Συγγραφέας:Παπαθανασίου, Ιωάννα
 
Τίτλος:Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960
 
Υπότιτλος:Αρχειακές τεκμηριώσεις και αυτοβιογραφικές καταθέσεις
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:47
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2008
 
Σελίδες:679
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος + 1 CD-ROM
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικές οργανώσεις
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:Δεκαετία 1960
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί απόπειρα συγκρότησης ενός σταθερού τεκμηριωτικού πλαισίου για την ιστορία της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη και διαρθρώνεται σε τέσσερα μέρη, που έχουν ως αφετηρία και σημείο αναφοράς τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) και τις συλλογές τους, προεκτείνονται πέρα από αυτά, και είναι τα εξής: 1) Αναλυτική παρουσίαση του αρχείου του Κεντρικού Συμβουλίου της οργάνωσης, 2) Συστηματική καταγραφή του συνόλου των εντύπων της και στην αποδελτίωση των σειρών του περιοδικού Τετράδια της Δημοκρατίας και της εφημερίδας Η Γενιά μας, 3) Εξαντλητικές αποδελτιώσεις της εφημερίδας Η Αυγή σε θέματα που αφορούν τις δραστηριότητες της οργάνωσης όπως και σε αναφορές που σχετίζονται με τις εκτιμήσεις του κόμματος της ΕΔΑ και των πολιτικών αντιπάλων της για τη ΔΝΛ και 4) Παρουσίαση σύντομων αυτοβιογραφικών συνεντεύξεων με τα μέλη του Κεντρικού Συμβουλίου και της Εξελεγκτικής Επιτροπής της οργάνωσης. Ένα εξαντλητικό χρονολόγιο, για την περίοδο Ιανουάριος 1963-Απρίλιος 1967, ακολουθεί τις θεματικές ενότητες και, συγκροτούμενο σε τρία επίπεδα -δραστηριότητες της νεολαίας, ελληνική πολιτική σκηνή και διεθνές πολιτικό πλαίσιο—, φιλοδοξεί να συστοιχίσει τα δεδομένα της εποχής και να ευκολύνει το χρήστη.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 45.04 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 41-60 από: 684
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/41.gif&w=600&h=915

Στο σημείο αυτό εντοπίζονται, από το 1950, οι συναρθρώσεις με τον πόλο της νομιμότητας. Μέλη και στελέχη της ΕΠΟΝ, χωρίς να εγκαταλείπουν τη σχέση τους με την παράνομη οργάνωση, ενσωματώνονται στα φυτώρια των όμορων αριστερών νεολαιίστικων οργανώσεων αμέσως μετά την απόλυση τους με τα μέτρα επιεικείας ή το τέλος της θητείας τους στη Μακρόνησο. Τις περισσότερες φορές δε αναλαμβάνουν σημαντικό ρόλο στους φορείς που τους παρέχουν άσυλο. Σύμφωνα με μαρτυρίες14 που ενισχύουν αυτή τη λογική, η ΔΑΝ, ως η μαζικότερη οργάνωση, παρέχει καταφύγιο στους Χρήστο (Κίτσο) Τεγόπουλο, Θόδωρο Γεωργούλη, Σωκράτη Ποταμιάνο, Βασίλη Μπρακατσούλια που διετέλεσε γραμματέας της, Πελαγία και Λάμπρα Πασβάνη από την Ικαρία, αλλά και στους μεγαλύτερους Σωτήρη Τουτούνα και Κώστα Ζόγκα που διατηρούν, όπως και ο Χρήστος Τεγόπουλος, επαφή και με τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ. Μετά τη δημιουργία της Νεολαίας του Δημοκρατικού Συναγερμού, την άνοιξη του 1951, ο Κώστας Ζόγκας αποχωρεί από τη ΔΑΝ και γίνεται γραμματέας της νέας οργάνωσης. Ο Γιώργος Γκρινάτσος και ο Θόδωρος Σταυρόπουλος εντάσσονται στη Νεολαία του ΣΚ-ΕΛΔ. Η Σοσιαλιστική Νεολαία υποδέχεται τον Τάκη Κακόγιαννο και η ΦΑΝ φιλοξενεί στα γραφεία της τον Κώστα Μπλαζουδάκη που διετέλεσε γραμματέας της, τον Νικηφόρο Μανδηλαρά αλλά και τον τότε μαθητή Θόδωρο Μαλικιώση.

Αν και τα παραδείγματα δεν εξαντλούνται, όπως είναι φυσικό, στα ονόματα που παραθέσαμε, οι συναρθρώσεις ανάμεσα στους πόλους της παρανομίας και της νομιμότητας, καθώς και η συνάρτηση τους με τον τρίτο , δηλαδή με το χώρο του Πανεπιστημίου, αναδεικνύουν τις διαδρομές τις οποίες ακολούθησε επίπονα, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1950, το εγχείρημα για την ανασυγκρότηση της νεολαίας της Αριστεράς. Το βραχύβιο, ώς τη διάλυση της, πείραμα της ΕΔΝΕ αλλά και η σταθερή παρουσία της παράνομης ΕΠΟΝ ήταν, στη φάση αυτή, καταλυτικά.

1.2 .Το βραχύβιο πείραμα της ΕΔΝΕ (1951-1952)

Παράλληλη διαδικασία με αυτή της ίδρυσης του πολιτικού συνασπισμού της ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) στις 3 Αυγούστου 1951 , η ίδρυση

14. Βλ. τις συνεντεύξεις με τους επιζώντες πρωταγωνιστές στο Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλος, Αριστερή Νεολαία Ελλάδος, 1950-1953. Απόπειρα ιστορικής επισκόπησης, Εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1993, σ. 131-148. Οι συνεντεύξεις αυτές, όπως και εκείνες που παρατίθενται στη συνέχεια του βιβλίου και αφορούν την ίδρυση και την ιστορία της ΕΔΝΕ, έχουν κατατεθεί στα ΑΣΚΙ και αποτελούν τμήμα του αρχείου Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλου.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/42.gif&w=600&h=915

της ΕΔΝΕ (Ενιαία Δημοκρατική Νεολαία Ελλάδος) στις 15 Αυγούστου ήρθε ως αποτέλεσμα πανομοιότυπων ζυμώσεων και διαπραγματεύσεων, οι οποίες ακολουθήθηκαν στο χώρο της νεολαίας και επισπεύσθηκαν ενόψει των προβλεπόμενων για τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς κοινοβουλευτικών εκλογών.

Ο παράνομος μηχανισμός του ΚΚΕ υπό τον Ν. Πλουμπίδη βάζει από την αρχή τη σφραγίδα του στη νέα οργάνωση, η οποία δεν διατηρεί, όπως η ΕΔΑ, το σχήμα ενός συνασπισμού πολιτικών νεολαιών, αλλά αναπαράγει το επονίτικο πρότυπο της αυτοδιάλυσης των διακριτών οργανώσεων και της ίδρυσης μιας καινούργιας νεολαίας με μετωπικό χαρακτήρα, στον ηγετικό πυρήνα της οποίας εκπροσωπούνται οι βασικές συνιστώσες της. Στη λογική αυτή, όπως μας πληροφορεί η εφημερίδα Δημοκρατική στις 31 Αυγούστου 1951, σε κοινή σύσκεψη στην οποία μετέχουν εξουσιοδοτημένοι εκπρόσωποι από τη Νεολαία του Δημοκρατικού Συναγερμού, τη Δημοκρατική Αριστερή Νεολαία, τη Φιλελεύθερη Αριστερή Νεολαία, τη Σοσιαλιστική Νεολαία, τη Δημοκρατική Ριζοσπαστική Νεολαία, δηλαδή από τις νεολαίες των πολιτικών εταίρων που συνασπίστηκαν στην ΕΔΑ, καθώς και στελέχη και μέλη άλλων οργανώσεων των νέων, αποφασίζεται η αυτοδιάλυση των παραπάνω οργανώσεων και η ίδρυση της ΕΔΝΕ, η οποία «καλεί τους Νέους της Πατρίδας μας σε ένα Κοινό Δημοκρατικό Μέτωπο Νέων που θα αγωνισθεί με ενθουσιασμό για τα ιδανικά της Νέας Γενιάς, την Ειρήνη, Δημοκρατία, Αμνηστία, τον Εκπολιτισμό και την Πρόοδο της Νεολαίας».

Παρά τις δυσχέρειες του νέου εγχειρήματος, η κληρονομιά της ΕΠΟΝ αποτυπώνεται στην πολιτιστική διάσταση, στις λέξεις «εκπολιτισμός» και «πρόοδος» που ακολουθούν το πολιτικό τρίπτυχο «Ειρήνη - Δημοκρατία - Αμνηστία», το οποίο αναπαράγεται στο ακέραιο στην ιδρυτική διακήρυξη της νεοσύστατης οργάνωσης. Προσδίδονται έτσι στην ταυτότητα της ΕΔΝΕ στοιχεία που επιχειρούν τη σύζευξη του πολιτικού προκείμενου με το ένδοξο αλλά απαγορευμένο παρελθόν. Ωστόσο, αυτή η παράδοση, ή καλύτερα η ανάγκη της συνέχειας, αποτυπώνεται εξίσου στην οργανωτική διάρθρωση της οργάνωσης και στις δύο φάσεις λειτουργίας της, όσο και στα πρόσωπα που επιλέγονται από την αρχή για να στελεχώσουν τα «όργανα διοικήσεως», το δεκαμελές Κεντρικό Συμβούλιο και τα συμβούλια Πόλεων, κυρίως της Αθήνας, του Πειραιά και της Βορείου Ελλάδος-Θεσσαλονίκης, που συγκροτούνται αμέσως. Το ρόλο του γραμματέα της ΕΔΝΕ αναλαμβάνει ο Χρήστος (Κίτσος) Τεγόπουλος, στον οποίο αποδίδεται και η πατρότητα του ονόματος, ενώ η ευδόκιμη θητεία στην ΕΠΟΝ, η σχέση της οικογένειας με την Αριστερά καθώς και η «υποχρεωτική διαμονή» στη Μακρόνησο, σε φυλακή ή σε κάποιο από τα νησιά της εξορίας λειτουργούν

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/43.gif&w=600&h=915

ως τα προαπαιτούμενα πιστοποιητικά στην επιλογή των στελεχών. Η επιζητούμενη αντιπροσωπευτικότητα των προϋπαρχόντων νεολαιίστικων σχημάτων είναι εν πολλοίς συμβολική.

Η νέα οργάνωση15 επιφυλάσσεται να διακηρύξει το πρόγραμμα και τις ευρύτερες αρχές της σε σύντομο χρονικό διάστημα. Σε άμεση επαφή με το μηχανισμό του ΚΚΕ, αυτονομούμενη πολιτικά και οργανωτικά τόσο από την ΕΔΑ όσο και από τις πολιτικές συνιστώσες που έδωσαν στις αρχές του 1950 καταφύγιο στα ιδρυτικά στελέχη της, η ΕΔΝΕ στεγάζεται προσωρινά στην οδό Πανεπιστημίου 67. Στις 4 Σεπτεμβρίου, η έκδοση της εφημερίδας Φρουροί της Ειρήνης,16 με εκδότη τον επονίτη, χημικό και μέλος του ΚΣ της ΕΔΝΕ, Γιάννη Φιλίνη, και με πολιτικό αρθρογράφο τον άρτι απολυθέντα από τη Μακρόνησο, επίσης επονίτη, Αντώνη Μπριλλάκη, παρέχει στη νεοσύστατη οργάνωση το απαραίτητο βήμα για την προβολή των πολιτικών της θέσεων.

