Συγγραφέας:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Τίτλος:Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:42
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:551
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Αθηνών
 
Χρονική κάλυψη:1837-1932
 
Περίληψη:Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας αυτής είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν, με άλλα λόγια θέμα του βιβλίου είναι η συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή, λόγω της σημαίνουσας θέσης του ιδρύματος, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.93 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 7-26 από: 554
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/7.gif&w=600&h=915

Στη Βάλια και στη Ζωή

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/8.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/9.gif&w=600&h=915

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Στο νεοσύστατο ελληνικό βασίλειο, οι κάτοικοι προετοίμαζαν το αύριο έχοντας το βλέμμα τους στραμμένο στο χθες. Μετά από την κοσμογονία του Αγώνα έχτιζαν τα σπίτια τους, κρεμούσαν στους τοίχους τούς προγόνους και τους ήρωες τους, ξεχνούσαν παλιές λέξεις, ψέλλιζαν άλλες, άγνωστες ως τότε. Στο λυκόφως του παλαιού κόσμου και στα πρώτα φανερώματα ενός καινούριου γύρευαν τα λόγια και τους τρόπους για να στηρίξουν την ελευθερία, την ανεξαρτησία, τα όνειρά τους. Καταφύγιο και ορμητήριο, συγκριτικό πλαίσιο και πρότυπο το παρελθόν, και οι αναγνώσεις του έριχναν στο πέρασμα του χρόνου βαριά σκιά στη ζωή τους: άρθρα, βιβλία, αγάλματα, μνημεία και πίνακες ζωγραφικής, διαλέξεις και μαθήματα, συζητήσεις, πολεμικές, συγκρούσεις. Η συγγραφή της ιστορίας, η διδασκαλία, η διάχυσή της ως γνωστικού αντικειμένου επηρεάζονταν από τις ανάγκες και τα οράματα του έθνους-κράτους, αναδεικνύονταν σε επίδικα αντικείμενα. Ο Τύπος, οι κάθε λογής σύλλογοι, οι εορταστικές εκδηλώσεις, μα κυρίως η εκπαίδευση άφηναν το αποτύπωμά τους στην ιστορική συνείδηση των Νεοελλήνων : πρώτα τα σχολεία, της κατώτερης και μέσης βαθμίδας, και έπειτα το μοναδικό ελληνικό πανεπιστήμιο.

Οθώνειο, Εθνικό και Καποδιστριακό στη συνέχεια, το Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέλαβε από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του, παράλληλα με τη στελέχωση της κρατικής μηχανής, τη συγκρότηση, εκφορά και διάχυση ενός λόγου ο οποίος απευθυνόταν στο σύνολο των πολιτών του νέου κράτους με πολλαπλούς τρόπους. Ο εθνικός του ρόλος, όπως άλλωστε και των αντίστοιχων ιδρυμάτων στη Δυτική Ευρώπη, ήταν κοινά αποδεκτός και καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα του. Η μοναδικότητά του ως ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος για περισσότερα από ογδόντα χρόνια, έως την ίδρυση του αντίστοιχου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη (1926), έκανε την ελληνική κοι-

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/10.gif&w=600&h=915

κοινωνία να το δεξιωθεί θερμά και να το επενδύσει με ιδιαίτερα υψηλό συμβολικό κύρος. Η ίδρυση και η λειτουργία του βρέθηκαν από νωρίς στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης, όπως αποτυπώθηκε στις στήλες του ημερήσιου και περιοδικού Τύπου, στην πυκνή ειδησεογραφία και αρθρογραφία για τον προσανατολισμό των πανεπιστημιακών σπουδών, για τα τεκταινόμενα εντός του ιδρύματος. Πρυτανικοί απολογισμοί, επίσημοι λόγοι, αυτοτελείς παραδόσεις μαθημάτων δημοσιεύονταν στις εφημερίδες και στα περιοδικά, εισπράττοντας θετικά σχόλια ή αντιδράσεις, προκαλώντας συζητήσεις, έριδες, ακόμη και επεισόδια. Το Πανεπιστήμιο μέσω των οργάνων του, τα οποία εκλέγονταν από το σώμα των διδασκόντων με την επίνευση της πολιτικής εξουσίας, διεκδίκησε θέση στον δημόσιο βίο, συμμετείχε στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα. Το φοιτητικό σώμα, από τα επεισόδια των πρώτων δεκαετιών, κυρίως όμως με την έντονη και οργανωμένη συμμετοχή του στα γεγονότα της περιόδου 1862-1864, συγκρότησε μια σημαντική παράμετρο στο πολιτικό γίγνεσθαι.

