Συγγραφέας:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Τίτλος:Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:42
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:551
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Αθηνών
 
Χρονική κάλυψη:1837-1932
 
Περίληψη:Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας αυτής είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν, με άλλα λόγια θέμα του βιβλίου είναι η συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή, λόγω της σημαίνουσας θέσης του ιδρύματος, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.93 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 369-388 από: 554
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/369.gif&w=600&h=915

Η ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ (1837-1932)

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

Από το 1837 έως το 1932 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών δίδαξαν ιστορία δεκαπέντε καθηγητές και τρεις υφηγητές: οι Γ. Κρέμος, Δ. Καλοποθάκης και Ν. Βλάχος. Καθηγητικές έδρες Ιστορίας κατέλαβαν (με σειρά διορισμού) οι Κ. Δ. Σχινάς, Έντ. Μάσσον, Θ. Μανούσης, Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλος, Δ. Βερναρδάκης (διορίστηκε δύο φορές), Γρ. Παππαδόπουλος (διορίστηκε, αλλά δεν δίδαξε), Σ. Τσιβανόπουλος, Δ. Πατσόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης, Γ. Σωτηριάδης, Κ. Ράδος, Σ. Κουγέας, Κ. Άμαντος, Μ. Βολονάκης. Από αυτούς οι οκτώ πρώτοι είχαν διοριστεί από το υπουργείο Παιδείας σύμφωνα με τη σχετική ρήτρα του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας. Ο Δ. Πατσόπουλος είχε διοριστεί για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (1881),για να απολυθεί και να επανέλθει το 1886 στη Σχολή με την ψήφο των συναδέλφων του. Οι υπόλοιποι είχαν εκλεγεί, με εξαίρεση τον Π. Καρολίδη και τον Γ. Σωτηριάδη, οι οποίοι είχαν διοριστεί.

Το τέλος της πανεπιστημιακής θητείας των περισσοτέρων επήλθε κυρίως λόγω συνταξιοδότησης ή θανάτου. Εξαιρούνται οι Μάσσον, Παππαδόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, οι οποίοι απολύθηκαν, και οι Βερναρδάκης και Τσιβανόπουλος, οι οποίοι παραιτήθηκαν. Ούτε η θητεία των υπολοίπων ήταν απρόσκοπτη. Οι Θ. Μανούσης, Π. Καρολίδης, Σ. Κουγέας απολύθηκαν και επαναπροσλήφθηκαν. Από τους τρεις υφηγητές, οι δύο δίδαξαν για σχετικά μικρό χρονικό διάστημα σε μια εποχή κρίσης του θεσμού και αποσύρθηκαν οικειοθελώς, ο Κρέμος αφού δοκίμασε ανεπιτυχώς να εκλεγεί καθηγητής, ενώ ο Καλοποθάκης επιχείρησε την επάνοδο του ως υφηγητής, συνάντησε όμως την άρνηση της Σχολής.

Εκτός από τους Κρέμο και Καλοποθάκη, οι οποίοι παρέμειναν υφηγητές στη διάρκεια της πανεπιστημιακής τους θητείας, στην ίδια βαθμίδα είχαν διδάξει οι Έντ. Μάσσον (σε διαφορετικό γνωστικό αντικείμενο), Σ. Τσιβανόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης και Ν. Βλάχος. Ο Μανούσης και ο Σχι-

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/370.gif&w=600&h=915

Σχινάς εύλογα δεν δίδαξαν ως υφηγητές καθώς ήταν μέλη της πρώτης γενιάς διδασκόντων, απαραίτητων για την έναρξη της λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Επρόκειτο άλλωστε για προσωπικότητες με ιδιαίτερα υψηλό κόρος, όπως αποτυπώθηκε στην εκλογή τους ως πρυτάνεων. Στην περίπτωση του Πατσόπουλου και του Παπαρρηγόπουλου οφείλει κανείς να συνεκτιμήσει και τις επιτακτικές λειτουργικές ανάγκες της Σχολής την εποχή διορισμού τους, καθώς και την πολιτική εύνοια που ενδεχομένως απολάμβαναν.

Το σύνολο των καθηγητών που δίδαξαν, με την εξαίρεση του Κ. Ράδου, κατέλαβαν έως και τη βαθμίδα του τακτικού καθηγητή, είχαν δηλαδή αμειβόμενη σχέση εργασίας με το Πανεπιστήμιο, η οποία προϋπέθετε την πλήρη απασχόλησή τους. Στο καθεστώς του επιτίμιου καθηγητή υπηρέτησε για μικρό χρονικό διάστημα ο Σχινάς, καθώς και ο Θ. Μανούσης ως καθηγητής Πολιτειογραφίας. Ο Ράδος δίδαξε στη βαθμίδα του έκτακτου καθηγητή σύμφωνα με τις ρυθμίσεις της μεταρρύθμισης του 1911 για μία επταετία.

Από όσους δίδαξαν ιστορία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών (δεν συμπεριλαμβάνω τον Γρ. Παππαδόπουλο), υφηγητές και καθηγητές, μόνο ο Κ. Παπαρρηγόπουλος δεν διέθετε κάποιον ακαδημαϊκό τίτλο, ούτε είχε παρακολουθήσει πανεπιστημιακά μαθήματα. Οι υπόλοιποι καθηγητές, με εξαίρεση τον Μ. Βολονάκη ο οποίος σπούδασε μόνο στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών όπου και αναγορεύθηκε σε διδάκτορα, πραγματοποίησαν ένα μέρος των σπουδών τους στο εξωτερικό. Από τους καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας, έντεκα (Βερναρδάκης, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, Κρέμος, Καρολίδης, Σωτηριάδης, Κουγέας, Άμαντος, Βολονάκης, Βλάχος) ήταν απόφοιτοι ή είχαν σπουδάσει στη Φιλοσοφική και ένας στη Νομική Σχολή Αθηνών (Ράδος). Τέσσερις είχαν πραγματοποιήσει τις βασικές σπουδές τους στο εξωτερικό: εύλογα η πρώτη γενιά των διδασκόντων (Σχινάς, Μανούσης, Μάσσον), καθώς και ο Καλοποθάκης.

Η πλειονότητα των διδασκόντων Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών είχε πραγματοποιήσει μεταπτυχιακές σπουδές σε πανεπιστήμια της Γερμανίας874 (Σχινάς, Μανούσης, Βερναρδάκης, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, Κρέμος, Καρολίδης, Καλοποθάκης, Σωτηριάδης, Κουγέας, Άμαντος, Βολονάκης, Βλάχος) και σε πολύ μικρότερη αναλογία σε πανεπιστήμια της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ιταλίας και της Ελβετίας. Σημειώνω εξαρχής ότι η χρήση του

874. Η σημαντική επικράτηση των γερμανικών σπουδών αποτελεί κοινό τόπο της ελληνικής πανεπιστημιακής κοινότητας, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 150-151.

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/371.gif&w=600&h=915

όρου σπουδές δεν αναφέρεται, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, στη λογική ενός οργανωμένου προγράμματος, όσο στην επιλεκτική παρακολούθηση μαθημάτων, συχνά σε διαφορετικά πανεπιστήμια και χώρες.

Στον κατάλογο των διδασκόντων περιλαμβάνονται καθηγητές που άσκησαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής ιστοριογραφίας (Παπαρρηγόπουλος, Λάμπρος, Καρολίδης, Άμαντος, και σε μικρότερο βαθμό οι Κουγέας, Βλάχος, Κρέμος και Ράδος). Πρόκειται για πρόσωπα με πολυσχιδή δραστηριότητα, αιχμή της οποίας στον πανεπιστημιακό χώρο υπήρξε η ιστορία (Σχινάς, Μανούσης, Βερναρδάκης και Σωτηριάδης), αλλά και για πρόσωπα με ήσσον επιστημονικό έργο (Μάσσον, Τσιβανόπουλος, Πατσόπουλος, Βολονάκης, Καλοποθάκης). Εάν προσθέσει κανείς και τον Παππαδόπουλο μπορεί να υποστηρίξει βάσιμα ότι το καθηγητικό δυναμικό των εδρών Ιστορίας υπήρξε σημαντικό.