Η απαγόρευση κυκλοφορίας της εφημερίδας στις 19 Ιανουαρίου 1952 αποτελεί το πρελούδιο για τη διάλυση και της ίδιας της ΕΔΝΕ, που ακολουθεί λίγους μήνες αργότερα. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1952, πρακτικά ένα χρόνο μετά τη συγκρότηση και λειτουργία της, η σύλληψη από τις διωκτικές αρχές των ηγετικών στελεχών της κατά την έξοδό τους από τα γραφεία στην οδό Σοφοκλέους 47 και ο εκτοπισμός τους στον Αϊ-Στράτη, σε συνδυασμό με ένα ευρύτερο κύμα συλλήψεων και εκτοπίσεων του στελεχικού δυναμικού της, κλείνει οριστικά το κεφάλαιο της πρώτης αναζήτησης μιας νόμιμης, μαζικής έκφρασης της αριστερής νεολαίας. Οι ανησυχίες των ηγετικών στελεχών της ΕΔΑ και οι επιφυλάξεις τους για την ορθολογικότητα και τα όρια του νεολαιίστικου αυτού εγχειρήματος αποδείχτηκαν μάλλον δικαιολογημένες, καθώς το κύμα των νέων απαγορεύσεων μπορούσε να συμπαρασύρει, πλην της ΕΔΝΕ, και την αγωνιζόμενη να διατηρηθεί στη νομιμότητα ΕΔΑ.

Όποια και αν είναι, ωστόσο, η ερμηνεία για τις επιφυλάξεις που συνόδευσαν εκ μέρους των ενήλικων και έμπειρων πολιτικών, πρακτικά από την αρχή, τη νεολαιίστικη οργάνωση, παραμένει γεγονός ότι η ΕΔΝΕ αποτέλεσε μια ισχυρή πρόκληση,όχι μόνο απέναντι στο «κράτος των νικητών»

15. Μοναδική σε συλλογή πληροφοριών και αξία τεκμηρίωσης για την άγνωστη ιστορία της ΕΔΝΕ και των εδνιτών παραμένει η έρευνα που συμπυκνώθηκε στο Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλος, Αριστερή Νεολαία Ελλάδος, 1950-1953. Απόπειρα ιστορικής επισκόπησης, ό.π., σ. 11-768.

16. Η πλήρης σειρά της εφημερίδας, η οποία υπάρχει στα ΑΣΚΙ, παρέχει στον ερευνητή του νεολαιίστικου αλλά και του αριστερού εν γένει κινήματος ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες πτυχές της ιστορίας της περιόδου.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/44.gif&w=600&h=915

αλλά και απέναντι στις εσωτερικές και λεπτές ισορροπίες του αριστερού χώρου. Πομπός αναπαραγωγής -«χωνί» σύμφωνα με τις καταθέσεις στελεχών της-17 της πολιτικής στρατηγικής του ΚΚΕ, όπως την αποτύπωνε καθημερινά ο παράνομος ραδιοφωνικός σταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα», η ΕΔΝΕ ενεπλάκη με ρόλο καθοριστικό σε όλες τις κρίσιμες στιγμές που χαρακτήρισαν την επιχείρηση ανασυγκρότησης της Αριστεράς στην Ελλάδα. Εκφράζοντας τη «σκληρή γραμμή», απορρόφησε τις εντάσεις και τους κραδασμούς που παρατηρήθηκαν στις σχέσεις του ΚΚΕ με τους πολιτικούς εταίρους της ΕΔΑ, όπως και εντός του ίδιου του παράνομου στην Ελλάδα κομμουνιστικού μηχανισμού.

Η στάση που κράτησε και υπερασπίστηκε μέσα από τις σελίδες των Φρουρών της Ειρήνης, στις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 1951, ο ρόλος στελεχών της στην υποστήριξη των υποψηφιοτήτων των Νίκου Πλουμπίδη και Νίκου Μπελογιάννη όπως και του επονίτη, καταδικασμένου σε θάνατο, Μάνθου Τσιμπουκίδη και των άλλων εγκλείστων, τελικά η ανάδειξη σε βουλευτές των υποψηφίων που προέκρινε, ακολουθώντας τις προτάσεις τμήματος των κομματικών μηχανισμών, αποδεικνύουν, με τρόπο μάλλον διαυγή, το ρόλο που διεκδίκησε στην εσωτερική υπόθεση της Αριστεράς. Έτσι άλλωστε εξηγείται η προσπάθεια αυτού του ίδιου του μηχανισμού να την προστατεύσει πολιτικά αλλά και να την ελέγξει μετά το πέρας της εκλογικής αναμέτρησης και την ολοκλήρωση της διαδικασίας εκλογής των αναπληρωτών βουλευτών, λόγω της άρνησης του εκλογοδικείου να αναγνωρίσει τη βουλευτική ιδιότητα στους εξόριστους και τους φυλακισμένους.

Τον Νοέμβριο του 1951, το «νέο κέντρο Μακρονησιωτών», πολιτικά κυρίαρχο εντός της ΕΔΑ μετά την ανάδειξη των Αντώνη Μπριλλάκη και Παναγιώτη Κατερίνη σε βουλευτές και ισχυρό κομματικά μετά την ανάληψη της ευθύνης του παράνομου μηχανισμού από τον Νίκο Ακριτίδη, αναλάμβανε ηγετικό ρόλο και στην ΕΔΝΕ. Ο Πότης Παρασκευόπουλος αντικαθιστούσε στη θέση του γραμματέα της οργάνωσης τον Χρήστο Τεγόπουλο. Μια πενταμελής γραμματεία από τους Πότη Παρασκευόπουλο, Παναγιώτη Κατερίνη, Αντώνη Μπριλλάκη, Χρήστο Τεγόπουλο και Τάκη Κακόγιαννο αναλάμβανε ρόλο συντονιστή του διευρυμένου σε Ιδμελές Κεντρικού Συμβουλίου. Τον Δεκέμβριο, ο καθηγητής Γιάννης Ιμβριώτης επιλεγόταν για να καλύψει με το κύρος του την προεδρία της οργάνωσης, αναπαράγοντας τον αντίστοιχο ρόλο του καθηγητή Γεωργαλά στην ΕΠΟΝ.

17. Η έκφραση μεταφέρεται από τον Χρ. Τεγόπουλο. Βλ. Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλος, Αριστερή Νεολαία Ελλάδος, 1950-1953. Απόπειρα ιστορικής επισκόπησης, ό.π., σ. 137.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/45.gif&w=600&h=915

Αν και η δικαστική απαγόρευση κυκλοφορίας της εφημερίδας Φρουροί της Ειρήνης που μεσολαβεί, οι συνεχείς συλλήψεις στελεχών της και η επανεκτόπιση του προέδρου της τον Ιανουάριο του 1952 αποτέλεσαν σημαντικά πλήγματα για την οργάνωση, η νέα φάση της λειτουργίας της, αυτή που συνδέεται με τις αλλαγές στα κεντρικά της όργανα, αποτιμάται ως ιδιαίτερα γόνιμη. Στη διάρκειά της, η ΕΔΝΕ αναπτύσσεται οργανωτικά σε αστικά κέντρα της χώρας, κυρίως σε προπύργια της Αριστεράς, και μέσω του επιμερισμού των αρμοδιοτήτων εκτείνει τις δραστηριότητες της σε διάφορους τομείς, όπως ο εργατικός, ο φοιτητικός και ο τομέας νέων κοριτσιών .

Η οργάνωση κινητοποιήσεων για το Κυπριακό, παρά τις συχνές απαγορεύσεις που έθετε η κυβέρνηση, η επαφή που επιχειρεί να καλλιεργήσει με τις άλλες πολιτικές νεολαίες με τη σύνταξη κοινών διακηρύξεων, η στενή σχέση με την ΠΕΟΠΕΦ (Πανελλήνια Ένωση Οικογενειών Πολιτικών Εξόριστων και Φυλακισμένων) βαίνουν παράλληλα με τις εκστρατείες για το «δέμα του δεσμώτη αγωνιστή», την αναστολή της εκτέλεσης του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του, την παγκόσμια ειρήνη και τη διακήρυξη για τα δικαιώματα των νέων. Οι δραστηριότητες συνδυάζονται συχνά με πολιτιστικές εκδηλώσεις και εκδρομές, στο πρότυπο για μια ακόμη φορά της ΕΠΟΝ.

Θεωρούμενη ως η μαζικότερη νεολαιίστικη οργάνωση εκείνης της εποχής, η ΕΔΝΕ που κατάφερε να συσπειρώσει οργανωτικά, σύμφωνα με όλες τις εκτιμήσεις, περίπου 1.300 μέλη, διαλύθηκε λίγες μέρες μετά την πρώτη Συνδιάσκεψη των στελεχών της, στη φάση εξομάλυνσης της σχέσης της με την ΕΔΑ, και ενώ οικοδομούσε τις προοπτικές για την ποιοτική και ποσοτική διεύρυνσή της.

1.3. Προς τη Ν ΕΔΑ της πρώτης μετεμφυλιοπολεμ ιχής δεκαετίας

Δύο αυτόνομες εγγραφές από τον ημερήσιο τύπο οροθετούν συμβολικά 10 χρόνια από την παρουσία της αριστερής νεολαίας στις μετεμφυλιοπολεμικές πραγματικότητες. Η πρώτη, σε δύο σκέλη, μας μεταφέρει στη Θεσσαλονίκη του 1951, αναπαράγοντας το «λόγο των νικητών».

«Απεκαλύφθη παράνομος κομμουνιστική οργάνωσις εις την Θεσσαλονίκην, της οποίας συνελήφθησαν όλα τα μέλη, ανερχόμενα εις 14», έγραφε η εφημερίδα Ακρόπολις της 18ης Ιανουαρίου 1951 σε ανταπόκριση της από τη συμπρωτεύουσα και συνέχιζε: «Η νέα οργάνωσις κατηρτίζετο βάσει οδηγιών του ΚΚΕ υπό μανδύαν φιλειρηνικόν, εκαλείτο δε 'Δημοκρατικόν Φιλειρηνικόν Μέτωπον Νέων'. Οργανωτής αυτής υπήρξε ο αφιχθείς εξ Αθηνών Νίκος Νικηφορίδης, κάτοικος Παγκρατίου, φοιτητής, άρτι απολυ-

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/46.gif&w=600&h=915

απολυθείς εκ Μακρονήσου, λόγω ασθενείας. Ούτος αφιχθείς εν Θεσσαλονίκη παρέμεινεν επί 4ήμερον εις την οικίαν του Χρήστου Ταμουρίδη, τον οποίον είχε γνωρίσει εις την Μακρόνησον. Συνελήφθησαν οι: Ν. Μαραγκός, Λεων. Δούκας, Ιωάν. Δαμιανίδης, οίτινες είναι παλαιοί ΕΠΟΝίτες, και οι οποίοι προσεφέρθησαν να απαρτίσουν τον πρώτον πυρήνα. Πρώτη εκδήλωσις των συλληφθέντων υπήρξε η υπογραφή της Εκκλήσεως της Στοκχόλμης'». Ο κύκλος των δημοσιευμάτων για την υπόθεση έκλεινε στις 6 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς, ως εξής: «Θεσσαλονίκη (του ανταποκριτού μας). Σήμερον την πρωίαν εξετελέσθησαν οι: Κ. Ορφανίδης, Μ. Στογιάννης, Κ. Σπρίντζος, Κ. Μήτσας,Χ. Παπαδόπουλος, Ρ. Παραθυράς, άπαντες συμμορίται Χαλκιδικής. Και ο Ν. Νικηφορίδης,18 εξ Αθηνών, ελθών ενταύθα προς οργάνωσιν του 'Φιλειρηνικού Μετώπου Νέων'».

