Συγγραφέας:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Τίτλος:Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:42
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:551
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Αθηνών
 
Χρονική κάλυψη:1837-1932
 
Περίληψη:Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας αυτής είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν, με άλλα λόγια θέμα του βιβλίου είναι η συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή, λόγω της σημαίνουσας θέσης του ιδρύματος, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.93 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 261-280 από: 554
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/261.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η'

Η ΔΙΑΧΥΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΑΙΘΟΥΣΕΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΛΛΟΓΟΥΣ

Οι μεταβολές στη φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου Αθηνών ενέτειναν ένα ζήτημα που ήδη είχε διαφανεί από τις αρχές της λειτουργίας του: εκείνο της υποδοχής των γνωστικών αντικειμένων, και στο προκείμενο της ιστορίας, από ένα πλατύτερο κοινό.644 Εάν τα ακροατήρια των αιθουσών περιορίζονταν στους φυσικούς αποδέκτες τους, παρέμενε έντονο το πρόβλημα της διάχυσης της ιστορίας, ιδιαίτερα της εθνικής, σε ένα κοινό που δεν ήταν σε θέση πλέον να ενταχθεί στον εκπαιδευτικό μηχανισμό, σε συνδυασμό και με έναν αριθμό λογίων που επιζητούσαν την ευρύτερη προβολή και επαφή τους με αυτό και την οικονομική ενίσχυσή τους. Το έδαφος ήταν πρόσφορο, καθώς διαφαινόταν όλο και πιο έντονο το ενδιαφέρον για την εθνική ιστορία, τόσο λόγω των πολιτικών συμβάντων όπως ο Κριμαϊκός Πόλεμος, καθώς και των σχέσεων με τους άλλους βαλκανικούς λαούς, στοιχεία τα οποία αποτυπώθηκαν και στη σύγχρονη ιστοριογραφική παραγωγή. Όπως σημείωνε ο Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλος στην αγγελία του στην Πανδώρα για τη διεξαγωγή των έξι δημόσιων μαθημάτων επισημαίνοντας ιδιαίτερα τον επιστημονικό χαρακτήρα της ιστορίας : Η διάδοσις της επιστήμης εις τους πολλούς δεν επιτυγχάνεται τόσον διά της υψηλής πανεπιστημιακής διδασκαλίας, όσον διά παραδόσεών τινων αφελεστέρων, και εις πάντας κατά το μάλλον και ήττον προσιτών. Μάλιστα δε αναγκαίαι είναι τοιαύται, ούτως ειπείν δημώδεις, παραδόσεις της εθνικής ιστορίας, ήτις ενισχύει την προς την πατρίδα αγάπην, διδάσκει τα αληθή αυτής συμφέροντα και εν γενεί συντελεί, ως ουδέν άλλο, εις την μόρφωσιν καλών και αγαθών πολιτών.645

Από τις πληροφορίες που διαθέτουμε δεν γνωρίζουμε εάν τα μαθήματα του καθηγητή πραγματοποιήθηκαν. Η αγγελία όμως ήταν ενδεικτική της πρόθεσής του, σε συνάρτηση με το οικονομικό όφελος, να συνδιαλεχθεί με ένα ευρύτερο κοινό, το οποίο ενδιαφερόταν για την εθνική ιστορία. Το 1865 ο Πα-

644. Βλ. Β. Καραμανωλάκης, «Η Ιστορία και το κοινό...», ό.π., σ. 215-233.

645. Βλ. «Διδασκαλία της ιστορίας», ό.π., σ. 536.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/262.gif&w=600&h=915

Παπαρρηγόπουλος, αλλά και ο έτερος καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Δ. Βερναρδάκης συμμετείχαν στην ίδρυση του Συλλόγου «Αθήναιον», του πρώτου συλλόγου με στόχο τη διεξαγωγή δημόσιων ακροάσεων σε γλώσσα καταληπτή για ένα κοινό που δεν έτυχε συστηματικής παιδείας και ασχολούνταν με «αλλότρια» επαγγέλματα, ιδιαίτερα δε για τις γυναίκες. Επρόκειτο για έργο εθνικό, όπως τόνιζε και το ανώνυμο εισαγωγικό σημείωμα στη σχετική αγγελία στο περιοδικό Πανδώρα, τ ο οποίο αναφερόταν και στην επιρροή των αντίστοιχων ευρωπαϊκών συλλόγων και ιδιαίτερα του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως (ΕΦΣΚ), ο οποίος είχε ιδρυθεί το 1861.646 Έναν χρόνο πριν, στο ίδιο περιοδικό, ο εκδότης του Νικόλαος Δραγούμης είχε δημοσιεύσει ένα επιστολιμαίο άρθρο για τον ΕΦΣΚ, όπου επαινούσε ιδιαίτερα τα δημόσια μαθήματα που οργάνωνε ο σύλλογος. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η αγόρευση, σε αντίθεση με την ανάγνωση, αντί να βαρύνη αναψυχεί, διδάσκει και ηθοποιεί.6''1 Και σημείωνε ιδιαίτερα για την ιστορία : Νομίζω προ πάντων και αναγκαία και ωφέλιμα τα ιστορικά αναγνώσματα, καθ' όσον έκαστος οφείλει να έχη κατά το μάλλον και ήττον ιδέαν τινά της ιστορίας του έθνους εις ο ανήκει [..,].648 Στην ελληνική περίπτωση, η διδασκαλία της εθνικής ιστορίας ήταν απολύτως επιβεβλημένη και ιδιαίτερα επιβοηθητική για τον ρήτορα : Επειδή δε ουδενός έθνους ιστορία πλουτεί παραδειγμάτων μεγαλοπρεπών και αξιομιμήτων όσον η του ημετέρου, και επειδή ουδέν έθνος ανεβίβασε την ηθικήν εις τον κολοφώνα της τελειότητος όσον το ελληνικόν, εύκολο εις τον ευφυή ρήτορα να αρύεται εξ αυτών, και πλάσσων και υπομνηματίζων μετ' επιτηδειότητος και εγκρατείας λόγου να παραδίδη εις το ακροατήριον.649

Η αλλαγή του Συντάγματος το 1864 και η δυνατότητα δημιουργίας συλλόγων και σωματείων οδήγησαν σε έναν εξαιρετικά υψηλό αριθμό συλλογικοτήτων στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, αλλά και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, με βάση αντίστοιχες νομοθετικές μεταβολές. Το 1865 ιδρύθηκε από τον Σπυρίδωνα Λάμπρο και τα αδέλφια του ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός», τα δημόσια μαθήματα και οι διαλέξεις του οποίου αποτέλεσαν έναν από

646. Η βιβλιογραφία για τον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως διευρύνεται συνεχώς. Σημειώνω ενδεικτικά τη μελέτη του Χάρη Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αι.: Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 1861-1912, Αθήνα, Νεφέλη, 1996, όπου και παλαιότερη βιβλιογραφία.

647. «Περί του Φιλολογικού Συλλόγου. Επιστολή Ζ'», Πανδώρα 15, 351 (1η Νοεμβρίου 1864), σ. 421.

648. Στο ίδιο, σ. 423.

649. Στο ίδιο.

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/263.gif&w=600&h=915

τους σημαντικότερους θεσμούς της αθηναϊκής κοινωνίας.650 Στη «συλλογομανία» που ακολούθησε το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα651 οι διαλέξεις, τα αναγνώσματα, τα δημόσια ή εσπερινά μαθήματα αποτέλεσαν, μαζί με τις άλλες δραστηριότητες των πολιτιστικών συλλόγων (κυρίως την ίδρυση σχολείων και άλλων κοινωφελών ιδρυμάτων, την καθιέρωση διαγωνισμών, τη διοργάνωση κοσμικών εκδηλώσεων), κεντρική δραστηριότητα, η οποία αποσκοπούσε σε ένα κοινό ενηλίκων, με όχημα μια γλώσσα καταληπτή και θέματα κυρίως από την ελληνική λογοτεχνία και ιστορία.652 Οι δημόσιες αυτές εκδηλώσεις συχνά διαχωρίζονταν σε εκείνες στις οποίες απαιτούνταν η καταβολή κάποιου αντιτίμου για την είσοδο, ενώ άλλες προσφέρονταν δωρεάν, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός».

