Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 162-181 TEXT_OF 554
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/162.gif&w=600&h=915

πνευματικά της Ευρώπης, όπου είχαν συγκροτηθεί επιστημονικά οι καθηγητές. Η έλλειψη πρωτοτυπίας, η πιστή μεταφορά ξενόγλωσσων κειμένων, η αδύναμη επιχειρηματολογία, οι παραδοξότητες αποτελούν κάποια από τα χαρακτηριστικά των περισσότερων βιβλίων που παράγονται και τα οποία παρ' όλα αυτά προκαλούν το δημόσιο ενδιαφέρον, συζητιούνται, λειτουργούν ως καταλύτης, διαμορφώνουν ατομικές και συλλογικές συνειδήσεις. Το σημειώνει με ενάργεια ο Παναγιώτης Κονδύλης γράφοντας για τις ιδέες του νεοελληνικού Διαφωτισμού : Η ιστορική λειτουργία των ιδεών δεν βρίσκεται σε καμία αναγκαία σχέση με τη θεωρητική τους ποιότητα' ό,τι είναι αδούλευτο, μέτριο ή κακοχωνεμένο ασφαλώς δεν παράγει τίποτε στον χώρο του θεωρητικού προβληματισμού, μπορεί όμως θαυμάσια να γίνεται καταλύτης με την κοινωνική σημασία, είτε ως παράγοντας μεταστροφής συνειδήσεων, οι οποίες αναζητούν το καινούργια σε οποιαδήποτε μορφή μπορούν να το βρουν, είτε ως σημείο αντιλεγόμενο, ως εστία γένεσης πολεμικών αντιπαραθέσεων, ομάδων και παρατάξεων, που θέτουν σε κίνηση ό,τι πρωτύτερα φαινόταν στάσιμα ,402

Το σημαντικό δεν ήταν η πρωτότυπη συμβολή ή η έρευνα, αλλά η χρήση της ιστορικής γνώσης για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των ακροατών.403 Η στοχοθεσία αυτή ήταν σύμφυτη με τον διαφωτιστικό χαρακτήρα του πανεπιστημίου, τη σύνδεση της μόρφωσης με την ελευθερία: Καθήκον παντός φίλου και ζηλωτού των φώτων είναι να εξηγή και να παριστάνη υπό την αληθή αυτών όψιν τα πράγματα της φύσεως και του ανθρωπίνου βίου, τα της θρησκείας και της πολιτικής, και να διασκεδάζη την αχλήν της πλάνης, των προλήψεων και της δεισιδαιμονίας διά των ακτίνων του ηλίου της αληθείας [...] Ο σκοπός ημών δεν εδύνατο να περιορισθή μόνον εις το να προμηθεύσωμεν εις τους ομιλητάς ημών άθροισμα γνώσεων, χρησίμων εις το μέλλον εν τω βίω αυτών στάδιον, αλλ' απεβλέψαμεν πάντοτε και εις την διάπλασιν και κραταίωσιν του φρονήματος και του χαρακτήρος.404 Η διαμόρφωση του χαρακτήρα απέρρεε από τη δύναμη των λόγων του διδάσκοντος , από την ίδια του την παρουσία : ουδέν άλλο ποιεί ή εξακολουθεί το έργον και την αποστολήν του θείον και άκρου διδασκάλου,405 σημείωνε εμφατικά

402. Παναγιώτης Κονδύλης, Ο Νεοελληνικός διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες, Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 11.

403. Βλ γενικά Βαγγέλης Καραμανωλάκης, «Η Ιστορία και το κοινό της στον 19ο αιώνα: Από τις πανεπιστημιακές αίθουσες στους συλλόγους»: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης (επιμ.), Δ΄ Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας..., ό.π., τ. 1, σ. 215-233.

404. Από λόγο του Θ. Μανούση προς τους φοιτητές, Ελπίς, φ. 444 (14 Φεβρουαρίου 1848).

405. Δ. Βερναρδάκης, Λόγος..., ό.π., σ. 5.

TEXT_PAGE_SHORT162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/163.gif&w=600&h=915

ο Δ. Βερναρδάκης στον εισιτήριο λόγο του για το μάθημα της γενικής ιστορίας το 1862. Αναφερόταν στον Μανούση -υπό τη συγκίνηση και τη συναισθηματική φόρτιση του στενού μαθητή και διαδόχου που μιλούσε για τον προκάτοχο και δάσκαλο του- ως πρωταγωνιστή θεατρικού δράματος σε κατάμεστες αίθουσες, όπου και μόνο η παρουσία του επέβαλλε τη σιωπή, προκαλούσε τον σεβασμό και την προσοχή. Σε αυτή την εξιδανικευμένη εικόνα αξίζει να προσέξουμε τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στον διδάσκοντα : ευγλωττία, πολυμάθεια στηριγμένη στην επιστημονική γνώση, παραστατικότητα, φαντασία, κρίση, κυρίως μέγεθος ψυχής και συναισθημάτων. Ένας μικρός θεός, ο Δάσκαλος, με το κύρος της αυθεντίας του καλούσε τους νέους να συμμετάσχουν στα αφηγούμενα, προκαλώντας πλήθος συναισθημάτων και προσφέροντας γνώση, διαπλάθοντας τελικά την προσωπικότητά τους. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος αποτελούσε το «άλας της Γης», τον εκπαιδευτή του ανθρωπίνου γένους, όπως υποστήριζε ο φιλόσοφος Γιόχανν Φίχτε στις διαλέξεις του για τον προορισμό του επιστήμονα, κείμενα που θεωρήθηκαν από τους θεμέλιους λίθους του νέου Πανεπιστημίου του Βερολίνου. Προτάσσοντας τη δράση ως σύνθημα, ο Φίχτε προέβαλλε τον υπεύθυνο ρόλο του καθηγητή ως κατόχου της αλήθειας, ως αναμορφωτή της ανθρωπότητας.406 Η μετάβαση από τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια της Εκκλησίας σε εκείνα της νεωτερικότητας οδηγούσε στη μετεξέλιξη μιας σειράς εννοιών που είχαν συνοδεύσει τα πρώτα στη λειτουργία τους. Στα πανεπιστήμια ως ναούς της γνώσης, ο δάσκαλος μπορεί να μην απολάμβανε πλέον της θεϊκής αποστολής, η παρουσία του όμως οριζόταν από την αυθεντία της επιστήμης. Αποστολή του ήταν η μεταφορά της γνώσης στους φοιτητές, μιας γνώσης που δεν επιδεχόταν αμφισβητήσεις.407

Η διδασκαλία απέβλεπε στη συναισθηματική ενεργοποίηση των ακροατών μέσω της δραματοποιημένης διήγησης, στη συμμετοχή τους στα δρώμενα μέσω της φαντασίας τους, στην ενίσχυση του φρονήματος τους. Σε αυτό το πλαίσιο, η ιστορία ήταν ένα μάθημα το οποίο κατεξοχήν διδασκόταν από καθέδρας και απαιτούσε την απόσταση του καθηγητή από τον φοιτητή: Ναί! ήρχετο η ώρα της παραδόσεως του Μανούση και αι λοιπαί αίθουσαι του Πανεπιστημίου εκενούντο και οι μαθηταί πάντες έτρεχον προτροπάδην εις την ακρόασιν αυτού. Ανέβαινε την έδραν και χίλια όμματα προσέβλεπον αυτόν ασκαρδαμυκτί, και χίλια ώτα έστεκον ατενή εις την λαλιά του! Εκινείτο, επαθαίνετο, εδάκρυε και συ-

406. Α. Renaut, ό.π., σ. 198.

407. Στο ίδιο, α. 196-201.