Η δεύτερη προέρχεται από την επίσημη καταγγελία της ΕΔΑ για τις συνθήκες «βίας και νοθείας» στις εκλογές του 1961. Στη συνέντευξη τύπου που έδωσε στις 31 Οκτωβρίου, ο πρόεδρος της ΕΔΑ Γιάννης Πασαλίδης έλεγε :

«Το βράδυ της 25ης Οκτωβρίου, δύο νέοι, ο Στέφανος Βελδεμίρης και ο Μόρφης Σφετούδης, διήρχοντο από τον συνοικισμό Επτάλοφος της Θεσσαλονίκης με ένα ταξί και πετούσαν από το παράθυρο του αυτοκινήτου εκλογικό υλικό του ΠΑΜΕ. Παρά την πλατεία του συνοικισμού 'άγνωστοι' πυροβόλησαν κατά του αυτοκινήτου. Ο Βελδεμίρης ετραυματίσθη θανασίμως εις τον κρόταφον και διεκομίσθη εις το νοσοκομείον. Μετ' ολίγας ώρας εξέπνευσε. Ήταν 24 ετών, ηλεκτρολόγος και μέλος της Γραμματείας του Συμβουλίου της Νεολαίας της ΕΔΑ Θεσσαλονίκης. Εξηκριβώθη ότι ο φονεύς ήτο ο χωροφύλαξ Σπύρος Φιλίππου. Το δεύτερο θύμα της καραμανλικής τρομοκρατίας ήτο ο στρατιώτης Διονύσιος Κερπινιώτης, 24 ετών, οικοδόμος και στέλεχος της Νεολαίας της ΕΔΑ Πατρών. Ευρέθη νεκρός την Κυριακή των εκλογών με τραύμα από σφαίραν όπλου εις την κεφαλήν -αλλά και με άλλας κακώσεις-εις το εκλογικόν κέντρον [= τμήμα] του χωρίου Δεμίρι Αρκαδίας, όπου είχε αποσταλεί ως μέλος της φρουράς. Ο θάνατος του εχαρακτηρίσθη ως αυτοκτονία».19

Σύμβολα της νεολαίας στους πολιτικούς και κοινωνικούς της αγώνες, ο Νίκος Νικηφορίδης, ο Στέφανος Βελδεμίρης και ο Διονύσης Κερπινιώτης τοποθετήθηκαν στο πάνθεον των νέων ηρώων-μαρτύρων του αυταρχικού μετεμφυλιακού κράτους, της αστυνομικής τρομοκρατίας και του παρα-

18. Για τον Ν. Νικηφορίδη βλ. επίσης το χφ. βιογραφικό κείμενο που συνέταξε η μητέρα του, Ευγενία, το 1961 στο Αρχείο Ν .ΕΔΑ, κ. 271.1.13.

19. Βλ. επίσης «Όργιο αίματος και αδιάντροπη νοθεία αλλοίωσαν το αποτέλεσμα των εκλογών των ΕΡΕΔΩΝ», Η Αυγή, 30.10.1961.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/47.gif&w=600&h=915

παρακράτους, μαζί με τον Γρηγόρη Λαμπράκη —που τον διεκδίκησε σχεδόν καθ' ολοκληρία η νεολαία—και τον Σωτήρη Πέτρουλα, που έγινε το σύμβολο της γενιάς των Λαμπράκηδων στην αντιπαράθεση τους με την αστυνομία, το 1965, στα «Ιουλιανά». Συμπληρωνόταν, έτσι, το μαρτυρολόγιο της νεολαίας της Αριστεράς. Ωστόσο, πίσω από τα σύμβολα και τις ημερομηνίες σταθμούς, οι αποστάσεις που διανύθηκαν μέσα σε αυτή την πρώτη δεκαετία ήταν σημαντικές για το ίδιο το κίνημα της νεολαίας και της Αριστεράς.

1.3.α. Η Ν.ΕΔΑ από την αφάνεια στο πολιτικό προσκήνιο

Η Νεολαία της ΕΔΑ (Ν.ΕΔΑ), που έπαιρνε τη σκυτάλη από την ΕΔΝΕ ως η νόμιμη έκφραση της νεολαίας από τα τέλη του 1952, δεν έχει γενέθλια ημερομηνία, ούτε συγκροτείται άμεσα σε πολιτικό οργανισμό με σαφή «όργανα διοικήσεως» -όπως τα εντοπίζουμε στην ορολογία της εποχήςκαι με οργανωμένα μέλη. Άτυπες συνήθως συναθροίσεις νέων σημειώνονται, βεβαίως, στα κομματικά γραφεία της ΕΔΑ, στην Αθήνα, στον Πειραιά,20 λιγότερο στη Θεσσαλονίκη και σε άλλα αστικά κέντρα. Κάποιοι νέοι, ελάχιστοι, οι οποίοι τολμούν να περάσουν από τον μόνιμο αστυνομικό κλοιό, ανεβαίνουν στα κομματικά γραφεία έχοντας επίγνωση ή αδιαφορώντας για τους κινδύνους και τις άμεσες συνέπειες που ενέχει η ενέργειά τους. Η κλήση στο γειτονικό αστυνομικό τμήμα για εξακρίβωση στοιχείων, δηλαδή η συνήθης πρακτική εκφοβισμού, αλλά και το ενδεχόμενο μιας διοικητικής εκτόπισης είναι ορατά. Όσοι το πράττουν είτε έχουν κάποια οικογενειακή εμπλοκή με την Αριστερά, οπότε εκ των πραγμάτων διαθέτουν τον γνωστό προσωπικό «φάκελο» στην Ασφάλεια, είτε εμπλέκονται, ώς ένα βαθμό, σε παράνομες και ημιπαράνομες δραστηριότητες στο χώρο της νεολαίας και της ΕΠΟΝ. Ωστόσο, τα στελέχη της ΕΠΟΝ, οι νεολαίοι που είναι αφιερωμένοι στην παράνομη δραστηριότητα της οργάνωσης στους μαζικούς χώρους, στα πανεπιστήμια, στις ανώτατες και στις τεχνικές σχολές, αποφεύγουν συστηματικά κάθε επαφή ή προσέγγιση με την ΕΔΑ και τα κομματικά όργανα και γραφεία. Οι απαγορεύσεις δεν τίθενται μόνο ως καθήκον που υπαγορεύεται από τη συνωμοτικότητα και τους στοιχειώδεις κανόνες προφύλαξης. Ενυπάρχουν και ως στοιχεία της δύστοκης σχέσης των μη κομμουνιστών στελεχών της ΕΔΑ με τα τεκταινόμενα στο χώρο της νεολαίας.

Στη λογική αυτή, η Ν.ΕΔΑ παραμένει για αρκετά χρόνια -τουλάχιστον μέχρι το 1956— μια οργάνωση σφραγίδα, που τελεί υπό πολιτική κηδεμονία

20. Βλ. την «αυτοβιογραφική» συνέντευξη του Κ. Τσουράκη στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/48.gif&w=600&h=915

και δραστηριοποιείται για τις ανάγκες του πολιτικού σχηματισμού του οποίου φέρει την επωνυμία, κυρίως στις εκλογικές αναμετρήσεις και στις επαφές με τις αντίστοιχες νεολαίες των πολιτικών κομμάτων. Οι πενιχρές αρχειακές διαθεσιμότητες για την παρουσία της, κατά την πρώτη περίοδο, συγκλίνουν με τις ελάχιστες μαρτυρίες νεολαίων που, χωρίς να ανήκουν στην παράνομη ΕΠΟΝ, διάβαιναν το κατώφλι της ΕΔΑ αναζητώντας την πολιτική τους ταυτότητα και μια ένταξη στο πλαίσιο που επέτρεπε η νομιμότητα. Καταδικασμένο σε αποτυχία, τόσο από τις ιδιαίτερες πολιτικές συνθήκες όσο και στις συνειδήσεις της πολιτικής ηγεσίας της Αριστεράς, το βραχύβιο πείραμα της ΕΔΝΕ δεν είχε άμεσους μιμητές.

Ωστόσο, μια μεταστροφή της εικόνας για τη νόμιμη έκφραση της νεολαίας παρατηρείται το 1956 με τη θεσμοποίηση της Ν .ΕΔΑ και την εκλογή των πρώτων οργάνων της. Ενόψει της προβλεπόμενης για τον Αύγουστο σύγκλησης της Α' Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης της ΕΔΑ, η οποία είχε μετεξελιχθεί σε κόμμα για τις ανάγκες της μεγάλης εκλογικής σύμπραξης στη Δημοκρατική Ένωση, πραγματοποιείται στις 11 Ιουλίου σύσκεψη στελεχών της Ν.ΕΔΑ στην οποία συμμετέχουν στελέχη της Αθήνας, του Πειραιά και 12 νομών.21 Στη σύσκεψη, η Ν.ΕΔΑ αποκτά καταστατικό χάρτη 22 σύμφωνα με τον οποίο εκλέγεται το πρώτο Κεντρικό Συμβούλιο της οργάνωσης αποτελούμενο από 23 μέλη. Παράλληλα εκλέγεται Γραφείο του ΚΣ με 12 μέλη, ενώ πρόεδρος-γραμματέας της οργάνωσης αναλαμβάνει το μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ Νίκος Σολωμός, πολιτικός μηχανικός και παλιός επονίτης που εγκατέλειψε κατόπιν εντολής την παράνομη ΕΠΟΝ και αφιερώθηκε στη «νόμιμη» πολιτική δραστηριότητα.

Ο Ν. Σολωμός παρουσιάζει την εισήγηση23 για την κατάσταση στο χώρο της νεολαίας στο πλαίσιο της Α' Συνδιάσκεψης του κόμματος (15-18 Ιουλίου), ενώ μετά το τέλος των εργασιών της δημιουργείται από το κόμμα Επιτροπή Νεολαίας απαρτιζόμενη κυρίως από παλιούς επονίτες και παιδαγωγούς, στο μεγαλύτερο ποσοστό τους ευρύτερα γνωστά στελέχη της

21. Για ένα σύντομο ιστορικό βλ. τον χφ. «Απολογισμό δουλειάς της Νεολαίας ΕΔΑ από την Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ως τον Νοέμβρη 1956» του Ν. Σολωμού στο Αρχείο Ν .ΕΔΑ, κ. 268.11.

