Συγγραφέας:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Τίτλος:Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:42
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:551
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Αθηνών
 
Χρονική κάλυψη:1837-1932
 
Περίληψη:Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας αυτής είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν, με άλλα λόγια θέμα του βιβλίου είναι η συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή, λόγω της σημαίνουσας θέσης του ιδρύματος, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.93 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 20-39 από: 554
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/20.gif&w=600&h=915

δημοσιευμένοι στον Τύπο. Δίπλα σε αυτά σημειώσεις των φοιτητών, παραδόσεις και κείμενα των καθηγητών από τα αρχεία τους, τεκμήρια από τη φροντιστηριακή τους διδασκαλία. Σημειώνω ενδεικτικά ότι για όλη την περίοδο που μελετώ εκδίδονται μόνο δύο εγχειρίδια που γράφτηκαν ειδικά για τους φοιτητές από εν ενεργεία καθηγητές Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Η σπανιότητα των εγχειριδίων αλλά και των σημειώσεων μεταφέρει την αναζήτηση της διδακτέας ύλης των μαθημάτων στο γενικότερο έργο των διδασκόντων, στην περίπτωση που υπάρχει, καθώς και στις πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην ιστορία- αφορά και άλλους γνωστικούς κλάδους, ιδιαίτερα στη Φιλοσοφική Σχολή.

Η ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Επέλεξα να παρακολουθήσω τη μακρά πορεία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας από το 1837, έτος έναρξης λειτουργίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, έως το 1932, χρονιά της μεταρρύθμισης του κανονισμού λειτουργίας του από την κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου. Θεσμοί όπως το πανεπιστήμιο διακρίνονται κυρίως για τις συνέχειες στη λειτουργία τους παρά για τις τομές. Όμως, η μεταρρύθμιση του 1932 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εγχειρήματα εκσυγχρονισμού της πανεπιστημιακής νομοθεσίας στον 20ό αιώνα, το οποίο καθόρισε τη διαδρομή του Πανεπιστημίου τα επόμενα πενήντα περίπου χρόνια. Ειδικότερα για τη Φιλοσοφική Σχολή συνιστά μείζονα τομή, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της χωρίστηκε σε δύο τμήματα: Φιλολογικό και Ιστορικό-Αρχαιολογικό . Η δημιουργία του τελευταίου και η ανάδειξη της ιστορίας σε ένα από τα δύο κύρια γνωστικά αντικείμενά του διαμόρφωσαν εκ νέου τη φιλοσοφία, τον προσανατολισμό και τις πραγματικότητες των ιστορικών σπουδών (προσφερόμενα μαθήματα, υποχρεωτικές παρακολουθήσεις, ώρες διδασκαλίας), παρά τα προβλήματα που συνάντησαν στην εφαρμογή τους. Το 1932 εξάλλου καταργήθηκε με απόφαση του υπουργείου Παιδείας -μετά από εισήγηση της Φιλοσοφικής- η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, σηματοδοτώντας την υπέρβαση της αντίληψης που θεωρούσε επωφελέστερη την ενιαία διδασκαλία της εθνικής ιστορίας και προκρίνοντας την ταυτόχρονη διδασκαλία αυτόνομων περιόδων της σε επιμέρους έδρες.

Τα πρώτα τέσσερα μέρη του βιβλίου εστιάζουν στη διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή με βάση τη χρονική ακολουθία. Σε κάθε μέρος

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/21.gif&w=600&h=915

προηγείται μια μικρή ανασκόπηση της θεσμικής και ιστορικής εξέλιξης του Πανεπιστημίου Αθηνών τη συγκεκριμένη περίοδο. Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος, επιχειρείται, με βάση όσα έχουν αναπτυχθεί στο υπόλοιπο βιβλίο, η ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών από την έναρξη του Πανεπιστημίου έως το 1932. Αναλυτικότερα:

Το πρώτο μέρος επικεντρώνεται στην έναρξη λειτουργίας του Πανεπιστημίου, όταν, στο πλαίσιο της διαφωτιστικής παράδοσης του θεσμού, προσδιορίστηκε ως στόχος του εκπαιδευτικού του προγράμματος η κατάρτιση ελεύθερων, ηθικών και μορφωμένων πολιτών, οι οποίοι θα γνώριζαν την ιστορία από τα αρχαία χρόνια έως τη συγχρονία. Εξετάζοντας τους οδηγούς σπουδών και το έργο των πρώτων καθηγητών Ιστορίας, επισημαίνεται η ισχυρή παρουσία των ευρωπαϊκών προτύπων, ιδιαίτερα των σχημάτων της γενικής ιστορίας, και παράλληλα η σύνδεση με την εθνική ιδεολογία, όπως αποτυπώνεται κυρίως στην ανάγνωση της αρχαίας ελληνικής ιστορίας ως προγονικής.

Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο κατεξοχήν στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και στην εισαγωγή της Ιστορίας του ελληνικού έθνους στο πρόγραμμα μαθημάτων. Με την καταλυτική παρουσία του καθηγητή, η ενιαία εθνική ιστορία -όπως συγκροτήθηκε από τον ιστορικό με την ενσωμάτωση του Βυζαντίου- αναδείχθηκε σε απαραίτητο εφόδιο του φοιτητή, σε καθοριστικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Διερευνώνται οι συνιστώσες της πανεπιστημιακής παρουσίας του Παπαρρηγόπουλου σε συνάφεια με το συγγραφικό του έργο, η απήχηση του μαθήματος του στα υπόλοιπα ιστορικά μαθήματα, καθώς και ευρύτερα στο πρόγραμμα μαθημάτων. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στη μελέτη του αντιρρητικού λόγου προς το ιστοριογραφικό του σχήμα, όπως εκφράστηκε από μια ομάδα κατά κύριο λόγο πολιτικά φιλελεύθερων καθηγητών, οι οποίοι υπερασπίστηκαν την αρχαιοελληνική ιστορία ως το κατεξοχήν μέσο ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών.

Το τρίτο μέρος επικεντρώνεται στις εξελίξεις που οδήγησαν στην ανάδειξη της ιστορίας ως επιστήμης και στη συγκρότηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο πλαίσιο των ευρύτερων μεταβολών της φυσιογνωμίας του ιδρύματος. Στο μέρος αυτό μελετώνται μια σειρά από ζητήματα που αφορούν συνολικά το Πανεπιστήμιο : πρώτον, οι διαδικασίες ανάδειξης του διδακτικού προσωπικού και η εισαγωγή του συγγράμματος ως προαπαιτούμενου. Δεύτερον, η εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας. Τρίτον, η σταδιακή μεταβολή του κοινού των πανεπιστημιακών αμφιθεάτρων και η μετάβαση από την ελεύθερη φοίτηση πολυμαθών ακροατών σε κλειστά, αμιγώς φοιτητικά σχήματα επαγγελματικής εξει-

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/22.gif&w=600&h=915

εξειδίκευσης. Οι εξελίξεις στην ιστορία συνδέονται με την καταλυτική παρουσία του Σπ. Λάμπρου, ο οποίος μετέθεσε το κέντρο βάρους της διδασκαλίας από τη συγκρότηση ενήμερων πολιτών στην προετοιμασία καλών ιστορικών και διδασκάλων, με ισχυρά μεθοδολογικά εργαλεία. Επισημαίνεται η στροφή της διδασκαλίας προς τη βυζαντινή και νεότερη ελληνική ιστορία και αναλύονται οι άξονες της ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών στο πλαίσιο πάντα του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου.