Η σχέση των συλλόγων με το Πανεπιστήμιο αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο της ιστορίας του ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος αλλά και των συγκεκριμένων συλλογικοτήτων, το οποίο δεν έχει ακόμη γραφεί. Είτε παραπληρωματική είτε ανταγωνιστική, η σχέση αυτή διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη φυσιογνωμία του ιδρύματος. Το 1879, στο πρώτο και μόνο συνέδριο των συλλόγων το Πανεπιστήμιο Αθηνών αποτελούσε τον πρώτο ιεραρχικά και λόγω παλαιότητας σύλλογο. Τριάντα πέντε περίπου χρόνια αργότερα, στην εορτή για τα σαράντα χρόνια της ΧΑΕ, ο πρύτανης Κωνσταντίνος Ζέγγελης σημείωνε : Κοιναί προσπάθειαι το συνδέουν, κοινός είνε ο μετ' αυτών αγών και κοινόν το γέρας. Η επιστημονική της Ελλάδος πρόοδος. [...] Τας Εταιρείας όθεν αυτάς δεν θεωρούμεν απλώς συμμάχους εν κοινώ αγώνι, αλλά τέκνα ιδία πνευματικής οικογενείας έξω του Πανεπιστημίου θεμελιώσαντα.653 Σύμφωνα με τον πρύτανη οι σύλλογοι αυτοί (ανάμεσά τους ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός», η Αρχαιολογική και η Ιατρική Εταιρεία) «αρδεύονταν» από το Πανεπιστήμιο, καθώς οι καθηγητές του ήταν πρόεδροι ή μέλη των διοικητικών συμβουλίων τους.

650. Βλ. Κωνσταντίνος Α. Βοβολίνης, Το χρονικόν του «Παρνασσού» (1865-1950), Αθήνα 1951.

651. Η βιβλιογραφία για τους συλλόγους είναι εξαιρετικά διευρυμένη, αν και συνήθως επικεντρώνεται σε συγκεκριμένους συλλόγους ή περιοχές, με ελάχιστες προσπάθειες κατανόησης του συνολικού φαινομένου. Από τις νεότερες προσεγγίσεις βλ. Λυδία Παπαδάκη, «Τοσούτοι οξύφωνοι αλέκτορες αναφωνούντες γρηγορείτε: οι ελληνικοί πολιτιστικοί σύλλογοι τον 19ο αιώνα», Τα Ιστορικά 14, 27 (Δεκέμβριος 1997), σ. 303-322.

652. Βλ. και το σχετικό κεφάλαιο για τις δημόσιες διαλέξεις στον κανονισμό του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου, Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος. Σύγγραμμα περιοδικόν, τ. 6 (1871-1872), σ. ζ'.

653. Πρυτανικοί λόγοι 1924-1925, σ. 26-27.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/264.gif&w=600&h=915

Πανεπιστημιακοί όπως ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο Δ. Βερναρδάκης, ο Σπ. Λάμπρος, ο Π. Καρολίδης, ο Γ. Κρέμος πρωτοστάτησαν στη δημιουργία συλλόγων και διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη στελέχωσή τους. Η πανεπιστημιακή τους ιδιότητα αποτελούσε σημαντική παράμετρο της αποδοχής τους από την κοινή γνώμη, αλλά και των ηγετικών ρόλων που καταλάμβαναν.

Στα προγράμματα των δημόσιων μαθημάτων ή διαλέξεων, όπως τουλάχιστον μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τα αντίστοιχα κείμενα που φιλοξενούν τα περιοδικά των δύο σημαντικότερων συλλόγων με δημόσια μαθήματα, του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός» και του ΕΦΣΚ, η ιστορία κατείχε σημαντική θέση.654 Η διδασκαλία της εντασσόταν σε μια ευρύτερη στοχοθεσία, η οποία αφορούσε τη γνώση του εθνικού παρελθόντος και την ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας των ακροατών. Η εθνική ιστορία, η διδασκαλία της γλώσσας, η ανάγνωση και ερμηνεία των έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας αποτελούσαν απαραίτητα συστατικά των προγραμμάτων των δημόσιων μαθημάτων ή διαλέξεων. Πέρα από την εθνική, δεν απουσίαζε και η γενική ιστορία: η σταχυολόγηση συμβάντων από την παγκόσμια ιστορία, οι βιογραφίες μεγάλων ανδρών όπως ο Αβραάμ Λίνκολν ή ο Ιούλιος Καίσαρ, οι ηθικοπλαστικές ιστορίες από την αρχαιότητα, τα ανέκδοτα και τα παράξενα από τη νεότερη ιστορία, οι ιστορίες άλλων κρατών έκαναν αισθητή την παρουσία τους, όπως άλλωστε και στην ύλη των οικογενειακών περιοδικών και στις σελίδες των εφημερίδων. Ο στόχος ήταν η ψυχαγωγία και κυρίως η μόρφωση, η συγκρότηση του πολίτη. Η ελληνική αρχαιότητα, η νεότερη ελληνική ιστορία, κυρίως εντός του ελληνικού βασιλείου, και ιδιαίτερα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία655 προσέφεραν μια σειρά από θέματα προς ανάπτυξη, ενώ ταυτόχρονα νοηματοδοτούσαν διαφορετικά τις σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας. Μέσα από μια ελληνοκεντρική οπτική εύλογα διαφοροποιούνταν, λόγου χάρη, η θέση και ο ρόλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα της ρωμαϊκής κυριαρχίας στον ελληνικό χώρο, ή η σχέση των Σταυροφόρων με το Βυζάντιο. Η

654. Τα προγράμματα αλλά και οι σύντομες συνήθως περιλήψεις των ανακοινώσεων στις αίθουσες των δύο συλλόγων φιλοξενήθηκαν στις σελίδες των ομώνυμων περιοδικών οργάνων τους.

655. Σημειώνω τις δύο διαλέξεις του Κ. Παπαρρηγόπουλου στο «Αθήναιον», οι οποίες δημοσιεύθηκαν την ίδια χρονιά που εκφωνήθηκαν: «Περί της Στάσεως της λεγομένης του Νίκα και περί του ναού της Αγίας Σοφίας», Πανδώρα 16, 382 (15 Φεβρουαρίου 1866), σ. 501-511, και «Περί των δύο πολιτικών ακολουθιών της Εκκλησίας ημών, ήτοι του Ακάθιστου Ύμνου και της Υψώσεως του Σταυρού», Πανδώρα 17, 403 (1η Ιανουαρίου 1867), σ. 457-467.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/265.gif&w=600&h=915

ιστορία αποτελούσε απαραίτητο στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, καθώς η εμφάνιση και η ενδυνάμωση ανταγωνιστικών ορθόδοξων εθνών στα Βαλκάνια διαμφισβητούσε το εθνικό υποκείμενο και οδηγούσε εντονότερα στην ανάγκη ενίσχυσης της εθνικής συνείδησης τόσο των κατοίκων του ελληνικού κράτους όσο και των υπόδουλων ορθοδόξων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σε αυτό το πλαίσιο η προβολή του Βυζαντίου και η ανάδειξή του ως προγονικής κληρονομιάς λειτούργησε ανταγωνιστικά προς τους υπόλοιπους βαλκανικούς εθνικισμούς.

Η θεματολογία των διαλέξεων συνδεόταν με τις εξελίξεις της εθνικής ιστοριογραφίας, απηχούσε τις μεταβολές και τον κυρίαρχο βηματισμό της. Οι διαλέξεις, σε συνδυασμό με τις εκδόσεις και τους διαγωνισμούς, αποτέλεσαν τα κατεξοχήν οχήματα μεταφοράς, ιδιαίτερα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, του σχήματος του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Παράλληλα η αναζήτηση τεκμηρίων τοπικής-εθνικής ιστορίας και η επεξεργασία τους αποτέλεσε αγαπημένη ενασχόληση των λογίων, οι οποίοι είτε μέσα από τη φοίτησή τους στο ελληνικό Πανεπιστήμιο (στην καλύτερη περίπτωση), είτε μέσω της θητείας τους στους συλλόγους μετατρέπονταν σταδιακά από ιστοριοδίφες σε ιστορικούς.656 Η ενασχόληση αυτή με την εθνική ιστορία ενισχύθηκε από την ελληνική κυβέρνηση και από τους συλλόγους, οι οποίοι ανέλαβαν πολυάριθμες και ευαίσθητες πρωτοβουλίες, σκοπεύοντας ιδιαίτερα στην ενίσχυση ή και κάποτε στη δημιουργία του εθνικού φρονήματος στους πληθυσμούς που ζούσαν εκτός του ελληνικού κράτους.657

Η διδασκαλία της εθνικής ιστορίας προϋπέθετε τον ενθουσιασμό, τη συναισθηματική εμπλοκή του ακροατή, την ταύτισή του με τους ήρωες, τα θετικά πρότυπα : Τις δεν ανετινάσσετο και ακουσίως από του βάθρου του, ότε η νεότης του Πανεπιστημίου ομού και του άστεως το γήρας συνήρχοντο επί το αυτό, όπως ακούσωσιν αυτού αφηγουμένου εν συγκινήσει τας νίκας του Βελισσαρίου και του

656. Βλ. τις παρατηρήσεις της Ιωάννας Πετροπούλου, «Ο εκδημοκρατισμός της γραφής»: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης (επιμ.), Δ' Διε

θνές Συνέδριο Ιστορίας..., ό.π., τ. 2, σ. 623-654.