TEXT_PAGE_SHORT163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/164.gif&w=600&h=915

συνεκινείτο και συνεπαθαίνετο και συνεδάκρυε το ακροατήριον. Ου μόνον δε του Πανεπιστημίου οι φοιτηταί, αλλά και οι των γυμνασίων και των σχολείων και αυτοί οι πάσης παιδείας άγευστοι πολίται έτρεχον ασθμαίνοντες εις του Μανούση τας παραδόσεις.408

Το μάθημα του Μανούση δεν απέβλεπε μόνο στον φοιτητικό πληθυσμό· στόχευε και στο πολυπληθές ακροατήριο που συνέρρεε στο Πανεπιστήμιο. Ο καθηγητής απευθυνόταν σε ένα διευρυμένο κοινό· επεδίωκε την ενίσχυση των δεσμών για τα μέλη της εθνικής κοινότητας, προσέφερε τα διδάγματα της ιστορίας. Το μάθημα δεν αποσκοπούσε απλώς στη συγκρότηση του φοιτητή της Φιλοσοφικής Σχολής· αφορούσε, ως γενικό, και όλους τους φοιτητές του Πανεπιστημίου, όλους τους ακροατές : Ελάτε μαζί μου, λόγου χάρη, στην αίθουσα όπου κάνει τις καθημερινές του παραδόσεις ο καθηγητής Μανούσης, και θα τη βρείτε γεμάτη όχι μόνο από τακτικούς φοιτητές αλλά και από άλλους που εκμεταλλεύονται με ενθουσιασμό την ευκαιρία να παρακολουθήσουν ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο από την Παγκόσμια Ιστορία. Βρίσκονται εδώ ο αδειούχος στρατιώτης με την γκρίζα στολή του, και δίπλα του ο ιερέας της ενορίας με το μακρύ μαύρο ράσο του και το καμηλαύκι του. Σ' ένα άλλο θρανίο είναι ένας νέος που, καθώς δείχνουν τα μακριά του μαλλιά, προορίζεται για το ιερατικό λειτούργημα. Εδώ κι εκεί ανακατεμένοι μ' αυτούς είναι αρκετοί κάτοικοι της πόλης που ξεφεύγοντας, από τις έγνοιες της ημέρας, μπαίνουν για μια δυο ώρες στο Πανεπιστήμιο πριν να γυρίσουν στα σπίτια τους...409

Από την τελετή των εγκαινίων του, στις 3 Μαΐου 1837, το Πανεπιστήμιο είχε συγκεντρώσει στις αίθουσες και στις δημόσιες τελετές του σημαντικό αριθμό ακροατών. Και δεν αναφέρομαι μόνο στους επετειακούς εορτασμούς ή στις τακτικές πανεπιστημιακές διαδικασίες, όπως η εγκατάσταση των νέων πρυτανικών αρχών ή οι ποιητικοί διαγωνισμοί, οι οποίοι αποτελούσαν γεγονότα της μικρής αθηναϊκής κοινωνίας. Σύμφωνα με περιγραφή του Ράλλειου διαγωνισμού του 1860, τη μέρα εκείνη ολόκληρη η Αθήνα βρισκόταν στο πόδι. Τα καφενεία και οι αγορές είχαν ερημώσει. Οι πλατείες ήταν γεμάτες από κόσμο που χειρονομούσε και συζητούσε με έξαψη. Όταν τελείωσε ο Διαγωνισμός, ο νικητής δαφνοστεφανωμένος συνοδεύθηκε από το ενθουσιασμένο

408. Στη νεκρολογία που φιλοξενήθηκε στα «Εσωτερικά» της εφημερίδας Αθηνά, φ. 2714 (5 Νοεμβρίου 1858).

409. Βλ. τη μαρτυρία του περιηγητή Henry Μ. Baird, "Modern Greece: A Narrative of a Residence and Travels in that Country ", Νέα Υόρκη 1856, σ. 80-85: Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση.... ό.π., τ. 2, (1895-1967), σ. 326, σε μετάφραση του επιμελητή.

TEXT_PAGE_SHORT164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/165.gif&w=600&h=915

πλήθος σπίτι του.410 Η περιγραφή ήταν ενδεικτική της μεγάλης συμμετοχής, της μετατροπής μιας πανεπιστημιακής τελετής σε λαϊκό δρώμενο.

Κατά την τέταρτη και την πέμπτη κυρίως δεκαετία του 19ου αιώνα, στις αίθουσες των σχολών συγκεντρωνόταν ένα ετερόκλητο πλήθος, το οποίο δεν περιοριζόταν στους φοιτητές ή τους ακροατές, σε όσους δηλαδή διεκδικούσαν με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο μια θεσμοθετημένη σχέση με το Πανεπιστήμιο. Αφορούσε και άλλους, έστω και σε μικρούς αριθμούς, όπως σημείωνε ο χρονικογράφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωάννης Πανταζίδης : νέους και παιδιά που φοιτούσαν στο γυμνάσιο, μεσήλικες και ηλικιωμένους, φουστανελοφόρους, ρασοφόρους, ντυμένους ευρωπαϊκά ή με νησιώτικες φορεσιές.411 Ήταν όλοι όσοι επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στις διαδικασίες του νέου εκπαιδευτικού ιδρύματος, να ακούσουν, να εντυπωσιαστούν, να αποκτήσουν γνώσεις. Μπορεί να μην ξεπερνούσαν όσους χωρούσε μια πανεπιστημιακή αίθουσα, εκπροσωπούσαν όμως έναν σημαντικό αριθμό για τα μέτρα της εποχής και της πόλης, ο οποίος υπερέβαινε τους 52 όλους κι όλους εγγεγραμμένους φοιτητές κατά το πρώτο εξάμηνο λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Ακόμη και όταν επρόκειτο για μαθήματα που θεωρητικά απευθύνονταν σε ένα πιο εξειδικευμένο κοινό, όπως εκείνα των φυσικομαθηματικών επιστημών, οι διδάσκοντες ενδιαφέρονταν να προσελκύσουν ακροατές ανακοινώνοντας τις ώρες διδασκαλίας από τις στήλες των εφημερίδων ή εκτελώντας θεαματικά πειράματα εκτός της διδακτέας ύλης.412 Σε αυτό το πλαίσιο η ιστορία αποτελούσε προνομιακό πεδίο. Μάθημα που δεν απαιτούσε συστηματική παρακολούθηση ή προετοιμασία (όπως για παράδειγμα η ερμηνευτική προσέγγιση των κειμένων της αρχαίας γραμματείας), κυρίως όμως μάθημα που ενδιέφερε κάθε πολίτη του νέου κράτους ο οποίος ήθελε να πληροφορηθεί για τους προγόνους του ή γενικότερα για το παρελθόν, συγκέντρωνε μεγάλα ακροατήρια, καθώς μάλιστα από τη διδακτική έδρα προσέφεραν τις γνώσεις τους καθηγητές εγνωσμένου κύρους με δεινή ρητορική ικανότητα: ο Μανούσης, ο Παπαρρηγόπουλος, ο Βερναρδάκης. Στις περιγραφές που διαθέτουμε για τους ακροατές τους κυριαρχεί η εικόνα της πάνδημης συμμετοχής ενός κοινού το οποίο δεν περιοριζόταν στους φοιτητές ή στη μικρή κοινότητα των εγγραμμάτων της εποχής.

410. Βλ. Ε. Yemeniz, "De la renaissance littéraire en Grèce. Les poètes Zalokostas et Orphanidis", Revue des Deux Mondes 27 (1η Μαΐου 1860), σ. 214: Π. Μουλλάς, «Ποίηση και ιδεολογία...», ό.π., σ. 596, σε μετάφραση του συγγραφέα.

411. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 30.

412. Βλ. Έ. Μανιάτη, ό.π., σ. 82.

TEXT_PAGE_SHORT165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/166.gif&w=600&h=915

Στις λίγο-πολύ εξιδανικευμένες αυτές εικόνες των αιθουσών από τη γραφίδα συνήθως κάποιου περιηγητή, δημοσιογράφου ή λογίου, οι οποίοι περιέγραφαν επεισόδια ή εξυμνούσαν κάποιον διδάσκοντα, η ρητορική δεινότητα των ιστορικών αποδεικνυόταν από την προσέλευση ενός ετερόκλητου κοινού, που δεν πρέπει να υπερέβαινε τις μερικές εκατοντάδες, ανάμεσά τους και πρόσωπα χωρίς καμία μόρφωση. Παρ' όλα αυτά, και μόνο η καταγραφή του γεγονότος ήταν ενδεικτική του ενδιαφέροντος του κοινού για την ιστορία, όπως αποτυπωνόταν άλλωστε και στη δημοσίευση των εισιτήριων λόγων και των μαθημάτων στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Η περιγραφή φαίνεται αντιφατική, καθώς γνωρίζουμε ότι η αρχαΐζουσα καθαρεύουσα των διδασκόντων, η διαφοροποίηση της γλώσσας της αγόρευσης από την καθημερινή ομιλία, διαμόρφωνε ένα εργαλείο μεταβίβασης της γνώσης σε μια συγκεκριμένη ομάδα φοιτητών και εγγράμματων κατοίκων.