Οι καθηγητές του Πανεπιστημίου ενεπλάκησαν στην πολιτική και κοινωνική ζωή καταλαμβάνοντας υψηλά αξιώματα. Στην περίπτωση της ιστορίας σημειώνω: ένας πρωθυπουργός (Λάμπρος), δύο βουλευτές (Καρολίδης και Τσιβανόπουλος), ένας πρώην υπουργός, βουλευτής του Πανεπιστημίου και πρεσβευτής (Σχινάς), ένας γενικός γραμματέας υπουργείου (Μ. Βολονάκης), δύο εκδότες εφημερίδων (Παπαρρηγόπουλος και Καλοποθάκης). Οι περισσότεροι από αυτούς ανέλαβαν κυβερνητικές αποστολές για εθνικά θέματα. Αρκετοί πρωτοστάτησαν στη δημιουργία συλλόγων, εταιρειών και άλλων συσσωματώσεων, διαδραματίζοντας ηγετικό ρόλο στη διοίκηση και στον καθορισμό των προτεραιοτήτων τους.

Οι προσπάθειες γενίκευσης αναφορικά με το διδακτικό προσωπικό των εδρών Ιστορίας θα έκρυβαν υψηλές πιθανότητες εσφαλμένων συμπερασμάτων λόγω του μικρού αριθμού των προσώπων που το συναποτέλεσαν. Είναι σαφές όμως ότι με βάση τόσο την ηλικία τους όσο και τον χρόνο διορισμού τους στη Σχολή θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τέσσερις γενιές :

Η πρώτη γενιά είχε συγκροτηθεί επιστημονικά στο εξωτερικό (Σχινάς, Μανούσης, Μάσσον). Καθηγητές που η ζωή τους είχε καθοριστεί από τον Αγώνα και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, αποτέλεσαν προσωπικότητες της δημόσιας ζωής ανεξάρτητα από την πανεπιστημιακή τους ιδιότητα, με μια εξαιρετικά πολυπράγμονα δραστηριότητα. Τα πρόσωπα αυτά επάνδρωσαν το νεοσύστατο ίδρυμα, κατά συνέπεια έδωσαν σε μεγάλο βαθμό τον βηματισμό για τη μετέπειτα πορεία του, επικυρώνοντας τη στενή του σχέση με την πολιτική και τον δημόσιο βίο.

Η δεύτερη γενιά εκπροσωπείται από τους Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλο, Δ. Βερ-

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/372.gif&w=600&h=915

Βερναρδάκη και Σ. Τσιβανόπουλο. Χωρίς αυστηρή επιστημονική συγκρότηση, οι διδάσκοντες αυτοί διορίστηκαν στα χρόνια του οθωνικού καθεστώτος και σε μεγάλο βαθμό οι τύχες τους επηρεάστηκαν από την πτώση του, η οποία υπήρξε καθοριστική και για το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Η παρουσία και η διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου, του πρώτου «επαγγελματία» ιστορικού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συντέλεσε στη στροφή της πανεπιστημιακής διδασκαλίας προς την εθνική ιστορία, σε μια εποχή κατά την οποία το ενδιαφέρον για το Βυζάντιο μεγάλωνε εντός και εκτός των πανεπιστημιακών τειχών.

Η τρίτη γενιά, στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα, περιλαμβάνει τους Σπ. Λάμπρο, Π. Καρολίδη, Δ. Πατσόπουλο και τους υφηγητές Γ. Κρέμο και Δ. Καλοποθάκη. Οι καθηγητές ήταν οι πρώτοι που εξελέγησαν, μέλη μιας γενιάς που επάνδρωσε το Πανεπιστήμιο επί των ημερών κυρίως του Χαριλάου Τρικούπη και η οποία κατά κύριο λόγο συνδέθηκε πολιτικά μαζί του. Δίδαξαν σε μια εποχή αναπροσαρμογών της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, με κυριότερη την εισαγωγή και εξάπλωση της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας, στην οποία η ιστορία, μέσω κυρίως του Σπ. Λάμπρου, διεκδίκησε σημαντικό μερίδιο. Κοντά τους, λόγω ηλικίας και επιστημονικής συγκρότησης, οι Γ. Σωτηριάδης και Κ. Ράδος. Συνολικά, πρόκειται για διδάσκοντες οι οποίοι κινήθηκαν στο πλαίσιο του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου και το εμπλούτισαν μαζί με τους καθηγητές νέων γνωστικών αντικειμένων όπως η γλωσσολογία και η λαογραφία, ενώ το πανεπιστημιακό πρόγραμμα ακόμη παρέμενε σε μεγάλο βαθμό στραμμένο στην αρχαιότητα. Η καταλυτική παρουσία του Σπ. Λάμπρου καθόρισε τους όρους για τη συγκρότηση μιας «επιστημονικής» ιστορίας, συνδεδεμένης πάντα με τα εθνικά δίκαια.

Η τέταρτη γενιά, οι μαθητές του Λάμπρου και του Καρολίδη (Σ. Κουγέας, Κ. Άμαντος, Μ. Βολονάκης και λιγότερο ο Νικόλαος Βλάχος) αποτέλεσαν την πρώτη ομάδα καθηγητών που διατηρούσε τόσο στενές σχέσεις με τους προκατόχους τους. Με τις πλέον συγκροτημένες ιστορικές σπουδές, δίδαξαν ακαδημαϊκά και φροντιστηριακά σε μια περίοδο πολλαπλών αναταράξεων για την εκπαίδευση και τον εθνικό βίο. Με έντονη την επιρροή του Σπ. Λάμπρου, ασχολήθηκαν με την ιστορία επικεντρωμένοι πλέον στο Βυζάντιο και στη νεότερη Ελλάδα, ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό τα κελεύσματα του παλαιού καθηγητή τους για τη συγκρότηση εθνικής-επιστημονικής ιστορίας.

Η συγκεκριμένη περιοδολόγηση παρά τα προβλήματα που παρουσιάζει ανταποκρίνεται σε μεγάλο βαθμό στις σημαντικές αλλαγές στη διδασκαλία της ιστορίας και στις μεταβολές εντός του πανεπιστημιακού ιδρύματος. Η στροφή προς την εθνική ιστορία, με την επιβλητική φυσιογνωμία του Κ. Πα-

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/373.gif&w=600&h=915

Παπαρρηγόπουλου, η εισαγωγή του θετικισμού με το φροντιστήριο του Σπ. Λάμπρου και η επιστημονική σύλληψη της ιστορίας, η εισαγωγή των νέων θεματικών και μεθόδων με τη διδασκαλία των μαθητών του τελευταίου αποτέλεσαν κεντρικά σημεία στη διαδρομή της πανεπιστημιακής ιστορικής διδασκαλίας. Μια διαδρομή που θα ήταν σκόπιμο, πέρα από την αυτόνομη μελέτη της, να την εξετάσουμε συγκριτικά με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα του προγράμματος μαθημάτων της Φιλοσοφικής Σχολής.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

Η ιστορία αποτέλεσε ένα από τα κύρια αυτόνομα γνωστικά αντικείμενα στο πρόγραμμα μαθημάτων της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών κατά την περίοδο που μελετώ. Η αναφορά σε αυτόνομα γνωστικά αντικείμενα δεν παραγνωρίζει το γεγονός αφενός της συνάφειάς τους και αφετέρου της έλλειψης, με τους σημερινούς όρους, επιστημονικής εξειδίκευσης του πανεπιστημιακού προσωπικού, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Σημειώνω, όμως, ότι στην περίπτωση της Φιλοσοφικής η διάκριση των γνωστικών κλάδων κυριάρχησε τόσο στον ορισμό των εδρών της Σχολής όσο και στα πανεπιστημιακά κείμενα (προγράμματα, οδηγοί σπουδών), διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη στελέχωση και στον προγραμματισμό της, ενώ απηχούσε και τις αντίστοιχες παραδόσεις και εξελίξεις στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Άλλωστε, η ιστορία της Φιλοσοφικής και γενικότερα του Πανεπιστημίου Αθηνών συνδέεται άρρηκτα με τη σταδιακή διάκριση και ισχυροποίηση της ταυτότητας των γνωστικών αντικειμένων που διδάσκονταν.