657. Σημειώνω ιδιαίτερα τη σύσταση το 1899 του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων (ΣΩΒ). με σκοπό, όπως καταγράφεται στο καταστατικό του την ίδια χρονιά, τη διάδοση ωφέλιμων γνώσεων στον λαό, ιδιαίτερα με τη δημοσίευση μικρών βιβλίων, εύληπτων και ομοιόμορφων, που να φέρουν το όνομα και τη σφραγίδα του συλλόγου. Βλ. Ελένη Δ. Μπελιά, Ο Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων. Διαδρομή μιας εκατονταετίας 1899-1999, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1999, σ. 15. Αρκετά από αυτά τα βιβλία γράφτηκαν από πανεπιστημιακούς ιστορικούς, όπως ο Π. Καρολίδης και ο Γ. Σωτηριάδης.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/266.gif&w=600&h=915

Ηρακλείου, του Νικηφόρου Φωκά και του Βασιλείου, ότε οιονεί ανηρτημενοι από των χειλέων του αφηγήτορος πάντες παρίσταντο εις τας τελευταίας επώδυνους ημέρας της βασιλευούσης και εις τας υστάτας του εσχάτου βασιλέως στιγμάς ή ενόμιζον άλλοτε χαίροντες, ότι απηχεί εις τα ώτα των η βοή των μαχών και ο επινίκιος αλαλαγμός των ελευθερωτών της πατρίδος.658 Το προηγούμενο απόσπασμα από τον επικήδειο που εκφώνησε ο Σπ. Λάμπρος για τον Παπαρρηγόπουλο περιγράφει με τον πιο γλαφυρό τρόπο τα συναισθήματα των ακροατών του «Παρνασσού»: ενθουσιασμός ή κατανυκτική σιωπή, που την ακολουθούσε το ξέσπασμα των χειροκροτημάτων. Στερεότυπες αντιδράσεις, που συναντάμε σε πολλές από τις περιγραφές των διαλέξεων και των μαθημάτων και που υποδεικνύουν στην πραγματικότητα τον «ορθό» τρόπο ακρόασης της εθνικής ιστορίας. Σε αυτό που ήταν το «δράμα» της ιστορίας, στην τελετουργική διαδικασία όπως οριζόταν κάθε φορά από τους κανονισμούς και τα καταστατικά, σε μια διαδικασία άκρως ιεραρχημένη, το κοινό και ο ρήτορας αναλάμβαναν τους συγκεκριμένους ρόλους τους. Το κοινό αντιδρούσε, συμμετείχε, ερχόταν προετοιμασμένο για να μάθει την ιστορία των προγόνων του και μέσω αυτής της «συγγενικής» σχέσης να προσδιορίσει τον εαυτό του. Ο ρήτορας, ο δάσκαλος, οδηγούσε τους συμμετέχοντες σε αυτό το παρελθόν όχι πάντοτε με επιτυχία, άλλοτε λόγω έλλειψης ακροατηρίου και άλλοτε λόγω δικής του αδυναμίας. Από αυτή την εικόνα όμως έμειναν κυρίως τα κατάμεστα ακροατήρια και η συγκίνηση του κοινού, ενός εθνικού κοινού που η προσέγγισή του ήταν, θεωρητικά τουλάχιστον, πιο εύκολη, στο μέτρο που μια προφορική ανακοίνωση, ένα μάθημα, σε αντίθεση με ένα ακόμη και εκλαϊκευμένο κείμενο σε ένα περιοδικό, υπερέβαινε τον σκόπελο του αναλφαβητισμού.

Ο πολύ μεγάλος αριθμός των συλλόγων και οι διαφορετικές λειτουργίες που επιτέλεσαν εντός και εκτός της ελληνικής επικράτειας δυσκολεύουν την αποτίμηση αυτών των ακροατηρίων. Από τα στοιχεία που έχουμε για συλλόγους όπως ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός» ή ο ΕΦΣΚ, παρά τη σχετική ρητορεία δεν προκύπτει ότι τα μαθήματα αυτά ως αναγνώσματα, ως εσπερινά μαθήματα ή ως διαλέξεις μπόρεσαν να κινητοποιήσουν ευρύτερα σύνολα. Στην πραγματικότητα συνέρρεαν σε αυτά κυρίως εγγράμματοι αναγνώστες, μέλη της μεσαίας και ανώτερης τάξης, καθώς και φοιτητές ή μαθητές. Αναφέρομαι και πάλι στα μαθήματα και στις διαλέξεις, όχι στους εορτασμούς ή στις επετείους, τα οποία, λόγω του γεγονότος αυτού καθ' εαυτό, προσείλκυαν

658. Σπ. Λάμπρος, «Επικήδειος αποχαιρετισμός εις Κωνσταντίνον Παπαρρηγόπουλον», Λόγοι και Άρθρα..., ό.π., ο. 303-307.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/267.gif&w=600&h=915

κυαν ένα πολύ ευρύτερο ακροατήριο. Η δυναμική τους αποτυπώνεται και στις περιγραφές για τον εορτασμό των πενήντα χρόνων της Επανάστασης του 1821 με την ανέγερση των ανδριάντων του Ρήγα Φεραίου και του πατριάρχη Γρηγορίου Ε'.659

Εάν οι πρώτοι πολιτιστικοί σύλλογοι που δημιουργούνται ενδιαφέρονται για τη γενική παιδεία του πληθυσμού, σταδιακά, ιδιαίτερα κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, συγκροτούνται συσσωματώσεις με περισσότερο εξειδικευμένη στοχοθεσία και δράση αναφορικά με συγκεκριμένες πτυχές του δημόσιου βίου. Πρόκειται για εξέλιξη αναμενόμενη, στο μέτρο που διευρύνονταν τα ενδιαφέροντα, ενώ παράλληλα πλήθαιναν οι λόγιοι, οι επαγγελματίες, οι απόφοιτοι του Αθήνησι ή των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, οι οποίοι συμμετείχαν σε αυτούς τους συλλόγους μεταφέροντας εμπειρίες και επιδιώκοντας την πραγματοποίηση των σχεδίων τους ή απλώς την προβολή και τη δημοσιότητα. Σε αυτό το πλαίσιο το εθνικό παρελθόν, κυρίως η βυζαντινή και νεότερη περίοδος, αποτέλεσε ένα από τα προσφιλή αντικείμενα, με ορόσημο τη δημιουργία της IEEE το 1882.660

Το 1884 ο Φιλολογικός Σύλλογος «Παρνασσός», σε συνεργασία με την IEEE, διοργάνωσε για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα του ελληνικού βασιλείου έκθεση κειμηλίων του Αγώνα, επιδιώκοντας να προσελκύσει ένα ευρύτερο κοινό. Η Έκθεσις Μνημείων του Ιερού Αγώνος, όπως ονομάστηκε, άνοιξε τις πύλες της στο κοινό στις 25 Μαρτίου. Την ημέρα των εγκαινίων, με την παρουσία της βασιλικής οικογένειας, του πρωθυπουργού και πλήθους επισήμων, ο Κ. Παπαρρηγόπουλος προσφώνησε τον βασιλιά. Ο τελευταίος στην αντιφώνησή του στάθηκε ιδιαίτερα στο όφελος που θα αποκόμιζε η νέα γενιά από την επίσκεψη της έκθεσης.661 Η έκθεση διήρκεσε δεκατέσσερις ημέρες, κατά τις οποίες την επισκέφθηκαν είκοσι έξι χιλιάδες άνθρωποι.662 Η επιβολή εισιτηρίου προκάλεσε τις αντιδράσεις μερίδας της κοινής γνώμης, που θεώρησε άτοπο να καταβάλει κανείς αντίτιμο για να περιεργαστεί τα τεκμήρια της προγονικής κληρονομιάς. Τελικά η είσοδος ορίστηκε ελεύθερη για τους μαθητές, καθώς και για όσους την επισκέπτονταν σε συγκεκριμένες ημέρες και

659. Βλ. εδώ, σ. 134-136.

660. Βλ. εδώ, σ. 221.

661. Βλ. «Τα εγκαίνια της εκθέσεως», Εφημερίς, φ. 86 (26 Μαρτίου 1884), σ. 2-3.