Στην πραγματικότητα, οι περιγραφές εκφράζουν την επιθυμία σημαντικής ομάδας κατοίκων του νέου βασιλείου να συμμετάσχει στις διαδικασίες και στις τελετές του νέου ιδρύματος. Με τη συμμετοχή τους «νομιμοποιούσαν» τον δημόσιο και παρεμβατικό ρόλο του Πανεπιστημίου ως κέντρου δημιουργίας και μετάδοσης γνώσης προς την εθνική κοινότητα, ιδιαίτερα μάλιστα καθώς στην οθωνική περίοδο ήταν σχεδόν ασφυκτικοί οι όροι δημιουργίας οποιουδήποτε είδους συσσωματώσεων και διεξαγωγής δημόσιων μαθημάτων.

Η διαδοχή του πρώτου καθηγητή Ιστορίας Κ. Σχινά από τον Κ. Παπαρρηγόπουλο (1851) και η στροφή του δεύτερου προς τη διδασκαλία της ιστορίας του ελληνικού έθνους εδραίωσε τη συγκίνηση ως χαρακτηριστικό το οποίο διέτρεχε τα ακροατήρια που κατέκλυζαν τις αίθουσες. Ο ιστορικός, με τη διδασκαλία της εθνικής ιστορίας όπως αυτή διαμορφωνόταν στο Πανεπιστήμιο και στο πολύτομο έργο του, δεν στόχευε μόνο στη διαμόρφωση ελεύθερων, ηθικών και μορφωμένων ανθρώπων αλλά και στη συγκρότηση πολιτών με ενεργό εθνική συνείδηση και γνώση του αντίστοιχου παρελθόντος. Το Πανεπιστήμιο -ενισχυμένο λόγω της συμμετοχής του στον αντιοθωνικό αγώνα και της δυναμικής παρουσίας του φοιτητικού κινήματος- ήταν πλέον ο χώρος που φιλοξενούσε το κράτιστον εργαστήριον, τη διδασκαλία της εθνικής ιστορίας. Η ιστορία δεν αντιμετωπιζόταν μόνο ως μορφωτικό αγαθό, απαραίτητο για την απελευθέρωση από τα δεσμά της αμάθειας, αλλά μετατρεπόταν σε μέσο παρασκευής της εθνικής ιδεολογίας, σε απαραίτητο εφόδιο του πολίτη του ελληνικού έθνους και κράτους. Συνεχίζοντας την παράδοση του Μανούση, ο Παπαρρηγόπουλος αντιλαμβανόταν τη διδασκαλία ως δράμα, που καλούσε τους φοιτητές να μετάσχουν και να μυηθούν. Σε μια νέα όμως εθνική

TEXT_PAGE_SHORT166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/167.gif&w=600&h=915

προοπτική, ο ιστορικός έπλαθε προσωπικότητες, εμφυσούσε τον πατριωτικό παλμό σε αυτές. Τριακόσιοι νέοι μετά προφανών συγκινήσεων ηκροώντο μου εν τω πανεπιστήμιω αφηγουμένου τα κατά την πτώσιν της μεγαλομάρτυρος νήσου,413 σημείωνε το 1875 ο συγγραφέας της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους απαντώντας στην κριτική του Κωνσταντίνου Νικοδήμου ότι υποτιμούσε τη συμβολή των Ψαρών στον Αγώνα του 1821. Η εθνική ιστορία έπρεπε να διδάσκει τις επερχόμενες γενεές μετά προφανών συγκινήσεων.

Ο διδακτισμός και ο ρητορικός τόνος δεν αποτελούν μόνο χαρακτηριστικά των πανεπιστημιακών κειμένων του ιστορικού. Εκτείνονται και στο υπόλοιπο έργο του, ακόμη και στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, στην οποία άλλωστε έχουν συγχωνευθεί τα περισσότερα από τα επιμέρους κείμενά του, είτε άρθρα είτε λόγοι. Ο ιστορικός δεν μπορούσε παρά να διδάσκει και να κατηχεί το πλήθος στην εθνική ιστορία. Η σχέση με το κοινό ήταν καθοριστική για την εργασία του. Ο Παπαρρηγόπουλος ανήκε στην εθνική κοινότητα, την ιστορία της οποίας συνέγραφε. Η σχέση ήταν αμφίδρομη, ώς δι' ηλεκτρισμού, από του γράφοντος προς το κοινόν, και από του κοινού προς τον γράφοντα·414 Ως κάτοχος της αλήθειας ο ιστορικός ήταν ο πατέρας που συμβούλευε και καθοδηγούσε τα παιδιά του, ή ακόμη και τα επέπληττε, προστατεύοντάς τα όμως πάντα απέναντι στους ξένους. Επιπλέον, ήταν υποχρεωμένος υπηρετώντας την επιστημονική αλήθεια να οδηγείται στην ενδεχομένη περιστολή της εθνικής εκείνης φιλοτιμίας, η οποία θα μπορούσε να τον οδηγήσει στην παρανόηση των γεγονότων.415

Οι αίθουσες διδασκαλίας δεν αποτελούσαν μόνο τους τόπους εκδίπλωσης του διδακτικού λόγου, αλλά και των αντιδράσεων που εκείνος προκαλούσε, στενά συνδεδεμένων με τα συγκεκριμένα πρόσωπα, με την πολιτική συγκυρία. Οι περιγραφές των ακροατηρίων στα Μανούσεια και στα Βερναρδάκεια μεταφέρουν και εδώ την αίσθηση της συμμετοχής ενός μεγαλύτερου κοινού, και ενός σημαντικού βέβαια ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης, όπως αποτυπώθηκε στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Σε αυτή την ιεραρχημένη σχέση ο κάτοχος της γνώσης και του τρόπου εκφοράς της επέβαλλε θεωρητικά την ανωτερότητά του στον αποδέκτη. Στην πραγματικότητα όμως ο πρώτος κάποτε δεχόταν και την κριτική του δεύτερου, την απόρριψη της διδασκαλίας

413. Εφημερίς (18 Φεβρουαρίου 1875), βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος..., ό.π., σ. 321.

414. Ιστορικαί Πραγματείαι..., ό.π., σ. 20.

415. «Ποίον το εκ της ιστορίας όφελος και πώς δέον να σπουδάζωμεν αυτήν»: Κ. Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 272.

TEXT_PAGE_SHORT167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/168.gif&w=600&h=915

λίας του. Οι αίθουσες διδασκαλίας μετατρέπονταν πολλάκις σε θέατρα διενέξεων, σε χώρους που συνδέονταν άμεσα με την πολιτική λειτουργία της ιστορίας, με τις συνεπακόλουθες αντιδράσεις που προκαλούσε ο πρόδηλος συσχετισμός τους.

TEXT_PAGE_SHORT168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/169.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ

ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΝΔΙΔΑΚΤΗΡΙΟ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΣΥΓΚΡΟΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ (1882-1909)

TEXT_PAGE_SHORT169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/170.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/171.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A'

Η ΣΤΡΟΦΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ: Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΩΝ

Το τέλος του 19ου αιώνα και οι αρχές του 20ού αποτέλεσαν άλλη μια ταραγμένη περίοδο για το ελληνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας και τμήματος της Ηπείρου, το Κρητικό Ζήτημα, ο αποτυχημένος ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, το Μακεδονικό δημιούργησαν νέες πραγματικότητες, ο ι οποίες διαπλέκονταν με τις ευρύτερες γεωπολιτικές αλλαγές και την ανάδειξη και εδραίωση των βαλκανικών εθνικισμών. Πραγματικότητες στη διαμόρφωση των οποίων συμμετείχαν το Πανεπιστήμιο και μια σειρά από εταιρείες, συλλόγους, ιδρύματα, όπως η Εθνική Εταιρεία και ο «Ελληνισμός», στα οποία πρωτοστάτησαν πανεπιστημιακοί δάσκαλοι. Το κίνημα του 1909 στο τέλος της περιόδου αποτέλεσε μια βαθιά τομή, καθοριστική για όλο τον δημόσιο βίο και για το παλαιό Πανεπιστήμιο.

Σε μια εποχή όπου το αίτημα του εκσυγχρονισμού, διατυπωμένο κυρίως από τις κυβερνήσεις του Χ. Τρικούπη και όσους τον ακολούθησαν, κυριάρχησε στην εσωτερική πολιτική ζωή, η συνεχιζόμενη αύξηση του διδακτικού προσωπικού και των φοιτητών, οι αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο, η στροφή προς την εξειδίκευση και την επαγγελματική κατάρτιση μετέβαλαν την εικόνα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Νέα γνωστικά αντικείμενα -ανάμεσά τους η παιδαγωγική, η γλωσσολογία, η λαογραφία- καθιερώθηκαν στο πρόγραμμα της Φιλοσοφικής. Η Σχολή, καθηγητικό σώμα και φοιτητές, στρατεύθηκε στο γλωσσικό ζήτημα και αναδείχθηκε σε έναν από τους πλέον μαχητικούς πρωταγωνιστές του.