Η διεύρυνση του προγράμματος

Την περίοδο που εξετάζω υπήρξε σαφής αύξηση στον αριθμό των καθηγητών Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Από τον μοναδικό κάτοχο της έδρας Ιστορίας στη δεκαετία του 1830 φτάνουμε το 1842, με την ίδρυση της έδρας Γενικής ιστορίας, στους δύο καθηγητές. Από το τέλος της δεκαετίας του 1870 οι καθηγητές αυξήθηκαν σε τρεις με τη διχοτόμηση της τελευταίας έδρας, αριθμός που παρέμεινε σταθερός έως τη δεκαετία του 1910. Σε αυτή τη δεκαετία προστέθηκε ένας έκτακτος καθηγητής, ο οποίος δίδαξε για μία επταετία, ενώ την επόμενη δεκαετία προστέθηκε η έδρα της Βυζαντινής ιστορίας. Παράλληλα με τους καθηγητές ιστορία δίδαξε και μικρός αριθμός υφηγητών

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/374.gif&w=600&h=915

με βραχύβια θητεία: ένας στη δεκαετία του 1860, ένας στη δεκαετία του 1870, τρεις στη δεκαετία του 1890 και ένας στη δεκαετία του 1930.

Η τάση αύξησης του διδακτικού προσωπικού επεκτεινόταν και στα διδασκόμενα μαθήματα, αλλά και στις ώρες που προσέφερε κάθε διδάσκων. Κανένας καθηγητής δεν δίδαξε λιγότερο από τρεις ώρες, ενώ αρκετοί, όπως ο Σπ. Λάμπρος, δίδαξαν πάνω από πέντε ώρες εβδομαδιαίως. Στη δεκαετία τού 1930 οι ώρες διδασκαλίας (μαζί με τη φροντιστηριακή διδασκαλία) αυξήθηκαν υποχρεωτικά σε πέντε. Τα μαθήματα που προσέφερε ο εκάστοτε διδάσκων έφταναν έως και τα τέσσερα. Από το ένα μάθημα του Κ. Σχινά οδηγούμαστε στις αρχές του 20ού αιώνα στα δέκα ή δώδεκα προσφερόμενα μαθήματα και στις είκοσι έως είκοσι πέντε ώρες διδασκαλίας εβδομαδιαίως.

Η αυξητική αυτή τάση δεν αποτελεί ιδιοτυπία του μαθήματος της ιστορίας. Εντάσσεται στη γενικότερη αύξηση των διδασκύντων, των προσφερόμενων μαθημάτων και των ωρών διδασκαλίας που παρατηρούμε σε όλο το πανεπιστημιακό πρόγραμμα. Στην πραγματικότητα τα μαθήματα της ιστορίας διατήρησαν όλη αυτή την περίοδο σταθερή την παρουσία τους στο πρόγραμμα της Φιλοσοφικής σε σύγκριση με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα (βλ. διάγραμμα 1). Η διδασκαλία της ιστορίας κατέλαβε περίπου το 1/7 του συνόλου των μαθημάτων (13$5%)J875 Προηγούνταν η φιλολογία (4531%), ακολουθούσε η αρχαιολογία (16,56%), η φιλοσοφία (1435%) και μετά ερχόταν η ιστορία.876 Τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν εκπροσωπήθηκαν

875. Για τη στατιστική επεξεργασία όλων των μαθημάτων του Φιλολογικού Τμήματος καταχωρήθηκε σε βάση δεδομένων το σύνολο των τίτλων που έχω συγκεντρώσει (3.918 τίτλοι, που αντιστοιχούν σε 500 περίπου μαθήματα). Για κάθε τίτλο αποδελτιώθηκαν οι ακόλουθες πληροφορίες: ακαδημαϊκό έτος, εξάμηνο, όνομα και βαθμός διδάσκοντος, τίτλος μαθήματος, ώρες διδασκαλίας. Περιλαμβάνονται ακόμη τρεις μεταβλητές για το είδος της διδασκαλίας που διεξάγεται (ακαδημαϊκή, φροντιστηριακή), το γνωστικό αντικείμενο (φιλολογία, φιλοσοφία κ.ά.), καθώς και ο χρονικός ορίζοντας (σε περίπτωση που υπάρχει ή είμαστε σε θέση να τον εντοπίσουμε) που καλύπτουν (αρχαία, μεσαιωνική, βυζαντινή κ.ά.).

876. Για τη διάκριση των γνωστικών αντικειμένων επέλεξα ως ασφαλέστερο κριτήριο τον διαχωρισμό των εδρών. Έτσι, στην ενότητα που αφορά τον Βίο των λαών δεν κατατάσσω ως διακριτό αντικείμενο τα αντίστοιχα μαθήματα που δίδαξαν ο Στ. Κουμανούδης ή ο Ευθ. Καστόρχης, στο μέτρο που εντάσσονται πλήρως στη φιλολογία. Διακρίνω, όμως, ως ιδιαίτερο αντικείμενο την αντίστοιχη διδασκαλία του Αντ. Κεραμόπουλλου στον 20ό αιώνα λόγω της αυτοτέλειας της έδρας. Στην περίπτωση της ιστορικής γεωγραφίας κατατάσσω τα λιγοστά μαθήματα που δίδαξαν ο Σπ. Λάμπρος και ο Κ. Ράδος, καθώς επρόκειτο για ατομική τους πρωτοβουλία, ενταγμένη στο σύ-

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/375.gif&w=600&h=915

θηκαν με πολύ μικρότερο ποσοστό. Η γλωσσολογία, που εισήχθη τη δεκαετία του 1880 από τον Γεώργιο Χατζιδάκι, κατέλαβε το 3,76% του συνολικού ποσοστού. Ακολουθούσε η παιδαγωγική (2,63%), που δίδαξε πρώτος ο Ιωάννης Πανταζίδης τη δεκαετία του 1870, ο βίος των αρχαίων Ελλήνων (1,01%) στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ενώ τα επόμενα γνωστικά αντικείμενα κάλυπταν πολύ μικρό ποσοστό, κάτω του 1%: η μυθολογία (0, 69%), που περιλαμβανόταν ως πρωτεύον γνωστικό αντικείμενο στην έδρα που κατέλαβε ο Ν. Πολίτης (Μυθολογίας και αρχαιολογίας) αλλά υπερκεράστηκε από την αρχαιολογία που δίδασκε ο ίδιος καθηγητής, η πολιτειογραφία του Θ. Μανούση (0,3%), η νομισματική, που εισήχθη από τον Ιωάννη Σβορώνο στη δεκαετία του 1920, με ποσοστό 0,08%. Κύρια τάση αποτέλεσε η μείωση του ποσοστού της φιλολογίας προς χάριν των νέων μαθημάτων, της γλωσσολογίας και της παιδαγωγικής ·877

0,08% Νομ

Διάγραμμα 1 Αναλογία (%) μαθημάτων ανά γνωστικό αντικείμενο (1837-1932)

σύνολο της διδασκαλίας τους στην ιστορία. Αντίθετα, διακρίνω τα ελάχιστα μαθήματα του Ιω. Σβορώνου στη νομισματική, καθώς ο διδάσκων είχε καταλάβει την αντίστοιχη έκτακτη έδρα.

877. Η παιδαγωγική εισήχθη στη δεκαετία του 1870 στο πρόγραμμα φροντιστηριακών μαθημάτων με στόχο την καλύτερη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στη σχολική τάξη. Η αποδέσμευσή της από τη φιλολογία πραγματοποιήθηκε κυρίως με τη διδασκαλία του Νικολάου Εξαρχόπουλου.

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/376.gif&w=600&h=915

Συνολικά, πάντως, η ποσοστιαία παρουσία των γνωστικών αντικειμένων που διδάχθηκαν την περίοδο αυτή σε μια σχολή με μικρό αριθμό διδασκόντων , όπου η απουσία ενός καθηγητή ή υφηγητή ή η υπερδραστηριότητα κάποιου άλλου επηρέαζαν το πρόγραμμα, σημείωσε μικρές διαφοροποιήσεις (βλ. διάγραμμα 2).

Διάγραμμα 2

Αναλογία (%) μαθημάτων ανά γνωστικό αντικείμενο και δεκαετία

(1837-1932)

Καθηγητές και υφηγητές

Τα μαθήματα του πανεπιστημιακού προγράμματος διδάχθηκαν σε γενικές γραμμές από καθηγητές, και η ιστορία είναι το μάθημα που επιβεβαιώνει κατεξοχήν την τάση αυτή. Η διδασκαλία των υφηγητών κάλυψε μόλις το 13,6% του συνόλου των μαθημάτων ιστορίας (βλ. διάγραμμα 3). Το ποσοστό δεν απέχει πολύ από το συνολικό ποσοστό των μαθημάτων που δίδαξαν οι υφηγητές στο Φιλολογικό Τμήμα (15$%).