662. Βλ. και Έκθεσις μνημείων τον Ιερόν Αγώνος, τη επιμελεία του Φιλολ. Συλλόγου «Παρνασσού» και της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος. Κατάλογος, Αθήνα 1884. Περιγραφή των εκθεμάτων στο Δελτίον της Εβδομάδος, φ. 4 (25 Μαρτίου 1884), σ. 1-3.

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/268.gif&w=600&h=915

ώρες. Από τις είκοσι έξι χιλιάδες οι δεκαεπτά δεν κατέβαλαν εισιτήριο. Επρόκειτο για επισκέπτες οι οποίοι ανήκαν ως επί το πλείστον στις «τάξεις του λαού», ανάμεσά τους και πολλές γυναίκες, καθώς και εργάτες που επωφελήθηκαν από τις αργίες του Πάσχα, ενώ αισθητή ήταν η παρουσία των μαθητών και των φοιτητών. Οι εφημερίδες εξέφρασαν την ικανοποίησή τους για το γεγονός ότι ο «απλός» κόσμος είχε αγκαλιάσει την έκθεση, η οποία είχε συγκινήσει τους παλαιότερους και είχε διδάξει τους νεότερους.663

Η οργάνωση της έκθεσης το 1884 αποτελούσε μια νέα διαδικασία προσέγγισης ενός ευρύτερου κοινού, με τις δικές της πειθαρχίες αλλά και τα δικά της αιτούμενα. Όπως επεσήμανε ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος ήταν επικεφαλής της επιτροπής που είχε αναλάβει την επιλογή των εκθεμάτων, τα περισσότερα από αυτά δεν έφεραν ιδιαίτερα επεξηγηματικά κείμενα καθώς επρόκειτο για οικεία, γνωστά αντικείμενα. Τώρα όμως, μέσα στις προθήκες, και με την επιλογή και την κατάταξή τους, τα αντικείμενα αυτά αποκτούσαν άλλο νόημα, συνέθεταν τη δική τους αφήγηση για την Επανάσταση του 1821 : μια αφήγηση εξόχως πειστικότερη και διδακτικότερη, όπως φάνηκε άλλωστε και με τη συμμετοχή του κόσμου, από τα δημόσια μαθήματα. Η επίσκεψη στην έκθεση αποκτούσε τα χαρακτηριστικά μιας κοινής λατρείας, όπου όλοι συμμετείχαν συγκροτώντας τον δικό τους κόσμο αληθείας μέσα από τη θέαση των αντικειμένων. Οι ιστορικοί αναλάμβαναν να συγκροτήσουν το πρόσφατο παρελθόν μνημειοποιώντας το, αποστερώντας το ουσιαστικά από τις εντάσεις και τις πολιτικές συνδηλώσεις.

Εάν ο 19ος αιώνας υπήρξε κατά τη διατύπωση του Κ. Θ. Δημαρά ένας αιώνας ιστορικής ανησυχίας, είναι σαφές ότι αυτή η ανησυχία διαχύθηκε με πολλαπλούς τρόπους προς διαφορετικούς αποδέκτες : εκδοτική κίνηση, δημιουργία συλλόγων, καθιέρωση τελετών και εορτών, διαλέξεις και δημόσια μαθήματα συντέλεσαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της εικόνας του παρελθόντος. Τη διάχυση και την πρόσληψη της ιστορικής γνώσης την καθόρισαν ποικίλες διαδικασίες, που επηρεάστηκαν σε σημαντικό βαθμό από τη σύνθεση και την ταυτότητα των εκάστοτε ακροατηρίων: Έλληνες ή ξένοι, αυτόχθονες ή ετερόχθονες, πλούσιοι ή φτωχοί, αστοί ή αγρότες. Η εθνικότητα, η καταγωγή , η οικονομική κατάσταση, ο τόπος κατοικίας αποτέλεσαν στοιχεία που κα-

663. Η Εφημερίς, η οποία υποδέχθηκε με ενθουσιασμό την έκθεση, δημοσίευσε υπό τον ενδεικτικό τίτλο «Δάφναι και Τρόπαια» αναλυτική περιγραφή της. Η σειρά των δημοσιευμάτων ξεκίνησε στις 27 Μαρτίου 1884 (φ. 88) και εξακολούθησε για τους επόμενους δύο μήνες σε δεκατρείς συνέχειες.

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/269.gif&w=600&h=915

καθόρισαν την ταυτότητα των αποδεκτών αλλά και του παραγόμενου προϊόντος. Οι μαρτυρίες της εποχής υποδεικνύουν ότι υπήρξε ένα κοινό που τροφοδοτούσε διαρκώς με την παρουσία του τη διεξαγωγή τελετών, διαλέξεων, δημόσιων μαθημάτων που αναφέρονταν στην εθνική ιστορία και είχαν στόχο να εμφυσήσουν τις εθνικές αξίες και ιδεώδη. Μπορούμε με σχετική βεβαιότητα, όπως προαναφέραμε, να θεωρήσουμε ότι το κοινό αυτό στην πλειονότητά του απαρτιζόταν από εγγράμματους κατοίκους της πρωτεύουσας και των μεγάλων αστικών κέντρων. Ωστόσο, δεν διαθέτουμε παρά ανεπαρκή στοιχεία για να προσεγγίσουμε τους τρόπους και τους χρόνους διάδοσης της εθνικής ιστορικής αφήγησης στους ευρύτερους αγροτικούς πληθυσμούς, καθώς και τις διαδικασίες πρόσληψής της από αυτά τα στρώματα, κατά τεκμήριο εκτός εγκυκλίου παιδείας και με πολύ λιγότερες προσβάσεις σε μηχανισμούς διάδοσης της εθνικής ιστορίας όπως αυτοί που αναφέρθηκαν παραπάνω για τον αστικό πληθυσμό.

Οι μηχανισμοί αυτοί διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του ιστοριογραφικού προϊόντος, το οποίο δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί απλώς ως ένα διανοητικό εξαγόμενο αλλά ως αποτέλεσμα των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε. Η διαπίστωση δεν περιορίζεται μόνο στην παραγωγή ενός σημαντικού αριθμού ιστορικών κειμένων με στόχο ακριβώς τη δημόσια ανακοίνωση, την εκφορά στις πανεπιστημιακές αίθουσες, στους συλλόγους ή και σε δημόσιες επετειακές συναθροίσεις, εκ των οποίων τα περισσότερα δημοσιεύθηκαν αυτοτελώς στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο ή ενσωματώθηκαν σε μεγαλύτερες συνθέσεις. Πρόκειται για κείμενα τα οποία διατηρώντας τον προφορικό χαρακτήρα τους μπόλιασαν συχνά την ιστοριογραφική παραγωγή με διδακτισμό, έντονες ρητορικές διατυπώσεις, συναισθηματισμό, και βέβαια με έναν ιστορικό λόγο που από τη φύση του πολλές φορές διέθετε ανεπαρκή τεκμηρίωση. Έναν λόγο στην πρόσληψη του οποίου βάραιναν καθοριστικά οι συνθήκες εκφοράς του, ιδιαίτερα στα καθ' ημάς, όταν ελάμβανε χώρα στην αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου: η αρχιτεκτονική της, η διαμόρφωση του βήματος του ομιλητή και των θέσεων των ακροατών, η ιεραρχημένη τοποθέτηση των τελευταίων με βάση το αξίωμά τους -προηγούνταν οι πολιτικοί ιθύνοντες και έπονταν οι υπόλοιποι- συνιστούσαν τμήματα της ευρύτερης τελετουργίας, δημιουργούσαν το κλίμα, το οποίο έπρεπε να σεβαστούν οι ομιλητές. Οι τελευταίοι, ο πρύτανης ή κάποιος καθηγητής, ήταν εκεί -στο πλαίσιο μιας τελετής που αποτελούσε συνήθως την κορύφωση του εορτασμού- για να αναφερθούν μέσω του πανηγυρικού τους λόγου σε κάποιο συμβάν, να το ερμηνεύσουν, να διδάξουν, να νουθετήσουν

Σελ. 269
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/270.gif&w=600&h=915

σουν ή και να καθοδηγήσουν την πολιτική και κοινωνική ηγεσία που είχε συγκεντρωθεί να τους παρακολουθήσει. Ο πανηγυρικός λόγος, ακόμη και όταν αναφερόταν στο παρελθόν όπως συνέβαινε συχνά, στην πραγματικότητα πήγαζε από το σήμερα και δημιουργούσε υποθήκες για το μέλλον : η αναζήτηση της ιστορικής ταυτότητας του έθνους, η ανάδειξη των παραδειγματικών στοιχείων, η υπενθύμιση των προαιώνιων εχθρών συνδέονταν άρρηκτα με τις προτροπές για τις μελλοντικές συμπεριφορές, τις απαιτούμενες πολιτικές επιλογές, τις στρατηγικές για την εκπλήρωση των εθνικών επιδιώξεων.664