Ο ΔΗΜΟΤΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

Η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών βρέθηκε στην πρωτοπορία του αντιδημοτικιστικού κινήματος. Οι διδάσκοντές της στάθηκαν αρνητικοί απέναντι σε κάθε γλωσσική ή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που συνδεόταν με τη γλώσσα. Καθηγητές όπως ο Κ. Κόντος και ο Γ. Μιστριώτης πρωτοστάτησαν στη

TEXT_PAGE_SHORT171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/172.gif&w=600&h=915

δίωξη των δημοτικιστών -τόσο των προσώπων όσο και των φερόμενων ιδεών- και η επιστημονική φαρέτρα εναντίον της δημοτικής εξοπλίστηκε με βέλη που της προσέφεραν διδάσκοντες όπως ο Γεώργιος Χατζιδάκις και αργότερα ο Α. Σκιάς. Στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, η στράτευση μεγάλου μέρους των φοιτητών της Σχολής εναντίον της δημοτικής, υποκινούμενων πολλές φορές από τους καθηγητές τους, όπως εκδηλώθηκε με ιδιαίτερη ένταση στα Ευαγγελικά416 και στα Ορεστειακά417 συντέλεσε καθοριστικά στην εικόνα της μαζικής αντίδρασης εναντίον των γλωσσικών μεταρρυθμιστικών ιδεών.

416. Αφορμή των επεισοδίων υπήρξαν οι διαμαρτυρίες για τη μετάφραση του Ευαγγελίου στη δημοτική γλώσσα από τον Αλέξανδρο Πάλλη, αλλά και για την προγενέστερή της (1899) από την Ιουλία Σωμάκη, η οποία είχε συνταχθεί και κυκλοφορήσει με την προτροπή και υποστήριξη της βασίλισσας Όλγας. Η βίαιη αντιμετώπιση και η δολοφονία οκτώ -σύμφωνα με άλλες πληροφορίες έντεκα- διαδηλωτών από το ιππικό οδήγησε στην παραίτηση της κυβέρνησης Γ. Θεοτόκη και του μητροπολίτη Αθηνών Προκοπίου. Βλ. για την περιγραφή των επεισοδίων Γ. Α. Σωτηρίου, Λέων Σ. Ματλής, Διον. Π. Λεονταρίτης, Φοιτητικαί σελίδαι του 1901. Πλήρης περιγραφή της κατά των μεταφράσεων του Ιερού Ευαγγελίου εξεγέρσεως των φοιτητών και του λαού μετά των προκαλεσάντων αυτήν αιτίων, Αθήνα 1902. Από τις νεότερες προσεγγίσεις βλ. εκείνη του Gunnar Hering, "Die Auseinandersetzungen über die griechische Schriftsprache": Nostos. Gesammelte Schriften zur sudösteuropaischen Geschichte, Frankfurt am Main 1995, σ. 226-227, και passim, σ. 189-264. Βλ. ακόμη Philip Carabott, "Politics, Orthodoxy, and the Language Question in Greece. The Gospel Riots of November 1901", Journal of Mediterranean Studies 3 (1993), σ. 117-138, και Νίκη Μαρωνίτη, Πολιτική και Εθνικά Ζήτημα 1895-1903, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, 2001, σ. 319-357.

417. Η μετάφραση της Ορέστειας από τον Γ. Σωτηριάδη, που ανέβηκε στο νεοσύστατο τότε Βασιλικό Θέατρο, προκάλεσε την αντίδραση του Γ. Μιστριώτη, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι υποκίνησε τους φοιτητές να διαδηλώσουν την αντίθεση τους. Στις συγκρούσεις που ακολούθησαν ανάμεσα στις δυνάμεις ασφαλείας και στους διαδηλωτές σκοτώθηκε ένα άτομο, γεγονός που προκάλεσε τη δίωξη του Μιστριώτη και πλήθους φοιτητών. Με βούλευμα απαλλάχθηκε ο καθηγητής και οι περισσότεροι από τους φοιτητές, ενώ και για τους υπόλοιπους δεν γνωρίζουμε εάν ποτέ δικάστηκαν. Στα επεισόδια αποδόθηκαν και πολιτικές διαστάσεις, καθώς ο Μιστριώτης ήταν συνδεδεμένος με τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη. Βλ. Γιάννης Σιδέρης «Τα Ορεστειακά. Ταραχές για να μην παίζονται οι τραγωδίες σε μετάφραση!», θέατρο 33 (5 Ιουνίου1961), σ. 51-61, 34 (7 Αυγούστου 1961), σ. 89-99. Για τα επεισόδια που σημάδεψαν την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα βλ. και τα πρακτικά του σχετικού επιστημονικού συμποσίου Ευαγγελικά (1901)-0ρεστειακά (1903): νεωτερικές πιέσεις και κοινωνικές αντιστάσεις της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραΐτη (Αθήνα 2005), και ιδιαίτερα το άρθρο της Άλ. Βερέβη «Ευαγγελικά και Ορεστειακά. Το χρονικό των γεγονότων», σ. 27-42.

TEXT_PAGE_SHORT172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/173.gif&w=600&h=915

Η ένταξη του Πανεπιστημίου στο αντιδημοτικιστικό στρατόπεδο με κείμενα και δημόσιες πρωτοβουλίες καυτηριάστηκε από την άλλη πλευρά. Συντέλεσε μάλιστα καθοριστικά στη δημιουργία μιας ευθείας γραμμής, η οποία συνέδεε τα κείμενα του Κ. Κόντου, στη δεκαετία του 1880, με τη δίκη των τόνων εναντίον του καθηγητή Ιωάννη Κακριδή στα χρόνια της Κατοχής.418 Η αντίληψη αυτή, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολεμικής, υποβάθμισε εσωτερικές αντιπαλότητες και διεργασίες στο σώμα των διδασκόντων, ενώ σε μεγάλο βαθμό δεν ανέδειξε τις διαφοροποιήσεις στον άλλο εταίρο της διδακτικής διαδικασίας, τους φοιτητές. Σημειώνω ενδεικτικά ότι τη θέση της πλειονότητας των φοιτητών στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα υπέρ της καθαρεύουσας ακολούθησε η στροφή ενός μεγάλου τμήματος τους προς τη δημοτική, στροφή συνδεδεμένη και με αριστερές πολιτικές στρατεύσεις.

Στο εσωτερικό της πανεπιστημιακής κοινότητας, και στη Φιλοσοφική, υπήρξαν μειοψηφικές διαφοροποιήσεις ως προς το γλωσσικό ζήτημα, οι οποίες, αν και δεν μετέβαλαν τη γενική εικόνα, δημιούργησαν πάντως εντάσεις και προβληματισμούς. Ήταν σαφές ότι η πολεμική εναντίον της δημοτικής καθόρισε σε μεγάλο βαθμό και τους εσωτερικούς συσχετισμούς στη Σχολή, επηρέασε την ανανέωση του διδακτικού προσωπικού, καθώς οι τύχες φοιτητών, αποφοίτων και υποψήφιων διδακτόρων συνδέθηκαν και με τη γλωσσική τοποθέτησή τους. Στην περίπτωση της ιστορίας στη συγκεκριμένη περίοδο, σημειώνω την τοποθέτηση του Π. Καρολίδη εναντίον της δημοτικής,419 ενώ ήταν γνωστή η σχέση του Σπ. Λάμπρου με το δημοτικιστικό στρατόπεδο και η θέση του υπέρ μιας μετριοπαθούς καθαρεύουσας, θέση που οδήγησε σε συγκρούσεις με τους πλέον ακραιφνείς υποστηρικτές της, ακόμη και με τους φοιτητές.420

418. Βλ. τη συλλογή άρθρων του Τριανταφυλλίδη με τίτλο «Ο Δημοτικισμός και η ανώτατη παιδεία», Άπαντα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, τ. 6: «Γλωσσικό ζήτημα και γλωσσοεκπαιδευτικά. Γ Δημοτικισμός και αντίδραση», Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης - Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 1963, σ. 162-362.