Οι υφηγητές συνεισέφεραν σε μεγάλο βαθμό στη σταθερότητα του προγράμματος καθώς με τη διδασκαλία τους κάλυψαν απουσίες και ελλείψεις του καθηγητικού προσωπικού.878 Με δεδομένο ότι δεν αμείβονταν, οι υφηγητές

878. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αρχαιολογία, όπου διαπιστώνεται και το μεγαλύτερο ποσοστό διδασκαλίας υφηγητών (34,6%), υπήρξαν σημαντικές ελλείψεις καθηγητικού προσωπικού.

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/377.gif&w=600&h=915

τές διεκδικούσαν την υφηγεσία είτε ως πρώτο σκαλοπάτι για την κατάκτηση της καθηγεσίας είτε για λόγους κύρους. Η μικρή παρουσία υφηγητών στη φιλολογία (9,5%) δικαιολογείται από τον μεγάλο αριθμό καθηγητών που εξαρχής δίδαξαν στις συγκεκριμένες έδρες, καθώς αποτελούσε άλλωστε και το κύριο γνωστικό αντικείμενο της Σχολής, άρα από την κάλυψη σε μεγάλο βαθμό των αναγκών του προγράμματος και από την απροθυμία των υφηγητών να διδάξουν σε έναν κλάδο όπου η πιθανότητα κατάληψης μιας καθηγητικής έδρας εμφανιζόταν αρκετά περιορισμένη. Στην περίπτωση της αρχαιολογίας, η εθελοντική διδασκαλία συνδεόταν ενδεχομένως και με ανάγκες προβολής για τη συμμετοχή και ανάδειξη των υφηγητών στην Αρχαιολογική Εταιρεία ή Υπηρεσία. Στη φιλοσοφία και στο σχετικά μικρό ποσοστό των υφηγητών (10.9%), έχουμε να κάνουμε ούτως ή άλλως με μια περιορισμένη κοινότητα από όπου θα μπορούσαν να αντληθούν οι διδάσκοντες. Σε μια σειρά από γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν για μικρό χρονικό διάστημα (πολιτειογραφία, λαογραφία, νομισματική, βίος των Ελλήνων) η διδασκαλία ήταν απόλυτα ταυτισμένη με τον καθηγητή που τα εισήγαγε ή κατέλαβε τη σχετική έδρα.

Διάγραμμα 3

Αναλογία (%) διδασκαλίας καθηγητών / υφηγητών ανά γνωστικό αντικείμενο

(1837-1932)

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/378.gif&w=600&h=915

Προς το τέλος του αιώνα, με την επέκταση των σπουδών (πολλαπλασιασμός φοιτητών, μαθημάτων, αντικειμένων κ.ά.), όταν οι ικανοί πλέον να διεκδικήσουν υφηγεσία αυξήθηκαν, ο αριθμός τους εμφανίζεται δυσανάλογος με τις ανάγκες του προγράμματος και τις δυνατότητες του Πανεπιστημίου. Το αποτέλεσμα ήταν οι περισσότεροι να μη διδάσκουν και σύντομα να αποχωρούν. Στην περίπτωση της ιστορίας, για τους περισσότερους από τους υφηγητές (πέντε) η υφηγεσία αποτέλεσε τον προθάλαμο της καθηγεσίας.879 Η κοινή παρουσία τριών υφηγητών στο τέλος του 19ου αιώνα δικαιολογείται ενδεχομένως εξαιτίας της εύλογης, λόγω ηλικίας, προσδοκίας για εκκένωση της έδρας του Κ. Παπαρρηγόπουλου αλλά και των γενικότερων σχεδίων για τη διεύρυνση της ιστορικής διδασκαλίας. Η συνολική κρίση του θεσμού της υφηγεσίας880 αποτυπώθηκε και στην έλλειψη νέου υφηγητή Ιστορίας έως το 1930.

Η διδασκαλία των υφηγητών, με βάση το γερμανικό παράδειγμα, συνδέθηκε με την εισαγωγή νέων γνωστικών αντικειμένων και μεθόδων.881 Στη διδασκαλία της ιστορίας υφηγητές δίδαξαν πρώτη φορά ως αυτοτελή μαθήματα την Επανάσταση του 1821 (Γεώργιος Κρέμος), την ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των επιγόνων του (Δ. Καλοποθάκης), την ιστορία των πηγών (Σπ. Λάμπρος), το Ανατολικό ζήτημα (Ν. Βλάχος). Η εισαγωγή αυτών των μαθημάτων ήταν σαφές ότι αποτελούσε και επιθυμία της Σχολής, καθώς η επιλογή τους απαιτούσε τη σύμφωνη γνώμη της. Η σημαντικότερη καινοτομία, όμως, ήταν η εισαγωγή των φροντιστηρίων και της αρχειακής εργασίας από τον Σπ. Λάμπρο, μια εξέλιξη η οποία σε μεγάλο βαθμό καθόρισε την ιστορική διδασκαλία για τα επόμενα χρόνια.

879. Η συζήτηση για το κατά πόσον η υφηγεσία αποτέλεσε ή έπρεπε να αποτελέσει απαραίτητο προσόν για την καθηγεσία διήρκεσε όλη την περίοδο που μελετώ. Παρά τις προσπάθειες των υφηγητών δεν νομοθετήθηκε ποτέ η προνομιακή μεταχείρισή τους για την κατάληψη καθηγητικής έδρας. Σημειώνω, πάντως, ότι στην ιστορία η υφηγεσία αξιολογήθηκε ως σημαντικό προσόν για την κατάληψη κενών εδρών. Αυτό δεν εμπόδισε, βέβαια, σε αρκετές περιπτώσεις είτε το υπουργείο Παιδείας είτε τη Σχολή να επιλέξουν από τους υποψηφίους εκείνους που δεν είχαν διατελέσει υφηγητές (βλ. τον διορισμό του Παππαδόπουλου το 1870 έναντι του υφηγητή Σ. Τσιβανόπουλου και την εκλογή το 1892 του Γ. Σωτηριάδη από τη Σχολή έναντι των υφηγητων Κρέμου και Καρολίδη).

880. Βλ. Κ. Λάππας, «Το διδακτικό προσωπικό...», ό.π., σ. 141-147, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 134-140, και Π. Κιμουρτζής, ό.π., σ. 215-280.

881. Είναι χαρακτηριστικό ότι η λαογραφία διδάχθηκε από τον Νικόλαο Πολίτη αποκλειστικά στο φροντιστήριο με την ενεργό συμμετοχή των φοιτητών του, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει και από τη μετέπειτα συνεργασία τους σε εγχειρήματα όπως αυτό της συγκέντρωσης λαογραφικού υλικού και δημοσίευσης του στο περιοδικό Λαογραφία.

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/379.gif&w=600&h=915

Ακαδημαϊκές παραδόσεις και φροντιστηριακή διδασκαλία

Η ιστορική φροντιστηριακή διδασκαλία ξεκίνησε με τον Λάμπρο, ενώ ως τότε η ιστορία διδασκόταν κατεξοχήν ακαδημαϊκά, και μάλιστα σε μεγάλα ακροατήρια, από δημοφιλείς καθηγητές όπως ο Μανούσης, ο Βερναρδάκης και ο Παπαρρηγόπουλος. Η συνεχής ενασχόληση του Λάμπρου με τη φροντιστηριακή διδασκαλία, αλλά και των υπόλοιπων καθηγητών που συμπορεύτηκαν με αυτόν και τον διαδέχθηκαν, οδήγησε στη σημαντική παρουσία της στο πρόγραμμα μαθημάτων (25,3%). Το φροντιστηριακό ποσοστό της ιστορίας δεν παρουσιάζει σημαντική παρέκκλιση από εκείνο του συνολικού προγράμματος του Φιλολογικού Τμήματος (27%). Όπως δε και στην ιστορία, και το συνολικό αυτό ποσοστό γνώρισε έντονες διακυμάνσεις στον χρόνο (βλ. διάγραμμα 4).