22. Βλ. το πρώτο δακτ. με χφ. σημειώσεις καταστατικό της Ν.ΕΔΑ του 1956, στο Αρχείο Ν .ΕΔΑ, κ. 269.1.

23. Η εισήγηση του Ν. Σολωμού με τίτλο «Τα προβλήματα της Νεολαίας» παρουσιάστηκε σε 2 συνέχειες στην εφημερίδα Η Αυγή στις 4 και 5 Αυγούστου 1956. Για το ίδιο θέμα και επισημαίνοντας την έλλειψη της απαιτούμενης προσοχής από το κόμμα της ΕΔΑ στα προβλήματα της Νεολαίας μίλησε, επίσης, ο Φίλιππος Ηλιού, ως αντιπρόσωπος της Ν.ΕΔΑ στις εργασίες της Α' Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης της ΕΔΑ. Βλ. την περίληψη της ομιλίας του, στην Αυγή, 1.8.1956, σ. 3.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/49.gif&w=600&h=915

Αριστεράς : Φίλιππος Ηλιου, Λεωνίδας Κύρκος, Γιούλια Λιναρδάτου, Ρόζα Ιμβριώτη, Νίκος Μπλέτας, Άννα Παρλιάρου, Αλέκα Παΐζη, Τάκης Παπανικολάου, Ανθή Ρέρα, Κώστας Σωτηρίου, Νίκος Σολωμός, Αλέκος Σύρος.24 Η επιχείρηση της κηδεμονίας της Ν.ΕΔΑ αποκτούσε έτσι και τυπική υπόσταση .

Πρώτο βήμα για την έξοδο από την πολιτική αφάνεια, η καταστατική θέσμιση και εκλογή των οργάνων της Νεολαίας της ΕΔΑ συνοδεύεται από την απόφαση για μια γενικότερη στροφή του κόμματος προς ζητήματα που απασχολούν τη νεότητα, όπως η εκπαιδευτική πολιτική, η ανεργία και η μετανάστευση, οι οικονομικές διεκδικήσεις των φοιτητών και των εργαζόμενων νέων ή το Κυπριακό, τα οποία πρέπει να αντιμετωπισθούν στην προοπτική «μιας ευρύτατης ενότητας της νεολαίας».25 Ταυτόχρονα, μέσα από τη συγκρότηση συγκεκριμένων επιτροπών, δίνεται ώθηση για τη συστηματικότερη προσέγγιση νέων από μαζικούς χώρους, όπως εκπολιτιστικοί, αθλητικοί και εκδρομικοί σύλλογοι, που δεν εμπλέκονται άμεσα με τους βασικούς τομείς των πολιτικών δραστηριοτήτων και σωματώσεων, όπως οι πανεπιστημιακές και ανώτατες σχολές ή τα εργατικά σωματεία. Στους χώρους αυτούς, με όλες τις δυνατές συναρθρώσεις, η παράνομη ΕΠΟΝ είχε από νωρίς επιβάλει την πολιτική παρουσία της, παρά την απόλυτη κυριαρχία των συντηρητικών και ακροδεξιών σχημάτων.

Ο απολογισμός που κατατίθεται στο Γενικό Συμβούλιο της ΕΔΑ, τον Δεκέμβριο του 1956, για τις οργανωμένες δυνάμεις της νεολαίας φαίνεται ότι αντανακλά τα δεδομένα της εποχής συνυπολογίζοντας προφανώς, χωρίς να το δηλώνει, τις οργανωμένες δυνάμεις αλλά και τις επιρροές της ΕΠΟΝ. Ο Ν. Σολωμός αναφέρεται σε έναν αριθμό που υπερβαίνει τα 2.500 μέλη και κατανέμεται ως εξής: Αθήνα 1.500, Πειραιάς 200, και 1.000 σε 18 νομούς στους οποίους έχει συγκροτηθεί η Ν.ΕΔΑ.26 Αν και η γλώσσα των αριθμών είναι συχνά επισφαλής, ως οργανωμένη πολιτική δύναμη στη νεολαία η Ν.ΕΔΑ θα προσεγγίσει και θα υπερβεί κατ' ελάχιστο αυτούς τους αριθμούς, όταν η παράνομη ΕΠΟΝ θα αποτελέσει παρελθόν και τα οργανωμένα κινήματα που ελέγχει πρακτικά θα γνωρίσουν μια πρώτη άνθηση την άνοιξη του 1963, τις παραμονές της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη.

24. Τα στοιχεία προέρχονται από την «Ανακοίνωσιν του Γενικού Συμβουλίου της ΕΔΑ»,2.8.1956, Αρχείο ΕΔΑ, κ. 3.1, σ. 2.

25. Από την εισήγηση του Ν. Σολωμού, Η Αυγή, 5.8.1956, σ. 4.

26. «Εκτός των οργανώσεων Αθήνας και Πειραιά με αντίστοιχα μέλη 1500 και 200 υπάρχουν και 18 νομαρχιακές οργανώσεις με 1000 μέλη. Στις επαρχίες επιπλέον υπάρχουν σε 15 άλλους νομούς Υπεύθυνοι Νεολαίας χωρίς όμως ακόμη νάχει αποκατασταθεί ιδιαίτερη επαφή με την οργάνωση της νεολαίας». Βλ. τον «Απολογισμό δουλειάς της Νεολαίας ΕΔΑ από την Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ώς τον Νοέμβρη 1956». ό.π., κ. 268.11, σ. 1.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/50.gif&w=600&h=915

Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις αριθμητικές αποτιμήσεις και τις ανομολόγητες συνεκτιμήσεις, παραμένει γεγονός ότι η εμφάνιση αυτή της Ν.ΕΔΑ στο πολιτικό προσκήνιο συστοιχεί με τις αλλαγές στην ελληνική πολιτική σκηνή, την «πολιτική άνοιξη» του 1956 όπως την χαρακτήρισαν. Μια σημαντική ωστόσο παράμετρος που πρέπει να συνεκτιμηθεί σχετίζεται με την κρίση της «αποσταλινοποίησης» που συνταράσσει το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα και βρίσκει τις αντιστοιχίες της στο ΚΚΕ στο εξωτερικό όσο και στις δυνάμεις του στην Ελλάδα. Στο νέο πλαίσιο που διαγράφεται για την ΕΔΑ, το κόμμα-φορέα του προγράμματος της Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής, η Ν.ΕΔΑ καλείται να πάρει τη σκυτάλη σε ένα ρόλο ισότιμο με εκείνον της παρανομίας. Με άλλα λόγια, η νομιμότητα ως πολιτική θέση και πράξη καλείται να καταστήσει, μέσω της Ν.ΕΔΑ, σαφή την παρουσία της και να επεκτείνει την πρόταση της ενότητας στους θύλακες όπου οι υπόγειες και αφανείς διασυνδέσεις με τους κομμουνιστικούς μηχανισμούς είχαν πιθανώς μεταφέρει στοιχεία από τις ενδοκομματικές διαμάχες. Οι δύο αυτοί θύλακες ήταν η παράνομη ΕΠΟΝ αλλά και οι νεολαίοι στο νησί του Αϊ-Στράτη. Εκεί, στις σκηνές με τους άλλους εξόριστους συνωστίζονται κατοχικοί επονίτες, που μετά την έκτιση της ποινής τους πήραν «φύλλο πορείας» για το νησί, εκτοπισμένοι πρώην εδνίτες αλλά και πιο πρόσφατοι νεολαίοι εξόριστοι.27

1.3.β. Η παράνομη ΕΠΟΝ. Το τέλος του μύθου

Επισήμως, η παράνομη ΕΠΟΝ δεν καταθέτει τα σκήπτρα παρά μόνο το 1958. Η απόφαση της 8ης Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, τον Ιανουάριο του 1958, για τη διάλυση των κομμουνιστικών παράνομων πυρήνων και οργανώσεων και την ενσωμάτωση των δυνάμεων τους στις αντίστοιχες οργανώσεις της ΕΔΑ μέτρησε περισσότερο από τις δηλώσεις της κυβέρνησης της EPE, από το 1957, ότι επιθυμούσε να θέσει οριστικό τέλος στην ύπαρξη των όποιων παράνομων σχημάτων. Έκλεινε έτσι ο κύκλος ζωής της σημαντικότερης και μακροβιότερης πολιτικής οργάνωσης της ελληνικής νεολαίας.

Μονόδρομος, που ακολουθήθηκε από τα χρόνια του εμφυλίου πολέμου -συχνά με υπερβάλλοντα ζήλο- η παρανομία έγινε τρόπος ζωής που εξασφάλισε την επιβίωση και έφερε την οργάνωση στην απέναντι όχθη. Αν το κλιμάκιο υπό τους Σταύρο Κασιμάτη, Κώστα Φιλίνη, Φώφη Λαζάρου και Πέτρο Διβέρη έδωσε το στίγμα της οργάνωσης στην κρισιμότερη φάση,

27. Βλ. τις συνεντεύξεις των Τ. Καράμπελα, Χρ. Μίσσιου, Στ. Στεφάνου και Γ. Χριστοφιλόπουλου στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/51.gif&w=600&h=915

στα χρόνια 1949-1951, η παράνομη ΕΠΟΝ, ως τμήμα του παράνομου κομμουνιστικού μηχανισμού, προσανατολίστηκε σε τομείς που κρίθηκε ότι έπρεπε να διατηρηθεί ενεργός η σπίθα της κομμουνιστικής παρουσίας στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό, οι επαφές με τους παράνομους Ν. Πλουμπίδη, Ν. Μπελογιάννη και Ν. Ακριτίδη, ο ρόλος στη διαμόρφωση της πολιτικής πρότασης της Αριστεράς την επομένη του εμφυλίου, όπως και οι σχέσεις της με την ΕΔΝΕ αποτελούν πτυχές των δραστηριοτήτων της οι οποίες εκτείνονται, στη φάση αυτή, από την έκδοση των παράνομων εντύπων της και προκηρύξεων, μέχρι τη συγκέντρωση υπογραφών για την «Έκκληση της Στοκχόλμης» και την ειρήνη ή την εκστρατεία για την αναστολή της εκτέλεσης των 16 επονιτών του Πειραιά.

