Συγγραφέας:Μαχαίρα, Ελένη
 
Τίτλος:Η Νεολαία της 4ης Αυγούστου
 
Υπότιτλος:Φωτο-γραφές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:13
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:216
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1936-1941
 
Περίληψη:Πρόκειται για μελέτη των απεικονίσεων της μεταξικής νεολαίας, με απώτερο στόχο να μελετηθεί μέσω των απεικονίσεων αυτών η αισθητική του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Όμως η αισθητική ενός καθεστώτος είναι η καταγραφή της λογικής του, και για το λόγο αυτό γίνεται αναφορά στους βασικούς ιδεολογικούς άξονες σύμφωνα με τους οποίους «σχεδιάστηκαν» και παράχθηκαν τα μέσα προπαγάνδας του μεταξικού καθεστώτος. Διατυπώνονται μερικές πρώτες σκέψεις για τις απεικονίσεις της Ε.Ο.Ν., έπειτα γενικότερες σκέψεις γύρω από αυτές, και στη συνέχεια οι απεικονίσεις ταξινομούνται δίπλα στα κείμενα κατά τέτοιον τρόπο, ώστε από μόνες τους, μέσα από μια σύνθεση μικρών σεναρίων, να αποτελούν ένα συγγενικό λόγο, να συνθέτουν μια επιχειρηματολογία που δεν έχει ανάγκη τη διαμεσολάβηση μιας επεξήγησης «τεχνικής» φύσεως.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.39 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 10-29 από: 226
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/10.gif&w=600&h=915 13. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ΕΙΚΟΝΑ 2

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/11.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ΠΡΩΤΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ

Το πρώτο πράγμα που εξετάζεται σε μια εικόνα είναι το τι υπάρχει μέσα σ' αυτήν. Τα στοιχεία που τη συνθέτουν και οι σχέσεις που την οργανώνουν. Αφού πρόκειται για παραστατικές εικόνες επιφορτισμένες με την προπαγάνδα του καθεστώτος είναι σίγουρο ότι αποτελούνται από στοιχεία που δεν θ' αναστάτωναν ποτέ το αναγνώσιμο και το ορατό του θέματός τους. Αυτό σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά στην αρχή της επιλογής. Επιλέγουν και καδράρουν. Τα φωτογραφικά κάδρα είναι παραλληλόγραμμα. Η κινητικότητα του ματιού, που είναι φύσει απεριόριστη, περιορίζεται στα περιθώρια του "φυσικού" κάδρου.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε τι ή ποιος καταλαμβάνει το κέντρο της εικονογραφίας, τι ή ποιος το ή τον περιστοιχίζει και τι ή ποιος βρίσκεται στην περιφέρεια. Είναι σίγουρο ότι δεν πρόκειται για παραστάσεις "τυχαίες", όπως είναι σίγουρο ότι υπάρχουν εικόνες φτιαγμένες για να εννοήσουν κάτι άλλο απ' αυτό που βλέπουμε πάνω στη φωτογραφία (βλ. αυτές που κάνουν τη σύνδεση με την αρχαιότητα, για τη δημιουργία του τρίτου ελληνικού πολιτισμού, άνδρες με αρχαίες πανοπλίες, αυλητρίδες, κανηφόροι, παρθένες, αμαζόνες). Ορισμένες φορές, κι αυτό αφορά τα φωτογραφικά κολλάζ, την εικόνα διασχίζει ένα μικρό κείμενο. Άλλες πάλι φορές,

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/12.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

και για λόγους μάλλον συμβολικούς, η εικόνα "κυματίζει" μέσα σε μια σελίδα. Πρέπει να σταθούμε και στους λόγους ύπαρξης των θεατρικών κινήσεων ή της θεατρικότητας ορισμένων κινήσεων, που λαμβάνουν χώρα μέσα σε "γυμνά" τοπία "απροσδιόριστα", όπου το μόνο προσδιορίσιμο στοιχείο είναι το ή τα σύννεφα, που με τη σειρά τους παραπέμπουν στο ονειροπόλημα.

Θάθελα να υπογραμμίσω ότι τα απεικονιζόμενα θέματα γίνονται εύκολα αποδεκτά από το μέσο θεατή, ίσως γιατί υπάρχει αυτή η διφορούμενη σχέση με την πραγματικότητα. Η εικόνα έχει σχέση με το πραγματικό αλλά δεν είναι και το πραγματικό. Το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος της προπαγάνδας της 4ης Αυγούστου το κατέχουν οι φωτογραφίες, ίσως να μην είναι τυχαίο. Η φωτογραφία φιξάρει τις στιγμές. Αιχμαλωτίζει το χρόνο μέσα στον ίδιο το χρόνο και τον μετατρέπει σε αιωνιότητα. Γι' αυτό η εικόνα μάς παραπέμπει και στον ιστορικό χώρο το δικό της ή αυτού που αντιπροσωπεύει. Η σχέση αυτή βεβαίως δεν είναι τόσο εμφανής. Μπορεί να γίνει μετά από κάποια μελέτη. Μπορεί να μας φαίνονται στατικές, αλλά την ίδια στιγμή ανασυνθέτουν την ιστορική κίνηση και συμπληρώνουν την ιστορική μας εμπειρία.