Παραμένει προς διερεύνηση η μελέτη της σχέσης ρήτορα - ακροατών, αλλά και γενικότερα ιστοριογράφου - κοινού ως μια δυναμικής αμφίδρομης επικοινωνιακής σχέσης, η οποία καθόρισε σε μεγάλο βαθμό και το περιεχόμενο, τη στοχοθεσία και τη διατύπωση των κειμένων, τα οποία επεδίωκαν να ανταποκριθούν στον ορίζοντα των κοινών ελπίδων, να ανταποκριθούν στις προσδοκίες που είχε γεννήσει η εξαγγελία τους.665

664. Για τους συμβολισμούς του πανηγυρικού λόγου βλ. Γεώργιος Β. Λεονταρίτης, «Ο συμβολισμός του πανηγυρικού και ο ιστορικός λόγος», Μνήμων 14 (1992), σ. 189-194. Βλ. ακόμη για την ιστορική διαδρομή και τους συμβολισμούς του πανηγυρικού λόγου, με αφορμή τον εορτασμό της Επανάστασης του 1821, Χριστίνα Κουλούρη, Μύθοι και σύμβολα μιας εθνικής επετείου, Κομοτηνή, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, 1995.

665. Τις πρόσφατες δεκαετίες έχουν διευρυνθεί οι μελέτες για την επικοινωνιακή φύση του ιστοριογραφικού έργου, καθώς και τη σχέση αναγνώστη και παραγόμενου προϊόντος. Οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες έχουν επηρεαστεί κυρίως από τη θεωρία της λογοτεχνικής κριτικής, και ιδιαίτερα τη θεωρία της πρόσληψης. Βλ. Hans Robert Jauss, Η θεωρία της πρόσληψης. Τρία μελετήματα, μτφ.: Μίλτος Πεχλιβάνος, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1995.

Σελ. 270
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/271.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΟΙ ΑΓΩΝΙΕΣ ΤΩΝ ΕΠΙΓΟΝΩΝ: Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ - ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

(1910-1932)

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/272.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/273.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A'

ΔΙΕΥΡΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΤΟΠΙΟ (1910-1932): ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΝΕΑ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ

Δυο εκτεταμένες και πολλές μικρές νομοθετικές αλλαγές, σε συνδυασμό με κύματα εκκαθαρίσεων του διδακτικού προσωπικού, διαμόρφωσαν τη νέα εικόνα του Πανεπιστημίου Αθηνών την περίοδο αυτή. Αλλαγές και εκκαθαρίσεις πριν και κατά τον ταραγμένο ελληνικό Μεσοπόλεμο, σε μια εποχή μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων, όπου η ελληνική κοινωνία αναδιαμορφώθηκε, νέες δυνάμεις εμφανίστηκαν στο προσκήνιο, παλαιοί πρωταγωνιστές υποχώρησαν στα παρασκήνια. Στο νέο τοπίο τοποθετήθηκε εκ νέου το Πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και γενικότερα η τριτοβάθμια εκπαίδευση, η οποία γνώρισε την πιο σημαντική έως τότε επέκτασή της.

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου της Σμύρνης και η σύντομη ζωή του (19191920),666 η έναρξη της λειτουργίας του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης (1926), η αναβάθμιση του Πολυτεχνείου, η ίδρυση άλλων ανώτατων σχολών (Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή, ΑΣΟΕΕ, Πάντειος) περιόριζαν εύλογα τον χώρο τού έως τότε μοναδικού τριτοβάθμιου εκπαιδευτικού ιδρύματος και των λειτουργών του ,667 Παράλληλα μια σειρά από σημαίνουσες εξελίξεις μετέβαλαν τη φυσιογνωμία του.

Κατ' αρχήν συντελέστηκε μια συνολική αναμόρφωση του πανεπιστημιακού προγράμματος και της στοχοθεσίας του: η πανεπιστημιακή μόρφωση πέρα από τη γνωστική της διάσταση έπρεπε πλέον να υπηρετήσει την εξειδίκευση και, έστω και σε θεωρητικό επίπεδο, τις παραγωγικές διαδικασίες,

666. Β. Γ. Σολομωνίδης, «Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης: συμβολή στην ειρηνική συνύπαρξη», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 2, σ. 387-396.

667. Βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 159-257, και Νίκος Ε. Παπαδάκης, «Διευρύνοντας την σκέπη της σοφίας. Αναπτυξιακή προοπτική, κοινωνικο-οικονομικες μεταρρυθμίσεις και πανεπιστημιακή πολιτική στο Μεσοπόλεμο: Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ΑΣΚΤ, Ανώτατη Γεωπονική Σχολή, ΑΣΟΕΕ και Πάντειος», Πανεπιστήμιο 5 (2002), σ. 3-59.

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/274.gif&w=600&h=915

αποβλέποντας στην προετοιμασία ενημερωμένων και ειδικευμένων νέων επιστημόνων. Ακόμη, τέθηκε σε εφαρμογή το νέο κτιριολογικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, με στόχο την κάλυψη των διδακτικών αναγκών των φοιτητών και τη δημιουργία των ανάλογων υποδομών για εργαστηριακή και φροντιστηριακή διδασκαλία. Τέλος, η καθιέρωση των εισιτήριων εξετάσεων το 1926, με τη συγκεκριμενοποίηση του αριθμού των εισακτέων το 1930, συντέλεσαν καθοριστικά στη φυσιογνωμία του φοιτητικού πληθυσμού, ο οποίος, όπως και το διδακτικό προσωπικό, διευρύνθηκε σημαντικά. Οι πολλαπλές νομοθετικές παρεμβάσεις, εξαρτώμενες κατά κύριο λόγο από τις πολιτικές θέσεις και τις μικροπολιτικές επιδιώξεις των κυβερνώντων, κατέληξαν στην πολυνομία, στην αντιφατικότητα και σε αλληλοσυγκρουόμενα μέτρα και ρυθμίσεις, τα οποία τελικά δυσχέραιναν αντί να διευκολύνουν τη λειτουργία του Πανεπιστημίου ,668

Μια από τις πλέον σημαίνουσες εξελίξεις υπήρξε η δυναμική, πολύ περισσότερο πλέον οργανωμένη και «χρωματισμένη» πολιτικά παρουσία του φοιτητικού κινήματος. Το 1910 ιδρύθηκε η Φοιτητική Συντροφιά, το πρώτο φοιτητικό σωματείο με καταστατικό γραμμένο στη δημοτική γλώσσα, με σκοπό ανάμεσα σε άλλους τη χρήση και διάδοση της τελευταίας. Οι πρωτοποριακές ιδέες των μελών του, η συστράτευση στις γραμμές του ενός μικρού αριθμού φοιτητών που αργότερα επρόκειτο να κάνουν αισθητή την παρουσία τους στην πνευματική ζωή, η προβολή των θέσεών τους με την έκδοση εντύπων αλλά και τη διοργάνωση διαλέξεων και άλλων εκδηλώσεων οδήγησαν πολύ γρήγορα στην καθιέρωσή του.669 Την ίδια εποχή το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ιδιαίτερα η Φιλοσοφική, οργάνωνε την αντίδρασή του και εξέφραζε τους φόβους του για τις επερχόμενες μεταρρυθμίσεις. Με πρωτεργάτη και πάλι τον Γ. Μιστριώτη οργανώθηκε η Μεγάλη των Φοιτητών Επιτροπεία προς Έννομον Άμυναν της Εθνικής Γλώσσης, η οποία αγωνίστηκε και συγκρούστηκε για την καταπολέμηση της δημοτικής γλώσσας. Το 1911, με αφορμή το άρθρο για τη γλώσσα στο νέο Σύνταγμα, ο Μιστριώτης και οι οπαδοί του αναστάτωσαν το κέντρο της Αθήνας με συνεχείς διαδηλώσεις και συλλαλητήρια, με αποκορύφωμα

668. Για τις αλλαγές στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση την περίοδο αυτή βλ. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 160-178, 202-218.

669. Βλ. Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, «Η Φοιτητική Συντροφιά», Γλώσσα, εκπαίδευση και πολιτική, Αθήνα, Ολκός, 1999, σ. 99-111. Βλ. ακόμη Λιλή Κ. Αλιβιζάτου, «Φοιτητική Συντροφιά 1925-1926 (με βάση στοιχεία από το αρχείο του Γιώργου Θεοτοκά)», Σύγχρονα θέματα 15 (Σεπτέμβριος 1982), σ. 25-61.