Διάγραμμα 4

Αναλογία (%) μαθημάτων / φροντιστηρίων ανά δεκαετία στο πρόγραμμα μαθημάτων (1837-1932)

Στη δεκαετία του 1840-1850 οι ώρες του Φιλολογικού Φροντιστηρίου που αφορούσαν την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα κατέλαβαν το 9,12% των συνολικών ωρών. Το ποσοστό αυτό γνώρισε άνοδο τις επόμενες δεκαετίες, στο μέτρο που είχαν αυξηθεί οι καθηγητές της Φιλολογίας και είχαν διευρυνθεί και οι ασκήσεις στο Φιλολογικό Φροντιστήριο. Την ίδια περίοδο, και παρ' όλο που

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/380.gif&w=600&h=915

το φροντιστήριο αφορούσε μόνο τους καθηγητές, υφηγητές της Αρχαιολογίας πραγματοποίησαν φροντιστηριακή διδασκαλία εκτός Πανεπιστημίου, σε μνημεία της Αθήνας και στις πρώτες συλλογές αρχαιοτήτων, καθώς η αρχαιολογία εμφανίστηκε εξαρχής με ένα πολύ πιο έντονο «θετικιστικό πνεύμα». Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τα πρώτα χρόνια διδασκαλίας της αρχαιολογίας ο Λούντβιχ Ρος δίδαξε Επίδειξιν αρχαιολογικών εικόνων, ενώ το 1863 ο Στ. Κουμανούδης συγκρούστηκε με τις πρυτανικές αρχές για να διατηρηθεί η συλλογή αρχαιοτήτων της Αρχαιολογικής Εταιρείας στο προαύλιο του Πανεπιστημίου προς χρήση των φοιτητών.882

Η παρουσία της φροντιστηριακής διδασκαλίας σημείωσε λοιπόν σταδιακή αύξηση (12,69% στη δεκαετία του 1850, 15,6% στη δεκαετία του 1860), ενώ από τη δεκαετία του 1870 και μετά κατέλαβε σημαντικότατη θέση στο πρόγραμμα. Στις επόμενες δεκαετίες αποτέλεσε ακόμη και το 41,21% του συνολικού προγράμματος (1911-1920).883 Συνολικά, από τους κύριους γνωστικούς κλάδους που διδάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (βλ. διάγραμμα 5) το μεγαλύτερο ποσοστό στη φροντιστηριακή διδασκαλία παρουσιάστηκε στην αρχαιολογία (343%), ενώ ακολουθούσε η φιλολογία (27,2%). Το μικρότερο ποσοστό συναντάμε στη φιλοσοφία (17,2%), κυρίως στη συστηματική (15,4%) και λιγότερο στην ιστορία της φιλοσοφίας (20,7%). Όπως και στην ιστορία, τα φροντιστηριακά μαθήματα άρχισαν επίσημα στη φιλοσοφία από τη δεκαετία του 1880 και μετά. Στα γνωστικά αντικείμενα που εισήλθαν από το τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού (γλωσσολογία, νομισματική, παιδαγωγική, λαογραφία) η παρουσία της φροντιστηριακής διδασκαλίας ήταν ισχυρή. Οι φροντιστηριακές ασκήσεις στην παιδαγωγική (433%), στη γλωσσολογία (30%), στη νομισματική (33%) αναδείκνυαν μια νέα αντίληψη, η οποία προέτασσε τον ερευνητικό χαρακτήρα της διδασκαλίας.

Το μεγαλύτερο μέρος της φροντιστηριακής διδασκαλίας στην ιστορία αφιερώθηκε στα μεσαιωνικά και στα νεότερα χρόνια, για την παγκόσμια και για την ελληνική ιστορία. Η επιλογή αυτή συνδέεται με τον γενικότερο χρονικό ορίζοντα στον οποίο κινήθηκαν τα ιστορικά μαθήματα.

882. Βλ. Σ. Ματθαίου, ό.π., σ. 36-39.

883. Στο σύνολο των φροντιστηριακών μαθημάτων εντάσσω, εκτός αυτών που επίσημα από το πρόγραμμα χαρακτηρίζονταν ως τέτοια, όλα όσα αντίστοιχα πραγματοποίησαν οι υφηγητές. Θυμίζω ότι η κύρια διαφορά των φροντιστηριακών μαθημάτων δεν ήταν τόσο η ελευθερία επιλογής, καθώς ήταν υποχρεωτικά, όσο η συμμετοχή των φοιτητών και η εκπόνηση ασκήσεων και εργασιών.

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/381.gif&w=600&h=915

Διάγραμμα 5

Αναλογία (%) μαθημάτων / φροντιστηρίων ανά γνωστικό αντικείμενο

(1837-1932)

Ο χρονικός ορίζοντας των μαθημάτων του Φιλολογικού Τμήματος: Το αρχαίο ένδοξο παρελθόν

Ο χρονικός ορίζοντας των γνωστικών αντικειμένων που διδάχθηκαν στη Φιλοσοφική Σχολή επικεντρώθηκε σε μεγάλο βαθμό στην αρχαιότητα, ιδιαίτερα στην ελληνορωμαϊκή, καθ' όλη την περίοδο που μελετώ. Στο μέτρο που μπορεί κανείς να προβεί σε υπολογισμούς και με βάση τις πληροφορίες που διαθέτουμε , τα μαθήματα που επικεντρώθηκαν στην αρχαία Ελλάδα κατέλαβαν περίπου το ήμισυ του συνόλου (49,8%):884 Αν συνυπολογίσουμε την ισχυρή παρουσία των ρωμαϊκών χρόνων (15,06%), πλησιάζουν τα 2/3 του συνόλου των

884. Για τα γνωστικά αντικείμενα του προγράμματος και τις ορίζουσες τους βλ. και Σοφία Χατζηστεφανίδου, «Η Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και η συμβολή της στη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας (1837-1911)»: Σήφης Μπουζάκης (επιμ.), Επίκαιρα θέματα Ιστορίας Εκπαίδευσης. Πρακτικά 1ου Επιστημονικού Συνεδρίου Ιστορίας Εκπαίδευσης. Πάτρα. 28-30 Σεπτεμβρίου 2000. Αθήνα, Gutenberg. 2002. σ. 651-670.

Σελ. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/382.gif&w=600&h=915

μαθημάτων που ήταν αφιερωμένα στην αρχαιότητα. Αντίθετα, τα Βυζάντιο εμφανίζεται με ένα ποσοστό περίπου 23%, αντίστοιχο με εκείνο των νεότερων χρόνων. Με πολύ μικρότερο ποσοστό εμφανίζονται οι μεσαιωνικοί χρόνοι και η νεότερη ελληνική ιστορία, ενώ η διαχρονική μελέτη της ιστορίας του ελληνικού έθνους καταλαμβάνει περίπου το 33%· Η εικόνα αυτή διαφοροποιήθηκε ανάλογα με τον κλάδο και τη συγκυρία (βλ. διάγραμμα 6).

Στη φιλολογία και στην αρχαιολογία, τον ορίζοντα του παρελθόντος σε όλο τον 19ο αιώνα μονοπώλησε με ελάχιστες εξαιρέσεις η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.885 Η ελληνική και ρωμαϊκή φιλολογία αποτέλεσε εξαρχής τον κύριο γνωστικό κλάδο του προγράμματος μαθημάτων στο Φιλολογικό Τμήμα. Το μεγαλύτερο τμήμα της διδασκαλίας αφορούσε την κλασική Ελλάδα και λιγότερο τη Ρώμη, τους μεγάλους δημιουργούς και τα μοναδικά μνημεία του λόγου. Αντίστοιχα, στην αρχαιολογία η διδασκαλία επικεντρωνόταν στην κλασική αρχαιότητα, και μάλιστα στις πιο σημαντικές στιγμές της : η ιστορία της καλλιτεχνίας, της τέχνης, της πλαστικής και της αρχιτεκτονικής συγκρότησαν ένα σταθερό νήμα που διέτρεξε τη διδασκαλία της καθ' όλη την περίοδο αυτή, είτε την ακαδημαϊκή, είτε τις επισκέψεις σε μνημεία και μουσεία.886

Από το 1911, με τη δημιουργία της ειδικής έδρας της Βυζαντινής αρχαιολογίας το Βυζάντιο απέκτησε σταθερή παρουσία στο σύνολο των αρχαιολογικών μαθημάτων (3158% στη δεκαετία του 1910 και 39,22% στη δεκαετία του 1920). Δεν υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις για διδασκαλία μνημείων της μεταβυζαντινής εποχής. Στη Φιλολογία, παρά τις προθέσεις για τη διδασκαλία της μέσης και νε-

885. Στην αρχαιολογία τον 19ο αιώνα εξαίρεση αποτέλεσε ένα μάθημα που δίδαξε για δύο εξάμηνα στις αρχές της δεκαετίας του 1880 ο καθηγητής Αθ. Ρουσόπουλος με τίτλο Ιστορία της τοιχογραφίας, της ψηφοθεσίας και της χριστιανικής γραφικής. Για το μάθημα αυτό δεν μπόρεσα να εντοπίσω περαιτέρω στοιχεία. Αντίστοιχα, στη φιλολογία εξαίρεση αποτέλεσε η Ιστορία της νεωτέρας φιλολογίας, ή Ιστορία της φιλολογίας παρά τοις νεωτέροις, που δίδαξε ο υφηγητής Ιωάννης Περβάνογλου για μικρό χρονικό διάστημα, από το 1867 έως το 1872.