419. Στα Ευαγγελικά ο Π. Καρολίδης ηγήθηκε της πορείας των φοιτητών προς τη Μητρόπολη και τους εκπροσώπησε στη συνάντηση που ορίστηκε με τον μητροπολίτη Αθηνών. Βλ. Γ. Α. Σωτηρίου, Λέων Σ. Ματλής, Διον. Π. Λεονταρίτης, ό.π., σ. 69-70.

420. Κατά τα Ορεστειακά ο Σπ. Λάμπρος στο μάθημά του καυτηρίασε τη στάση των φοιτητών και αποχώρησε από την αίθουσα μετά από αποδοκιμασίες τους. Γ. Σιδέρης, ό.π., σ. 93.

TEXT_PAGE_SHORT173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/174.gif&w=600&h=915

Η ΑΛΛΑΓΗ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Εάν η γλώσσα διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της ταυτότητας της Φιλοσοφικής Σχολής, την ίδια περίοδο η πανεπιστημιακή εκπαίδευση δέχτηκε μια σειρά από κριτικές για την αποστολή της :

Τοιουτοτρόπως δε η ανωτέρα παιδεία, προς άλλον όλως σκοπόν εισαχθείσα εις την Ελλάδα, απέβη προϊόντος του χρόνου και υπό την αιγίδα του συνταγματικού πολιτεύματος καθαρά κηφηνοτροφία, όπως ήτο επόμενο421 [...] Μειράκια [οι φοιτητές], αστοιχείωτα τα πλείστα ως προς τας γνώσεις, ανερμάτιστα δε ηθικώς και θρησκευτικώς ως εκ της ανατροφής, και κοινωνικώς δε πολλάκις άξεστα, διερχόμενα αβρόχοις ποσίν ως επί το πολύ τα γυμνάσια του κράτους, εξ ων απολύονται συνήθως δι' απειλών και ύβρεων, εισέρχονται εις το Πανεπιστήμιον «με τα τσαρούχια» το δη λεγόμενον, όπου φυσιούνται και εξάππονται και τυφούνται, και αντί να εγκύπτωσιν εις την σπουδήν και μελέτην της επιστήμης, μεταβάλλουσι το ανώτατον εκπαιδευτήριον εις κονίστραν άμουσον και αηδή άλλοτε μεν φατριαστικών, άλλοτε δε αγρίων πολιτικών διαδηλώσεων και οχλαγωγιών και θορύβων και ταραχών.422

Το καυστικό σχόλιο ενός παλαιού γνώστη του θεσμού, του Δημητρίου Βερναρδάκη , για τις πανεπιστημιακές σπουδές αποτύπωνε ένα γενικότερο ρεύμα κριτικής για την αποστολή του Πανεπιστημίου και ειδικότερα για την κατάρτιση των αποφοίτων του στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.423 Στο στόχαστρο βρισκόταν ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός εισαχθέντων και αποφοίτων (ενδεικτικά το 1886-1887 εισήχθησαν 739 φοιτητές),424 ο οποίος προβλημάτιζε και τις πρυτανικές αρχές.425 Οξεία ήταν και η κριτική για το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης και για την παραγωγή πλήθους άνεργων πτυχιούχων, ιδιαίτερα της Νομικής, με αποτέλεσμα την κάλυψη των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών της κρατικής μηχανής και της ιδιωτικής αγοράς εργασίας από αποφοίτους «ημιμαθείς» και «θεσιθήρες». Σε μια εποχή σημαντικών αλλαγών στην ελληνική οικονομία, πέρα από τις ρητορείες για τον εκπολιτισμό της Ανατολής είχαν αρ-

421. Δημήτριος Βερναρδάκης, Καποδίστριας και Όθων. Επιστολιμιαία βιβλιοκρισία, Αθήνα, Γαλαξίας, 1962, σ. 115.

422. Στο ίδιο, σ. 120-121.

423. Η βιβλιοκρισία του Βερναρδάκη δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στη Νέα Ημέρα της Τεργέστης το 1875. Εκδόθηκε πρώτη φορά επωνύμως από τον Κωνσταντίνο Άμαντο ως επίμετρο στη γ' έκδοση του έργου του Νικολάου Δραγούμη Ιστορικαί Αναμνήσεις, Αθήνα, Στοχαστής, 1925, τ. 2, σ. 305-396

424. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 307.

425. Βλ. ενδεικτικά Πρυτανικοί λόγοι 1896-1897, σ. 35-36.

TEXT_PAGE_SHORT174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/175.gif&w=600&h=915

αρχίσει να ακούγονται πιο δυνατά οι φωνές που επεσήμαιναν την ανάγκη για εξειδίκευση και επαγγελματισμό των πανεπιστημιακών σπουδών. Κάποτε, όπως στην περίπτωση του Δ. Βερναρδάκη, οι φωνές αυτές υπέκρυπταν τους φόβους για την ανάπτυξη και ριζοσπαστικοποίηση του φοιτητικού κινήματος. Άλλοτε συντάσσονταν με γενικότερες αντιλήψεις για την ανάγκη δημιουργίας ταξικής εκπαίδευσης, με τον περιορισμό της ελεύθερης πρόσβασης σε αυτή μέσω της επιβολής διδάκτρων ή της θέσπισης εξετάσεων. Σε αυτό το πλαίσιο το Πανεπιστήμιο θα αφορούσε κατά κύριο λόγο τα αστικά στρώματα.426

Η δυναμική εξάπλωση αυτού του λόγου ήταν ένας από τους παράγοντες -ανάμεσα στους άλλους πρέπει να σημειώσουμε και τις αυξανόμενες ανάγκες του νεοσύστατου κράτους σε μια περίοδο εσωτερικής ανάπτυξης- για την υποχώρηση της αντίληψης η οποία προέτασσε ως κύρια αποστολή του Πανεπιστημίου την απόκτηση γενικής παιδείας και τη διαμόρφωση ελεύθερων πολιτών. Η εξέλιξη αυτή έπληττε εύλογα θεσμούς που εκπορεύονταν από συναφείς λογικές, όπως τα γενικά μαθήματα. Η εφαρμογή του θεσμού είχε συναντήσει εξαρχής δυσκολίες, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό από τις πρυτανικές λογοδοσίες, ιδιαίτερα όσων πρυτάνεων προέρχονταν από τη Φιλοσοφική. Παρ' όλο που η σχετική διάταξη παρέμεινε θεσμικά ενεργή έως το 1911, στην πραγματικότητα η εφαρμογή της ήταν πλημμελής. Ο όγκος των γενικών μαθημάτων συν τω χρόνω μειώθηκε λόγω της αντίδρασης των φοιτητών αλλά και των υπόλοιπων, πλην Φιλοσοφικής, σχολών, οι οποίες διεκδικούσαν περισσότερο χρόνο στο πρόγραμμα σπουδών για τα μαθήματα των κλάδων τους.427

Σε μια εποχή κατά την οποία το αίτημα του αστικού εκσυγχρονισμού, διατυπωμένο κυρίως από τις κυβερνήσεις του Χ. Τρικούπη και όσους τον ακολούθησαν, κυριάρχησε στην πολιτική ζωή, η συνεχιζόμενη αύξηση του διδακτικού προσωπικού και των φοιτητών, οι αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο, η στροφή προς την εξειδίκευση και την επαγγελματική κατάρτιση δημιούργησαν σε μεγάλο βαθμό μια νέα εικόνα του Πανεπιστημίου Αθηνών, θεσμικό αποτέλεσμα μιας σειράς νομοθετικών ρυθμίσεων.428

426. Βλ. Στρατής Μπουρνάζος, «Η εκπαίδευση στο ελληνικό κράτος»: Χρήστος Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Οι απαρχές 1900-1922, Α', 2, Αθήνα, Βιβλιόραμα 2001, σ. 192-197. Βλ και Κ. Λάππας, «Το ζήτημα των διδάκτρων...», ό.π., σ. 131-152.

427. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 207-211.

428. Για τις αλλαγές στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών, εκτός από τα σχετικά νομοθετήματα στις συναγωγές των νόμων για την περίοδο 1864-1911, βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 104-130.