Το συμβολικό κύρος που αποδόθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του δεν αφορούσε μόνο την εκπαιδευτική αποστολή του αλλά και τη χρησιμότητά του αναφορικά με την εξυπηρέτηση των ευρύτερων στόχων του ελληνικού βασιλείου στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες της περιοχής. Η σύνδεση της Μεγάλης Ιδέας, στις ποικίλες σημασιοδοτήσεις της, με την πολιτισμική εξάπλωση του ελληνισμού κυρίως στον χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προσέδωσε στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο έναν ιδιαίτερο ρόλο: αυτόν του εντεταλμένου φορέα παραγωγής γνώσης και δημιουργίας επαγγελματικού-επιστημονικού προσωπικού. Η αποστολή του, όπως και εκείνη του πανεπιστημιακού δασκάλου, ήταν να υπερβεί την αίθουσα διδασκαλίας και να διαδώσει το μήνυμά του στον ευρύτερο χώρο της καθ' ημάς Ανατολής, πέρα από τα στενά κρατικά σύνορα. Σε αυτό το πλαίσιο η γλώσσα, η θρησκεία, και ιδιαίτερα η ιστορία, η οποία αποτελεί και το αντικείμενο αυτού του βιβλίου, αποτέλεσαν καθοριστικά ομογενοποιητικά στοιχεία για τη σύνδεση των υπηκόων του ελληνικού βασιλείου με τους «αλύτρωτους αδελφούς» τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Στην ελληνική βιβλιογραφία απαντάται πλέον ένας σημαντικός αριθμός ιστορικών μελετών για το Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι οποίες στην πλειονότητά τους συνδέονται στενά με τη χρονική και πολιτική συγκυρία. Μια σταθερή παρά-

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/11.gif&w=600&h=915

παράμετρος της βιβλιογραφικής παρουσίας του Αθήνησι αποτελεί η σημασία και η συμβολή του στον δημόσιο βίο, ιδιαίτερα στις μελέτες εκείνες που συντάχθηκαν με πρωτοβουλία των αρχών του Πανεπιστημίου, για την κάλυψη κυρίως επετειακών αναγκών.1 Το φοιτητικό κίνημα, η εμπλοκή των φοιτητών στην πολιτική, η δημιουργία μιας γενεαλογίας που θα εξηγούσε και θα αποκαθιστούσε τη συνέχεια με πρόσφατα γεγονότα, ιδιαίτερα με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου το 1973, και συνολικότερα με τη συμμετοχή του φοιτητικού κινήματος στον αντιδικτατορικό αγώνα, αποτελούν άλλη μία από τις παραμέτρους της βιβλιογραφικής παρουσίας του ιδρύματος.2 Στο μέτρο, τέλος, που το Πανεπιστήμιο Αθηνών αποτέλεσε το μόνο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα έως το 1926 στην Ελλάδα και στη συνέχεια το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, μια σειρά μελέτες, οι οποίες κατά κύριο λόγο συνδυάζουν την ιστορική διάσταση με την κοινωνιολογική οπτική, έθεσαν στο επίκεντρο ζητήματα όπως η σύνθεση του φοιτητικού και του καθηγητικού πληθυσμού του, η συμβολή των πανεπιστημιακών σπουδών στην ταξική αναπαραγωγή, η διάχυση του κοινωνικού ελέγχου κ.ά.3

Σε θέματα που αφορούν την ιστορία του Πανεπιστημίου, οι μελέτες και οι αναφορές του Κ. Θ. Δημαρά, καθώς και νεότερων ιστορικών που επηρεάστηκαν από το παράδειγμά του, υπήρξαν πρωτοπόρες. Ενταγμένες στη συνολική θέαση του ελληνικού 19ου αιώνα, συνέτειναν σε κατευθύνσεις μελέτης

1. Βλ. ενδεικτικά Ιωάννης Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, και Βασίλης Σφυρόερας, «Εκατόν πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Αθηνών (Βραχύ χρονικό)», Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κατάλογος Έκθεσης Ενθυμημάτων, Αθήνα, Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, 1987, σ. 12-19. Βλ., από τις πιο πρόσφατες εκδόσεις, Ανδρέας Αντωνόπουλος, Χαρίκλεια Μπαλή (έρευνα-σύνταξη), Ευεργέτες και δωρητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. 1 (1837-1944), Αθήνα, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2003.

2. Βλ. ενδεικτικά Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973. Κοινωνικοί και Πολιτικοί Αγώνες, Αθήνα, Γνώση, 1987, και Γιώργος Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, τ. 1 : «Από τον Ρήγα Φεραίο στην Κατοχή», Αθήνα, Το Ποντίκι, 1993, καθώς και το βιβλίο του Αντώνη Φλούντζη (με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία), Το φοιτητικό κίνημα 1923-1928, Αθήνα, Κέδρος, 1983.