886. Σύμφωνα με τις ενδείξεις, έως τουλάχιστον τη δημιουργία της έδρας του Αδαμαντίου δεν πρέπει να γίνονταν επισκέψεις σε βυζαντινά μνημεία. Το μνημείο που αναφέρεται ονομαστικά είναι η Ακρόπολη, ενώ οι περισσότερες επισκέψεις αφορούσαν εύλογα τα μουσεία της Αττικής, ιδιαίτερα το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου οργάνωνε επισκέψεις ο Παναγής Καββαδίας από το 1886. Όπως επισημαίνει και η Όλγα Γκράτζιου, στις άκρες των αρχαιολογικών χώρων σωρεύονταν τμήματα από παλαιοχριστιανικές και βυζαντινές αρχαιότητες, ως παρεπόμενο της αρχαιολογικής δραστηριότητας (βλ. Όλγα Γκράτζιου, «...προς δόξαν...», ό.π., σ. 37-38). Οι υφηγητές που πραγματοποιούσαν κυρίως αυτές τις επισκέψεις, όπως ο Πέτρος Περβάνογλου, ο Παναγής Καββαδίας, ο Κυριάκος Μυλωνάς, ήταν αρχαιολόγοι με ανασκαφές σε μνημεία της ελληνορωμαϊκής περιόδου και χωρίς ιδιαίτερο εκδηλωμένο ενδιαφέρον για τα μεταγενέστερα μνημεία.

Σελ. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/383.gif&w=600&h=915

νεότερης ευρωπαϊκής και ελληνικής φιλολογίας και γλώσσας τον 19ο αιώνα, μόλις το 1924 συστήθηκε η πρώτη έδρα Μέσης και νεωτέρας ελληνικής φιλολογίας. Σημειώνω, πάντως, ότι από τη δεκαετία του 1880 εισήλθε, με τον Γεώργιο Χατζιδάκι αρχικά ως υφηγητή και στη συνέχεια ως καθηγητή, στο πρόγραμμα το μάθημα της γλωσσολογίας. Σημαντικό μέρος του μαθήματος αφιερώθηκε στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας σε όλη της τη διαδρομή, στο πλαίσιο του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου, που συμπεριελάμβανε τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια. Στο αντίστοιχο παράδειγμα γνωστικού κλάδου που συνδέθηκε αρχικά με τη φιλολογία, στην παιδαγωγική, η έμφαση δόθηκε στην αρχαιοελληνική περίοδο, εκεί όπου άλλωστε έπεφτε και το βάρος στη μέση εκπαίδευση.

Στον χώρο της φιλοσοφίας η αναζήτηση του χρονικού ορίζοντα είναι περισσότερο ασαφής, καθώς συνολικά η διδασκαλία της παρουσιάζει καθ' όλο τον 19ο αλλά και τον 20ό αιώνα αταξία και αποσπασματικότητα.881 Πάντως, σε όλη την περίοδο που μελετώ, εκτός από τη συστηματική φιλοσοφία καθ' εαυτήν, διδάχθηκε εξίσου και η ιστορία της φιλοσοφίας. Όσον αφορά την ιστορία της φιλοσοφίας ήταν σαφής εξαρχής η μέριμνα για τη διδασκαλία από τους αρχαιότερους έως τους νεότερους χρόνους, με την ισχυρότατη όμως παρουσία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας,888 ιδιαίτερα των συγγραμμάτων του Αριστοτέλη (47%). Σημαντική είναι και η συμβολή της μεσαιωνικής και της νεότερης ευρωπαϊκής φιλοσοφίας (18%), ενώ δεν έχουμε σοβαρές ενδείξεις για διδασκαλία της χριστιανικής φιλοσοφίας και γενικότερα των βυζαντινών φιλοσόφων889.

887. Σ. Χατζηστεφανίδου, ό.π., σ. 657. Η αποσπασματικότητα και η επιλεκτικότητα στη διδασκαλία της ενδεχομένως συνδέονταν και με τους φόβους των ανατρεπτικών κηρυγμάτων και τις καινοτόμους προσεγγίσεις των φιλοσόφων του Διαφωτισμού, σε ένα πανεπιστήμιο και κυρίως σε μια κοινή γνώμη εξαιρετικά ευαίσθητα σε ζητήματα θρησκευτικής πίστης. Βλ. και στο ίδιο, σ. 656-658.

888. Βλ. Ρωξάνη Δ. Αργυροπούλου (ανθολογία κειμένων με εισαγωγή και σχόλια), Η φιλοσοφική σκέψη στην Ελλάδα από το 1828 eus το 1922 , τ. 1: «Ευρωπαϊκές επιδράσεις και προσπάθειες για μια εθνική φιλοσοφία 1828-1875», Αθήνα, Γνώση, 1995, σ. 42-44. Βλ. και τον τ. 2: «Η φιλοσοφία μεταξύ επιστήμης και θρησκείας 1876-1922», Αθήνα, Γνώση, 1998, καθώς και Νικόλαος Χρόνης, «Η έρευνα της νεοελληνικής φιλοσοφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών από της ιδρύσεώς της μέχρι το 1950», Σύλλογος Διδακτικού Προσωπικού Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, Παρουσία 6 (1988), σ. 453-465.

889. Επισημαίνω την περίπτωση του καθηγητή Φραγκίσκου Πυλαρινού, μιας ιδιάζουσας και εξαιρετικά μοναχικής στο Αθήνησι μορφής στη διδασκαλία της φιλοσοφίας της ιστορίας. Στα μαθήματά του ο χριστιανισμός αποτέλεσε ιδιαίτερη ενότητα (για παράδειγμα, τα χειμερινά εξάμηνα 1859-1860, 1862-1863 και το θερινό εξάμηνο

Σελ. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/384.gif&w=600&h=915

Διάγραμμα 6

Αναλογία (%) διδασκαλίας των μαθημάτων με βάση τη χρονική περίοδο του αντικειμένου (1837-1932)

Χωρίς να παραβλέπει κανείς τη σχηματοποίηση και το υψηλό ποσοστό αυθαιρεσίας που ενέχουν τέτοιες μετρήσεις, είναι αναμφισβήτητα εντυπωσιακή η κυριαρχία της κλασικής ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας. Παρά την ελευθερία των διδασκόντων στην επιλογή των μαθημάτων κατά τον 19ο αιώνα, υπήρξαν ελάχιστες πρωτοβουλίες για τη διδασκαλία των μεσαιωνικών και νεότερων χρόνων στη Φιλοσοφική Σχολή προτού εισέλθουν επίσημα στο πρόγραμμα, κυρίως στις αρχές του επόμενου αιώνα. Η εικόνα αυτή σε μεγάλο βαθμό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της κυριαρχίας του κλασικισμού στις ακαδημαϊκές σπουδές στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, πραγματικότητα από την οποία σε σημαντικό βαθμό διαφοροποιήθηκε η ιστορία.

Ο χρονικός ορίζοντας της ιστορικής διδασκαλίας

Η αναζήτηση του χρονικού ορίζοντα που κάλυψε η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών δεν συνιστά εύκολο εγχείρημα. Η συγκέντρωση

μηνο 1859-1860 δίδαξε Φιλοσοφίαν της ιστορίας, μέρος γ', εφηρμοσμένον, περίοδος Γ' Χριστιανισμός, ιδανικόν του νέου ευρωπαϊκού πολιτισμού). Ως αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο διδάχθηκε ο χριστιανισμός και από τον καθηγητή Μαργαρίτη Ευαγγελίδη, που δίδαξε Ιστορίαν της φιλοσοφίας των πατέρων της εκκλησίας τη δεκαετία του 1890.