Η οργάνωση του χώρου είναι το αφηγηματικό στοιχείο της φωτογραφίας. Έχουμε μικρές αφηγήσεις μέσα στις εικόνες, όπου σαφώς υπάρχει συνάφεια ανάμεσα στο λόγο και στο χώρο, όπως και στο χώρο και χρόνο που σημαίνονται χωρίς να είναι παρόντες.

Υπάρχει λοιπόν και πληροφόρηση και σχόλιο. Ακινητοποιημένα τα πρόσωπα, σε πλήρη ιστορική κίνηση, μοιάζουν να ποζάρουν για το κοινό-θεατή. Η κοινωνική χρήση της εικόνας είναι προϊόν μαζικής κουλτούρας. Η ιδεολογία του καθεστώτος οδηγεί στη μεταβολή της φωτογραφικής πρακτικής ως προς τους δικούς της κανόνες, η ομοιομορφία των οποίων μπορεί να ληφθεί ως σύστημα τυποποιημένων εκτελέσεων.

Η σχέση εικόνας και μηνύματος πρέπει ν' αναγνωσθεί απ' όλες τις απόψεις, συμπεριλαμβανομένης κι αυτής που υποστηρίζει ότι ένα μήνυμα δεν είναι αναγκαστικά σημαντικό. Από τη

12

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/13.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

στιγμή που μια εικόνα απευθύνεται προς ένα κοινό, είναι μήνυμα. Η ουσία της εικόνας-μηνύματος είναι η πληροφορία προς τον δέκτη. Η κωδικοποίησή της είναι η σχηματοποίηση της ουσίας του μηνύματος. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι η αποκωδικοποίησή του.

Ο μεταξικός ρεαλισμός είναι ένα προνομιούχο εργαστήριο το οποίο διεκδικεί την πατρότητα της έκφρασης. Μπορεί οι εικαστικές τέχνες να μη θίχτηκαν με κάποια απαγόρευση, ο λόγος, όμως, καθώς και η εικόνα συμπεριλήφθηκαν στις απαγορεύσεις. Η εικόνα όφειλε να είναι παραδειγματική και ν' ακολουθεί το πρόγραμμα που της χάραξαν, εκπαιδεύοντας με τη σειρά της κι οπλίζοντας ιδεολογικά το λαό. Εμπνεόμενη συχνά από την αρχαία εικονογραφία δείχνει τις νέες αρετές των Ελλήνων και το δρόμο προς τα "εμπρός", προτάσσοντας τα πορτρέτα του Μεταξά και της βασιλικής οικογενείας ως εμβληματικά αυτής της περιόδου.

Η προπαγάνδα του καθεστώτος, λειτουργεί έτσι, ώστε να γίνονται αντιληπτές οι διαμορφώσεις (οι εξωτερικές μορφές), ν' αναγνωρίζονται τα νέα ίχνη, να ταυτίζονται οι χώροι. Υπεύθυνοι απαγορεύουν τη σύγκρουση διαφορετικών μηνυμάτων, τοποθετώντας άλλους υπεύθυνους σε θέσεις-κλειδιά που ελέγχουν την πληροφόρηση. Η κοινή γνώμη βρίσκεται μέσα σ' ένα περιτύλιγμα κατευθυνόμενων θεαματικών μηνυμάτων, το οποίο με τη σειρά του αντανακλά το επίπεδο καλλιέργειας της εξουσίας. Η προπαγάνδα μεταδίδει και παράλληλα "απλώνει". Ενώ το ρήμα "προπαγανδίζω" σημαίνει τη μεταφορά της πληροφορίας, το ουσιαστικό είναι φορτισμένο μ' ένα μεθοδολογικό προορισμό και σημαίνει την οργανωμένη προσπάθεια για τη διάδοση των ιδεών. Στόχος της η μεταλλαγή ενός δέκτη σε οπαδό. Στο μονιστικό αυτό σύστημα ο επαγγελματισμός είναι αναγκαίος.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/14.gif&w=600&h=915 13. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ΣΚΕΨΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ

ΤΗΣ Ε.Ο.Ν

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/15.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

― Δεν έχουν να κάνουν με τον τρόπο που "βλέπει" ένας οποιοσδήποτε φωτογράφος, αλλά με τον τρόπο που "βλέπει" ένα καθεστώς. Ο τρόπος που "βλέπει" το καθεστώς Μεταξά, γενικά και ειδικά, αντανακλάται στην επιλογή της φωτογραφικής θεματολογίας. Πρόκειται για μια επιλογή σημάτων, η οποία εμπεριέχει έναν τρόπο του να "βλέπεις".

― Είναι η συνεχής καταγραφή της λογικής του καθεστώτος σχετικά μ' αυτόν τον μηχανισμό της Ε.Ο.Ν, που θεσμοθετεί την ίδια του την ιδεολογία.

― Έχουν ακρίβεια, που δεν σημαίνει αναγκαστικά αντικειμενική μαρτυρία (πολλές απ' αυτές είναι στημένες), αλλά σαφώς άμεση ή έμμεση μαρτυρία, στρατευμένο χαρακτήρα κι ελάχιστη φαντασία μια και δεν παρουσιάζονται σαν έργα τέχνης, αλλά σαν αποκρυστάλλωμα στιγμών, σαν πλάνα μιας μεγάλου μήκους ταινίας ντοκυμαντέρ.