3. Αναμφισβήτητα η σημαντικότερη μελέτη είναι εκείνη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά , Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), μτφ.: Ιωάννα Πετροπούλου, Κ. Τσουκαλάς, Αθήνα, Θεμέλιο, 1975, η οποία αποτέλεσε το κατεξοχήν πρότυπο για αντίστοιχες μελέτες. Βλ. ακόμη Παναγιώτης Γ. Κιμουρτζής, Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1960): Οι πρώτες γενεές των διδασκόντων, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, ΕΚΠΑ, 2001.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/12.gif&w=600&h=915

του πανεπιστημιακού θεσμού στο πλαίσιο της εθνικής ιδεολογίας, σε συνάρτηση κυρίως με τον δημόσιο ή επετειακό λόγο των εκπροσώπων του, με τους διαγωνισμούς4 και με τη συμμετοχή του -είτε ως ιδρύματος εν συνόλω, είτε μέσω των φοιτητών του5-στα πολιτικά δρώμενα.6 Παρά τη γονιμότητά τους7 και τη συχνότερη παρουσία τους τα τελευταία χρόνια, στις προσεγγίσεις αυτές δεν μελετώνται επαρκώς πλευρές της εκπαιδευτικής λειτουργίας του ιδρύματος, εξίσου σημαντικές για τη σχέση του με την εθνική ιδεολογία και γενικότερα για την κατανόηση της ιστορικής του πορείας και της θέσης του στην ελληνική κοινωνία. Αναφέρομαι στο πρόγραμμα σπουδών, στη φιλοσοφία και στον προσανατολισμό του, στους φορείς και στο περιεχόμενο της διδασκαλίας, στις διδακτικές μεθόδους. Λιγοστές είναι οι μονογραφίες που διαθέτουμε, από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα, για το πρόγραμμα μαθημάτων και τα γνωστικά αντικείμενα που διδάχθηκαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.8

Η περίπτωση της ιστορίας ως πανεπιστημιακού γνωστικού αντικειμένου είναι πιο σύνθετη. Η ιστοριογραφική παράδοση που δημιούργησε ο Κ. Θ. Δημαράς προσέφερε υποδειγματικές μελέτες, στις οποίες το Πανεπιστήμιο Αθηνών κατέλαβε εξέχουσα θέση. Το συνεχές ενδιαφέρον του για τη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής ιδεολογίας και τον ρόλο των λογίων σε αυτήν τον οδήγησε

4. Panayotis Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes 1851-1877, Αθήνα, IAEN - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς 22,1989.

5. Κώστας Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα, ΙΑΕΝ Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς - Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών EIE 39, 2004. Η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί το πλέον ολοκληρωμένο έργο για την οργάνωση και τη λειτουργία του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά τον 19ο αιώνα.

6. Βλ. ενδεικτικά τις μελέτες του Κ. Θ. Δημαρά, Εν Αθήναις τη 3η Μάιου 1837. Μελίτη ιστορική και φιλολογική, Αθήνα 1987, και «Ιδεολογήματα στην αφετηρία του ελληνικού Πανεπιστημίου», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και Προοπτικές, Αθήνα 21-25 Σεπτεμβρίου 1987, Αθήνα, ΙΑΕΝ - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς 19,1989, τ. Ι,σ. 43-54.

7. Τη σημαντικότερη τομή για τη μελέτη της ιστορίας των πανεπιστημίων στη χώρα μας αποτέλεσε το συνέδριο Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., που διοργανώθηκε το 1987 από το ΙΑΕΝ.

8. Βλ. Sofia Chantzistefanidou, Die Philosophische Fakultät zu Athen und der nationale Aufbruch Griechenlands (1837-1911), ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Johann Wolfgang Goethe-Universität zu Frankfurt am Main, 1997, και Έλενα Α. Μανιάτη, Απόπειρες εκσυγχρονισμού στο ελληνικό Πανεπιστήμιο (τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα): Εκπαιδευτική διαδικασία, επιστημονική παραγωγή και κοινωνική προσφορά των εργαστηρίων φυσικών επιστημών, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας, Θεωρίας των Επιστημών, ΕΚΠΑ, 2001.