Σελ. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/385.gif&w=600&h=915

στοιχείων και η συστηματική διερεύνησή τους παρουσιάζουν σειρά από προβλήματα , με σημαντικότερο την απουσία πληροφοριών για την ιστορική διδασκαλία , ιδιαίτερα στα φροντιστήρια. Δυσχέρειες δημιουργεί η γενικότητα των τίτλων (όπως για παράδειγμα Γενική ιστορία ή Ιστορία του ελληνικού έθνους) και η πολύχρονη χρήση τους. Ο τρόπος με τον οποίο διαρθρώθηκε η ύλη του μαθήματος -ο τριετής κύκλος διδασκαλίας, η συνύπαρξη παγκόσμιας και ελληνικής ιστορίας στο πλαίσιο της γενικής ιστορίας, η συνεχής διδασκαλία της ιστορίας του ελληνικού έθνους- εμποδίζει τον σχηματισμό ακριβούς εικόνας. Συνολικά, πάντως, διαπιστώνεται η πλειοψηφική παρουσία της ελληνικής ιστορίας. Κατ' αρχήν έχει καταμετρηθεί ένα ποσοστό ιστορικών μαθημάτων, περίπου 54%, το οποίο αφορά την αυτόνομη διδασκαλία της ελληνικής ιστορίας (βλ. διάγραμμα 7). Από αυτό το ποσοστό περίπου το 238% αφορά την ιστορία του ελληνικού έθνους σε όλη της την έκταση, από τα αρχαία έως τα νεότερα χρόνια. Πρόκειται στην πραγματικότητα για τα μαθήματα του Κ. Παπαρρηγόπουλου, καθώς και για ένα σημαντικό τμήμα της φροντιστηριακής διδασκαλίας των Σπ. Λάμπρου, Π. Καρολίδη και Σ. Κουγέα. Περίπου 20% αφορά την αρχαία ελληνική ιστορία. Η βυζαντινή ιστορία εμφανίζεται ως αυτόνομο μάθημα με ένα μικρό ποσοστό (περίπου 7,1%). Μικρότερο ακόμη ποσοστό (4%) καταλαμβάνει η νεότερη ελληνική ιστορία, στην πραγματικότητα σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της Επανάστασης του 1821.

Διάγραμμα 7

Αναλογία (%) διδασκαλίας των μαθημάτων ιστορίας με βάση τη χρονική περίοδο του αντικειμένου (1837-1932)

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/386.gif&w=600&h=915

Τα υπόλοιπα μαθήματα, δηλαδή περίπου το 45%, ανήκουν στη σφαίρα της γενικής ιστορίας, η οποία σε προγραμματικό επίπεδο κάλυπτε την παγκόσμια ιστορία από τα αρχαία έως τα νεότατα χρόνια. Περιλαμβάνει λοιπόν, σε έκταση που ποικίλλει ανάλογα με τον διδάσκοντα, την αρχαία ελληνική, τη βυζαντινή και τη νεότερη ελληνική ιστορία. Ποσοστό περίπου 10% των μαθημάτων αφορούσε την κοινή διδασκαλία ξένης και ελληνικής ιστορίας, κυρίως βυζαντινής - μέσης και νεότερων χρόνων. Η αρχαία ιστορία (κυρίως ιστορία των ανατολικών εθνών, αλλά ενδεχομένως και ελληνική και ρωμαϊκή) καταλάμβανε το 9,4%. Σημαντική ήταν και η παρουσία της ρωμαϊκής ιστορίας (περίπου 65%), ενώ ένα ποσοστό περίπου 2,6% αντιπροσώπευε η γενική ιστορία, χωρίς να έχουμε περισσότερες διευκρινίσεις. Από το υπόλοιπο ποσοστό 63% καταλάμβανε η μεσαιωνική, 6,1% αφορούσε τη νεότερη και 83% την κοινή διδασκαλία μέσης και νεότερης. Επισημαίνω και πάλι ότι ενδεχομένως ένα μικρό ποσοστό αυτής της διδασκαλίας κάλυπτε την ελληνική ιστορία, σε διαφορετική λογική από εκείνη της ιστορίας του ελληνικού έθνους. Στην περίπτωση της γενικής ιστορίας καταγράφονταν κυρίως οι περίοδοι ή τα γεγονότα εκείνα που υπήρξαν αξιομνημόνευτα για το σύνολο της ανθρωπότητας (ελληνική αρχαιότητα, άλωση Κωνσταντινούπολης, Επανάσταση του 1821).

Όσον αφορά τη διδασκαλία συγκεκριμένων χρονικών περιόδων, η αρχαία ιστορία, με κυρίαρχη την ελληνική, κατέλαβε ένα ποσοστό περίπου 363%· Σε αυτό το ποσοστό θα πρέπει να προσθέσουμε και το μεγαλύτερο τμήμα από το 233% που αφορά την ενιαία ιστορία του ελληνικού έθνους, το οποίο αφιερώθηκε, κυρίως με τη διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου, στην αρχαία Ελλάδα. Τέλος, το υπόλοιπο 42% αφιερώθηκε στα μεσαιωνικά/βυζαντινά και στα νεότερα/νεοελληνικά χρόνια, με εμφανή την ισχυρότερη παρουσία της παγκόσμιας ιστορίας έναντι της ελληνικής.

Η εικόνα αυτή παρουσίασε διακυμάνσεις στον χρόνο. Η αρχαία ιστορία διατήρησε την πρωτοκαθεδρία έναντι των υπόλοιπων περιόδων έως περίπου το 1880. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τους καθηγητές που δίδαξαν τον 19ο αιώνα μόνο ο Δ. Πατσόπουλος δεν προσέφερε αρχαία ιστορία. Η ελευθερία επιλογής των καθηγητών σε συνδυασμό με τον μικρό αριθμό τους ευνόησε τη διδασκαλία της αρχαίας ιστορίας (είναι ενδεικτικές οι περιπτώσεις των Σχινά, Βερναρδάκη, Τσιβανόπουλου) λόγω της μεγαλύτερης εξοικείωσης με την περίοδο αυτή από την εποχή των σπουδών τους αλλά και της παρουσίας τους σε μια σχολή με σαφείς αρχαιοκεντρικούς προσανατολισμούς. Όλοι οι υφηγητές του 19ου αιώνα δίδαξαν αρχαία ιστορία, οι περισσότεροι αποκλειστικά (Τσιβανόπουλος, Λάμπρος, Καρολίδης, Καλοποθάκης), ενώ ο Γ. Κρέμος προσέ-

Σελ. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/387.gif&w=600&h=915

προσέφερε ένα μάθημα αρχαίας και ένα μάθημα νεότερης ιστορίας. Από τους καθηγητές που ακολούθησαν στον 20ό αιώνα ο Ράδος ως έκτακτος καθηγητής με συγκεκριμένη θητεία είχε την ευχέρεια να διδάξει διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα, ανάμεσά τους και αρχαία ιστορία. Από τους τρεις επόμενους καθηγητές ο Σ. Κουγέας αφιέρωσε αποκλειστικά τη διδασκαλία του στην αρχαία εποχή, ενώ οι άλλοι δύο καθηγητές περιόρισαν τη διδασκαλία τους σε όσα η έδρα τούς επέβαλλε. Το κύριο σώμα των παραδόσεων για τον αρχαίο κόσμο αφορούσε την αρχαία ελληνική ιστορία, καθώς η πλειονότητα των μαθημάτων όσων καθηγητών αφιέρωσαν την ακαδημαϊκή διδασκαλία τους σε αυτή (Σχινάς, Λάμπρος, Κουγέας), αλλά και όσων απλώς δίδαξαν αρχαία ιστορία (εξ ορισμού ο Παπαρρηγόπουλος και ο Καρολίδης, αλλά και οι Μανούσης, Βερναρδάκης, Τσιβανόπουλος και Κρέμος) επικεντρώθηκαν στη συγκεκριμένη αυτή περίοδο.