― Οι φωτογραφίες κολλάζ που χαρακτηρίζονται από την πληθωρικότητά τους (ως φωτογραφίες-αντικείμενα), από την ίδια την τεχνική τους (απομόνωση λεπτομέρειας ή λεπτομερειών από διάφορες φωτογραφίες κι ανασύνθεση σε μία) μετασχηματίζουν ορισμένα σημεία και

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/16.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

δημιουργούν μια συμβολικού χαρακτήρα σύνθεση.

― Με τη δική τους γλώσσα οι εικόνες παρείχαν μία επί πλέον δύναμη και δυναμική στη γλώσσα των γραπτών πολιτικών κειμένων και των εκφωνημένων από την ηγεσία λόγων.

― Δέχεται κανείς ή απορρίπτει μια εικόνα εάν το κοινωνικό της μήνυμα, το ψυχολογικό, το εικαστικό, το πολιτικό συσχετίζεται μ' αυτόν που τη βλέπει ή εάν αυτός που τη "φωτογραφίζει" (εννοώ αυτός που τη συλλαμβάνει) θέλει να συσχετιστούμε μαζί της.

― Το θετικό αλλά και το αρνητικό συνάμα, σήμερα για μας που βλέπουμε, είναι ότι αντιμετωπίζουμε και το αντικειμενικό πρόβλημα της αποστασιοποίησης λόγω της χρονικής απόστασης. Θετικό γιατί η απόσταση αυτή βοηθάει την κρίση πάνω στην εικόνα, αρνητικό γιατί υποχρεωτικά θα μιλήσω γι' αυτήν του 1936 ή 1939 μ' ένα βλέμμα-λόγο που γεννιέται το 1986.

― Παραλλάσσοντας ορισμένες γραμμές από ένα άρθρο του Driga Vertov (Σοβιετικός σκηνοθέτης του κινηματογράφου), θα έλεγα ότι η φωτογραφία μάς κάνει να πλησιάζουμε ή ν' απομακρυνόμαστε από τη μία μονάδα ή από τη σχέση δύο

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/17.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

μονάδων ή από το σύνολο (ανθρώπινο ή χωρικό). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, φωτογραφικές μηχανές κατέγραψαν κινήσεις από τους πιο απλούς έως τους πιο σύνθετους συνδυασμούς. Χωρίς να είναι απαλλαγμένες από τα όρια του χρόνου και του χώρου συνέταξαν όλα τα σημεία όπου και όπως τα ήθελαν, καθιστώντας βέβαιο ότι αυτό που απεικονίζεται έχει υπάρξει, χωρίς να υπάρχει η ανάγκη της διαμεσολάβησης του ιστορικού για να εξακριβωθεί το γεγονός.

― Το γεγονός ότι οι φωτογραφίες αυτές τυπώνονταν σε περιοδικά κι εφημερίδες, ή ότι άλλες παρόμοιες προβάλλονταν στα κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής, σημαίνει ότι εισχωρούσαν σε πολλούς χώρους κι απευθύνονταν σε πολλούς. Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα της φωτογραφίας ταξίδευε με καταπληκτική συχνότητα προς τους θεατές της, κι αποτελούσε καθημερινό σχεδόν ερέθισμα του βλέμματός τους.

― Η κοινωνική παρουσία της γυναίκας είναι διαφορετική απ' αυτήν του άντρα, εκτός εάν οι παρουσίες αυτές (γυναικείες ή αντρικές) εντάσσονται σε σύνολα (γυμναστικές ασκήσεις, αθλητισμός, σχηματισμοί παρελάσεων) και δεν διαφοροποιούν πουθενά τις εκάστοτε κοινωνικές

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/18.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

συμβάσεις, τουναντίον τις ενδυναμώνουν.

― Εάν μία διαφημιστική φωτογραφία οφείλει συνεχώς ν' ανανεώνεται και ν' αναφέρεται στο μέλλον, οι φωτογραφίες αυτές που θα τις ονόμαζα διαφημιστικές με την έννοια ότι επαινούν δημοσίως εξαίροντας τις ιδιότητες του προϊόντος, που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι η Ε.Ο.Ν, μιλούν βασικά για το παρόν και δεν ανανεώνονται. Ίσως γιατί υπήρχε μία και μόνη πολιτική επιχείρηση, κι αυτή στην εξουσία, η οποία δεν είχε ν' ανταγωνιστεί με άλλες, είχε μόνον να "ωφελήσει" (να πείσει) το κοινό. Κάνει λοιπόν την ίδια γενική πρόταση, η οποία δεν πρέπει ν' ανανεωθεί για να μπορέσει να "περάσει".

― Είναι αποτελεσματική στο βαθμό που τρέφεται από το πραγματικό (το εξωτερικά πραγματικό), αλλά κι όταν δεν τρέφεται απ' αυτό είναι πάλι αποτελεσματική γιατί ερεθίζει το συγκινησιακό, αφού "δουλεύει" πάνω σε μια φυσική διάθεση για το "καλό". Γι' αυτό και δεν υπάρχει ούτε ένα σήμα ή σημείο που να σηματοδοτεί το "κακό", το "άγριο", το "βίαιο", το "επιθετικό". Όλα είναι τακτοποιημένα, πειθαρχημένα, ήμερα.