Στο τέταρτο μέρος εξετάζεται η διδασκαλία της ιστορίας σε μια ταραγμένη περίοδο, όταν ο χάρτης της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα διευρύνεται και οι στόχοι της ιστορικής διδασκαλίας εμπλουτίζονται με τη θωράκιση των φοιτητών εναντίον των καινοφανών τότε κομμουνιστικών ιδεών. Μελετώνται οι διεργασίες εκείνες που οδήγησαν στη δημιουργία ειδικής έδρας για τη διδασκαλία της βυζαντινής ιστορίας, στη στροφή προς τη νεότερη ιστορία και την ιστορία των γειτονικών λαών. Διερευνώνται ακόμη οι συνθήκες που συντέλεσαν στην περιχαράκωση της ιστορικής διδασκαλίας και στην απομόνωσή της από τις παράλληλες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.

Στο τελευταίο μέρος επιχειρείται μια συνολική ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κατ' αρχάς εξετάζεται η φυσιογνωμία του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας. Στη συνέχεια, με βάση την αποδελτίωση και τη στατιστική επεξεργασία του συνόλου των μαθημάτων που διδάχθηκαν στο Φιλολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου, διερευνάται η ιστορική διδασκαλία στον αστερισμό της συνολικής εξέλιξης του προγράμματος μαθημάτων και αξιολογείται η θέση της συγκριτικά με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα. Ακόμη, διερευνώνται οι λόγοι που οδήγησαν στην ισχυρή παρουσία της γενικής ιστορίας καθ' όλη την περίοδο που μελετώ. Οι τελευταίες σελίδες του βιβλίου επιστρέφουν στο κεντρικό ερώτημα που τέθηκε στην πορεία αυτής της εργασίας : το πώς, σε ένα νεότευκτο κράτος χωρίς επιστημονική παράδοση, η διπλή θεσμική και συμβολική υπόσταση του Πανεπιστημίου συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της ιστορικής επιστήμης, σε μια διαδικασία πολύπλοκη, πολύμορφη, κάποτε αντιφατική και εξόχως πολιτική.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/23.gif&w=600&h=915

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Το βιβλίο αυτό πλάστηκε με πρώτη όλη τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα στο Ιστορικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών τον Σεπτέμβριο του 2004. Από τότε έως σήμερα το κείμενο ξαναδουλεύτηκε, αναδιαρθρώθηκε και συμπληρώθηκε με πολλά νέα στοιχεία, συγκροτώντας την τελική αυτή εκδοχή. Ένα παλίμψηστο, στην ουσία, μέσα στο οποίο τουλάχιστον ο δημιουργός του είναι σε θέση να διακρίνει τις αρχικές πινελιές, τα διαδοχικά στρώματα μπογιάς των χρόνων που επικάθησαν από τον πρώτο σχεδιασμό του. Και μαζί μ' αυτά τα λόγια, οι μουσικές, οι μυρωδιές και κυρίως οι άνθρωποι που το συντρόφεψαν τις ώρες του διαβάσματος, του γραψίματος, της διασταύρωσης, των διορθώσεων. Εκείνοι που χρόνια τώρα συνέβαλαν με τον δικό τους οβολό στα έξοδα του μακρινού ταξιδιού μου, όπως τους μνημόνευσα και τους ευχαρίστησα στον μεγαλύτερο έως τώρα σταθμό του, τη διατριβή. Κατ' αρχάς ο Αντώνης Λιάκος, δάσκαλος και φίλος, συμμέτοχος σε έναν γόνιμο, συνεχή και ανήσυχο διάλογο, ο οποίος με τίμησε και με τιμά με την αγάπη και την εμπιστοσύνη του. Στην Όλγα Κατσιαρδή-Χέρινγκ χρωστώ πάντα τα πρώτα μου δελτία και παράλληλα την αποφασιστική και απλόχερη υποστήριξη της στα πρώτα μου βήματα, η οποία εκδηλώθηκε για άλλη μια φορά στην περίπτωση της διατριβής μου, με την εκτεταμένη και εποικοδομητική κριτική της. Την ευχαριστώ, όπως και τον Κώστα Μπουραζέλη, για το ενδιαφέρον και τις πολύτιμες παρατηρήσεις του, οι οποίες διεύρυναν πολλαπλώς τα ερωτήματα και τις απαντήσεις τους. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τα υπόλοιπα μέλη της επταμελούς επιτροπής, τη Χριστίνα Κουλούρη, τη Φλωρεντία Νοταρά, τον Κωνσταντίνο Σβολόπουλο και τον Χάγκεν Φλάισερ, για το ενδιαφέρον και την υποστήριξή τους.

Οι μαθητείες δεν τελειώνουν στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Πολλά χρόνια τώρα, ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης μού προσφέρει πληροφορίες, σχόλια, κριτικές, βιβλία και κυρίως το παράδειγμά του, στη λογική μιας αφειδώλευτης προσφοράς. Είχα την ευκαιρία να το επιβεβαιώσω εκ νέου, καθώς ξόδεψε πολλές ώρες διορθώνοντας λάθη και βελτιώνοντας καθοριστικά το περιεχόμενο του βιβλίου με τις υποδείξεις του. Οι ευχαριστίες προς αυτόν, κα-

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/24.gif&w=600&h=915

καθώς και προς τον Σπύρο I. Ασδραχά και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, για την ένταξη της πρότασής μου στο ερευνητικό και τώρα στο εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ, είναι δεδομένες και βαθιές. Ο Κώστας Λάππας αποτέλεσε πάντα ένα καλό καταφύγιο για τις «τρικυμίες» της ιστορίας του Πανεπιστημίου. Ευχαριστώ, ακόμη, τον Γιώργο Κόκκινο και τον Δαυίδ Αντωνίου, τον Αλέξη Δημαρά, τον Παναγιώτη Κιμουρτζή, την Τόνια Κιουσοπούλου, τη Χριστίνα Κουλούρη, την Πόπη Πολέμη, τον Αλέξη Πολίτη, τη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, την Ελένη Φουρναράκη για τις κατά καιρούς συζητήσεις μας και την υπομονή τους να μοιραστούν κάποια από τα ερωτήματά μου.