Στις συρρικνωμένες από την εποχή του εμφυλίου πολέμου δυνάμεις της απαντά μια αυθόρμητη δραστηριοποίηση νέων και οι συνεχώς διευρυνόμενες και πολυσχιδείς δραστηριότητές τους, οι οποίες δεν υπακούουν υποχρεωτικά σε έναν λεπτομερώς καταστρωμένο στρατηγικό σχεδιασμό. Μια νεότερη γενιά επονιτών ενεργοποιείται,28 η οποία αναλαμβάνει τη σκυτάλη της παράνομης οργάνωσης, αποκτά επαφή με το μηχανισμό του ΚΚΕ, τον Γιώργη Γούσια και αργότερα τον Κώστα Κολιγιάννη. Ο σχεδιασμός και η εκτέλεση προκλητικών -συχνά δυναμικών-ενεργειών στο κέντρο της Αθήνας, συνήθως η ρίψη προκηρύξεων ή η ανάρτηση πανό, αλλά και η παροχή υπηρεσιών στο παράνομο ΚΚΕ, όπως η εξασφάλιση της συνέχειας για την έκδοση, από το 1953, του απαγορευμένου Ριζοσπάστη, εντάσσονται στο νέο πλαίσιο δράσης της.29 Ωστόσο, στον πυρήνα των ενδιαφερόντων τοποθετείται η ανασυγκρότηση της οργάνωσης, η οποία αντλεί τις νέες δυνάμεις της από τους θύλακες που διατηρήθηκαν ενεργοί και κυρίως από τις πανεπιστημιακές σχολές. Εκεί, η επιλεκτική στρατολόγηση μελών αποκτά σημαντικές διαστάσεις. Παρά την απόλυτη κυριαρχία που επέβαλαν οι ακροδεξιές δυνάμεις στο Πανεπιστήμιο παίρνοντας, από το 1951, υπό τον έλεγχο τους και μετονομάζοντας προσωρινά τη νεοσύστατη ΔΕΣΠΑ σε ΕΦΠΑ (Ένωσις Φοιτητών Πανεπιστημίου Αθηνών), το Κυπριακό στις διαφορετικές φάσεις30 του και οι οικονομικές διεκδικήσεις των φοιτητών -ειδικά των

28. Βλ. την κατάθεση της προσωπικής εμπειρίας του Κ. Σοφούλη, «Από την παρανομία στη νομιμότητα», Δρόμοι της Νεολαίας στη δεκαετία του '60: Πολιτικές δράσεις και πολιτισμικές παρεμβάσεις, Ίδρυμα Πολιτισμού και Εκπαίδευσης Ανδρέας Λεντάκης', Αθήνα 2006, σ. 34-40. Βλ. επίσης Γ. Σαββίδης, «Πώς έδρασε η παράνομη ΕΠΟΝ», Η Αυγή. 20.2.1983.

29. Συνέντευξη της υπογράφουσας με τον Θ. Μαλικιώση, στις 25 Απριλίου και 19 Μαΐου 2008. Βλ. επίσης τις «αυτοβιογραφικές» συνεντεύξεις των Τ. Γεωργίου, Αρ. Μανωλάκου και Γ. Χριστοφιλόπουλου στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

30. Για τα γεγονότα της 14ης Δεκεμβρίου 1953, βλ. Σπ. Λιναρδάτος, Από τον εμφύλιο

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/52.gif&w=600&h=915

επαρχιωτών- οι οποίοι διαβιώνουν στην πλειονότητα τους υπό δυσχερέστατες συνθήκες,31 επιτρέπουν τις πρώτες προσεγγίσεις οι οποίες επιφυλάσσουν, συχνά, σχέσεις σταθερότητας για τη συνέχεια.

Η νέα καθοδήγηση, τα νέα πρόσωπα και η σχετική «αυτονομία» δράσης, εξαιτίας του πολυπύρηνου -στην οργανωτική βάση- σχήματος που υποχρεωτικά επιβάλλει η παρανομία, συντελούν στην ανάκαμψη της ΕΠΟΝ, ειδικά του Σπουδαστικού Τμήματος της, το οποίο αποκτά σταδιακά μια νέα δυναμική στην επαφή του με τον φοιτητικό κόσμο. Χωρίς να αποκτήσει αριθμητική εμβέλεια και μαζικότητα, λειτουργώντας με το πυραμιδικό σύστημα των «τριάδων», η οργάνωση εκτείνει την επιρροή της στις περισσότερες σχολές των πανεπιστημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης, αλλά και συντηρεί παράνομα δίκτυα στις συνοικίες της Αθήνας, στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη και την Κρήτη. Μέσα στο κλίμα τρομοκρατίας που συντηρείται από τη διατήρηση των έκτακτων μέτρων, τις διώξεις της Αριστεράς και την απειλή του «πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων», καταφέρνει να κρατήσει ζωντανή και να τονώσει την εμπιστοσύνη της νεολαίας στα ιδανικά της Αριστεράς. Γνωστές προσωπικότητες από όλο το φάσμα του «μεταπολιτευτικού» πολιτικού τοπίου, πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, δημοσιογράφοι, νομικοί, αρχιτέκτονες και γιατροί, επώνυμα στελέχη της Νεολαίας της ΕΔΑ αλλά στη συνέχεια και της ΔΝΛ ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή με την πολιτική με την ένταξή τους στις γραμμές της παράνομης ΕΠΟΝ. Πολλοί περισσότεροι «εγγράφηκαν» στις επιρροές της.

Όταν το 1958, ο τελευταίος γραμματέας της Σπουδάζουσας Κώστας Βαρβάκης έπαιρνε το μήνυμα για την «αυτοδιάλυση της οργάνωσης», οι αντιδράσεις ήταν έντονες. Η αναζητούμενη ιδεολογική καθαρότητα, το αίσθημα της υπεροχής και η έπαρση που είχε δημιουργήσει η ένταξη στο ΚΚΕ —και όχι στο ασαφές και νόμιμο υποκατάστατο του, όπως θεωρήθηκε για μεγάλο διάστημα η ΕΔΑ και η Νεολαία της- τόνωσαν προσωρινά το «ψευδές» δίλημμα. Στο σημείο αυτό, στο «δυϊσμό» και στη διαφορετική ταυτότητα που καλλιέργησε, εντοπίζεται ίσως ένα «μελανό» σημείο στην αποτίμηση του ρόλου της μετεμφυλιοπολεμικής ΕΠΟΝ. Αν οι αντιστάσεις κάμφθηκαν σχετικά σύντομα, ήταν γιατί η κομματική πειθαρχία λειτούργησε αυτόματα ως αντανακλαστικό. Ωστόσο, για τους φοιτητές αυτή η

στη Χούντα, τ. Β', Παπαζήσης, Αθήνα [1978], σ. 255. Για τη νέα έξαρση στην περίοδο Μάρτιος-Μάιος 1956, στο ίδιο, τ. Γ', Αθήνα [1979], σ. 119.

31. Βλ. τη συνέντευξη του Ανδρ. Λεντάκη «Το παρακράτος γεννά την ΕΚΟΦ» στην εφ. Ελευθεροτυπία, 13.5.1976 και συγκεκριμένα το τμήμα της που αναδημοσιεύεται στο Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, 1821-1973, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1987, σ. 317318.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/53.gif&w=600&h=915

διαδικασία ήταν ίσως πιο εύκολη από ό,τι για τους νέους οικοδόμους και γενικότερα για την εργαζόμενη νεολαία που είχε τις αντίστοιχες διασυνδέσεις με παράνομους πυρήνες του ΚΚΕ.32 Παρά το φόβο για τις πιθανές «παγίδες» της νομιμότητας, στους φοιτητές οι τόνοι έπεσαν σχετικά «ανέξοδα», γιατί ήδη από το 1956 είχαν δρομολογήσει κοινούς στόχους με την εκκολαπτόμενη Νεολαία της ΕΔΑ. Η έκκληση για ενότητα που η τελευταία απηύθυνε στις άλλες πολιτικές νεολαίες είχε προφανώς, μέσα από τις ανομολόγητες συναρθρώσεις, και εσωτερικούς αποδέκτες στο χώρο της συντηρούμενης από κεκτημένη, ίσως, ταχύτητα παρανομίας. Άλλωστε, όπως τονίζουν, σήμερα, στις μαρτυρίες τους33 στελέχη της παράνομης ΕΠΟΝ, όταν για πρώτη φορά διάβηκαν το κατώφλι των κομματικών γραφείων στις παραμονές των εκλογών του Μαΐου του 1958, η αλλαγή του κλίματος ήταν πρόδηλη, ο «νέος αέρας που φύσηξε στη Ν.ΕΔΑ» ήταν για όλους καθοριστικός.

1.3.γ. Επιστροφή στη διωκόμενη νομιμότητα

Τα χρόνια που μεσολαβούν από το 1956 ως το τέλος της πρώτης μετεμφυλιοπολεμικής δεκαετίας, η οποία κλείνει συμβολικά το 1961 με τις εκλογές, γνωστές από τα προσδιοριστικά της βίας και της νοθείας που τις ακολουθούν μέχρι σήμερα, είναι μια περίοδος που εύστοχα χαρακτηρίστηκε ως «άμπωτις και παλίρροια».34

Η περίφημη «άνοιξη του 1956» δεν απέφερε μόνο τη θεσμική συγκρότηση και την έξοδο από την πολιτική αφάνεια της Ν.ΕΔΑ. Απέφερε και την εδραίωση της επιρροής της Σπουδάζουσας της ΕΠΟΝ εντός των φοιτητικών συλλόγων, που αναζητούν σταδιακά την καταστατική τους υπόσταση και έναν πρωτεύοντα ρόλο στις φοιτητικές κινητοποιήσεις που κορυφώνονται εξαιτίας της επαναφοράς από την κυβέρνηση του ζητήματος των διδάκτρων, όπως και της νέας φάσης του Κυπριακού που συμπυκνώθηκε στο σύνθημα «αυτοδιάθεσις και μόνο αυτοδιάθεσις». Το 1956 δύο μείζονα γεγονότα μεσολαβούν και ορίζουν τη νέα δυναμική του νεολαιίστικου κινήματος. Τα γεγονότα αυτά φέρουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της παράνομης ΕΠΟΝ σε μια φάση πρώιμης νομιμοποίησης. Πρόκειται για την ίδρυση του

32. Για την κατάσταση στα εργατικά και ιδιαίτερα στα οικοδομικά σωματεία βλ. την «αυτοβιογραφική» συνέντευξη του Μ. Κουτσούνη στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

33. Βλ. τη χαρακτηριστική «αυτοβιογραφική» συνέντευξη του Αρ. Μανωλάκου στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου.

34. Η έκφραση ανήκει στον Γ. Γιάνναρη, βλ. Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 182.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/54.gif&w=600&h=915

ΣΕΦΣ (Σύλλογος Εργαζομένων Φοιτητών-Σπουδαστών) και για την έκδοση της εφημερίδας Πανσπουδαστική, τον Μάιο. Εκ των πραγμάτων, η δημιουργία ενός μετωπικού συλλόγου και η απόφαση για την έκδοση νόμιμης εφημερίδας αποτελούν «δύο βήματα μπρος» στο δρόμο προς τη νομιμότητα, πριν η κομματική απόφαση για τη διάλυση των παράνομων οργανώσεων οδηγήσει τους συντελεστές της ΕΠΟΝ «ένα βήμα πίσω» μέσα από τις αντιστάσεις που προκάλεσε. Ωστόσο το σημαντικό δεν έγκειται στην πατρότητα των εγχειρημάτων αλλά κυρίως στις διαδρομές που χαράχτηκαν στα επόμενα χρόνια.

Με πρώτο πρόεδρο τον Απόστολο Κακλαμάνη και εννεαμελές διοικητικό συμβούλιο, ο ΣΕΦΣ αποτέλεσε τον πρώτο νεολαιίστικο σύλλογο που αποκτά επίσημη καταστατική υπόσταση μετά τον εμφύλιο και έφερε στο προσκήνιο τα ζητήματα των εργαζόμενων, σε μεγάλο ποσοστό εκείνη την εποχή, φοιτητών. Διαρθρωμένος σε τρία τμήματα, συνδικαλιστικό, οικονομικό και εκπολιτιστικό, οργάνωσε τις ειδικές διεκδικήσεις της σπουδάζουσας εργαζόμενης νεολαίας,35 τις κατηύθυνε και τις εξέφρασε σταθερά για τα επόμενα χρόνια, προπομπός όλων των επιτροπών της εργαζόμενης νεολαίας αλλά και του ΣΕΜΜΕ (Σύλλογος Εργαζομένων Μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης), που τον ακολούθησαν στη δεκαετία του 1960.