― Βρίσκει πειστικά υποκατάστατα

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/19.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

για το "καλός", "ηρωικός", "στρατιώτης", "ελληνόπουλο", προσφέροντας μια εικόνα στο θεατή (που μπορεί να είναι και η δική του) που είναι γοητευτική, δηλαδή δελεαστική. Εδώ η εικόνα είναι το θέλγητρο. Ο άλλος βλέπει πώς θα μπορούσε να είναι (μέσα σε μια στολή, κάτω από το βλέμμα ή το χάδι του αρχηγού, μέσα σε μια παρέλαση, σε μια κατασκήνωση, ανάμεσα σ' άλλους, με τους οποίους παίζει, τρώει, γυμνάζεται κι εκπαιδεύεται) ή τι τον κεντρίζει. Αυτό δηλαδή που ο R. Barthes ονομάζει "Punctum" και που "δεν έχει προτιμήσεις ηθικές ή αισθητικές και μπορεί να είναι κακοαναθρεμμένο". Ένα παιδί μάλιστα αντιστρέφει εύκολα τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα, ο οποίος επηρεάζεται από το τι γνωρίζουμε και το τι πιστεύουμε. Στην περίπτωσή του δεν λειτουργεί το "Studium" για να μπορέσει αυτός που βλέπει ν' αναγνωρίσει την πρόθεση της φωτογραφίας, να ενδιαφερθεί με την παιδεία του για το τι συνιστά αυτόν στη φωτογραφία που θα μπορούσε να είναι αξιοζήλευτος.

― Μερικά σημεία των απεικονίσεων και των σκοπών τους : Η στάση ή η κίνηση των εικονιζομένων προσώπων ή συνόλων / Η μυθολογική διάσταση της μορφής / Η

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/20.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ρομαντική / Η σχέση με τη σημαία / Η σχέση μικρών παιδιών κι αρχηγών / Η στάση για να δηλωθεί ένα στερεότυπο / Τα "υλικά" που χρησιμοποιούνται για να υπογραμμισθεί η απλότητα.

― Ο θεατής-πομπός βρίσκεται σε διαφορετική θέση και σχέση με τον κόσμο από το θεατή-δέκτη. Ο θεατής-πομπός μέσω της φωτογραφίας σταθεροποιεί την αξία του, εξυψώνει την ιδέα της, αφού οι εικόνες στολίζουν τη λογική και συλλογιστική του. Ο θεατής-δέκτης πυρπολούμενος από τις ίδιες προτάσεις που "κάνουν" τη ζωή βελτιωμένη και τον κόσμο καλύτερο, μπαίνει στη διαδικασία ένταξης σ' αυτές.

- Η δύναμη των εικονιζομένων, και σαν μονάδες και σαν σύνολο, έγκειται στη διαφορετικότητά τους απ' όσους δεν τους μοιάζουν, στην υποτιθέμενη ευτυχία τους να είναι ενταγμένοι κάπου. Τα άτομα μεταξύ τους δε διαφοροποιούνται πουθενά· είναι κάτω από μία σκέπη, και χωρίς προβλήματα. Το ζήτημα είναι να βρίσκονται όσο το δυνατόν περισσότερο μαζί.

― Η μεταξική εικόνα σηματοδοτούσε τον τότε ενεστώτα χρόνο (έτσι είναι σήμερα η νεολαία) αλλά και απευθύνεται στο μέλλοντα χρόνο (έτσι γίνεσαι κοινωνικά επιθυμητός. Σ'

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/21.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

αυτόν το χώρο θα είσαι καλά).

Απευθυνόταν κυρίως στα λαϊκά στρώματα, με την υπόσχεση της προσωπικής τους μεταμόρφωσης (κατεβαίνει ο ίδιος ο Μεταξάς και "οργώνει", ή αντιπρόσωποι της Ε.Ο.Ν), αλλά και στη μεσαία τάξη με την υπόσχεση μιας μεταμόρφωσης των κοινωνικο-πολιτικών σχέσεων γενικότερα, αφού η ισοπέδωση των διαφορών καταπολεμά την κοινωνική ζηλοτυπία. Εκμεταλλεύεται ότι το άτομο στις Χ υπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες ζει στην αντίφαση αυτού που είναι κι αυτού που θα του άρεσε να είναι και το προσκαλεί να βιώσει μέσα στην κοινότητα κάτι άλλο απ' αυτό που είναι, που το επιθετοποιεί "καλύτερο", εξουδετερώνοντας, για το καλό της εξουσίας, τις πολιτικές και κοινωνικές αντιφάσεις του ατόμου. Κι ενώ υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην ερμηνεία του νεολαιίστικου κόσμου και της πραγματικής του κατάστασης, η ερμηνεία λειτουργεί έτσι ώστε να μη φαίνεται η αντίθεση αυτή.

― Η κατασκευή της εικόνας συνοψίζεται σ' ένα είδος ιδεολογικού συστήματος. Εξηγεί με δικούς της όρους. Προτείνει.