Πέρα, όμως, από τα άτομα, υπήρξαν και οι συλλογικότητες. Πρώτα από όλα, μια ομάδα φοιτητών που συναντήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στα σεμινάρια του Αντώνη Λιάκου. Κάποιοι στη διαδρομή δεν συνέχισαν, οι περισσότεροι ωστόσο παρέμειναν, δημιουργώντας αργότερα το περιοδικό Ιστορείν. Με όλους με συνδέει μια πολύχρονη πορεία κοινών προβληματισμών και συζητήσεων. Ο Μνήμων στάθηκε πάντα ένα σχολείο ανταλλαγής γνώσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Χρωστώ πολλά σε αυτή την παρέα, και ιδιαίτερα στον Χρήστο Λούκο. Τέλος, τα ΑΣΚΙ υπήρξαν τόπος εργασίας και δημιουργίας, μα και παράλληλα φιλόξενος χώρος συζήτησης και προβληματισμών. Η ευγνωμοσύνη μου στους ανθρώπους που συνεργαστήκαμε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα στην Ιωάννα Παπαθανασίου, στην Πολίνα Ιορδανίδου, στην Άντα Κάπολα, στην Ιωάννα Βόγλη και στην Αγγελική Χριστοδούλου, είναι δεδομένη. Στην ενθάρρυνση, στην ανοχή τους, στην αγάπη τους οφείλω πολλά.

Το προσωπικό του Ιστορικού Σπουδαστηρίου της Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς και του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών εξασφάλισε, από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια, τους καλύτερους όρους προσέγγισης σημαντικού τμήματος των πηγών μου. Η υποτροφία που έλαβα, το 1997, ως βραβείο για την καλύτερη πρόταση διατριβής από το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευκόλυνε σημαντικά την έρευνα μου. Οι συνομιλίες με τον Μιχάλη Σακελλαρίου και τον Δικαίο Βαγιακάκο μου προσέφεραν πολύτιμες πληροφορίες, και κυρίως λίγη από την ατμόσφαιρα της εποχής του Μεσοπολέμου, από τα φοιτητικά τους χρόνια στην Αθήνα, το ίδιο και οι συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιώργο Αλισανδράτο.

Το κείμενο αυτό θα διέφερε σημαντικά χωρίς τις διορθώσεις ποικίλων εκδοχών του από τον «αιώνιο αναγνώστη» των κειμένων μου Στρατή Μπουρνάζο, τις ατέλειωτες συζητήσεις με τον Παναγιώτη Στάθη και την πάντα ευθύβολη κρίση του, τις συνεχείς προτροπές και υποδείξεις της Λίνας Βεντούρα,

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/25.gif&w=600&h=915

το ενδιαφέρον του Λάμπρου Σπηλιόπουλου. Συνολικά, άλλωστε, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά χωρίς τη φιλία τους, την έγνοια και την αγάπη τους. Η οικογένειά μου,η μητέρα μου Ζωή, τα αδέλφια μου, η Χαρά και ο Βασίλης, ο Σίμος και η Βασιλική, στήριξαν και στηρίζουν τις διαδρομές μου. Η διόρθωση του κειμένου από τη Μαρία Πουλοπούλου δεν μου προσέφερε μόνο τη χαρά της συνεργασίας με έναν άνθρωπο που εκτιμώ, μα μου αποκάλυψε μια υπομονετική και εξόχως αποτελεσματική επιμελήτρια.

Χρωστάω, λοιπόν, πολλά σε πολλούς. Όχι γιατί κανείς τους φέρει την ευθύνη των όσων γράφονται εδώ -αυτό που κάνουμε, μικρό ή μεγάλο, κουβαλά πάντοτε τη δική μας σφραγίδα-, όσο γιατί με τη στάση τους και τα λόγια τους έφτιαξαν τον καμβά πάνω στον οποίο στήθηκε αυτό που ακολουθεί. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται όσοι πια βρίσκονται στην άλλη όχθη, όσοι δεν θα μπορέσουν να ξεφυλλίσουν τις σελίδες του. Ο πατέρας μου, Δημοσθένης Καραμανωλάκης, ο οποίος μ' έσπρωξε απλόχερα και σταθερά στον κόσμο της γνώσης. Ο Γκούναρ Χέρινγκ, που στο σύντομο αλλά πυκνό διάστημα κατά το οποίο μαθήτευσα κοντά του στη Βιέννη πρόλαβε να μου διαλύσει στερεότυπα και βεβαιότητες, διευρύνοντας καθοριστικά τις οπτικές μου. Και ο Φίλιππος Ηλιού, ο οποίος σφράγισε την προσέγγισή μου στο ιστορικό γίγνεσθαι με τον μοναδικό τρόπο που είχε να ακούει την ανάσα των ανθρώπων και των πραγμάτων από το χθες. Τον σκέφτομαι συχνά -κάποτε στη Χείρωνος μα πιο πολύ στα ΑΣΚΙ-, με ευγνωμοσύνη για όσα μου προσέφερε σε αυτά τα οκτώ χρόνια κοντά του : δελτία, σκέψεις, υποδείξεις και αντιρρήσεις, ερωτήματα και λύσεις, κυρίως όμως τη στάση μιας άλλης ζωής, που μόνο μια ακριβή ύπαρξη όπως εκείνος μπόρεσε να διαγράψει. Πολλές από τις σελίδες αυτού του βιβλίου τις σκεπάζουν οι αγαπημένες σκιές και των τριών.

Μένουν εκείνοι που υπόμειναν όσο κανείς άλλος αυτό το μακρύ ταξίδι. Η Βάλια, που μοιράστηκε τις αγωνίες και τους πανικούς, που σήκωσε κάποτε με τους δικούς της ώμους το δικό μου βάρος. Και η κόρη μας Ζωή, που μας συντρόφεψε τα τελευταία χρόνια και, κυρίως, μας δίδαξε πως ακόμη και τα πιο σκληρά πράγματα, εκείνα που πονάνε περισσότερο, μπορεί να τα πολεμήσει ένα παιδικό γέλιο ή κλάμα, να ξανακάνει όμορφο τον κόσμο «πάλι απ' την αρχή». Στις δύο τους είναι αφιερωμένο το βιβλίο. Για όσα βρήκαμε και για όσα χάσαμε, για όλα, για τα καλά και τα δύσκολα.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/26.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

φακ.: φάκελος

χ .τ.: χωρίς τόπο

χ.χ.: χωρίς χρονολόγηση

χγφ.: χειρόγραφο

ΓΑΚ: Γενικά Αρχεία του Κράτους ΕΚΠΑ: Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΦΣΚ: Ελληνικός Φιλολογικός Σύνδεσμος

Κωνσταντινουπόλεως ΙΑΠΑ : Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών IEEE : Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία

της Ελλάδος ΜΕΕ : Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΣ : Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου ΠΣΦΣ : Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής

ΣΩΒ : Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων

ΧΑΕ : Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

αρ.:

αριθμός

βλ.:

βλέπε

έ.κ.:

έκτακτος καθηγητής

ε.κ.:

επιτίμιος καθηγητής

έκδ.,

επανέκδ.:

έκδοση, επανέκδοση

επιμ.:

επιμέλεια

θ.εξ.,χ.εξ.:

: θερινό εξάμηνο,

χειμερινό εξάμηνο

κ.εξ.:

και εξής

μτφ.:

μετάφραση

ό.π.:

όπου παραπάνω

πρβλ.:

παράβαλε

σ.:

σελίδα / σελίδες

σημ.:

σημείωση

τ.:

τόμος / τόμοι

τ.κ.:

τακτικός καθηγητής

τχ·:

τεύχος

υ. :

υφηγητής

φ.:

φύλλο

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαγράμματα 1, 2

Αρ: Αρχαιολογία

Αρ/Λα: Αρχαιολογία/Λαογραφία

Β ι: Βίος Ελλήνων

Γλ: Γλωσσολογία

Ισ: Ιστορία

Λα: Λαογραφία

Μυθ: Μυθολογία

Νομ: Νομισματική

Πδ: Παιδαγωγική

Πλ: Πολιτειογραφία

Φλ: Φιλολογία

Φσ: Φιλοσοφία

Διάγραμμα 3

Καθ: Καθηγητές Υφη: Υφηγητές

Διαγράμματα 4, 5

Μ: Μαθήματα Φ: Φροντιστήρια

Διαγράμματα 6, 7

Οι συντομογραφίες αναφέρονται είτε σε μαθήματα ιστορίας (διάγραμμα 6) είτε στις καθαυτό ιστορικές περιόδους (διάγραμμα 7) Απρ: Απροσδιόριστη Αρχ: Αρχαία Αρχελ: Αρχαία ελληνική Βυζ: Βυζαντινή Γεν: Γενική Ελλ: Ελληνική Μεση-Νεωτ: Μέση-Νεότερη Προϊσ: Προϊστορική Ρωμ: Ρωμαϊκή

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/27.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (1837-1851)

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/28.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/29.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ

Το Οθώνειο Πανεπιστήμιο εγκαινίασε τη λειτουργία του στις 3 Μαΐου 1837. Αποτέλεσμα διπλής γέννας -το ιδρυτικό διάταγμα της Αντιβασιλείας καταργήθηκε, για να αντικατασταθεί από το οριστικό, το οποίο υπέγραψε ο βασιλιάς Όθων-, συνιστούσε προϊόν μακροχρόνιας και επίπονης ισορροπίας ανάμεσα στο εφικτό και στο ιδεώδες. Σε ένα ανεξάρτητο κράτος το οποίο έμοιαζε πολύ μικρό σε σχέση με τις προσδοκίες που είχε γεννήσει ο Αγώνας, η δημιουργία του Πανεπιστημίου αποτελούσε ανέλπιστο σχεδόν συμβάν, που προκάλεσε και τις ανάλογες αντιδράσεις. Από τη μια πλευρά πρυτάνευσαν οι επιφυλάξεις για την πρώιμη ίδρυσή του, η οποία ενδεχομένως θα το οδηγούσε στη συρρίκνωση και στον μαρασμό.15 Από την άλλη κυριάρχησε ο ενθουσιασμός, τα μεγαλεπήβολα σχέδια ικανής μερίδας λογίων και κρατικών αξιωματούχων ως προς τον ρόλο που θα διαδραμάτιζε μελλοντικά ένα ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα : η πρόσληψη της γνώσης από τη Δύση, η ανάπτυξη της και η μετάδοσή της στην Ανατολή, η εξυπηρέτηση των ευρύτερων επιδιώξεων του ελληνικού βασιλείου στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες της περιοχής.16 Με στραμμένο το βλέμμα στους εκτός Ελλάδος και εντός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας χριστιανικούς πληθυσμούς, η κοινή γνώμη ενδιαφέρθηκε εξαρχής για το νέο εκπαιδευτικό ίδρυμα, τους στόχους, τη διάρθρωση, και κυρίως τη στελέχωσή του.

Τα πρώτα σχέδια

Από τους πρώτους σχεδιασμούς για την ίδρυση πανεπιστημίου στο ελληνικό

15. Βλ. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 4-5, και Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλος, Τα πρώτα βήματα της ανωτάτης παιδείας μετά την απελευθέρωσιν, Αθήνα 1971, σ. 28-30.

16. Για τα ιδεολογήματα γύρω από την ίδρυση και τον προορισμό του Πανεπιστημίου βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις..., ό.π., και «Ιδεολογήματα...», ό.π. Βλ. ακόμη Κ. Λάππας, ό.π., σ. 99-105, 123-142.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/30.gif&w=600&h=915

κράτος17 η ιστορία κατέλαβε σημαντική θέση στον προγραμματισμό των σχολών. Στο πρόγραμμα που συνέταξε ο γερμανός λόγιος Φρήντριχ φον Τηρς για την ανασυγκρότηση της ελληνικής εκπαίδευσης προβλεπόταν η ίδρυση πανεπιστημίου με φιλοσοφική σχολή, η οποία θα περιελάμβανε τμήμα ιστορίας της διπλωματίας, σύμφωνα με το πρότυπο των βαυαρικών πανεπιστημίων.18 Την ίδια χρονιά η Αντιβασιλεία συγκρότησε επιτροπή για την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, στην οποία συμμετείχαν γνωστοί λόγιοι, ανάμεσά τους και ο μετέπειτα καθηγητής Ιστορίας Κωνσταντίνος Δ. Σχινάς.19 Στο σχέδιο η επιτροπή καθόριζε τη λειτουργία πανεπιστημίου (υπό τον αρχαιοελληνικό τίτλο Μουσείον), στη διάρθρωση του οποίου η ιστορία θα κατείχε εξέχουσα θέση. Προβλεπόταν η δημιουργία ειδικής σχολής (Ιστορική), μίας από τις έξι που θα συμπεριελάμβανε το ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα (Φιλοσοφική , Θεολογική, Ιστορική, Νομική, Φυσική και Ιατρική) .20

Στον πρώτο κανονισμό21 που συνέταξε η Αντιβασιλεία οι σχολές περιορίζονταν σε τέσσερις: Σχολή των Γενικών Επιστημών (φιλοσοφίας, φιλολογίας, μαθηματικών, φυσικής, χημείας, αστρονομίας, γεωγραφίας και ιστορίας), Θεολογίας, Ιατρικής, και Νομικών και Πολιτικών Επιστημών, ή Δικαστική. Ιστορία επρόκειτο να διδάξει στη Σχολή των Γενικών Επιστημών ως τακτικός καθηγητής ο Γεώργιος Ψύλλας,22 με σπουδές στα Πανεπιστήμια της Ιένας και του Γκέττινγκεν.23 Η ιστορία παρέμενε ως αυτόνομο αντικείμενο διδασκαλίας στη Φιλοσοφική και στον νέο προσωρινό κανονισμό, τον Απρίλιο του 1837, ο οποίος ρύθμισε τη λειτουργία του Πανεπιστημίου για τα επόμενα ογδόντα χρόνια.

17. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-75.

18. Στο ίδιο, σ. 41. Βλ. και Ελένη Κούκκου, «Ο Φρίντριχ Τιρς και το ελληνικό Πανεπιστήμιο», Ο Φρίντριχ Τιρς και η γένεση του ελληνικού κράτους από τη σκοπιά του 20ού αιώνα. Συμπόσιο στο Ινστιτούτο Γκαίτε, Αθήνα, Ινστιτούτο Γκαίτε, 1990, σ. 85-93.

19. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα, Πατάκης, 1992, σ. 21.

20. Στο ίδιο, σ. 111-112.

21. «Διάταγμα περί συστάσεως του Πανεπιστημίου», 31 Δεκεμβρίου 1836: Αριστείδης Βαμπάς (επιμ.), Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 1-27.

22. Στο ίδιο, σ. 69.