TEXT_PAGE_SHORT175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/176.gif&w=600&h=915

Κατ' αρχάς το πρόγραμμα μαθημάτων αναβαθμίστηκε ποσοτικά και ποιοτικά: το ωρολόγιο πρόγραμμα διευρύνθηκε, θεσμοθετήθηκαν νέες έδρες, εκλέχθηκαν καθηγητές για να τις στελεχώσουν. Ακόμα, αυξήθηκαν οι ώρες διδασκαλίας, ενώ εισήχθησαν νέα γνωστικά αντικείμενα και θεματικές. Καταβλήθηκαν προσπάθειες για τον εξορθολογισμό και την τήρηση του προγράμματος μαθημάτων. Νομοθετήθηκαν μηχανισμοί ελέγχου της παρουσίας των διδασκόντων. Καθορίστηκε ο αριθμός των εδρών, ενώ η απόπειρα να προσδιοριστούν και τα γνωστικά τους αντικείμενα απέτυχε.429 Επιπλέον, αναδιοργανώθηκαν οι εξετάσεις των φοιτητών, με στόχο τον πληρέστερο έλεγχο των γνώσεων που απέκτησαν κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Το 1892 επιβλήθηκαν τα δίδακτρα, στο πλαίσιο της γενικότερης δημοσιονομικής πολιτικής και της συγκέντρωσης εσόδων από την κυβέρνηση Χ. Τρικούπη. Το μέτρο στόχευε παράλληλα στον περιορισμό των νέων φοιτητών, κάτι που αρχικά επετεύχθη, αλλά για μικρό χρονικό διάστημα. Το 1904 η Φιλοσοφική χωρίστηκε τελικά σε δύο σχολές : τη Φιλοσοφική και τη Σχολή Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών.430

Η σημαντικότερη θεσμική μεταβολή ήταν η ανάθεση της ευθύνης του πανεπιστημιακού διδακτικού προσωπικού στις σχολές από την κυβέρνηση του Χ. Τρικούπη κατά τη δεύτερη πρωθυπουργία του.431 Το 1882 με βασιλικό διάταγμα οριζόταν ότι, σε περίπτωση χηρείας έδρας, η οικεία σχολή μετά από απόφαση του σώματος των καθηγητών θα πρότεινε τον καταλληλότερο στον υπουργό Παιδείας.432 Σε περίπτωση άρνησης του υπουργού να αποδεχθεί τον συγκεκριμένο υποψήφιο,η διαδικασία επαναλαμβανόταν. Αν η σχολή επέμενε στην απόφασή της, ο υπουργός ήταν υποχρεωμένος να προβεί στον διορισμό. Εφόσον η σχολή προέκρινε άλλον, τον οποίο επίσης ο υπουργός απέρριπτε, τότε προκηρυσσόταν διαγωνισμός. Τα σχετικά με τον διαγωνισμό καθορίστηκαν έναν χρόνο αργότερα με άλλο διάταγμα.433 Στα διατάγματα καθιε-

429. Βλ. εδώ, σ. 178-179.

430. Βλ. το διάταγμα της 3ης Ιουνίου 1904 «Περί χωρισμού της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου εις δύο διακεκριμένος απ' αλλήλων Σχολάς», Νόμοι και Διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου [από του έτους 1900-1906] εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Γ. Ν. Χατζιδάκι δαπάνη του Πανεπιστημίου, Αθήνα 1906, σ. 34.

431. Το 1875, κατά τη διάρκεια της πρώτης ολιγόμηνης πρωθυπουργίας του, ο Τρικούπης είχε προχωρήσει στον διορισμό δύο καθηγητών, του Νικολάου Διομήδη Κυριακού και του Κωνσταντίνου Ν. Κωστή, στη Νομική έπειτα από την εκλογή τους από τους καθηγητές της Σχολής. Βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 108.

432. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-33.

433. Στο ίδιο, σ. 33-35.

TEXT_PAGE_SHORT176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/177.gif&w=600&h=915

καθιερωνόταν το επιστημονικό σύγγραμμα ως απαραίτητο εφόδιο των υποψηφίων : στην αιτιολογημένη πρόταση των σχολών προς το υπουργείο Παιδείας για τον υποψήφιο έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη κατά πρώτο λόγο τα επιστημονικά του έργα, και μάλιστα για τον κλάδο όπου επρόκειτο να διδάξει.434 Σε περίπτωση διαγωνισμού, οι υποψήφιοι κατέθεταν τα επιστημονικά τους έργα, ενώ μόνο σε περίπτωση ισοψηφίας συνυπολογιζόταν και η θητεία τους, εάν υπήρχε, ως υφηγητών.435 Κριτές τους ήταν οι καθηγητές της σχολής.

Αποτέλεσμα των προηγούμενων μέτρων ήταν η απόλυση όσων καθηγητών είχαν διοριστεί μετά από το 1875, ανάμεσά τους και του Δ. Πατσόπουλου·436 Ο Δ. Βερναρδάκης παραιτήθηκε (τον Οκτώβριο του 1883, μετά από νέες φοιτητικές ταραχές στο μάθημά του) και αποσύρθηκε οριστικά στη Μυτιλήνη, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του. Από το 1882 έως και το 1887 διδασκόταν μόνο το μάθημα του Κ. Παπαρρηγόπουλου, καθώς και αρχαία ελληνική ιστορία από τον υφηγητή Σπ. Λάμπρο. Το 1886 ο Σπ. Λάμπρος εξελέγη καθηγητης της Αρχαίας ελληνικής ιστορίας και ο Δ. Πατσόπουλος καθηγητής της Μεσαιωνικής και νεότερης. Το 1893 διορίστηκε, με απόφαση του υπουργείου Παιδείας, ο Παύλος Καρολίδης ως νέος καθηγητής στην έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους.

Στη δεκαετία του 1890 δίδαξαν και οι δυο τελευταίοι υφηγητές Ιστορίας του 19ου αιώνα. Το 1889 ξεκίνησε τη διδασκαλία του ο Γεώργιος Κρέμος, ο οποίος προσέφερε Αρχαίαν ελληνικήν ιστορίαν κατά τας πηγάς και εισήγαγε για πρώτη φορά στην πανεπιστημιακή διδασκαλία αυτόνομο μάθημα για την Επανάσταση του 1821 (Μεγάλη Ελληνική Επανάστασις [1821]). Το 1894 ξεκίνησε τη διδασκαλία του και ο Δημήτριος Καλοποθάκης, υφηγητής Αρχαίας ιστορίας. Και οι δύο δίδαξαν στην πραγματικότητα πολύ λίγο (ο πρώτος επτά, ο δεύτερος πέντε χρόνια) και αποχώρησαν σε εποχή πλήρους κρίσης του θεσμού, όταν ο πολύ μεγάλος αριθμός των υφηγητών, το βαρυφορτωμένο πρόγραμμα μαθημάτων του Πανεπιστημίου και ο μικρός αριθμός αιθουσών τούς αποθάρρυναν από τη διδασκαλία.

Εάν η κυβέρνηση Τρικούπη με την πολιτική της έδινε το δικαίωμα στην πανεπιστημιακή κοινότητα να αποφασίζει για τα ζητήματα που την αφορούσαν, ταυτόχρονα διασφάλιζε την εξουσία της στον κεντρικό σχεδιασμό της προσφερόμενης γνώσης, ελέγχοντας την κατανομή και το περιεχόμενο των

434. Στο ίδιο, άρθρο 1, σ. 31-32.

435. Στο ίδιο, άρθρα 2 και 4, σ. 33-34.

436. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 108.

TEXT_PAGE_SHORT177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/178.gif&w=600&h=915

εδρών σε κάθε σχολή.437 Το 1888 επιχείρησε τον πρώτο διακανονισμό του αριθμού των διδασκόντων με βασιλικό διάταγμα.438 Οι εν ενεργεία καθηγητές ορίζονταν σε πενήντα πέντε μέχρι του οριστικού διακανονισμού, ενώ με άλλο βασιλικό διάταγμα καταργήθηκαν τέσσερις έδρες της Φιλοσοφικής και απολύθηκαν οι καθηγητές που τις κατείχαν.439