― Οι φωτογραφίες είναι με ή χωρίς συμβάντα. Πέραν αυτών τίποτε άλλο δεν συμβαίνει.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/22.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ΕΙΚΟΝΑ 3

"Και ενώ τις προηγούμενες ημέρες ο ουρανός ο Ελληνικός ήτο συννεφιασμένος η 4η Αυγούστου εξημέρωσε με ξαστεριά και η καταγάλανή του μορφή ενεφανίσθη άνωθέν μας".

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/23.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ 4ης ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Η εγκαθίδρυση του Μεταξικού καθεστώτος έγινε προοδευτικά, υπήρξε η φυσική συνέπεια και συνέχεια της αποτυχίας του πραξικοπήματος της 1ης Μαρτίου 1935 και προετοιμάστηκε με τη βοήθεια της παλινόρθωσης της μοναρχίας. Το χαρακτήρισαν "φασισμό", "δικτατορία", "βοναπαρτισμό", "μοναρχοφασισμό", έννοιες που δεν είναι της στιγμής ν' αναλύσουμε για να τοποθετηθούμε υπέρ ή κατά. Βέβαιο είναι ότι πρόκειται για ένα μηχανισμό πολιτικής καταστολής διά μέσου αστυνομικών κυρίως μεθόδων κι αντισυνταγματικών μέτρων, όπως είναι βέβαιο ότι δεν έχει τίποτα κοινό με την "Πορεία στη Ρώμη" του Μουσολίνι ή με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Δεν υπήρξε προηγουμένως ούτε εμφύλιος πόλεμος, ούτε επέμβαση ενόπλων δυνάμεων, ούτε αντεπανάσταση όπως στην Ουγγαρία ή στην Ισπανία. Δεν πρόκειται για καθεστώς φασιστικό, ως σύστημα διακυβέρνησης, αλλά για καθεστώς που χρησιμοποιεί το σύστημα σκέψης του φασισμού, όπως και μεθόδους φασιστικές, δανειζόμενο την ιδεολογία του από τις ιδέες που πρεσβεύουν οι διάφοροι Φασισμοί, σε μια αποτυχημένη προσπάθεια εκφασισμού της ελληνικής κοινωνίας.

Είναι η συνέχιση της πολιτικής των αστικών στρωμάτων κάτω από μια άλλη μορφή διακυβέρνησης διασφαλιζόμενη από την επάνοδο της μοναρχίας με την έκδοση μιας σειράς νομοθετημάτων.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/24.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

Συνέχεια πολιτική και πολιτιστική, που κάνει τον "Τρίτο ελληνικό πολιτισμό" κληρονόμο μιας πολιτικής πρακτικής από την εκστρατεία της Μικρας Ασίας κι ίσως από τους Βαλκανικούς πολέμους. Η Μεγάλη Ιδέα δεν αντιμετωπίζεται πια με την εδαφική της μορφή, αλλά ως αντίληψη της κυριαρχίας του ελληνισμού όπου βρίσκεται και δρα. Είναι η συστηματοποίηση της παλιάς ιδεολογίας των αστικών κομμάτων, ένα πέρασμα από το άδηλο στο δηλωμένο· η μεταλλαγή της "παθητικής" ιδεολογίας σε ιδεολογία "ενεργητική", η οποία στηρίζεται στην υπερτίμηση του Έθνους και του Κράτους, στην υπερτίμηση των σχέσεων Έθνους και Κράτους, στην αλλαγή της πολιτικής ζωής και της "νέας" θέσης του ατόμου μέσα στην κοινωνία. Αλλά αυτό που είναι πολύ σημαντικό στην περίπτωση της Ελλάδας είναι ότι η ιδεολογία και η κουλτούρα είναι ο συμβολικός και μόνο χώρος πραγματοποίησης ενός ολοκληρωτικού σχεδίου, πράγμα το οποίο καταλογίζει στο Μεταξά η ομάδα διανοουμένων γύρω από το περιοδικό Νέα Πολιτική1 (κι ιδίως ο Ι. Τουρνάκης), η οποία είχε αναλάβει τη μελέτη και την έρευνα κατά κύριο λόγο του οικονομικού και δημογραφικού προβλήματος της Ελλάδας και συμπαρατασσόταν στη δημιουργία "ανώτερης πνευματικής αγωγής" κι "ανώτερου πνευματικού πολιτισμού".

Έχουμε να κάνουμε με μια ιδεολογία "βασικών αληθειών", που δεν επιδέχονται καμιά συζήτηση, την αποκάλυψη των οποίων δέχονται τα άτομα και οι μάζες. Τέτοιες βασικές αλήθειες είναι το "θεϊκό" ως πηγή καλού, η "οικογένεια" ως λίκνο της φυλής και η "πατρίδα" που επεργάζεται τους ίδιους δεσμούς και τις ίδιες αρετές μ' αυτές της οικογένειας, μέσα στην έκταση του εθνικού

——————————————

1. Η Νέα Πολιτική πρωτοεμφανίστηκε το 1923, επαγγέλλοντας το ιδανικό της "Επανελλήνισης" που σημαίνει "αντίδραση κατά του Ευρωπαϊκού πολιτισμού, του Βυζαντινισμού, του Ανατολίτικου αταβισμού και Φραγκολεβαντινισμού και εδραίωση της ζωής γενικά, επάνω στις πραγματικές ελληνικές αξίες της αρμονίας, του μέτρου και της σύνθεσης" "Η Νέα Πολιτική του 1923", Νέα Πολιτική, τ. 6, 1938, σ. 1.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/25.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

συνόλου. Πρόκειται για "ιδέες-δυνάμεις", παράγοντες βασικούς για την υλοποίηση του "Νέου Κράτους" και του "Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού".