23. Βλ. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, Αθήνα, επιμ.: Ελευθέριος Πρεβελάκης, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού, 1974.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/31.gif&w=600&h=915

Η συγκράτηση του Οθώνειου Πανεπιστημίου

Στον νέο κανονισμό του Πανεπιστημίου, το οποίο ονομάστηκε Οθώνειο προς τιμήν του ιδρυτή του, διατηρούνταν οι τέσσερις σχολές : Θεολογίας, Ιατρικής, Νομικών Επιστημών, Φιλοσοφίας και της άλλης εγκυκλίου παιδείας.24 Το διδακτικό προσωπικό του διακρινόταν σε καθηγητές (τακτικοί, έκτακτοι και επιτίμιοι, όσοι δηλαδή κατείχαν και άλλο δημόσιο αξίωμα) και υφηγητές.25 Οι καθηγητές διορίζονταν από τον βασιλιά μετά από πρόταση της γραμματείας της Εκπαιδεύσεως. Σχετική ρήτρα προέβλεπε ότι με την πάροδο πέντε ετών από την ίδρυση του Πανεπιστημίου η Σύγκλητος και οι σχολές θα συμμετείχαν, με τρόπο που θα καθοριζόταν, στην επαναπλήρωση των εδρών που θα χήρευαν26 μέτρο το οποίο εφαρμόστηκε μόλις το 1882.

Το δικαίωμα διδασκαλίας στους υφηγητές το έδινε η Σχολή, εφόσον όμως ο υποψήφιος διέθετε κάποιον ακαδημαϊκό τίτλο σπουδών.27 Ακόμη, ήταν αναγκαία η έγκριση του υπουργείου της Παιδείας. Οι υφηγητές, όπως και οι επιτίμιοι, σε αντίθεση με τους τακτικούς και τους έκτακτους καθηγητές δεν μισθοδοτούνταν από το κράτος. Προβλεπόταν όμως η οικονομική τους ενίσχυση , όπως και των υπόλοιπων διδασκόντων, από τα δίδακτρα τα οποία θα κατέβαλλαν οι φοιτητές. Η σχετική με τα δίδακτρα διάταξη ανεστάλη το 1838, για να επιβληθεί τελικά για μικρό χρονικό διάστημα στη δεκαετία του 1890, προβλέποντας όμως την απόδοση των καταβαλλόμενων ποσών στο κράτος και όχι στους διδάσκοντες.28 Συνολικά, από το 1837 έως το 1932 οι επιτίμιοι, για όσο ίσχυσε ο θεσμός, και οι υφηγητές δίδαξαν δίχως αμοιβή.

24. Από τη βιβλιογραφία για την ίδρυση του Αθήνησι βλ. κυρίως Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., Β. Σφυρόερας, ό.π., Κ. Θ. Δημαράς, «Εν Αθήναις...», ό.π., Κ. Λάππας, ό.π., σ. 57-105, Π. Γ. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 87-113, Γιάννης Καρακώστας, Ο Βασιλεύς Όθων, το Οθώνειο Πανεπιστήμιο και τη Νομική του Σχολή, Αθήνα, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2004.

25. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-41. Για το διδακτικό προσωπικό βλ. κυρίως Κώστας Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ' αιώνα»: Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 1, σ. 137-147, και του ίδιου, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 143-174.

26. Αρ. Βαμπάς, ό.π., ο. 31.

27. Για τον θεσμό των υφηγητών βλ. Κ. Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό...», ό.π., σ. 141-147, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 134-140, και Π. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 215-280.

28. Βλ. Κώστας Λάππας, «Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά τον 19ο αιώνα»: Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι. Οικονομικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, Αθήνα, I. Σ. Ζαχαρόπουλος, 1988, σ. 131-152.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/32.gif&w=600&h=915

Διορισμός διδακτικού προσωπικού

Στον κατάλογο που συνόδευε τον προσωρινό κανονισμό λειτουργίας καθοριζόταν το διδακτικό προσωπικό. Στη Φιλοσοφική Σχολή διορίστηκαν πέντε τακτικοί καθηγητές: ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο Χέρμανν Ούλριχς, ο Λούντβιχ Ροσς και ο Κ. Δ. Σχινάς, οι οποίοι θα δίδασκαν φιλοσοφία, ελληνική και λατινική φιλολογία, αρχαιολογία και ιστορία αντίστοιχα. Προβλεπόταν ακόμη ένας έκτακτος για τη διδασκαλία της φιλολογίας και της αισθητικής (Αλέξανδρος Σούτσος) και τέσσερις επιτίμιοι καθηγητές: ο Θεόφιλος Καΐρης και ο Κωνσταντίνος Κοντογόνης για τη φιλοσοφία, ο Νεόφυτος Δούκας για την ελληνική φιλολογία και ο Θεόδωρος Μανούσης για το μάθημα της Παιδείας, όπως είχε ονομάσει ο ίδιος το διδακτικό αντικείμενο της έδρας του, το οποίο αργότερα μετονόμασε σε πολιτειογραφία.29 Ο τελευταίος ήταν και ο μόνος επιτίμιος καθηγητής ο οποίος δίδαξε. Το θερινό εξάμηνο 1836-1837 το Οθώνειο εγκαινίασε τη λειτουργία του με λιγοστούς διδάσκοντες και ακόμη πιο λίγους αναλογικά φοιτητές: 52 φοιτητές, εκ των οποίων 8 στη Θεολογική, 22 στη Νομική, 4 στην Ιατρική, 18 στη Φιλοσοφική, και 75 τακτικοί ακροατές,30 οι 71 στη Νομική. Ο αριθμός τους διευρύνθηκε σύντομα: 159 φοιτητές (47 στη Φιλοσοφική Σχολή) και 133 τακτικοί ακροατές.31 Το Πανεπιστήμιο στεγάστηκε αρχικά στο σπίτι του αρχιτέκτονα Σταματίου Κλεάνθη, στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Σύντομα ξεκίνησαν οι εργασίες για την ανοικοδόμηση του νέου κτιρίου του στο κέντρο της πόλης. Στις 2 Ιουλίου 1839 ο Όθων έθεσε τον θεμέλιο λίθο, ενώ με τη συνδρομή ιδιωτών ολοκληρώθηκε το 1843 η μπροστινή πτέρυγα, στο ισόγειο της οποίας δημιουργήθηκαν τέσσερις αίθουσες, όπου και μεταφέρθηκε η διδασκαλία ,32

29. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 64- 70.

30. Οι ακροατές μπορούσαν να παρακολουθούν συγκεκριμένα μαθήματα και να παίρνουν πιστοποιητικά φοίτησης ή και να εξετάζονται σε αυτά. Όπως παρατηρεί ο Κ. Λάππας, ο θεσμός, γερμανικής προέλευσης, δεν λειτούργησε παρά για λίγα χρόνια λόγω της δυσπιστίας της κρατικής μηχανής και της απουσίας κινήτρων για τους ακροατές. Βλ. Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 144-147.

31. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 29-31.

