργασίμους ώρας")

Σύνολο 24 29 28 28

——————————————

Εκτός από τα μαθήματα που σημειώνονται στον Πίνακα αυτό διδάσκονταν "οργανικήν μουσικήν διά κυμβάλου και χορόν μόνον όσα των κορασίων πληρώνουσιν ωρισμένα δίδακτρα"1.

Στη Δ' τάξη επίσης, σύμφωνα με τον κανονισμό, "κατά την τελευταίαν εξαμηνίαν αι μελλουσαι να γίνωσι διδάσκαλοι, διδάσκονται την αλληλοδιδασκαλίαν και την εφαρμογήν αυτής"2.

Οπωσδήποτε προκαλεί εντύπωση ο μεγάλος αριθμός που καλύπτει στο πρόγραμμα αυτό η διδασκαλία της Ελληνικής γλώσσας, δηλαδή της Αρχαίας Ελληνικής κυρίως. Το γεγονός δείχνει ότι και στην εκπαίδευση των κοριτσιών επικράτησε από

——————————————

1. Κανονισμός... 1842, σ. 8. 2 ό.π., σ. 7.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/1/gif/91.gif&w=600&h=3932. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 5. Το μέγαρο του Αρσακείου

Σελ. 91
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 72
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

    μόρφωση των κοριτσιών, ήταν, όμως, μια περιττή "πολυτέλεια". Τη στάση αυτή της πολιτείας και της κοινωνίας γενικότερα δικαιολογεί και το γεγονός ότι την εποχή αυτή, στα μέσα δηλαδή του 19ου αιώνα, δημόσια σχολεία Μέσης Παιδείας για τα κορίτσια μόλις αρχίζουν να δημιουργούνται στην Αμερική και στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες1.

    Τα "ανώτερα σχολεία κορασίων"

    Σαφή εικόνα της εκπαίδευσης των κοριτσιών, όπως είναι διαμορφωμένη τη σχολική χρονιά 1836 - 1837, μας δίνει μια αδημοσίευτη έκθεση του Ι. Κοκκώνη (με ημερομηνία 3 Φεβρουαρίου 1837) που ήταν τη χρονιά αυτή Διευθυντής του Διδασκαλείου και γενικός Διευθυντής των Δημοτικών Σχολείων σε όλη την Ελλάδα2. Από τον πίνακα που υπάρχει μαζί με την έκθεση αυτή3 διαχωρίσαμε

    ——————————————

    1. Ενδιαφέρον παρουσιάζει οπωσδήποτε μια συγκριτική έρευνα στο θέμα αυτό για να φανούν οι συγκεκριμένες επιδράσεις από άλλες χώρες και κυρίως από τη Γαλλία και τη Γερμανία. Σε μια πρώτη αντιμετώπιση τα πράγματα δείχνουν πως η χώρα μας δεν υστερεί στον τομέα αυτό. Σε ορισμένα μάλιστα θέματα παίρνει την πρωτοπορία από άλλες, πιο μεγάλες χώρες. Οι Ελληνίδες, για παράδειγμα, εξασφαλίζουν το δικαίωμα να εγγραφούν ως τακτικές φοιτήτριες στο Πανεπιστήμιο πιο νωρίς από τις Γερμανίδες.

    2. Σύμφωνα με το άρθρο 70 του ιδρυτικού νόμου της Δημοτικής Εκπαίδευσης (6/18 Φεβρουαρίου 1834): "Ο Διευθυντής του Διδασκαλείου είναι ενταυτώ και γενικός επιθεωρητής όλων των εν Ελλάδι δημοτικών σχολείων (Γ. Βενθύλος, όπ., τ. A', σ. 15). Στη θέση αυτή ο Κοκκώνης διαδέχτηκε τον Ch. Korck το 1836, και θα μείνει ως το 1852, οπότε απολύθηκε και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Γ. Χρυσοβέργης (Μ. Αμαριώτου, ό.π., σ. 43 Xρ. Λέφας, ό.π., σ. 215).

    3. I. Κοκκώνης, "Περί της Δημοτικής εκπαιδεύσεως" [έκθεση] "Προς την επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Β. Γραμματείαν της Επικρατείας", αρ. πρωτ. 633/3 Φεβρουαρίου 1837, ΓΑΚ, Γενικό Αρχείο 11L, φ. 9. Τα στοιχεία που μας δίνει για τη Στοιχειώδη και τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σημαντικά, γιατί φωτίζουν μια εποχή για την οποία ελάχιστα είναι γνωστά.