ΤΟ ΝΕΟΝ ΚΡΑΤΟΣ

Για να εντοπίσει και συγκεκριμενοποιήσει την ιδιαιτερότητά του, το καθεστώς αναζητά τα οδηγητικά του πρότυπα στο θέμα της παράδοσης και των πολιτισμικών ριζών, στη σχέση έθνους-κράτους, ατόμου-έθνους, εθνικής κουλτούρας-δυτικοευρωπαϊκής.

Η έννοια του "νέου" συμπίπτει με την έννοια του "εθνικού". Νέον Κράτος= Εθνικό Κράτος, όπως και Νέος Ελληνικός Πολιτισμός= Εθνικός Πολιτισμός.

Ο "νέος" Έλληνας πρέπει να εμπεριέχει όλα τα εθνικά στοιχεία: αρετές, ιδέες, ενδιαφέροντα. Η "νέα" εξουσία να εκφράζει το εθνικό συμφέρον. Βέβαια αυτό το "νέο" στηρίζεται σ' ένα πνεύμα μεσαιωνισμού. Πρόκειται για ένα παλινδρομικά "προχώρημα" μιας εθνικιστικής φιλολογίας, προσηλωμένο στον παρελθόντα χρόνο του μέλλοντος, και φορτισμένο με την "πνευματική κατοχή του κόσμου" από την ανωτερότητα του πνεύματος της Ελληνικής φυλής. Το "εθνικό", έτσι δοσμένο, καθώς και η έννοια Έθνος -σαν αμάλγαμα υπερταξικό των ταξικών και κοινωνικών διαφορών, βασισμένο στα φυσικά, βιολογικά, ψυχικά, ιστορικά στοιχεία- εκφράζουν την ιδεολογία του εθνικισμού και του φυλετισμού και υπογραμμίζουν την αρχή της terra patria με την οργάνωση του Έθνους σε Κράτος, μαχόμενοι τη διεθνιστική διακήρυξη "ubi bene ibi patria". Ο προσδιορισμός "Έλληνας", ως εθνικός, της μεταξικής ιδεολογίας προσπαθεί να εκφράσει μια νέου τύπου εθνική συνείδηση. Το ποιος είναι και το ποιος δεν είναι Έλληνας ορίζεται με βάση τα νέα σημεία αναφοράς κι αντιδιαστολής, τα οποία σχετίζονται με την πολιτική επικυριαρχία του συγκεκριμένου κοινωνικού συνόλου. Η ελληνική ταυτότητα ορίζεται πρώτα με σημείο αναφοράς τον ίδιο της τον εαυτό, από τη στιγμή που ο μεταξικός ελληνισμός στέκεται επιθετικός προς τους ίδιους τους 

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/26.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

Έλληνες, πριν αναφερθεί στους συγκεκριμένους ξένους, κι αποβλέπει στην ομοιογένεια του κοινωνικού συνόλου. Η αναπροσαρμογή της ταυτότητας του "νέου" Έλληνα τοποθετείται και στο επίπεδο της ζωής των λαϊκών στρωμάτων και στο επίπεδο μιας διανόησης, η οποία προσπάθησε να προσδιορίσει την πολιτιστική ιδιαιτερότητα της "νέας" ελληνικής κοινωνίας υπογραμμίζοντας πρωταρχικά την ανωτερότητα της κλειστής κοινότητας της εξουσίας, της ελίτ. Η ελίτ αυτή θεωρείται, ασυζητητί, ο βασικός εκφραστής αυτής της ταυτότητας και σηματοδοτείται με χαρισματικές ιδιότητες.

Μπροστά στους μεγάλους κινδύνους που είχαν ν' αντιμετωπίσουν οι αστικοί θεσμοί, μια ανορθολογιστική λογική επεμβαίνει δυναμικά στην κοινή λογική και δικαιολογεί την παρουσία ενός "χαρισματικού" καθεστώτος, μιας διοικούσας μειοψηφίας η οποία θα χειραγωγεί τις μάζες στους δικούς της πολιτικούς στόχους. Τη λογική αυτή τη συναντάμε πολύ συγκεκριμενοποιημένη στις απόψεις των νεομακιαβελλιστών Pareto, Mosca, Michels, οι οποίοι σαφώς επηρέασαν ένα μέρος της διανόησης των αρχών του αιώνα. Στην πραγματικότητα όμως οι αναφορές στο πολιτιστικό στοιχείο έκρυβαν πολιτικά κριτήρια κι ανάγκες πολιτικές. Το "κίνημα των αρίστων" προέρχεται από την Αρχαία Ελλάδα του Πλάτωνα και στηρίζεται στην ανισότητα των μελών μιας κοινωνίας. Η ανισότητα, ισχυρίζεται ο Ι. Τουρνάκης, ήταν, είναι και θα είναι η πηγή κάθε γοητείας της ζωής, η χαρά και ο θρίαμβος, η μυστική πηγή της αέναης ανάστασης που καθιστά τον άνθρωπο κυρίαρχο του πλανήτη, ενώ η ισότητα είναι μια άγνωστη στη φύση αντίληψη, αντίθετη στη φύση, άρα απάνθρωπη και άθεη. Υποστηρίζει, κιόλας, ότι ο Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός πρέπει να κατευθύνεται από μία ελίτ, απόλυτα πεπεισμένη για την ανωτερότητα της ελληνικής φυλής1. Μ' αυτό το σκεπτικό η Υποδιοίκηση του Πανεπιστημίου Αθηνών της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας

——————————————

1. Ι. Τουρνάκης, "Σκέψεις διά την Ελληνικήν Αναγέννησιν", Νέα Πολιτική, έ. Β', τ. 9, Αθήνα, Σεπτέμβριος 1938, σ. 857-864.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/27.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

εξέδωσε εγκύκλιο προ τα μέλη της, καλώντας τα κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών διακοπών ν' ασχοληθούν με τη συγγραφή πραγματειών για θέματα που αφορούν την πολιτεία, τη φυλή, το Έθνος, την πατρίδα, το λαό, το Κράτος και τον πολιτισμό. "Εάν δεν υπήρχε Πλάτωνας", ισχυρίζεται το περιοδικό Η Νεολαία1, "να θέσει τις ακράδαντες βάσεις της φιλοσοφίας, οι πατέρες της Χριστιανικής Εκκλησίας θα είχαν ανυπέρβλητες δυσκολίες να θεμελιώσουν το δόγμα του χριστιανισμού"2 δίνοντας άλλη μια φορά τη σαφή προτεραιότητα της Αρχαίας Ελλάδας σε όλες τις επιστήμες.

ΕΘΝΟΣ - ΚΡΑΤΟΣ

Το Έθνος γίνεται σύμβολο, γίνεται ανάγκη, επιβεβλημένο καθήκον από μια ανώτατη τάξη πραγμάτων. Το εθνικό ιδεώδες προωθείται να γίνει εμφυτευμένη συνείδηση, η αιτία της δράσης στην πρωτοβουλία των ατόμων καθώς και κανόνας της συμπεριφοράς τους. Η ανώτατη λειτουργία του "νέου" Έθνους καταξιώνεται μέσα από τη συνειδητή εκμετάλλευση του ενδόξου παρελθόντος. Την επιστροφή σ' αυτό το παρελθόν θεωρεί το νέο Έθνος ως βάση για τη στήριξη της πολιτικής του τότε και "αιωνίως"3.

——————————————

1. Όργανο Πνευματικής, Θρησκευτικής, Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής της Ε.Ο.Ν. Στις σελίδες του δημοσιεύονταν άρθρα πολιτικού και γεωργικού περιεχομένου, άλλες μελέτες, διηγήματα, πνευματικές ασκήσεις, πρακτικές γνώσεις χρήσιμες στην καθημερινή ζωή, πρακτικές ιατρικές συμβουλές, η κίνηση των σχηματισμών της Ε.Ο.Ν, η αθλητική κίνηση της Νεολαίας, το κατά Κυριακή Ευαγγέλιο και η μετάφρασή του, περιγραφές τόπων και τοπίων. Μία ύλη διαλεγμένη και τακτοποιημένη σύμφωνα με τις επιδιώξεις και το χαραγμένο πλαίσιο δράσης από εκείνους που το διευθύνουν.

2. Η Νεολαία, "Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός", έ. A', φ. 7, σ. 228.

3. Βλ παραλλήλως: α) Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, κυρίαρχος της Μεσογείου (φασισμός), β) Τρία Ράιχ, ενσάρκωση της Άγιας Γερμανικής Αυτοκρατορίας (ναζισμός), γ) Ισπανία του XVI αι., κατακτήτρια μιας καινούριας ηπείρου, με σταθερή παρουσία σ' όλες τις θάλασσες (φαλαγγιτισμός).

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/28.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

Το Κράτος είναι η πραγματοποίηση της ιδέας του Έθνους. Είναι η έκφραση της "δύναμης" και της "θέλησης του Έθνους, το "όργανο" του Έθνους. Το Κράτος, κατά τον Ν. Κούμαρο, συνταγματολόγο της 4ης Αυγούστου, είναι η εκδήλωση της οργανωμένης δύναμης του Έθνους και όχι η οποιαδήποτε εκδήλωσή του. Το στοιχείο αυτό είναι σημαντικό διότι συνδέεται με την έννοια της πειθαρχίας, της κοινωνικής ιεραρχίας αλλά και του Κράτους. Στο όνομα του Έθνους, το Κράτος εκφράζει κι επιβάλλει τα συμφέροντά του, τα οποία παρουσιάζει σαν εθνικά συμφέροντα. Η προβολή της "κοινής" πατρίδας, της "κοινής" καταγωγής, της φυλετικής "ομοιογένειας", της "κοινής" γλώσσας, της "κοινής" θρησκείας, της "κοινής" νοοτροπίας, των "κοινών" ηθών και εθίμων, στηρίζει την υπερταξική σχέση και γίνεται η λύση για την ενοποίηση του Έθνους, την ενσωμάτωση δηλαδή των τάξεων που δεν μετείχαν στην εγκαθίδρυση του καθεστώτος.