Αντίστοιχα, η Πανσπουδαστική καθιερώθηκε στις συνειδήσεις των φοιτητών , αλλά και γενικότερα της νεολαίας, ως ένας χώρος επαφών, προβληματισμού και διαλόγου που κυριολεκτικά άνθησε μετά το 1961,36 Παρά τα προβλήματα που αντιμετώπισε και την κρίση η οποία συνοδεύτηκε από την προσωρινή διακοπή της έκδοσής της, τον Ιούνιο του 1964, λόγω των διαφωνιών της συντακτικής της ομάδας με την πολιτική ηγεσία της ΕΔΑ και κατ' επέκταση της Ν.ΕΔΑ, η εφημερίδα που συνέδεσε την πρώτη εμφάνιση της με τον Άγγελο Αρώνη και τον Βασίλη Μαντέλη εξέφρασε σταθερά

35. Μεγάλο τμήμα του κατασχεμένου από τις υπηρεσίες της Ασφάλειας αρχείου του ΣΕΦΣ, της περιόδου 1956-1967, φυλάσσεται στα ΑΣΚΙ ως αυτόνομη αρχειακή ενότητα στο πλαίσιο της σειράς τεκμηρίων για την εργαζόμενη νεολαία, Αρχείο ΕΔΑ, κ. 300 και 301. Το τοπίο στο χώρο των εργαζόμενων νέων στη δεκαετία του 1960 συμπληρώνεται επίσης από το αρχείο του Συλλόγου Εργαζομένων Μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης (ΣΕΜΜΕ), κ. 305-310 καθώς και από τεκμήρια της Συντονιστικής Επιτροπής Εργαζομένων Νέων Ελλάδος (ΣΕΕΝΕ), κ. 304, της νεολαίας του ΔΣΚ, κ. 347, και διαφόρων άλλων επιτροπών και συλλόγων της νεολαίας, κ. 302 και 303.

36. Ιδιαίτερη συμβολή στην ιστορία του σημαντικότατου και σχετικά μακρόβιου αυτού εντύπου (1956-1967) αποτελεί η ψηφιακή του αναπαραγωγή, το 2007, από τον Γ. Χατζόπουλο σε DVD που συμπληρώνεται με στοιχεία για τους συντελεστές και συνεργάτες του. Για την Πανσπουδαστική βλ. επίσης τα πρακτικά της ημερίδας που διοργάνωσε η ΕΜΙΑΝ και τα οποία πρόκειται σύντομα να δημοσιευθούν.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/55.gif&w=600&h=915

τις ευρύτερες αναζητήσεις της αριστερής νεολαίας, πριν περιέλθει, στη δεύτερη φάση της, από τον Ιανουάριο του 1966 μέχρι τη δικτατορία, στον πολιτικό έλεγχο της ΔΝΛ.

Σε κάθε περίπτωση, οι αλλαγές στο πολιτικό κλίμα επηρέασαν θετικά γενικότερα τις πολιτικές νεολαίες όπως και τις δύο συνιστώσες της νεολαίας της Αριστεράς. Αν η EPEN (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις Νέων) κάνει την εμφάνιση της στη φάση αυτή, δίπλα στη νεόδμητη EPE του Κ. Καραμανλή, η ΠΕΝ (Προοδευτική Ένωσις Νέων) του Κόμματος των Προοδευτικών του Σπύρου Μαρκεζίνη, η Αγροτική Νεολαία του κόμματος του Αλ. Μπαλτατζή, η Νεολαία της ΕΠΕΚ, η Δημοκρατική Νεολαία Ε.Α. και η Πανελλήνιος Φιλελεύθερα Νεολαία του Κόμματος των Φιλελευθέρων δραστηριοποιούνται πολιτικά. Μετά τα γεγονότα στην Κωνσταντινούπολη, τον Σεπτέμβριο του 1955, τα αυθόρμητα κοινά διαβήματα που εντοπίζονται κυρίως στην περιφέρεια βρίσκουν τις ευνοϊκές προεκτάσεις τους στην κεντρική πολιτική σκηνή της Αθήνας. Οι κρίσιμες φάσεις του Κυπριακού, οι εκτελέσεις των Καραολή και Δημητρίου αλλά και οι νεκροί και τραυματίες στο «τραγικό» συλλαλητήριο της 9ης Μαΐου 1956 στην Αθήνα,37 που προηγείται κατά μία ημέρα της εκτέλεσης, στη συνέχεια η ηρωική θυσία του Γρηγόρη Αυξεντίου, δημιουργούν τις προϋποθέσεις, σε συνδυασμό με τα φοιτητικά αιτήματα, για ένα διάλογο μεταξύ των πολιτικών νεολαιών, από το 1956 ως τις αρχές του 1958, που έχει τις απολήξεις του στις ενιαίες κινητοποιήσεις και σε μια πληθώρα κοινών πολιτικών διακηρύξεων.38

«Παράδειγμα ενότητας»39 χαρακτηρίζει το Γενικό Συμβούλιο της ΕΔΑ την κοινή δράση των οργανώσεων της νεολαίας η οποία οδηγεί σε μια πολιτική σύγκλιση των αριστερών, κεντρώων και προοδευτικών δυνάμεων,

37. Στην απόφαση των Βρετανών για την εκτέλεση των Καραολή και Δημητρίου απάντησε στις 24.4.1956 ένα πρώτο συλλαλητήριο στην Αθήνα το οποίο ακολούθησε ένα πολυπληθέστερο στις 9 Μαΐου. Την ημέρα εκείνη, σε συμπλοκές νεαρών διαδηλωτών με την αστυνομία στους δρόμους της πρωτεύουσας σκοτώνονται οι Ευάγγελος Γεροντής, 28 χρόνων, Ιωάννης Κωνσταντόπουλος, 21 χρόνων και Φραγκίσκος Νικολάου, 23 χρόνων. Λίγες ημέρες αργότερα υποκύπτει και ο αστυφύλακας Κ. Γιαννακούρης που είχε επίσης τραυματισθεί στη διάρκεια των επεισοδίων. Η χρήση όπλων με πραγματικά πυρά από την αστυνομία είχε ως απολογισμό, πέραν των νεκρών, και τον τραυματισμό τουλάχιστον 200 ατόμων.

38. Βλ. για παράδειγμα την έντυπη διακήρυξη που υπογράφεται από την ΠΕΝ, την Ν.ΕΔΑ, τη Νεολαία της Δημοκρατικής Ενώσεως, την Νεολαία ΕΠΕΚ, την Νεολαία της Νέας Αγροτικής Κινήσεως και την Πανελλήνιο Φιλελευθέρα Νεολαία: «Τα νειάτα της Ελλάδος δεν συνθηκολογούν. Αγωνίζονται και απαιτούν την αυτοδιάθεση της Κύπρου », Αθήνα 1958,4 σ. Βλ. επίσης τη σειρά των κοινών διακηρύξεων και ψηφισμάτων των πολιτικών νεολαιών αλλά και φοιτητικών συλλόγων στο Αρχείο ΕΔΑ, κ. 289.

39. Βλ. την κεντρική εισήγηση στη Β' Σύνοδο του Γενικού Συμβουλίου της ΕΔΑ, 12 Οκτωβρίου 1957, Αρχείο ΕΔΑ, κ. 11.1, σ.9-10.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/56.gif&w=600&h=915

καθώς, όπως τονίζεται, «τα προβλήματα είναι καθολικά, αγκαλιάζουν όλους τους νέους, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τοποθέτηση».40 Στον φοιτητικό κόσμο, η σύγκλιση εκφράζεται, το 1957, με την ενεργοποίηση της ΔΕΣΠΑ και της ΕΦΕΠΘ (Επιμορφωτική Φοιτητική Ένωσις Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), με την επίσημη ίδρυση όλων των φοιτητικών συλλόγων, οι οποίοι θα αποκτήσουν οριστικά καταστατική υπόσταση από τις αρχές του 1960, και με την οργάνωση, τον Νοέμβριο του 1957, του Α' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου. Ο διάλογος για τη δημιουργία της ΕΦΕΕ (Εθνική Φοιτητική Ένωσις Ελλάδος) αποκτά για πρώτη φορά περιεχόμενο, ενώ την ίδια εποχή, το ανερχόμενο φοιτητικό κίνημα αποκτά μια παράλληλη αλλά διαφορετικού τύπου οργανωτική διάρθρωση και εκπροσώπηση. Μετά την αφύπνιση των «εθνοτοπικών σπουδαστικών συλλόγων» -όσων προϋπήρχαν- και με τη συγκρότηση νέων, αντιπροσωπευτικών των γεωγραφικών διαμερισμάτων της χώρας, καινούριοι χώροι επαφών και ζυμώσεων ενεργοποιούνται με κριτήριο τον τόπο καταγωγής των φοιτητών. Η ΟΤΣΣΕ (Ομοσπονδία Τοπικών Σπουδαστικών Συλλόγων Ελλάδος) καθίσταται το αντιπροσωπευτικό δευτεροβάθμιο όργανο, ένας κοινός φορέας που αναλαμβάνει την εκπροσώπηση των τοπικών συλλόγων και το συντονισμό των πολιτιστικών, κυρίως, αλλά και πολιτικών δραστηριοτήτων τους.41

«Ο φοιτητικός συνδικαλισμός, πιεζόμενος από τα πράγματα, αναγκάστηκε να αναπτύξει μια μαχητική δράση για την υπεράσπιση κεκτημένων δικαιωμάτων του» σχολίαζε η εισήγηση για τη νεολαία που παρουσιάστηκε στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ, στα τέλη Νοεμβρίου του 1959, και συνέχιζε: «Η πάλη αυτή 'ήταν άμυνα'. Μέσα σε τρία χρόνια η άμυνα έγινε επίθεση. [...] Τώρα αναπτύσσει αγώνες όχι μόνο για τα κεκτημένα αλλά και για κείνα που δεν υπάρχουν (π.χ. το φοιτητικό εισιτήριο)».42 Οι παρατηρήσεις ήταν εύστοχες. Η αμυντική στάση είχε, όντως, από το 1956, μετατραπεί σε επίθεση. Ωστόσο η κατάσταση από τα μέσα του 1958 και για την επόμενη τριετία δεν ευθυγραμμίστηκε σε όλα τα επίπεδα με τις ενυπάρχουσες δυναμικές.

Η παλίρροια έφερε την άμπωτη. Η εκλογική επιτυχία της ΕΔΑ, τον

40. Εισήγηση στην Α' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη των στελεχών της Ν.ΕΔΑ, 2627.10.1957. Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 269.21, σ. 1.

41. Για τα ζητήματα αυτά βλ. Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 183-195.