Το 1893, πάλι από κυβέρνηση του μεσολογγίτη πολιτικού, εκδόθηκε σειρά διαταγμάτων για την οργάνωση των εδρών και των μαθημάτων. Οι έδρες για τη διδασκαλία της ιστορίας στο Φιλολογικό Τμήμα καθορίζονταν στον νόμο ,ΒΡΠ' (24 Φεβρουαρίου 1892) ως εξής: Η της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, Η της αρχαίας γενικής ιστορίας, Η της ιστορίας των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και Η της γενικής ιστορίας των μέσων και νεωτέρων χρόνων.440 Προβλεπόταν δηλαδή η αύξηση των εδρών σε τέσσερις με τη διάσπαση της έδρας του Κ. Παπαρρηγόπουλου σε δύο, μια για τα αρχαία και μια για τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις.441 Από τον νόμο προήλθε το Νομοτελεστικόν της 19ης Ιουνίου 1893 Περί των εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω κατ' έτος διδασκομένων μαθημάτων, που καθόρισε τα μαθήματα ανά έτος. Για το πρώτο έτος προβλεπόταν η διδασκαλία των μαθημάτων Ελληνική ιστορία αρχαία και Γενική ιστορία αρχαία, για το δεύτερο η Ιστορία των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και η Γενική ιστορία αρχαία, ενώ για το τρίτο η Ιστορία των Ελλήνων κατά τους μέσους και νεωτέρους χρόνους και η Γενική ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων ,442 Στο τέταρτο έτος δεν υπήρχε μάθημα ιστορίας, παρά μόνο το μάθημα της Μυθολογίας. Μετά από δύο μήνες, και με προτάσεις των σχολών, εκδόθηκε νέο αναθεωρητικό διάταγμα.443 Έτσι, στο δεύτερο έτος η Γενική ιστορία αρχαία μετε-

437. Το ζήτημα της εκλογής των καθηγητών και του καθορισμού των εδρών αποτελεί από τα πλέον κομβικά θέματα των σχέσεων Πανεπιστημίου - κράτους. Βλ. και τη μελέτη του Προκόπη Παπαστράτη, Πολιτική εξουσία και Πανεπιστήμιο στην Ελλάδα 1880-1932 (υπό έκδ.). Ευχαριστώ τον συγγραφέα για την ευγενική παραχώρηση.

438. Νόμοι και διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 1.

439. «Περί καταργήσεως εδρών τίνων επίτιμων καθηγητών του Εθνικού Πανεπιστημίου», στο ίδιο, σ. 25-26.

440. Βλ. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 2.

441. Στη σχετική συζήτηση στο Κοινοβούλιο υπήρξαν βουλευτές οι οποίοι ζήτησαν και την αντίστοιχη μέριμνα για γνωστικά αντικείμενα όπως η χημεία. Στην απάντηση του ο υπουργός Παιδείας Κωνσταντίνος Κοσονάκος τόνισε την άρρηκτη σχέση ιστορίας - ελληνισμού και την ανάγκη υποστήριξης της μελέτης της ιστορίας από την πολιτεία. Βλ. Π. Παπαστράτης, ό.π., σ. 14.

442. Βλ. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 8-9.

443. Στο ίδιο, σ. 13.

TEXT_PAGE_SHORT178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/179.gif&w=600&h=915

μετετράπη σε Γενική ιστορία, ενώ μετατέθηκε η Γενική ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων από το τρίτο στο δεύτερο έτος. Στόχος ήταν η διδασκαλία όλης της γενικής ιστορίας μέσα στα δύο πρώτα χρόνια.444

Η άνοδος στην εξουσία της κυβέρνησης του Θεοδώρου Δηλιγιάννη οδήγησε στην κατάργηση του προηγούμενου νομοθετικού πλαισίου με τον νόμο ,ΒΤΜΖ' της 26ης Αυγούστου 1895 445 που επανακαθόριζε τον αριθμό των διδασκόντων σε πενήντα επτά. Η κατάργησή του ενδεχομένως οφειλόταν και στις αντιδράσεις των πανεπιστημιακών, οι οποίοι είχαν διαμαρτυρηθεί μέσω των συλλογικών τους οργάνων (σύλλογοι καθηγητών, Σύγκλητος, πρύτανης).

Οι συζητήσεις και τα σχέδια πάντως για την επέκταση της ιστορικής διδασκαλίας στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα συνεχίστηκαν σε όλη αυτή την περίοδο έως το 1910. Το 1896 κατατέθηκαν στη Βουλή τα νομοσχέδια του υπουργού Παιδείας της κυβέρνησης Θ. Δηλιγιάννη, Δημητρίου Γ. Πετρίδη. Στις σχετικές με τις έδρες διατάξεις, στη Φιλοσοφική παρέμενε η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, ενώ προτεινόταν μια έδρα Γενικής ιστορίας αλλά και μια έδρα Ιστορίας του πολιτισμού.446

Η ήττα του 1897 και η προσπάθεια για την «ανόρθωση» του κράτους δρομολόγησαν πρωτοβουλίες στην εκπαίδευση, με εξέχουσα ανάμεσά τους τη δέσμη των νομοθετημάτων που κατέθεσε το 1899 ο υπουργός Παιδείας της κυβέρνησης Γεωργίου Θεοτόκη, Αθανάσιος Ευταξίας. Η δέσμη αυτή αποτελεί αναμφισβήτητα την πιο ολοκληρωμένη πρόταση αλλαγής της εκπαίδευσης και στις τρεις βαθμίδες της κατά τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τα σχετικά νομοθετήματα, προβλεπόταν η διχοτόμηση της Φιλοσοφικής σε δύο σχολές : Φιλοσοφική και Φυσικομαθηματική. Στη Φιλοσοφική θεσπίζονταν οι ακόλουθες έδρες Ιστορίας: δύο τακτικές Αρχαίας ιστορίας, ελληνικής και ρωμαϊκής (αν και στην εισηγητική έκθεση εμφανιζόταν μία τακτική και μία επικουρική), μία τακτική και μία έκτακτη επικουρική Ιστορίας της Ελλάδος από της υπουδουλώσεως αυτής υπό τον Ρωμαϊκόν ζυγόν και ιδία του βυζαντιακού και νεωτέρου ελληνισμού και μια τακτική έδρα Μεσαιωνικής και νεωτέρας ιστορίας.447

Η σημαντικότερη διδακτική καινοτομία την περίοδο αυτή υπήρξε η εισαγωγή των φροντιστηρίων και των εργαστηρίων στο πανεπιστημιακό πρό-

444. Στο ίδιο, σ. 16-17.

445. Στο ίδιο, σ. 21-22.

446. Βλ. Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια VIII: Σχέδιον Οργανικού Νόμου του Πανεπιστημίου, χ.τ., 1896, σ. 7.

447. Βλ. το άρθρο 19 στο «Νομοσχέδιον περί Οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου»: Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής. Παράρτημα 1899, σ. 1019.

TEXT_PAGE_SHORT179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/180.gif&w=600&h=915

πρόγραμμα, η οποία, όπως θα δούμε στη συνέχεια, επηρέασε καθοριστικά και τις ιστορικές σπουδές.

Η ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Η εισαγωγή και επικράτηση από τη δεκαετία του 1880 της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας στο πρόγραμμα μαθημάτων του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτέλεσε μια καταλυτική για τη φυσιογνωμία του εξέλιξη, καθώς συνδυάστηκε και με τη δημιουργία ενός πλήθους παραρτημάτων, όπως ονομάστηκαν στην πανεπιστημιακή γλώσσα τα εργαστήρια και τα φροντιστήρια. Το πρώτο παράρτημα που είχε ιδρυθεί ήταν το Φαρμακευτικό Σχολείο, το οποίο άρχισε τη λειτουργία του το 1838, ενώ οι φοιτητές της Ιατρικής πραγματοποιούσαν μέρος των πρακτικών τους ασκήσεων στα νοσοκομεία της πρωτεύουσας και στην Αστυκλινική ή σε διάφορα συναφή ιδρύματα (Βρεφοκομείο, Οφθαλμιατρείο κ.ά.). Οι φοιτητές του Φαρμακευτικού Σχολείου αλλά και της Φιλοσοφικής, πλην του Φιλολογικού Τμήματος, μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το πανεπιστημιακό Χημείο, αλλά και το Αστεροσκοπείο ή τον Βοτανικό Κήπο. Στο Φιλολογικό Τμήμα της Φιλοσοφικής το πρώτο φροντιστήριο που είχε συγκροτηθεί ήταν το Φιλολογικό (1842), προσάρτημα του Πανεπιστημίου, με διευθυντή τον Κωνσταντίνο Ασώπιο.

Φιλολογικό Φροντιστήριο

Σκοπός του Φιλολογικού Φροντιστηρίου ήταν, σύμφωνα και με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, η εξάσκηση των φοιτητών -όσων, έχοντας απολυτήριο γυμνασίου, επιθυμούσαν να εργαστούν στη μέση εκπαίδευση- στην αρχαία ελληνική και λατινική γλώσσα, η κριτική έρευνα και ανάλυση των κλασικών συγγραφέων.448 Το Φροντιστήριο διαρκούσε δυο χρόνια, ενώ σύμφωνα με την επόμενη νομοθετική ρύθμιση του 1850 η απόδειξη συμμετοχής σε αυτό ήταν απαραίτητη για όσους ήθελαν να συμμετάσχουν στις διδασκαλικές εξετάσεις.449 Το 1868 το Φροντιστήριο θεωρήθηκε πλέον προσάρτημα της Φιλοσοφικής Σχολής.450

448. Βλ. το σχετικό διάταγμα της 30ής Ιουνίου 1842, Αρ. Βαμπάς, Οι νόμοι..., ό.π., σ. 107-108.