32. Βλ. Β. Σφυρόερας, ό.π., σ. 12-13, και Κώστας Η. Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, στ' έκδ., Αθήνα, Μέλισσα, 1999, σ. 116-120.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/33.gif&w=600&h=915

Οι έδρες

Το πρόγραμμα σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών βασίστηκε εξαρχής στη διάρθρωση των εδρών. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας : Εκάστη σχολή έχει ωρισμένον αριθμόν καθεδρών και σχηματίζει καθ' εαυτήν ανεξάρτητον σύλλογον λογίων ως προς τα επιστημονικά, αδιαίρετον όμως από το σώμα του πανεπιστημίου, και μένοντα εις διηνεκή οργανικόν μετ' αυτού σύνδεσμον,33 Η πραγματικότητα ήταν αρκετά διαφορετική. Στον κατάλογο του καθηγητικού προσωπικού που διορίστηκε το 1837, μόνο στη Φιλοσοφική και στην Ιατρική Σχολή καθορίζονταν τα γνωστικά αντικείμενα, οι έδρες που καταλάμβαναν οι διδάσκοντες, ενώ στις άλλες δύο σχολές η επιλογή του αντικειμένου διδασκαλίας παρέμενε στη διακριτική ευχέρεια των καθηγητών.34 Έως το 1888, ο αριθμός των καθηγητών, άρα και των εδρών, καθοριζόταν από την πίστωση για τους μισθούς τους, η οποία αναγραφόταν στον ετήσιο κρατικό προϋπολογισμό.35 Το επίδικο δεν ήταν το περιεχόμενο της διδασκαλίας αλλά οι διδάσκοντες, οι οποίοι διατηρούσαν το πλήρες δικαίωμα της επιλογής της προσφερόμενης ύλης. Οι έδρες ήταν απολύτως προσωποπαγείς και οι καθηγητές υπεύθυνοι για την επιλογή των μαθημάτων.

Το πρόγραμμα μαθημάτων

Τρεις μήνες πριν από το τέλος κάθε εξαμήνου οι καθηγητές συνεδρίαζαν κατά σχολή και πρότειναν τα μαθήματα που επιθυμούσαν να διδάξουν το επόμενο εξάμηνο. Σύμφωνα με τον προσωρινό κανονισμό η διδασκαλία ήταν ακροαματική μετά διαλογικών γυμνασμάτων, ενώ προβλεπόταν τριετής κύκλος για κάθε μάθημα,36 μέτρο που δεν τηρήθηκε, καθώς αρκετοί διδάσκοντες προσέφεραν διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα κατ' έτος. Οι σχολές αποδέχονταν τα μαθήματα, ελέγχοντας συνήθως τις προτάσεις των υφηγητών ώστε να μην υπάρχουν αλληλεπικαλύψεις. Τα προγράμματα υποβάλλονταν στο υπουργείο Παιδείας, το οποίο τα ενέκρινε και τα δημοσίευε στον Τύπο. Όπως διαπιστώνεται και από το Αρχείο Πρωτοκόλλου (ΙΑΠΑ), ο έλεγχος που ασκούσε το υπουργείο ήταν τυπικός: δεν παρενέβαινε στην επιλογή των μαθη-

33. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 29.

34. Στο ίδιο, σ. 64- 70.

35. Βλ. Κώστας Παπαπάνου, Χρονικό - Ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα, Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων, 1970, σ. 42.

36. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 30-31.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/34.gif&w=600&h=915

μαθημάτων, αφήνοντας την, εκτός λιγοστών εξαιρέσεων, εξ ολοκλήρου στις σχολές.37 Έως το 1911 εκδίδονταν δύο ξεχωριστά προγράμματα, ένα για το χειμερινό και ένα για το θερινό εξάμηνο. Ο νέος κανονισμός καθόριζε την έκδοση ενός προγράμματος για όλο το ακαδημαϊκό έτος, το οποίο συντασσόταν κάθε Ιούνιο. Ο νομοθέτης απαιτούσε και πάλι τη γνωμοδότηση της Συγκλήτου και την έγκριση του υπουργείου Παιδείας, ενώ δεν προβλεπόταν η δημοσιοποίησή του μέσω του Τύπου.38 Στη μεταρρύθμιση του 1922 δεν χρειαζόταν πλέον η έγκριση του υπουργείου, στο οποίο απλώς ανακοινωνόταν το πρόγραμμα.39

Οι εξετάσεις

Στον προσωρινό κανονισμό η ιστορία αποτελούσε ένα από τα γενικά μαθήματα (μαθήματα ιστορίας, φιλολογίας και φιλοσοφίας), τα οποία κάθε φοιτητής έπρεπε να παρακολουθήσει για έναν χρόνο και να προσκομίσει τα αντίστοιχα αποδεικτικά.40 Το 1842 καθορίστηκαν με βασιλικό διάταγμα τα γενικά μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή (λογική, ηθική, μεταφυσική, φυσικό δίκαιο, ψυχολογία, γενική ιστορία, στοιχειώδη μαθηματικά και πειραματική φυσική)41, ενώ θεσπίστηκαν μέτρα για την αξιολόγηση των φοιτητών, τα οποία σε γενικές γραμμές ίσχυσαν σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα.42 Μετά το πέρας των τετραετών σπουδών τους οι φοιτητές προσκόμιζαν τα πιστοποιητικά παρακολούθησης των ειδικών μαθημάτων που είχε ορίσει κάθε σχολή στο πρόγραμμά της και τα αντίστοιχα για τα γενικά μαθήματα, μαζί με βεβαιώσεις ότι είχαν εξεταστεί επιτυχώς στα τελευταία και ότι συμμετείχαν στις πτυχιακές εξετάσεις, οι οποίες ήταν δύο κατηγοριών: διδακτορικές και απολυτήριες. Αμφότερες προέβλεπαν προφορικές και γραπτές εξετάσεις από εξεταστικές επιτροπές

37. Μ. Δ. Στασινόπουλος, ό.π., σ. 40-41.

38. Πρυτανεία Ιωάννου Ε. Μεσολωρά. Συλλογή Νόμων και Β. Διαταγμάτων περί οργανισμού του Εθνικού και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1916, σ. 127.

39. Βλ. το άρθρο 169: «Περί Οργανισμού του Αθήνησιν Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου», Εφημερίς της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος 127 (27 Ιουλίου 1922), σ. 625.

40. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 47. Για το πρόγραμμα του Οθώνειου βλ. S. Chantzistefanidou, ό.π.

41. «Διάταγμα περί εξετάσεως των φοιτητών του Πανεπιστημίου», Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 71-83.

42. Συνολικά για τις εξετάσεις την περίοδο αυτή βλ. το σχετικό κεφάλαιο «Πτυχιακές εξετάσεις και διπλώματα», στο βιβλίο του Κ. Λάππα, ό.π., σ. 217-224.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/35.gif&w=600&h=915

στις οποίες συμμετείχαν όλοι οι καθηγητές της σχολής, που βαθμολογούσαν τους υποψηφίους στο σύνολο των μαθημάτων. Για την απόκτηση του τίτλου του διδάκτορα (πτυχιούχου με τους σημερινούς όρους) ο τελειόφοιτος ήταν υποχρεωμένος να καταθέσει διδακτορική διατριβή με θέμα συναφές προς την επιστήμη του, γραμμένη στην αρχαία ελληνική. Στην πραγματικότητα, οι εξεταστικές επιτροπές ήταν ελαστικές ως προς τα αποδεικτικά παρακολούθησης των γενικών μαθημάτων. Οι περισσότερες διδακτορικές διατριβές αποτελούσαν ολιγοσέλιδα γυμνάσματα ή συμπιλήματα από πανεπιστημιακά συγγράμματα και παραδόσεις,43 με πενιχρό περιεχόμενο και μικρή έκταση, τα οποία συχνά παρέμεναν ημιτελή. Κάποιες από αυτές εκδόθηκαν αυτοτελώς ή δημοσιεύθηκαν στον περιοδικό Τύπο.