42. «Η νεολαία στον αγώνα για την αλλαγή», εισήγηση στο Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ - Εισηγήσεις, Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, Αθήνα 1960, σ. 156. Για το ρόλο των εθνοτοπικών συλλόγων βλ. επίσης τη συνέντευξη του Γ. Ροδολάκη στο αφιέρωμα του Π. Μακρή «Η γενιά του 114», Ελευθεροτυπία, 18.3.1982.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/57.gif&w=600&h=915

Μάιο του 1958, η αναγόρευση της σε αξιωματική αντιπολίτευση, τοποθετούνται στην απαρχή ενός νέου διωκτικού κύματος που πλήττει σοβαρά το κόμμα αλλά και τη Ν.ΕΔΑ, η οποία είχε κατά κόρον δραστηριοποιηθεί στην προεκλογική εκστρατεία. Στις 22 Ιουλίου 1958, η σύλληψη και εκτόπιση στον Αϊ-Στράτη του προέδρου-γραμματέα της οργάνωσης, Ν. Σολωμού, υποδηλώνει την αποφασιστικότητα των μηχανισμών καταστολής και τον προσανατολισμό τους στα προβλήματα «αξιωματική αντιπολίτευση» και «Νεολαία».43 Σύμφωνα με όσα καταγγέλλονται από τον Ηλία Ηλιού, κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο της ΕΔΑ, στη Βουλή στις 2 Δεκεμβρίου, πρόκειται για το μεγαλύτερο διωκτικό κύμα που εξαπολύεται εναντίον της Αριστεράς στη μετεμφυλιοπολεμική περίοδο και αποτιμάται, για το δεύτερο εξάμηνο του 1958, σε 190 εκτοπίσεις.44 Αν και ο ακριβής αριθμός που αφορά τους νεολαίους δεν διευκρινίζεται, παραμένει γεγονός ότι η αριστερή νεολαία βρίσκεται για τέταρτη φορά στο στόχαστρο των διωκτικών αρχών μετά την εκτόπιση των στελεχών που οδήγησε στη διάλυση της ΕΔΝΕ το φθινόπωρο του 1952, τους 45 «Μαγιάτες» -όπως έγιναν γνωστοί οι νέοι που συνελήφθησαν κυρίως στον Πειραιά αλλά και στην Αθήνα, την Πρωτομαγιά του 1953- αλλά και τις εκτοπίσεις των 16 επονιτών στα τέλη Μαΐου 1954, τις ημέρες της επίσημης επίσκεψης του στρατάρχη Τίτο στην Αθήνα.

Διοικητική πράξη, η εκτόπιση εφαρμόστηκε και στη νεολαία ως προϊόν μιας ιδιότυπης τρομοκρατικής παιδαγωγικής που εμπεριείχε τα στοιχεία του εκφοβισμού και του παραδειγματισμού. Ο εγκλεισμός και η στέρηση της ελευθερίας που προέβλεπε ο θεσμός δεν υιοθετήθηκε ως μέτρο απέναντι σε αξιόποινες πράξεις. Στράφηκε πρωτίστως εναντίον των αριστερών πολιτών και των νέων εν γένει, προωθώντας, ως ιδιότυπη ομηρία, μια αποτρεπτική λογική που τιμωρεί τον οιονεί αντίπαλο για τις προθέσεις του. Προϊόν της αντίστοιχης τρομοκρατικής παιδαγωγικής, οι στρατιωτικές μονάδες στον Κολινδρό Πιερίας και στην Εράτυρα Κοζάνης αντικαθιστούν διαδοχικά το στρατόπεδο κληρωτών της Μακρονήσου, το οποίο κλείνει οριστικά τον Σεπτέμβριο του 1958.45 Ο περίφημος «ατομικός φάκελος» που διατηρούσε η Ασφάλεια λειτούργησε και στην περίπτωση αυτή, σε

43. Βλ. την «Απόφαση του ΚΣ της Ν.ΕΔΑ για το ζήτημα της μετεκλογικής τρομοκρατίας και τις διαμαρτυρίες για το νέο διωκτικό κύμα» στο Αρχείο Ν.ΕΔΑ, κ. 268.12,268.7583 και 289.105. Το κοινό υπομνημάτων προοδευτικών νεολαιών για τη σύλληψη του Ν. Σολωμού στο 289.209 και η διεθνής διαμαρτυρία στο 272.14.

44. «Η κυβέρνησις καταλύει την δημοκρατία. Κατηγγέλθη από την ΕΔΑ χθες στην Βουλή», Η Αυγή, 3.12.1958.

45. Για τις διώξεις των κληρωτών στα στρατόπεδα Κολινδρού και Εράτυρας βλ. τις καταγγελίες των συγγενών και τις ερωτήσεις και επερωτήσεις μελών της κοινοβουλευτικής ομάδας της ΕΔΑ στο Αρχείο ΕΔΑ, κ. 24.1.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/58.gif&w=600&h=915

μια δίκη προθέσεων, ως κριτήριο για την κατάταξη των στρατευσίμων στα περίφημα «τάγματα των ανεπιθυμήτων», δηλαδή στην απομόνωση και σε σκληρές συνθήκες εγκλεισμού που αποβλέπουν αφενός στην αποδόμηση της προσωπικότητας των κληρωτών και αφετέρου στον εκφοβισμό και παραδειγματισμό των νεοτέρων.

Στα παρεπόμενα της αυταρχικής διακυβέρνησης που «αντιδρά στις νέες απειλές», πρόσθετα μέτρα εγγράφονται, τα οποία αφορούν εν γένει το νεολαιίστικο και φοιτητικό κίνημα. Η συγκρότηση του ειδικού «Σπουδαστικού Τμήματος» στην υποδιεύθυνση της Γενικής Ασφαλείας, το 1958, αποσκοπεί στην αποτελεσματικότερη εποπτεία των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.46 Αντίστοιχα, η δημιουργία και η έξαρση των νεοφασιστικών οργανώσεων47 που σημειώνεται την ίδια εποχή μπορούν να χαρακτηριστούν ως η άλλη όψη του ιδίου νομίσματος. Το παρακράτος επιστρατεύεται, για μία ακόμη φορά, σε μια προσπάθεια να απαντήσει σε όσα ο συντηρητικός χώρος και η δεξιά θεωρούν προκλήσεις των καιρών. Στην αιχμή του δόρατος, η ΕΚΟΦ αναλαμβάνει δράση στις πανεπιστημιακές και ανώτατες σχολές στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, μετά τη λήξη του Β' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου τον Απρίλιο του 1959.48 Με την υποστήριξη του κρατικού μηχανισμού και διά της τρομοκρατίας αναγορεύεται σε σημαντική συνιστώσα του φοιτητικού κινήματος, στο οποίο θα κυριαρχήσει για μεγάλο διάστημα και θα επιχειρήσει να το διασπάσει. Το Γ' Πανσπουδαστικό Συνέδριο που διεξάγεται στη Θεσσαλονίκη, τον Δεκέμβριο του 1960, αποτελεί δείγμα της παρέμβασης της, καθώς χαρακτηρίστηκε από τους ίδιους τους φοιτητές ως «παρασυναγωγή της ΕΚΟΦ, που είχε σκοπό την φασιστικοποίηση των σπουδαστικών οργανώσεων, την αναδιοργάνωση και υποδούλωση τους στην Κυβέρνηση μέσω εγκαθέτων, την εισαγωγή απαράδεκτων μεθόδων δράσεως στο φοιτητικό κίνημα».49

46. Το «Σπουδαστικό Τμήμα» διατηρήθηκε ενεργό μέχρι την επιβολή της δικτατορίας παρά τις συνεχείς και συχνά έντονες διαμαρτυρίες των φοιτητών. Βλ. για παράδειγμα το «Ψήφισμα εγκριθέν κατά την πανσπουδαστικήν συγκέντρωσιν της Δ.Ε.Σ.Π.Α διά την αποκατάστασιν των Ακαδημαϊκών Ελευθεριών» στις 6.4.1962, Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια του φοιτητικού κινήματος, κ. 291.89.

47. Η δημόσια καταγγελία και αναλυτικά στοιχεία για τη δράση τους στο Ανδρέας Λεντάκης, Οι νεοφασιστικές οργανώσεις στη νεολαία, πρόλογος Μίκη Θεοδωράκη, Έκδοση Δ.Κ.Ν. «Γρηγόρης Λαμπράκης», Αθήνα 1963.

48. Για την ίδρυση της ΕΚΟΦ στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, τις δραστηριότητές της και τις διασυνδέσεις της με τους κρατικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς, βλ. Γ. Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, ό.π., σ. 198-199 και 207-209. Επίσης,Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, 1821-1973, ό.π. , σ. 324-327.

49. Βλ. δακτ. κείμενο χωρίς τίτλο για τους στόχους του Δ' Πανσπουδαστικού Συνεδρίου

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/59.gif&w=600&h=915

Οι εντάσεις και οι αντιθέσεις στις πανεπιστημιακές και ανώτατες σχολές οδηγούν εμμέσως σε μια ευρύτερη κρίση του φοιτητικού κινήματος. Αντίστοιχα, η κατάσταση στις τεχνικές σχολές δεν είναι καλύτερη, παρότι αποτελούν τη δεύτερη σε δυναμισμό εστία όπου εμφανίστηκαν ο ι νεανικές συλλογικότητες. Σε 50 ιδιωτικές σχολές σε όλη την Ελλάδα -από τις οποίες οι 15 ήταν συγκεντρωμένες στον Πειραιά-φοιτούν 10.000 περίπου μαθητές που αντιμετωπίζουν, εκτός από τα υψηλά δίδακτρα και τα εξέταστρα, την κρατική αδιαφορία. Εργαζόμενοι στην πλειονότητά τους, κάποιοι από αυτούς συνδεδεμένοι με τους νέους του ΔΣΚ, «στοιβάζονται σε μια αίθουσα 120 άτομα». Διεκδικούν 7ωρη εργασία, μειωμένο μαθητικό εισιτήριο, αξιοπρεπή μεροκάματα και άδειες.50 Αν και η Ν.ΕΔΑ ενσωματώνει από νωρίς τα αιτήματα τους, η οργάνωση ενός ισχυρού κινήματος σε δύο μέτωπα ,51 στους σπουδαστές των τεχνικών σχολών και στους μαθητές των νυχτερινών γυμνασίων, συνδέεται κυρίως με την απόφαση της κυβέρνησης Καραμανλή για διαρθρωτικές αλλαγές στην τεχνική εκπαίδευση στα τέλη του 1962. Παρά το καθεστώς τρομοκρατίας που ενισχύει τις αδράνειες και εμποδίζει τους ενυπάρχοντες αριστερούς πυρήνες να αναπτυχθούν, ήδη το φθινόπωρο του 1961, η προσθήκη έβδομου έτους σπουδών στα εσπερινά γυμνάσια οδηγεί στις πρώτες κινητοποιήσεις, ενώ, τον Νοέμβριο του 1962, η έκδοση της εφημερίδας Μαθητική52 εξασφαλίζει πλέον σταθερό βήμα έκφρασης των εργαζόμενων μαθητών.