449. Στο ίδιο, σ. 108-111.

450. Στο ίδιο, σ. 111.

TEXT_PAGE_SHORT180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/181.gif&w=600&h=915

Από το 1884 προστέθηκαν στο πρόγραμμα του Φροντιστηρίου οι πρακτικές ασκήσεις στην αρχαιολογία και στην παιδαγωγική. Όσοι φοιτούσαν από το δεύτερο έτος και μετά και επιθυμούσαν να λάβουν μέρος στις διδασκαλικές εξετάσεις συμμετείχαν σε ερμηνευτικές, κριτικές, παλαιογραφικές, γραμματολογικές, μετρικές, ρυθμικές, γραμματικές, αρχαιολογικές και παιδαγωγικές ασκήσεις. Οι αρχαιολογικές αφορούσαν την ερμηνευτική, κριτική και καλλιτεχνική εξέταση των αρχαίων μνημείων με επιτόπιες επισκέψεις, ενώ οι παιδαγωγικές προέβλεπαν την πρακτική άσκηση των φοιτητών σε συγκεκριμένα ελληνικά σχολεία και γυμνάσια.451 Το 1888 αποφασίστηκε η υποχρεωτική παρακολούθηση του από όλους τους φοιτητές του Φιλολογικού Τμήματος.452 Συνολικά όλη αυτή την περίοδο το Φιλολογικό Φροντιστήριο, στο οποίο δίδασκαν μόνο καθηγητές και όχι υφηγητές, έμεινε σταθερά προσανατολισμένο προς την κλασική φιλολογία με σαφή παιδαγωγική και λιγότερο επιστημονική χροιά (η πλειονότητα των ασκήσεων αναφέρεται στο ελληνιστί ή λατινιστί γράφειν), στοχεύοντας στις ανάγκες των μελλοντικών καθηγητών στη μέση εκπαίδευση.453

Πρότυπο του Φιλολογικού Φροντιστηρίου στην Αθήνα ήταν τα αντίστοιχα σεμινάρια που είχαν δημιουργηθεί τον 18ο αιώνα στα πανεπιστήμια της Δυτικής Ευρώπης, μεταφέροντας και αυτά την εμπειρία των θεολογικών σεμιναρίων όπου εκπαιδεύονταν πάστορες. Το σεμινάριο του Γκόττφρηντ Χέρμανν στη Λειψία και κυρίως εκείνο που είχε ιδρύσει ο Φρήντριχ Α. Βολφ στο Πανεπιστήμιο του Χάλλε (1773-1807) -με μαθητές όπως ο Α. Μπεκ και ο κλασικός φιλόλογος Ιμμάνουελ Μπέκκερ-454 στόχευαν στην εκπαίδευση καλών καθηγητών για τη μέση εκπαίδευση. Στα σεμινάρια αυτά, οκτώ ή δέκα φοιτητές συγκεντρώνονταν μια ή δυο φορές την εβδομάδα για να μάθουν πώς να εξηγούν ένα κείμενο στη σχολική τάξη. Τα ερωτήματα και τα προβλήματα που τους απασχολούσαν ήταν κυρίως γραμματικής ή συντακτικής υφής, ενώ δεν υπήρχε κάποιο ερευνητικό ενδιαφέρον. Η τομή επρόκειτο να συντελεστεί με την ίδρυση του Πανεπιστημίου του Βερολίνου, όπου η φροντιστηριακή εκπαίδευση απέκτησε ερευνητική και επιστημονική χροιά.455

451. Στο ίδιο, σ. 108-115.

452. Νόμοι και Διατάγματα, 1896, ό.π., σ. 56.

453. Βλ. Άλκηστις Βερέβη, Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση: Η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών στη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών (1950-1982), ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής - Ψυχολογίας, Φιλοσοφική Σχολή, ΕΚΠΑ, 1999, σ. 48.

454. Βλ. Rudolf Pfeiffer, ό.π., σ. 204.

455. Βλ. Anthony Grafton, "Polyhistor into Philolog: Notes on the Transformation of German Classical Scholarship, 1780-1850", History of Universities 3 (1983), σ. 161-162.

TEXT_PAGE_SHORT181
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        

        πνευματικά της Ευρώπης, όπου είχαν συγκροτηθεί επιστημονικά οι καθηγητές. Η έλλειψη πρωτοτυπίας, η πιστή μεταφορά ξενόγλωσσων κειμένων, η αδύναμη επιχειρηματολογία, οι παραδοξότητες αποτελούν κάποια από τα χαρακτηριστικά των περισσότερων βιβλίων που παράγονται και τα οποία παρ' όλα αυτά προκαλούν το δημόσιο ενδιαφέρον, συζητιούνται, λειτουργούν ως καταλύτης, διαμορφώνουν ατομικές και συλλογικές συνειδήσεις. Το σημειώνει με ενάργεια ο Παναγιώτης Κονδύλης γράφοντας για τις ιδέες του νεοελληνικού Διαφωτισμού : Η ιστορική λειτουργία των ιδεών δεν βρίσκεται σε καμία αναγκαία σχέση με τη θεωρητική τους ποιότητα' ό,τι είναι αδούλευτο, μέτριο ή κακοχωνεμένο ασφαλώς δεν παράγει τίποτε στον χώρο του θεωρητικού προβληματισμού, μπορεί όμως θαυμάσια να γίνεται καταλύτης με την κοινωνική σημασία, είτε ως παράγοντας μεταστροφής συνειδήσεων, οι οποίες αναζητούν το καινούργια σε οποιαδήποτε μορφή μπορούν να το βρουν, είτε ως σημείο αντιλεγόμενο, ως εστία γένεσης πολεμικών αντιπαραθέσεων, ομάδων και παρατάξεων, που θέτουν σε κίνηση ό,τι πρωτύτερα φαινόταν στάσιμα ,402

        Το σημαντικό δεν ήταν η πρωτότυπη συμβολή ή η έρευνα, αλλά η χρήση της ιστορικής γνώσης για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των ακροατών.403 Η στοχοθεσία αυτή ήταν σύμφυτη με τον διαφωτιστικό χαρακτήρα του πανεπιστημίου, τη σύνδεση της μόρφωσης με την ελευθερία: Καθήκον παντός φίλου και ζηλωτού των φώτων είναι να εξηγή και να παριστάνη υπό την αληθή αυτών όψιν τα πράγματα της φύσεως και του ανθρωπίνου βίου, τα της θρησκείας και της πολιτικής, και να διασκεδάζη την αχλήν της πλάνης, των προλήψεων και της δεισιδαιμονίας διά των ακτίνων του ηλίου της αληθείας [...] Ο σκοπός ημών δεν εδύνατο να περιορισθή μόνον εις το να προμηθεύσωμεν εις τους ομιλητάς ημών άθροισμα γνώσεων, χρησίμων εις το μέλλον εν τω βίω αυτών στάδιον, αλλ' απεβλέψαμεν πάντοτε και εις την διάπλασιν και κραταίωσιν του φρονήματος και του χαρακτήρος.404 Η διαμόρφωση του χαρακτήρα απέρρεε από τη δύναμη των λόγων του διδάσκοντος , από την ίδια του την παρουσία : ουδέν άλλο ποιεί ή εξακολουθεί το έργον και την αποστολήν του θείον και άκρου διδασκάλου,405 σημείωνε εμφατικά

        402. Παναγιώτης Κονδύλης, Ο Νεοελληνικός διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες, Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 11.

        403. Βλ γενικά Βαγγέλης Καραμανωλάκης, «Η Ιστορία και το κοινό της στον 19ο αιώνα: Από τις πανεπιστημιακές αίθουσες στους συλλόγους»: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης (επιμ.), Δ΄ Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας..., ό.π., τ. 1, σ. 215-233.

        404. Από λόγο του Θ. Μανούση προς τους φοιτητές, Ελπίς, φ. 444 (14 Φεβρουαρίου 1848).

        405. Δ. Βερναρδάκης, Λόγος..., ό.π., σ. 5.