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/275.gif&w=600&h=915

μα την ομιλία του καθηγητή τον Νοέμβριο στο Πανεπιστήμιο εναντίον της δημοτικής.670

Στον ευαίσθητο χώρο του Πανεπιστημίου, η ριζοσπαστικοποίηση του φοιτητικού κινήματος και ο κεντρικός ρόλος της αριστεράς, κυρίως κομμουνιστικής, στη συγκρότησή του, ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 και μετά, λειτούργησαν καταλυτικά στη δημόσια παρουσία του, αναδιαμορφώνοντας τελείως τους στόχους και τις πρακτικές του. Η δημοτική γλώσσα κυριάρχησε σταδιακά στα φοιτητικά ακροατήρια, διαμορφώνοντας μαζί με την αριστερή πολιτική τοποθέτηση ένα νέο είδος φοιτητή. Οι φοιτητικές συσσωματώσεις αυξήθηκαν αντανακλώντας σε μια περίοδο συνεχών μεταβολών τον πολιτικό χάρτη της χώρας. Οι διαμαρτυρίες των φοιτητών, με αποκορύφωμα τη μεγάλη φοιτητική απεργία του 1929-1930, οι συγκεντρώσεις, τα συλλαλητήρια, οι συγκρούσεις με τις αρχές ασφαλείας αποτελούσαν οικεία εικόνα της εποχής. Το προαύλιο αποτέλεσε περισσότερο από ποτέ εστία ζυμώσεων, στρατολογήσεων και συγκρούσεων, τον χώρο όπου διατυπώθηκε ένας λόγος παράλληλος και συχνότερα αντιθετικός με εκείνον που εκπορευόταν από τις πανεπιστημιακές αίθουσες, ιδιαίτερα στο μάθημα της ιστορίας.

Οι εξελίξεις αυτές συνέτειναν στην επαναδιαμόρφωση των προτεραιοτήτων των πρυτανικών αρχών, οι οποίες έθεσαν ως έναν από τους κυριότερους σκοπούς τους την καταπολέμηση του κομμουνισμού με θεωρητικές αναφορές και κατασταλτικές πρακτικές.671 Η σύνδεση της αριστερής ιδεολογίας με τον δημοτικισμό συνέδραμε ουσιαστικά στη διαμόρφωση του αντίπαλου δέους της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Η έννοια του αγαθού και χρηστού πολίτη, έννοια που συνδεόταν με τις απαρχές της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, υπέστη εύλογα όπως και ο θεσμός, στο πέρασμα των χρόνων και μετά από βαθιές τομές, μια σειρά από επανασημασιοδοτήσεις : Το Πανεπιστήμιον δεν είναι επαγγελματικόν σχολείον, αλλά της επιστήμης άμα και της αρετής φυτώριον, ως αναγνωρίζομεν πάντες [...]. Αλλά σήμερον είναι ανάγκη πολύ μεγαλειτερα προς τούτο να καταβληθή προσπάθεια. Το περιβάλλον εν ω ζώμεν από των χρόνων των τελευταίων πολέμων, δεν είναι πλέον το περιβάλλον της αρετής. Αδιαφορία προς τα γενναία και τα υψηλά, ηθική κατάπτωσις, φρονήματα αντεθνικά, σαπρά ιδανικά προβάλλονται πολλαχώς εις την νεολαίαν, όχι μόνον παρ' ημίν, αλλά και εν άλλαις χώραις. Και ταύτα, ενώ κατά τους χρόνους τους καθ' ημάς έχομεν οι πάντες ανάγκην περι-

670. Στρ. Μπουρνάζος, ό.π., σ. 266-277.

671. Βλ. ενδεικτικά Αντ. Φλούντζης, ό.π., και ΟΚΝΕ 1922-1943, Αθήνα 1974. Βλ. ακόμη Γ. Γιάνναρης, ό.π., σ. 327-451, και Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 245-262.

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/276.gif&w=600&h=915

περισυλλογής και παρασκευής χαρακτήρων, ανθρώπων, οίτινες και αυτοί θα ζώσι κατ' αρετήν και θα γίνωνται το φως των ανθρώπων και το άλας της κοινωνίας.672

Ο κανονισμός του 1911

Το κίνημα στο Γουδί το 1909 και οι ανακατατάξεις που προκάλεσε στον δημόσιο βίο δημιούργησαν τριγμούς και έφεραν νέες ισορροπίες. Σημαντικότερη θεσμική τροποποίηση αποτέλεσε η επικύρωση του νέου κανονισμού λειτουργίας του Πανεπιστημίου, μετά απύ ογδόντα τέσσερα χρόνια διατήρησης του προσωρινού, με τους νόμους ,ΓΩΚΓ' και ,ΓΩΓΕ' (Ιούλιος 1911) της κυβέρνησης Ελευθερίου Βενιζέλου.673 Είχε προηγηθεί το 1910 η μεγαλύτερη στην έως τότε ιστορία του Αθήνησι «εκκαθάριση» του διδακτικού προσωπικού, με τον νόμο ,ΓΨΛΑ' από τη μεταβατική κυβέρνηση Στεφάνου Δραγούμη. Απολύθηκαν δεκαεπτά καθηγητές, ανάμεσά τους και ο Δ. Πατσόπουλος, ο οποίος δεν επέστρεψε ποτέ στη Φιλοσοφική -παρά τις επαναπροσλήψεις μεγάλου αριθμού από τους απολυθέντες- καθώς συνταξιοδοτήθηκε.

Ο νέος κανονισμός οδήγησε κατ' αρχήν στη διχοτόμηση του Πανεπιστημίου -ώστε να εκπληρωθούν τύποις οι όροι του κληροδοτήματος Ιωάννη Δόμπολησε Εθνικό και Καποδιστριακό, με κοινή όμως Σύγκλητο και πρύτανη. Το Εθνικό περιελάμβανε την Ιατρική και τη Φυσικομαθηματική, ενώ το Καποδιστριακό τη Θεολογική, τη Νομική και τη Φιλοσοφική Σχολή. Ο νομοθέτης εισήγαγε μια σειρά από καινοτομίες που ενίσχυαν την αυτονομία του Πανεπιστημίου έναντι της κυβερνητικής εξουσίας. Με τον ίδιο κανονισμό ορίστηκε και η διεξαγωγή τμηματικών προφορικών εξετάσεων δύο φορές τον χρόνο, ενώ θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά η διάκριση μεταξύ πτυχίου και διδακτορικού διπλώματος.674

Η μεταρρύθμιση του 1911 στάθηκε δειλή αναφορικά με την ιστορία. Επικυρώνοντας το δικαίωμα της εκτελεστικής εξουσίας στη θέσπιση των εδρών διατήρησε στην πραγματικότητα τις τρεις προϋπάρχουσες έδρες : δύο τακτικές Γενικής ιστορίας και μια έδρα Ιστορίας του ελληνικού έθνους. Θεσπίστηκε για πρώτη φορά έδρα που αφορούσε το Βυζάντιο, η έδρα της Βυζαντινής τέχνης και αρχαιολογίας, την οποία κατέλαβε την επόμενη χρονιά ο Αδαμάντιος Αδαμαντίου. Λίγους μήνες αργότερα, όταν ανακοινώθηκαν και οι έκτακτες έδρες,

672. Πρυτανικοί λόγοι 1929-1930, σ. 17.

673. Πρυτανεία Ιωάννου Ε. Μεσολωρά..., ό.π. Βλ. επίσης Άννη Βρυχέα, Κώστας Γαβρόγλου, Απόπειρες μεταρρύθμισης της Ανώτατης Εκπαίδευσης 1911-1981, Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα Θέματα, 1982, σ. 20-27.

674. Κ. Παπαπάνου, ό.π., σ. 170-172.

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/277.gif&w=600&h=915

θεσπίστηκε ακόμη μία έκτακτη έδρα Ιστορικής γεωγραφίας, η οποία δεν επανδρώθηκε ποτέ, καθώς και μια έκτακτη επικουρική έδρα Ιστορίας.

Εκτός από τη διατήρηση των τριών εδρών, η μεταρρύθμιση του 1911 προέβλεπε ένα γενναίο άνοιγμα σε μια σειρά από νέους γνωστικούς κλάδους, απόρροια κατά μείζονα λόγο της διεύρυνσης του Πανεπιστημίου αλλά και της εξέλιξης των θεωρητικών κυρίως επιστημών στον χώρο της Δυτικής Ευρώπης με την επίδραση του θετικισμού. Οι κλάδοι αυτοί στην πανεπιστημιακή ιεραρχία οριοθετήθηκαν κατά κύριο λόγο στον χώρο των έκτακτων εδρών, στο πλαίσιο ακριβώς και του χαρακτηρισμού τους ως βοηθητικών επιστημών. Η ιστορική γεωγραφία, η παπυρολογία, η νομισματική, η σφραγιδογλυφία τέθηκαν σε δεύτερη μοίρα συγκριτικά με τους κύριους γνωστικούς κλάδους, ενώ οι περισσότερες έδρες από αυτές παρέμειναν κενές και καταργήθηκαν.