43. Στο ίδιο, σ. 222.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/36.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/37.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ: ΟΙ ΟΔΗΓΟΙ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Το 1838 το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ακολουθώντας ανάλογες πρακτικές των γερμανικών πανεπιστημίων, εξέδωσε τον πρώτο οδηγό σπουδών για τους φοιτητές. Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, τον είχε συντάξει ο τότε πρύτανης Κ. Δ. Σχινάς.44 Ακολούθησε και ένας δεύτερος οδηγός το 1853, ενώ τέσσερα χρόνια αργότερα ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής Αθανάσιος Ρουσόπουλος εξέδωσε με πρωτοβουλία του άλλον ένα. Οι οδηγοί αυτοί αναφέρονταν κυρίως στη δεοντολογία των πανεπιστημιακών σπουδών, παρέχοντας πληροφορίες και παραινέσεις. Παρασάγγας απείχαν από τους σημερινούς αντίστοιχους οδηγούς, αλλά και από εκείνους που άρχισαν να εκδίδονται με ιδιωτική πρωτοβουλία στο τέλος του 19ου αιώνα και απευθύνονταν σε ένα πολυπληθέστερο και πιο οργανωμένο πανεπιστήμιο ·45

Κεντρικό θέμα των δύο πανεπιστημιακών οδηγών αποτελούσε ο θεσμός των γενικών μαθημάτων. Αιτιολογώντας την επιλογή τους, ο Κ. Σχινάς στον πρόλογο του αναφερόταν στον σκοπό της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Η πανεπιστημιακή φοίτηση δεν αποτελούσε μόνο μέσο πορισμού της ζωής, όπως υποστήριζε μια «χυδαία» αντίληψη, αλλά συνδεόταν με την καλλιέργεια και την κατάρτιση ελεύθερων ανθρώπων.46 Στην πραγμάτωση του στόχου αυτού προορίζονταν να συμβάλουν τα μέγιστα τα γενικά μαθήματα, ανάμεσά τους και η ιστορία, με τις γνώσεις που προσέφεραν, οι οποίες ήταν απαραίτητες για οτιδήποτε επιχειρούσε ένας φοιτητής μετά το πέρας των σπουδών του.

44. Βλ. Θανάσης Χρήστου, «Ο Κ. Δ. Σχινάς και η πρώτη πρυτανεία στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο (1837-1838)», Τα Ιστορικά 9, 17 (1992), σ. 371-384.

45. Βλ. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 188-202, και Θανάσης Χρήστου, «Ο θεσμός του Οδηγού Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών»: Πρακτικά του ΙΔ' Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 601-613.

46. Οδηγίαι προς τους φοιτητάς εκάστης σχολής. Περί της αλληλουχίας των διαφόρων επιστημών και περί της κατά την εξακολούθησιν των εν τω Πανεπιστημίω σπουδών διατηρητέας μεθόδου και τάξεως, Αθήνα 1838, σ. 4-5.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/38.gif&w=600&h=915

Όπως επεσήμανε ο Μανούσης αναλαμβάνοντας την πρυτανεία, η σπουδή των γενικών μαθημάτων εξασφάλιζε τον σύνδεσμο ανάμεσα στη γυμνασιακή και στην ακαδημαϊκή μάθηση, ήταν αναγκαία στη γενικότερη παίδευση του μυαλού και στην κατανόηση των επιμέρους επιστημών.47

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε από τον πρώτο οδηγό στην αρχαία ελληνική ιστορία, η οποία θεωρούνταν απαραίτητο εφόδιο κάθε πολίτη, προϋπόθεση για τη μελέτη του δικαίου και των πολιτικών επιστημών.48 Στον δεύτερο, ο πρύτανης, καθηγητής της Νομικής Περικλής Αργυρόπουλος, στο ίδιο πνεύμα με τον Σχινά υποστήριξε ότι σκοπός του πανεπιστημίου δεν ήταν η επαγγελματική εξασφάλιση αλλά κατ' αρχήν η επιστημονική πρόοδος και ευδοκίμηση, ενώ η σπουδή των γενικών μαθημάτων ενίσχυε την ηθική προσωπικότητα των φοιτητών, όξυνε το αισθητήριο του καλού, εξευγένιζε την ψυχή και την καρδιά και τις προσανατόλιζε προς τους αιώνιους νόμους της αρετής και της ηθικής.49 Δίπλα στον πρακτικό βίο, το πανεπιστήμιο προετοίμαζε τον φοιτητή για την εκπλήρωση των κοινωνικών του καθηκόντων.50

Στον οδηγό του ο Ρουσόπουλος επεσήμαινε ότι η επιστημονική κατάρτιση, που συμπεριελάμβανε τη γνώση της επιστήμης αλλά και την ηθική μόρφωση, απέβλεπε στη βελτίωση του βίου, στον εξευγενισμό των ανθρώπων.51 Η παρακολούθηση των γενικών μαθημάτων αποτελούσε απαραίτητη προϋπόθεση για την κατάκτηση της αρετής της επιστήμης. Η διδασκαλία της ιστορίας (την αποκαλούσε αδεκαστον του παρόντος κριτήν και προφήτην του μέλλοντος, λαμπάδα της επιστήμης) απέβλεπε στη σπουδή του φιλοσοφικού πνεύματος της επιστήμης, το οποίο επενεργούσε στις πράξεις και στις τύχες των λαών του κόσμου.52

47. Πρυτανικοί λόγοι 1844-1845, σ. 2. Οι πρυτανικοί απολογισμοί του 19ου αιώνα έχουν καταγραφεί από την Ευφημία Εξίσου, «Πρυτανικοί και πανηγυρικοί λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900. Βιβλιογραφική Καταγραφή», Τετράδια Εργασίας ΚΝΕ-ΕΙΕ 10 (1988), σ. 471-507. Για λόγους συντομίας στις υποσημειώσεις καταγράφω απλώς το έτος στο οποίο αναφέρεται ο απολογισμός ενώ η πλήρης καταγραφή βρίσκεται στη βιβλιογραφία.

48. Οδηγίαι..., 1838, ό.π., σ. 6.

49. Οδηγίαι προς τους φοιτητάς εκάστης σχολής. Περί της αλληλουχίας των διαφόρων επιστημών και περί της τηρητέας μεθόδου και τάξεως κατά τας ακαδημαϊκάς σπουδάς, Αθήνα 1853, σ. 4-«.

50. Πρυτανικοί λόγοι, ό.π., σ. 2.