Από την έναρξη σχεδόν της λειτουργίας του Πανεπιστημίου άρχισε η διδασκαλία της μεσαιωνικής και νεότερης παγκόσμιας ιστορίας. Η διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου έφερε τη μεσαιωνική και νεότερη ελληνική ιστορία στο Πανεπιστήμιο, αντιμετωπίζοντας και τη βυζαντινή ιστορία ως ελληνική. Η διδασκαλία της μέσης και νεότερης παγκόσμιας/ευρωπαϊκής ιστορίας από μια αποκλειστική έδρα που δημιουργήθηκε το 1886 εξασφάλισε την παρουσία της συγκεκριμένης περιόδου σε όλο το διάστημα που μελετώ. Αντίστοιχα, η συνέχεια της διδασκαλίας του Κ. Παπαρρηγόπουλου από τον Π. Καρολίδη εξασφάλισε τη διδασκαλία νεότερης ελληνικής ιστορίας και βυζαντινής. Η σύσταση της έδρας Βυζαντινής ιστορίας το 1924 και η συστηματική διδασκαλία από τον επόμενο χρόνο νεότερης ελληνικής ιστορίας από την έδρα των Μέσων και νεωτέρων χρόνων, σε συνδυασμό με τα φροντιστήρια, τα οποία αφιερώθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους στη μέση/βυζαντινή και νεότερη/νεοελληνική ιστορία, συνεισέφεραν στην ισχυρή παρουσία των περιόδων αυτών στην πανεπιστημιακή ιστορική διδασκαλία.

Η εικόνα της ιστορίας διαφοροποιείται αισθητά από τη γενικότερη εικόνα του προγράμματος μαθημάτων. Οι διδάσκοντες της, απομακρυνόμενοι από τον συνολικό κανόνα της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, αφιέρωσαν σημαντικό τμήμα της διδασκαλίας τους στα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια, στο πλαίσιο της συνεχούς ελληνικής και της παγκόσμιας/ευρωπαϊκής ιστορίας. Η διαφοροποίηση δεν ήταν τυχαία. Η ιστορία, προγραμματικά τουλάχιστον, αποτέλεσε το γνωστικό εκείνο αντικείμενο της Φιλοσοφικής Σχολής που προοριζόταν να καλύψει και τα μεσαιωνικά και τα νεότερα χρόνια στο πλαίσιο της γενικής ιστορίας. Παρ' όλο που προϊόντος του χρόνου τα περισσότερα μα-

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/388.gif&w=600&h=915

μαθήματα για τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια αφορούσαν την ελληνική ιστορία, η γενική ιστορία εξακολουθούσε να καταλαμβάνει ένα σημαντικό τμήμα του προγράμματος, για λόγους που θα δούμε στη συνέχεια.

Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Δεν έχουμε ιδιαίτερες πληροφορίες για το περιεχόμενο της διδασκαλίας της γενικής ιστορίας και αργότερα της έδρας της Ιστορίας των μέσων και νεωτέρων χρόνων, ούτε για την έκταση που καταλάμβανε η ελληνική ιστορία εντός της. Οι καθηγητές των σχετικών εδρών αφιέρωσαν τη διδασκαλία τους σε μια ευρωκεντρική ιστορία, μεταφορά συνήθως ξένων εγχειριδίων που αναφέρονταν στα μεγάλα κράτη της εποχής μέσα από μια πολιτική θεώρηση, εστιασμένη στη διαδοχή αυτοκρατόρων και στη διεξαγωγή πολέμων ή στη σύναψη συμφωνιών. Η παγκόσμια αυτή ιστορία, συν τω χρόνω και με την κυριαρχία της εθνικής ιστορίας, σε μεγάλο βαθμό «ελληνοποιήθηκε». Το σχήμα ιστορία των αρχαίων εθνών - ελληνική ιστορία - ρωμαϊκή ιστορία σταδιακά «εξελληνίστηκε» για να επικεντρωθεί στην ιστορία της αρχαίας Ελλάδας Στην περίπτωση του Βυζαντίου η διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου μετέφερε τη μελέτη της Αυτοκρατορίας από την παγκόσμια ιστορία, όπου είχε τοποθετηθεί από τον Θ. Μανούση, στην ελληνική. Οι ιστορικοί που συμπορεύτηκαν με τον Παπαρρηγόπουλο ή τον διαδέχθηκαν, εκκινώντας από τον Σ. Τσιβανόπουλο, δίδαξαν βυζαντινή ιστορία επισημαίνοντας την ελληνικότητά της. Η διδασκαλία της Επανάστασης του 1821 σταδιακά εδραιώθηκε στο πρόγραμμα μαθημάτων ως το μείζον γεγονός της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Εκκινώντας από τη διδασκαλία της στο πλαίσιο της παγκόσμιας ιστορίας, κατέλαβε περίοπτη θέση στο πρόγραμμα όλων των εδρών που ασχολούνταν με τη νεότερη ιστορία, είτε ελληνική είτε ευρωπαϊκή. Εάν η διδασκαλία του Θ. Μανούση αναφερόταν στους θεσμούς των σύγχρονων κρατων στο πλαίσιο της συγκρότησης ενός μορφωμένου, φιλελεύθερου πολίτη, η διδασκαλία του Μ. Βολονάκη μετά από τους Βαλκανικούς Πολέμους στρεφόταν προς τη σύγχρονη ιστορία των γειτονικών μας λαών, επιδιώκοντας να γνωρίσει στους Έλληνες εν δυνάμει πιθανούς συμμάχους ή εχθρούς. Η κυριαρχία των εθνικών κρατών και της εθνικής ιστορίας μετέβαλε τους ορίζοντες της γενικής ιστορίας τονίζοντας τα στοιχεία που αφορούσαν το ελληνικό έθνος, τη σχέση του με τα υπόλοιπα ή τη συμβολή του στον παγκόσμιο πολιτισμό.

Σελ. 388
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 369
    

    Η ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΜΙΑΣ ΜΑΚΡΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ (1837-1932)

    ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

    Από το 1837 έως το 1932 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών δίδαξαν ιστορία δεκαπέντε καθηγητές και τρεις υφηγητές: οι Γ. Κρέμος, Δ. Καλοποθάκης και Ν. Βλάχος. Καθηγητικές έδρες Ιστορίας κατέλαβαν (με σειρά διορισμού) οι Κ. Δ. Σχινάς, Έντ. Μάσσον, Θ. Μανούσης, Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλος, Δ. Βερναρδάκης (διορίστηκε δύο φορές), Γρ. Παππαδόπουλος (διορίστηκε, αλλά δεν δίδαξε), Σ. Τσιβανόπουλος, Δ. Πατσόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης, Γ. Σωτηριάδης, Κ. Ράδος, Σ. Κουγέας, Κ. Άμαντος, Μ. Βολονάκης. Από αυτούς οι οκτώ πρώτοι είχαν διοριστεί από το υπουργείο Παιδείας σύμφωνα με τη σχετική ρήτρα του προσωρινού κανονισμού λειτουργίας. Ο Δ. Πατσόπουλος είχε διοριστεί για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (1881),για να απολυθεί και να επανέλθει το 1886 στη Σχολή με την ψήφο των συναδέλφων του. Οι υπόλοιποι είχαν εκλεγεί, με εξαίρεση τον Π. Καρολίδη και τον Γ. Σωτηριάδη, οι οποίοι είχαν διοριστεί.

    Το τέλος της πανεπιστημιακής θητείας των περισσοτέρων επήλθε κυρίως λόγω συνταξιοδότησης ή θανάτου. Εξαιρούνται οι Μάσσον, Παππαδόπουλος, Πατσόπουλος, Λάμπρος, οι οποίοι απολύθηκαν, και οι Βερναρδάκης και Τσιβανόπουλος, οι οποίοι παραιτήθηκαν. Ούτε η θητεία των υπολοίπων ήταν απρόσκοπτη. Οι Θ. Μανούσης, Π. Καρολίδης, Σ. Κουγέας απολύθηκαν και επαναπροσλήφθηκαν. Από τους τρεις υφηγητές, οι δύο δίδαξαν για σχετικά μικρό χρονικό διάστημα σε μια εποχή κρίσης του θεσμού και αποσύρθηκαν οικειοθελώς, ο Κρέμος αφού δοκίμασε ανεπιτυχώς να εκλεγεί καθηγητής, ενώ ο Καλοποθάκης επιχείρησε την επάνοδο του ως υφηγητής, συνάντησε όμως την άρνηση της Σχολής.

    Εκτός από τους Κρέμο και Καλοποθάκη, οι οποίοι παρέμειναν υφηγητές στη διάρκεια της πανεπιστημιακής τους θητείας, στην ίδια βαθμίδα είχαν διδάξει οι Έντ. Μάσσον (σε διαφορετικό γνωστικό αντικείμενο), Σ. Τσιβανόπουλος, Σπ. Λάμπρος, Π. Καρολίδης και Ν. Βλάχος. Ο Μανούσης και ο Σχι-