Το 1912 το υπουργείο Παιδείας συγκρότησε επιτροπή για τον διορισμό καθηγητή στην κενή έδρα του Δ. Πατσόπουλου, η οποία επέλεξε τον Γεώργιο Σωτηριάδη. Η επόμενη έδρα που επρόκειτο να πληρωθεί ήταν η έκτακτη επικουρική έδρα της Ιστορίας. Το 1915 η θέση προκηρύχθηκε και υποψηφιότητα έθεσαν ο Παντελής Κοντογιάννης675 και ο Ιάκωβος Χ. Δραγάτσης676. Στην εισήγησή του ο Σπ. Λάμπρος ως αρμόδιος καθηγητής καυτηρίασε τη στάση του I. Δραγάτση, ο οποίος δεν είχε καταθέσει συγγράμματα -καθώς ο υποψήφιος υποστήριζε ότι η νομοθεσία δεν το επέβαλλε-, ενώ η προτίμησή του προς τον Κοντογιάννη αιτιολογήθηκε με εκτεταμένη αναφορά στο συγγραφικό του έργο. Η Σχολή εξέλεξε με δώδεκα ψήφους υπέρ και μία λευκή τον Π. Κοντογιάννη ·677 Η εκλογή δεν ίσχυσε, όπως και των υπόλοιπων καθηγητών σε έκτακτες θέσεις.

675. Ο Π. Κοντογιάννης γεννήθηκε στη Χίο, σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Δίδαξε πολλά χρόνια ως καθηγητής σε γυμνάσια. Εξελέγη το 1926 καθηγητής στην έδρα Ιστορίας της τουρκοκρατουμένης και νεωτέρας Ελλάδος του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Η καθηγεσία του ήταν πολύ σύντομη, καθώς δύο χρόνια αργότερα, και κατά τη διάρκεια της πρυτανικής του θητείας, πέθανε. Βλ. Μ. Λάσκαρις, «Παντελής Μ. Κοντογιάννης», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 1 (1927), σ. 226-237, όπου και εργογραφία.

676. Ο I. Δραγάτσης ήταν απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών. Εργάστηκε στη μέση εκπαίδευση και ίδρυσε ιδιωτικό σχολείο. Πραγματοποίησε εκτεταμένες αρχαιολογικές ανασκαφές στον Πειραιά. Το έργο του ήταν αρχαιολογικού και παιδαγωγικού περιεχομένου, ενώ τα ιστορικά του έργα αφορούσαν κυρίως την αρχαιότητα. Βλ. Ιάκ. Χ. Δραγάτσης Η ζωή μου (1853-1933), Αθήνα χ.χ., Όσα έγραφα: Εξηκονταετηρίς εργασίας 1872-1932, Αθήνα 1932.

677. ΠΣΦΣ, συνεδρίαση 25ης Μαΐου 1915.

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/278.gif&w=600&h=915

Τον Δεκέμβριο του 1916 επανήλθε στη Σχολή το ζήτημα της εκλογής έκτακτου καθηγητή στην Ιστορία. Υποψήφιοι ήταν πάλι ο Π. Κοντογιάννης και ο Κωνσταντίνος Ράδος. Στη συνεδρίαση της 9ης Ιανουαρίου 1917 ο κοσμήτορας της Σχολής Σίμος Μενάρδος ανακοίνωσε την απόσυρση της υποψηφιότητας Κοντογιάννη, ενώ ζήτησε από τη Σχολή την τήρηση των διαδικασιών για την εκλογή έκτακτου καθηγητή. Σύμφωνα με αυτές, η Σχολή επέλεξε τριάντα θέματα, από τα οποία θα κληρωνόταν ένα, το οποίο θα ανέπτυσσε ο υποψήφιος. Επιλέχθηκαν επίσης δύο μελέτες του Ράδου,678 τις οποίες θα ελάμβαναν οι καθηγητές υπόψη για την κρίση του υποψηφίου. Την επόμενη ημέρα ο Ράδος ανέπτυξε επί τρία τέταρτα της ώρας ενώπιον της Σχολής το θέμα «Κατάστασις της παποσύνης υπό Λέοντος του Μεγάλου μέχρι Γρηγορίου Ζ'». Παρ' όλο που η ανάπτυξη του θέματος κρίθηκε ανεπαρκέστατη από όλους τους διδάσκοντες, τελικά η πλειοψηφία, θεωρώντας πολύ πιο σημαντική τη συγγραφική του δράση από την προφορική δοκιμασία, αποφάσισε την εκλογή του. Ο Ράδος δίδαξε ελληνική κυρίως ιστορία έως το 1924.

Τον Ιανουάριο του 1918 εξελέγη στην κενή έδρα του Σπ. Λάμπρου ο Σωκράτης Κουγέας. Στο κλίμα των πολιτικών εκκαθαρίσεων, στις 24 Ιανουαρίου 1918 με νόμο του υπουργείου Παιδείας απολύθηκαν, χωρίς δικαίωμα μελλοντικού αναδιορισμού, δεκαέξι καθηγητές του Πανεπιστημίου, ανάμεσά τους και ο Π. Καρολίδης, ο οποίος είχε επιστρέψει στη Σχολή το χειμερινό εξάμηνο 1915-1916.679

Μετά τις εκλογές της 14ης Νοεμβρίου 1920 και τη νίκη της φιλοβασιλικής παράταξης, το πορτρέτο του Σπ. Λάμπρου βρήκε τη θέση του ανάμεσα στους πίνακες των άλλων καθηγητών.680 Μέσα στο φορτισμένο κλίμα των πρώτων ημερών της κυβέρνησης Δημητρίου Ράλλη και την ήττα του κόμματος των Φιλελευθέρων, η απόλυση του Καρολίδη ακυρώθηκε, ενώ στην ίδια συνεδρίαση της Συγκλήτου (12 Δεκεμβρίου 1920) όπου χαιρετίστηκε η επιστροφή του ανακοινώθηκε η απόλυση του Σ. Κουγέα, όπως και όλων όσοι είχαν διοριστεί μετά το 1917.681

678. Βλ. Les guerres médiques. La bataille de Salamis, Παρίσι 1915, καθώς και «Έγγραφα και επιστολαί Γεωργίου Κ. Βοϊνέσκου, υπασπιστού του κατά την Ανατολικήν Ελλάδαν στρατάρχου Δ. Υψηλάντου», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας 7 (1916), σ. 243-426.

679. Πρ. Παπαστράτης, ό.π., σ. 152-154.

680. Στο ίδιο, α. 162.

681. Στο ίδιο, σ. 163.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/279.gif&w=600&h=915

Η μεταρρύθμιση του 1922

Η κυβέρνηση του Δημητρίου Γούναρη προετοίμασε τον νέο οργανισμό του Πανεπιστημίου, ο οποίος τελικά, με υπουργό Παιδείας τον πρύτανη, καθηγητή της Νομικής Κωνσταντίνο Μαυρογένη, ψηφίστηκε τον Αύγουστο του 1922, την ώρα που βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη η εκστρατεία στη Μικρά Ασία. Με τον νόμο αυτό το καθηγητικό σώμα διασφάλιζε -σε μια στιγμή αδυναμίας της εκτελεστικής εξουσίας, αδιαφορίας της κοινής γνώμης και παρουσίας στο πηδάλιο του υπουργείου Παιδείας ενός εξέχοντος πανεπιστημιακού- μια σειρά από μέτρα τα οποία στο πνεύμα της μεταρρύθμισης του 1911 διεύρυναν την αυτονομία του ιδρύματος και ενίσχυαν τη θέση των τακτικών καθηγητών εντός του.682 Στον νέο οργανισμό (ν. 2905/1922) οι σχολές ενώθηκαν και πάλι τυπικά σε ένα ίδρυμα, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο.683 Όπως και στον κανονισμό του 1911 ορίστηκε ο αριθμός των εδρών, ενώ το περιεχόμενο τους έμελλε να οριστεί με βασιλικό διάταγμα.684

Η κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας είχε συνέπειες και στο εσωτερικό του Πανεπιστημίου. Η εγκαθίδρυση της Επαναστατικής Επιτροπής με αρχηγό τον Στυλιανό Γονατά οδήγησε στην επιστροφή των απολυθέντων πριν από το 1920, άρα και του Σ. Κουγέα. Ανάμεσα στους καθηγητές που απομακρύνθηκαν τώρα ήταν και ο Αδ. Αδαμαντίου, ο οποίος όμως επέστρεψε τον Δεκέμβριο του 1925, μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Θεόδωρο Πάγκαλο τον Ιούνιο του ίδιου έτους.685 Την ίδια χρονιά εξελέγη στην κενή έδρα του Γ. Σωτηριάδη ο Μιχαήλ Βολονάκης, ενώ είχε προηγηθεί το 1924 ο Κωνσταντίνος Άμαντος στη νεοσύστατη έδρα της Βυζαντινής ιστορίας.