51. Αθανάσιος Σ. Ρουσόπουλος, Οδηγός των φοιτητών του Πανεπιστημίου Όθωνος, περιέχων παραίνεσιν εις επιστημονικήν παιδείαν, μέθοδον εις επίτευξιν αυτής και τους νόμους του Πανεπιστημίου, Αθήνα 1857, σ. 20.

52. Στο ίδιο, σ. 20-22.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/39.gif&w=600&h=915

Στον δεύτερο οδηγό, εκτός από τις γενικές παραινέσεις του πρύτανη, οι κοσμήτορες έδιναν συγκεκριμένες οδηγίες στους φοιτητές τους. Ο κοσμήτορας της Νομικής Κωνσταντίνος Φρεαρίτης ανέφερε ότι η παρακολούθηση των γενικών μαθημάτων προσέφερε στους φοιτητές τη δυνατότητα διαμόρφωσης χαρακτήρος, ενώ η σπουδή της ιστορίας ήταν απαραίτητη στον νομικό, η επιστήμη του οποίου έχει μέγιστη συνάφεια με το παρελθόν. Καθώς η νομοθεσία συνιστούσε μέρος της ιστορίας της ανθρωπότητας, η γνώση της ιστορίας του βίου και του πολιτισμού των εθνών ήταν απαραίτητη για την κατανόηση των νόμων, ιδιαίτερα η γνώση της πατρίου και της ρωμαϊκής ιστορίας.53 Στον κατάλογο των μαθημάτων που θεωρούνταν ενδεδειγμένα για πλήρεις νομικές σπουδές, ο Φρεαρίτης, εκτός από την ιστορία, προσέθετε την πολιτική οικονομία και την πολιτειογραφία. Στο κείμενο του ο κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Φίλιππος Ιωάννου επικεντρωνόταν στη γενική ιστορία, στην οποία εκτίθενται εν τη προσηκούση τάξει και αλληλουχία τα αξιολογώτερα ιστορικά γεγονότα ιδίως εκείνων των λαών, οίτινες παρίστανται ως κυριώτερα πρόσωπα εις το παγκόσμιον δράμα, της ανθρωπότητος.54 Η ιστορία του ελληνικού έθνους, το οποίο πρωταγωνίστησε στην αρχαιότητα και συντέλεσε τα μέγιστα στην ανάπτυξη του ανθρώπινου πνεύματος και στον πολιτισμό, κρινόταν ως η πλέον διδακτική για κάθε άνθρωπο, ιδιαίτερα δε για τους Έλληνες, οι οποίοι όπου και αν έστρεφαν τα μάτια τους έβλεπαν ίχνη της ζωής και μνημεία της μεγαλουργίας του.55

Ο όρος ιστορία ήταν ένας από τους πλέον χρησιμοποιούμενους στο πρόγραμμα όλων των σχολών. Στη Φιλοσοφική η ιστορία των γνωστικών αντικειμένων, η παρουσίαση της εξέλιξής τους, στάθηκε ο κατεξοχήν τρόπος διδασκαλίας της φιλολογίας, της αρχαιολογίας και της φιλοσοφίας. Μαθήματα όπως η ιστορία της φιλοσοφίας, η ιστορία των καλλιτεχνημάτων, η ιστορία της φιλολογίας κυριάρχησαν στο Φιλολογικό Τμήμα. Στην Ιατρική η ιστορία της ιατρικής, στη Θεολογική η εκκλησιαστική ιστορία, στη Νομική η ιστορία του ρωμαϊκού δικαίου αποτελούσαν καθοριστικά μαθήματα για τη συγκρότηση της ταυτότητας κάθε σχολής και προσφέρονταν καθ' όλη την περίοδο που εξετάζω από διαφορετικούς διδάσκοντες.

Στον πρώτο οδηγό σπουδών, τα προτεινόμενα στους φοιτητές μαθήματα περιελάμβαναν, εκτός από την ιστορία, και μαθήματα σχετικά με την ιστορική εξέλιξη συγκεκριμένων γνωστικών αντικειμένων : στη Θεολογική Σχολή τη

53. Οδηγίαι..., 1853, ό.π., σ. 10-11.

54. Στο ίδιο, σ. 24-25.

55. Στο ίδιο.

Σελ. 39
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 20
    

    δημοσιευμένοι στον Τύπο. Δίπλα σε αυτά σημειώσεις των φοιτητών, παραδόσεις και κείμενα των καθηγητών από τα αρχεία τους, τεκμήρια από τη φροντιστηριακή τους διδασκαλία. Σημειώνω ενδεικτικά ότι για όλη την περίοδο που μελετώ εκδίδονται μόνο δύο εγχειρίδια που γράφτηκαν ειδικά για τους φοιτητές από εν ενεργεία καθηγητές Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Η σπανιότητα των εγχειριδίων αλλά και των σημειώσεων μεταφέρει την αναζήτηση της διδακτέας ύλης των μαθημάτων στο γενικότερο έργο των διδασκόντων, στην περίπτωση που υπάρχει, καθώς και στις πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην ιστορία- αφορά και άλλους γνωστικούς κλάδους, ιδιαίτερα στη Φιλοσοφική Σχολή.

    Η ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

    Επέλεξα να παρακολουθήσω τη μακρά πορεία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας από το 1837, έτος έναρξης λειτουργίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, έως το 1932, χρονιά της μεταρρύθμισης του κανονισμού λειτουργίας του από την κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου. Θεσμοί όπως το πανεπιστήμιο διακρίνονται κυρίως για τις συνέχειες στη λειτουργία τους παρά για τις τομές. Όμως, η μεταρρύθμιση του 1932 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εγχειρήματα εκσυγχρονισμού της πανεπιστημιακής νομοθεσίας στον 20ό αιώνα, το οποίο καθόρισε τη διαδρομή του Πανεπιστημίου τα επόμενα πενήντα περίπου χρόνια. Ειδικότερα για τη Φιλοσοφική Σχολή συνιστά μείζονα τομή, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της χωρίστηκε σε δύο τμήματα: Φιλολογικό και Ιστορικό-Αρχαιολογικό . Η δημιουργία του τελευταίου και η ανάδειξη της ιστορίας σε ένα από τα δύο κύρια γνωστικά αντικείμενά του διαμόρφωσαν εκ νέου τη φιλοσοφία, τον προσανατολισμό και τις πραγματικότητες των ιστορικών σπουδών (προσφερόμενα μαθήματα, υποχρεωτικές παρακολουθήσεις, ώρες διδασκαλίας), παρά τα προβλήματα που συνάντησαν στην εφαρμογή τους. Το 1932 εξάλλου καταργήθηκε με απόφαση του υπουργείου Παιδείας -μετά από εισήγηση της Φιλοσοφικής- η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, σηματοδοτώντας την υπέρβαση της αντίληψης που θεωρούσε επωφελέστερη την ενιαία διδασκαλία της εθνικής ιστορίας και προκρίνοντας την ταυτόχρονη διδασκαλία αυτόνομων περιόδων της σε επιμέρους έδρες.

    Τα πρώτα τέσσερα μέρη του βιβλίου εστιάζουν στη διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή με βάση τη χρονική ακολουθία. Σε κάθε μέρος