Την πλέον δυσχερή εικόνα για τη νεολαία δίνει ωστόσο, ακόμα, η ελληνική επαρχία. Στο κλίμα του τρόμου και της βίας προστίθεται η φοβία που δημιουργεί ο κλειστός ορίζοντας των σχέσεων και το πιεστικό περιβάλλον που λειτουργεί ως συμπληρωματικός μηχανισμός ελέγχου. Η εικόνα αυτή είναι η τελευταία που θα αντιστραφεί.

ου. Στο κείμενο εμπεριέχεται σύντομη αναδρομή στα πανσπουδαστικά συνέδρια που προηγήθηκαν. Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια του φοιτητικού κινήματος, κ. 290.25, σ. 1.

50. Τα στοιχεία παρατίθενται στην κεντρική εισήγηση για τη νεολαία με τίτλο «Η νεολαία στον αγώνα για την αλλαγή » που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Α' Συνεδρίου της ΕΔΑ, βλ. Το Α' Πανελλαδικό Συνέδριο της ΕΔΑ - Εισηγήσεις, ό.π., σ. 153-154.

51. Για τους νέους του ΔΣΚ και γενικότερα τους εργαζόμενους μαθητές και σπουδαστές, βλ. τις «αυτοβιογραφικές» συνεντεύξεις των Μπ. Κοβάνη, Γ. Πετρόπουλου, Χρ. Ρεκλείτη στο έκτο μέρος του παρόντος τόμου. Για τις δραστηριότητες του Τμήματος Νέων του ΔΣΚ, βλ. Αρχείο ΕΔΑ, τεκμήρια της εργαζόμενης νεολαίας, κ. 273.1-8. Αντίστοιχα για τις δραστηριότητες των εργαζόμενων μαθητών και σπουδαστών και ιδίως του ΣΕΜΜΕ, κ. 302-307.

52. Σειρά τεκμηρίων για τη σύνταξη και την ύλη της εφ. Μαθητική, δεκαπενθήμερο όργανο των εργαζομένων μαθητών διασώζονται στο κατασχεμένο από την Ασφάλεια αρχείο του ΣΕΜΜΕ, βλ. Αρχείο ΕΔΑ, κ. 307. Στα ΑΣΚΙ φυλάσσονται, επίσης, πολλά φύλλα της εφημερίδας, της οποίας διευθυντής χρημάτισε ο Δ. Παπαδάτος, αν και πλήρης σειρά της δεν έχει ακόμη αποκατασταθεί.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/72/gif/60.gif&w=600&h=915

Στην τρομοκρατία που εξαπέλυσε η κυβέρνηση Καραμανλή από το

1958, η ΕΔΑ απαντούσε με καταγγελίες από τις σελίδες της Αυγής και τα κοινοβουλευτικά έδρανα, ενώ το Α' Συνέδριο του κόμματος, στα τέλη του

1959, αποτιμούσε την κατάσταση και ενέκρινε τα πρόσθετα «μέτρα» που λαμβάνονταν για τη Ν.ΕΔΑ. Η κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος κλήθηκε να «θωρακίσει» θεωρητικά τη Νεολαία, επιφορτίζοντας τρεις πρώην επονίτες βουλευτές με ιδιαίτερα καθήκοντα. Ο Θανάσης Κακογιάννης, βουλευτής Αιτωλοακαρνανίας, αναλάμβανε την προεδρία της Ν.ΕΔΑ. Μαζί με τον εδνίτη Βασίλη Μπρακατσούλια, βουλευτή Καρδίτσας, και τον Χαρίλαο Μπούσιο, βουλευτή Πιερίας, συμμετείχαν στο νέο Κεντρικό Συμβούλιο της Ν.ΕΔΑ και στο Γραφείο του.53 Η προστατευτική «ασπίδα» απέναντι σε όσα συμπαρέσυρε η άμπωτη διατηρήθηκε πρακτικά μέχρι τη λήξη της κοινοβουλευτικής περιόδου.

Τον Οκτώβριο του 1961, οι κοινοβουλευτικές εκλογές θεωρήθηκαν εκείνη τη χρονική στιγμή ως η κορύφωση της κυβερνητικής αυθαιρεσίας. Ωστόσο, παρά τις εκτιμήσεις της εποχής, 19 μήνες αργότερα, τον Μάιο του 1963, ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής φέρεται ότι αναρωτιόταν μαζί με την ελληνική κοινωνία και τη νεολαία της για τα ανύπαρκτα όρια της αυθαιρεσίας των κρατικών και παρακρατικών μηχανισμών που η κυβέρνηση του επιστράτευσε και νομιμοποίησε. Ήταν οι ημέρες της δολοφονίας του συνεργαζόμενου με την ΕΔΑ βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη.

53. Αν και μια ονομαστική κατάσταση όσων συμμετείχαν στα ηγετικά κλιμάκια της Ν.ΕΔΑ αυτής της περιόδου δεν έχει εντοπιστεί στο αρχείο της, οι μαρτυρίες συγκλίνουν σε κάποια πρόσωπα τα οποία πλαισίωσαν τους 3 βουλευτές και εξασφάλισαν επίσημα τη λειτουργία της οργάνωσης από τα τέλη του 1959 μετά τη μετακίνηση κάποιων από τη σειρά του 1956 στο κόμμα: Σπ. Ανδρεάδης, Κ. Βαρβάκης, Γρ. Γιάνναρος, Γ. Γιωτόπουλος, Ζήσης Θέος, Γ. Κατηφόρης, Βύρ. Κουρουνιώτης, Αντρέας Λεντάκης, Θ. Μαλικιώσης που πήρε τη σκυτάλη του γραμματέα της οργάνωσης από τον Ν. Σολωμό, Αρ. Μανωλάκος, Άγγ. Μπενακόπουλος, Ευτ. Μπιτσάκης, Ν. Μπλέτας, Δ. Μπουλούκος, Γ. Πατρινός, Ίρις Σκυλάκου, Ηλ. Στάβερης, Τ. Τρίκκας.

Οι απολύσεις από τις φυλακές και η σταδιακή επιστροφή των παλιών επονιτών και εδνιτών από τον Αϊ-Στράτη με το καθεστώς του αδειούχου ή του «μετεκτοπισμένου» εμπλουτίζει με νέα πρόσωπα την ηγεσία της οργάνωσης, όπως του Θ. Κοκλάνη, Τ. Μπενά, Χρ. Μίσσιου, Μιχ. Σεπετίδη, Στ. Στεφάνου, Γ. Χριστοφιλόπουλου. Από το 1961 και ενόψει των προπαρασκευαστικών διεργασιών στη Νεολαία για το Β' Συνέδριο της ΕΔΑ, ο πυρήνας των στελεχών διευρύνεται και παραμένει σταθερός, πρακτικά, μέχρι τη δημιουργία της ΔΝΛ. Οκτώ μάλιστα εν ενεργεία στελέχη της Ν.ΕΔΑ εκλέγονται στο πλαίσιο του συνεδρίου μέλη, τακτικά ή αναπληρωματικά, της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ: Γ. Κατηφόρης, Θ. Κοκλάνης, Θ. Μαλικιώσης, Αρ. Μανωλάκος, Ευδοξία Μουτσίου, Τ. Μπενάς, Ηλ. Στάβερης, Στ. Στεφάνου. Εξ αυτών, ο γραμματέας της Ν.ΕΔΑ, Τ. Μπενάς, εκλέγεται και στο ανώτερο όργανο της ΕΔΑ, στην Εκτελεστική Επιτροπή της.

Σελ. 60
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 41
    

    Στο σημείο αυτό εντοπίζονται, από το 1950, οι συναρθρώσεις με τον πόλο της νομιμότητας. Μέλη και στελέχη της ΕΠΟΝ, χωρίς να εγκαταλείπουν τη σχέση τους με την παράνομη οργάνωση, ενσωματώνονται στα φυτώρια των όμορων αριστερών νεολαιίστικων οργανώσεων αμέσως μετά την απόλυση τους με τα μέτρα επιεικείας ή το τέλος της θητείας τους στη Μακρόνησο. Τις περισσότερες φορές δε αναλαμβάνουν σημαντικό ρόλο στους φορείς που τους παρέχουν άσυλο. Σύμφωνα με μαρτυρίες14 που ενισχύουν αυτή τη λογική, η ΔΑΝ, ως η μαζικότερη οργάνωση, παρέχει καταφύγιο στους Χρήστο (Κίτσο) Τεγόπουλο, Θόδωρο Γεωργούλη, Σωκράτη Ποταμιάνο, Βασίλη Μπρακατσούλια που διετέλεσε γραμματέας της, Πελαγία και Λάμπρα Πασβάνη από την Ικαρία, αλλά και στους μεγαλύτερους Σωτήρη Τουτούνα και Κώστα Ζόγκα που διατηρούν, όπως και ο Χρήστος Τεγόπουλος, επαφή και με τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ. Μετά τη δημιουργία της Νεολαίας του Δημοκρατικού Συναγερμού, την άνοιξη του 1951, ο Κώστας Ζόγκας αποχωρεί από τη ΔΑΝ και γίνεται γραμματέας της νέας οργάνωσης. Ο Γιώργος Γκρινάτσος και ο Θόδωρος Σταυρόπουλος εντάσσονται στη Νεολαία του ΣΚ-ΕΛΔ. Η Σοσιαλιστική Νεολαία υποδέχεται τον Τάκη Κακόγιαννο και η ΦΑΝ φιλοξενεί στα γραφεία της τον Κώστα Μπλαζουδάκη που διετέλεσε γραμματέας της, τον Νικηφόρο Μανδηλαρά αλλά και τον τότε μαθητή Θόδωρο Μαλικιώση.

    Αν και τα παραδείγματα δεν εξαντλούνται, όπως είναι φυσικό, στα ονόματα που παραθέσαμε, οι συναρθρώσεις ανάμεσα στους πόλους της παρανομίας και της νομιμότητας, καθώς και η συνάρτηση τους με τον τρίτο , δηλαδή με το χώρο του Πανεπιστημίου, αναδεικνύουν τις διαδρομές τις οποίες ακολούθησε επίπονα, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1950, το εγχείρημα για την ανασυγκρότηση της νεολαίας της Αριστεράς. Το βραχύβιο, ώς τη διάλυση της, πείραμα της ΕΔΝΕ αλλά και η σταθερή παρουσία της παράνομης ΕΠΟΝ ήταν, στη φάση αυτή, καταλυτικά.

    1.2 .Το βραχύβιο πείραμα της ΕΔΝΕ (1951-1952)

    Παράλληλη διαδικασία με αυτή της ίδρυσης του πολιτικού συνασπισμού της ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) στις 3 Αυγούστου 1951 , η ίδρυση

    14. Βλ. τις συνεντεύξεις με τους επιζώντες πρωταγωνιστές στο Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλος, Αριστερή Νεολαία Ελλάδος, 1950-1953. Απόπειρα ιστορικής επισκόπησης, Εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1993, σ. 131-148. Οι συνεντεύξεις αυτές, όπως και εκείνες που παρατίθενται στη συνέχεια του βιβλίου και αφορούν την ίδρυση και την ιστορία της ΕΔΝΕ, έχουν κατατεθεί στα ΑΣΚΙ και αποτελούν τμήμα του αρχείου Ντ. Κουσίδου - Στ. Σταυρόπουλου.