Το 1930 ο Νικόλαος Βλάχος686 αναγορεύθηκε υφηγητής των Μέσων και νεωτέρων χρόνων στη Φιλοσοφική. Η διδασκαλία του, η οποία εκδιπλώθηκε τα επόμενα χρόνια ως τη δεκαετία του 1950, βρίσκεται εκτός των χρονικών ορίων της παρούσας εργασίας.

682. Ά. Βρυχέα, Κ. Γαβρόγλου, ό.π., σ. 27-28.

683. «Περί Οργανισμού...», ό.π., σ. 609.

684. Στο ίδιο, σ. 614.

685. Πρ. Παπαστράτης, ό.π., σ. 179-183.

686. Για τον Ν. Βλάχο βλ. Ελευθέριος Γ. Πρεβελάκης, «Νικόλαος Βλάχος», Δελτίον Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος 11 (1956), σ. 293-295, Χρύσανθος Χρήστου, «Νικόλαος Βλάχος (Μια φυσιογνωμία της σύγχρονης ιστοριογραφίας)», Καθημερινή (4 Φεβρουαρίου 1956), και Διονύσιος Ζακυθηνός «Νικόλαος Β. Βλάχος», Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Σπουδών 5 (1965-66), σ. 736- 744, όπου και «Αναγραφή των κυριωτέρων δημοσιευμάτων του καθηγητού Νικολάου Βλάχου. Καταρτισθείσα υπό των Φοιτητών του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Τμήματος».

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/280.gif&w=600&h=915

Το 1932 ο νέος οργανικός νόμος του Πανεπιστημίου (ν. 5343 της 23ης Μαρτίου 1932) προέβλεπε, για πρώτη φορά στην ιστορία του θεσμού, τη διάκριση της Φιλοσοφικής Σχολής σε τρία τμήματα, τα οποία θα απένεμαν και τα αντίστοιχα πτυχία: Αρχαιολογικό, Ιστορικό, Φιλολογικό. Η Σχολή αποδέχθηκε τελικά τον νόμο, διεκδίκησε όμως και πέτυχε τη διαίρεσή της σε δύο τμήματα: Φιλολογικό και Ιστορικό-Αρχαιολογικό.

Οι νέες έδρες

Στη συνεδρίαση της 18ης Απριλίου 1932 συζητήθηκαν τα γνωστικά αντικείμενα των δεκαοκτώ εδρών της Φιλοσοφικής Σχολής. Σύμφωνα με τον νέο νόμο, η Σχολή έπρεπε εντός δύο μηνών να αποφασίσει και να προτείνει στο υπουργείο Παιδείας, το οποίο και θα αποφάσιζε τελικά, το περιεχόμενο τους. Ήδη δύο μήνες πριν, στη συνεδρίαση της 15ης Φεβρουαρίου, είχε αποφασιστεί η κατάργηση της κενής έδρας της Ιστορίας του ελληνικού έθνους. Η Σχολή πρότεινε στο υπουργείο τις εξής έδρες για τις παρακάτω περιόδους : Αρχαία ιστορία (Ιστορία των αρχαίων λαών της Ανατολής, Αρχαία ελληνική ιστορία, Ρωμαϊκή ιστορία), Βυζαντινή ιστορία (Πολιτική ιστορία από του Μ. Κωνσταντίνου μέχρι της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Τούρκων [1453] σε συσχετισμό με την ιστορίαν των πολιτισμών του αυτού χρόνου) και Ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων (Ιστορία των μέσων και νεωτέρων χρόνων εξαιρουμένης ιδία της ιστορίας του ελληνισμού από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, ως και της των θεσμών της νεωτέρας ελληνικής πολιτείας). Οι βοηθητικές επιστήμες περιορίστηκαν στο επίπεδο των έκτακτων αυτοτελών εδρών. Σύμφωνα λοιπόν με τον σχεδιασμό της Σχολής καθορίστηκαν οι ακόλουθες έδρες: έδρα της Παπυρολογίας και της Παλαιογραφίας, έδρα της Νομισματολογίας, Πετρολογίας και Σφραγιδογλυφίας, έδρα της Ιστορικής γεωγραφίας, έδρα της Προϊστορικής αρχαιολογίας και Συγκριτικής εθνολογίας. Έκτακτες έδρες προορίζονταν ακόμη για τα γνωστικά αντικείμενα της λαογραφίας, της μεσαιωνικής και νεότερης τέχνης, της ιστορίας και αρχαιολογίας των αρχαίων ανατολικών εθνών.687 Με τα σχετικά διατάγματα επικυρώθηκαν όλες οι προτάσεις της Σχολής.688

Η μεταρρύθμιση του 1911 άνοιγε μια περίοδο -τουλάχιστον ως το 1932-

687. ΠΣΦΣ, συνεδρίαση 16ης Μαΐου 1932.

688. Βλ. τα σχετικά διατάγματα: Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Επετηρίς του πανεπιστημιακού έτους 1933-1934, Αθήνα 1933, σ. 80-81.

Σελ. 280
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 261
    

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η'

    Η ΔΙΑΧΥΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΑΙΘΟΥΣΕΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΛΛΟΓΟΥΣ

    Οι μεταβολές στη φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου Αθηνών ενέτειναν ένα ζήτημα που ήδη είχε διαφανεί από τις αρχές της λειτουργίας του: εκείνο της υποδοχής των γνωστικών αντικειμένων, και στο προκείμενο της ιστορίας, από ένα πλατύτερο κοινό.644 Εάν τα ακροατήρια των αιθουσών περιορίζονταν στους φυσικούς αποδέκτες τους, παρέμενε έντονο το πρόβλημα της διάχυσης της ιστορίας, ιδιαίτερα της εθνικής, σε ένα κοινό που δεν ήταν σε θέση πλέον να ενταχθεί στον εκπαιδευτικό μηχανισμό, σε συνδυασμό και με έναν αριθμό λογίων που επιζητούσαν την ευρύτερη προβολή και επαφή τους με αυτό και την οικονομική ενίσχυσή τους. Το έδαφος ήταν πρόσφορο, καθώς διαφαινόταν όλο και πιο έντονο το ενδιαφέρον για την εθνική ιστορία, τόσο λόγω των πολιτικών συμβάντων όπως ο Κριμαϊκός Πόλεμος, καθώς και των σχέσεων με τους άλλους βαλκανικούς λαούς, στοιχεία τα οποία αποτυπώθηκαν και στη σύγχρονη ιστοριογραφική παραγωγή. Όπως σημείωνε ο Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλος στην αγγελία του στην Πανδώρα για τη διεξαγωγή των έξι δημόσιων μαθημάτων επισημαίνοντας ιδιαίτερα τον επιστημονικό χαρακτήρα της ιστορίας : Η διάδοσις της επιστήμης εις τους πολλούς δεν επιτυγχάνεται τόσον διά της υψηλής πανεπιστημιακής διδασκαλίας, όσον διά παραδόσεών τινων αφελεστέρων, και εις πάντας κατά το μάλλον και ήττον προσιτών. Μάλιστα δε αναγκαίαι είναι τοιαύται, ούτως ειπείν δημώδεις, παραδόσεις της εθνικής ιστορίας, ήτις ενισχύει την προς την πατρίδα αγάπην, διδάσκει τα αληθή αυτής συμφέροντα και εν γενεί συντελεί, ως ουδέν άλλο, εις την μόρφωσιν καλών και αγαθών πολιτών.645

    Από τις πληροφορίες που διαθέτουμε δεν γνωρίζουμε εάν τα μαθήματα του καθηγητή πραγματοποιήθηκαν. Η αγγελία όμως ήταν ενδεικτική της πρόθεσής του, σε συνάρτηση με το οικονομικό όφελος, να συνδιαλεχθεί με ένα ευρύτερο κοινό, το οποίο ενδιαφερόταν για την εθνική ιστορία. Το 1865 ο Πα-

    644. Βλ. Β. Καραμανωλάκης, «Η Ιστορία και το κοινό...», ό.π., σ. 215-233.

    645. Βλ. «Διδασκαλία της ιστορίας», ό.π., σ. 536.