Ως "άρνηση" το Εθνικό Κράτος είναι μια "επανάσταση" που ανατρέπει τους προϋπάρχοντες κρατικούς θεσμούς και νομικούς τύπους για την έξοδο από την πολιτική κρίση και το αδιέξοδο του 1935, απαντώντας στην αναζήτηση λύσης με προσφυγή στην πολιτειακή αλλαγή. Ασφάλισε τη δικτατορία των βασιλικών κομμάτων, αποκαθιστώντας στο θρόνο τον κομματικό τους αρχηγό, όπως το είχε ήδη προβλέψει ο Ελ. Βενιζέλος1 και διέγραψε την αρχή και παγίωση του μονοκομματικού Κράτους, το οποίο στηρίχτηκε στους διωγμούς του δημοκρατικού κόσμου (με τη θέσπιση στρατοπέδων συγκέντρωσης, του "πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων" και των "δηλώσεων μετανοίας"), στις αθρόες αποτάξεις δημοκρατικών αξιωματικών, στη φίμωση και χειραγώγηση του τύπου, στην έξαρση των αστυνομικών μεθόδων.

Εάν, επί Βενιζέλου, οι προοπτικές ενότητας του Ελληνικού Έθνους ήταν άμεσα εξαρτημένες από τις εναλλαγές των βασιλιάδων στο θρόνο, κι αν οι εναλλακτικές λύσεις γύρω από το πολιτειακό

——————————————

1. Γ. Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, τ. 2, Αθήνα 1955, σ. 367-368.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/23/gif/29.gif&w=600&h=91513. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

ζήτημα ήταν: "Μοναρχία", "Φιλελεύθερη Μοναρχία", "Αβασίλευτη Δημοκρατία", επί Μεταξά, η ενοποίηση του Έθνους βρήκε την πρόχειρη λύση της στο πάντρεμα της Μοναρχίας με τον αντικοινοβουλευτισμό, αλλάζοντας το φορέα του ιστορικού αιτήματος της "Μεγάλης Ιδέας". Υποστηρίζεται μάλιστα ότι ο πολιτειακός τύπος του Νέου Κράτους και η ιδεολογία του προέρχεται "κατ' ευθείαν από την αρχαίαν ελληνικήν πολιτικήν φιλοσοφίαν". Ως "θέση", ισχυρίζεται ο Ι. Κυριακόπουλος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Νέο Κράτος είναι "επανάσταση" διότι επιτελεί μια ριζοσπαστική αλλαγή όχι μόνο του συστήματος οργάνωσης της δημοκρατίας αλλά και του τρόπου του σκέπτεσθαι των ατόμων. Ο κοινοβουλευτισμός, ταυτιζόμενος με την "τυχαία πλειοψηφία των οχλοκρατικών συνελεύσεων" και την κυβερνητική αστάθεια, γίνεται ο μόνιμος κατηγορούμενος του καθεστώτος. Με αναφορές στον συνεργάτη του Γ. Κλεμανσώ, Α. Ταρντιέ, αντίπαλο του κοινοβουλευτισμού, ο Άριστος Καμπάνης, χρονογράφος, αρθρογράφος κριτικός και διευθυντής του περιοδικού Το Νέον Κράτος, στηρίζει την κριτική του κατά του κοινοβουλευτισμού προσάπτοντάς του την επιβράδυνση της ανάπτυξης της Ελλάδας, με επιστέγασμα το "άφετε τους νεκρούς θάπτειν τους εαυτούς νεκρούς".

Ο Ν. Κούμαρος υποστηρίζει ότι θα μπορούσε κανείς ν' αποκαλέσει το καθεστώς "λαοκρατία" ή "άμεση εθνική δημοκρατία" ή, ακόμα πιο συγκεκριμένα, "άμεση εθνική λαοκρατία" διότι η κυβέρνηση έρχεται "εις συχνήν επαφήν με τας λαϊκάς μάζας, πραγματοποιούσα ούτω την άμεσον, θα ελέγομεν ούτω, δημοκρατίαν ή ακριβέστερον λαοκρατία"1. Και ο Γ. Μαντζούφας, συνταγματολόγος της 4ης Αυγούστου, διακηρύσσει ότι το Νέο Κράτος δεν είναι διόλου ολοκληρωτικό καθώς "αφ' ενός η έννοια του Έθνους προηγείται της του Κράτους, ουδόλως ταυτιζόμενη προς αυτήν,

——————————————

1. Ν. Κούμαρος, "Η περί Κράτους αντίληψης της μεταβολής της 4ης Αυγούστου", Το Νέον Κράτος, φ. 18, Αθήνα, Φεβρουάριος 1939, σ. 1581-1583.

Σελ. 29
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η Νεολαία της 4ης Αυγούστου
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 10
    13. Μαχαίρα, Νεολαία 4ης Αυγούστου

    ΕΙΚΟΝΑ 2