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/13.gif&w=600&h=915

σε σε σημαίνοντα κείμενα για έλληνες λογίους του 18ου και του 19ου αιώνα -ανάμεσα τους δεσπόζει η μελέτη του για τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο9-, στα οποία άγγιξε καίρια ζητήματα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας. Παράλληλα, με τις εκτενείς συνθέσεις του σκιαγράφησε σε μεγάλο βαθμό το ιστοριογραφικό πλαίσιο της εποχής μέσα στο οποίο κινήθηκε η πανεπιστημιακή ιστορία κατά τον πρώτο αιώνα ζωής του ελληνικού βασιλείου.10 Στην κατεύθυνση αυτή συνέβαλαν και μια σειρά από βιογραφίες καθηγητών που δίδαξαν ιστορία ή ασχολήθηκαν με αυτή, κείμενα τα οποία «αναγκαστικά» αναφέρθηκαν και στην πανεπιστημιακή παρουσία των βιογραφουμένων.11 Παράλληλα, η μελέτη των ιστορικών σχολικών εγχειριδίων, κυρίως στη μέση εκπαίδευση, προσέφερε σημαντικό τεκμηριωτικό υλικό -οι περισσότεροι από τους καθηγητές της ιστορίας στο Αθήνησι συνέγραψαν και σχολικά βιβλία, τα οποία χρησιμοποίησαν στην πανεπιστημιακή τους διδασκαλία-, συγκροτώντας ένα χρησιμότατο συγκριτικό πλαίσιο αναφορικά με τη διδασκαλία του ίδιου γνωστικού αντικειμένου στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.12

Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα δημοσιεύθηκαν μια σειρά από μελέτες οι οποίες επιχείρησαν να εξετάσουν την ιστοριογραφική παραγωγή σε σχέση κυρίως με τη συγκρότηση της εθνικής ιδεολογίας.13 Ένα μικρό μέρος

9. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - η ζωή του - το έργο του, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1986.

10. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, β' έκδ., Αθήνα, Ερμής, 1985.

11. Βλ. Κίρκη Γεωργιάδου, Προσέγγιση στη ζωή και το έργο του Παύλου Καρολίδη (1849-1930), ανέκδοτη μεταπτυχιακή εργασία στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1986, και Θανάσης Χρήστου, Κωνσταντίνος Δημητρίου Σχινάς (1801-1857). Η ζωή - Το έργο - Η εποχή του, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1998. Βλ. ακόμη για πανεπιστημιακούς καθηγητές που δεν δίδαξαν αλλά ασχολήθηκαν ενεργά με την ιστορία, Γιώργος Κόκκινος, Ο πολιτικός ανορθολογισμός στην Ελλάδα. Το έργο και η σκέψη του Νεοκλή Καζάζη (1849-1936), Αθήνα, Τροχαλία, 1996, Σοφία Ματθαίου, Στέφανος Α. Κουμανούδης (1818-1899). Σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1999, και Στέφανος Α. Κουμανούδης 1818-1899. Όψεις του βίου και της πολιτείας του, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, 2004.

12. Βλ. Ε. Κ. Venturas, L'histoire dans l'enseignement secondaire en Grèce entre les deux guerres: permanences et innovations, ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Paris I, 1990, και Christina Koulouri, Dimensions idéologiques de l'historicité en Grèce (1834-1914), Les manuels scolaires d'histoire et de géographie, Frankfurt am Main 1991.

13. Βλ. ενδεικτικά Paschalis Kitromilides, "Imagined Communities and the Origins of the National Question in the Balkans": Martin Blinkhorn, Thanos Veremis (επιμ.),

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/14.gif&w=600&h=915

αυτών των προσεγγίσεων στράφηκε προς την πανεπιστημιακή ιστορία, στο πλαίσιο της συγκρότησης της ιστορίας ως επιστήμης, εκκινώντας κατά κύριο λόγο από την προσωπικότητα και τη διδασκαλία των καθηγητών της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο, τις συνιστώσες και την υποδοχή του έργου τους.14 Συνδιαλεγόμενη με τη συγκεκριμένη βιβλιογραφία, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να επισημάνει στο σύνολό του τον καταλυτικό ρόλο του Πανεπιστημίου Αθηνών στη συγκρότηση της ιστορικής γνώσης και επιστήμης, να σκιαγραφήσει τη συμβολή του μέσα στον χρόνο, αναδεικνύοντας τις συνέχειες και τις τομές με βάση την ιστορία του ιδρύματος.

ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΞΟΝΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας μου είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Αναφέρομαι στη συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η

Modern Greece: Nationalism and Nationality, Athens, SAGE-ELIAMEP, 1990, σ. 23-66, Αντώνης Λιάκος, «Προς επισκευήν ολομελείας και ενότητος. Η δόμηση του εθνικού χρόνου», Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Επιστημονική συνάντηση στη μνήμη του Κ. θ. Δημαρά, Αθήνα 1994, σ. 172-199, Έλλη Σκοπετέα, Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, Πολύτυπο, 1988, και Φαλμεράυερ: τεχνάσματα του αντίπαλου δέους, Αθήνα, Θεμέλιο, 1997, Αλέξης Πολίτης, Ρομαντικά Χρόνια. Ιδεολογίες και Νοοτροπίες στην Ελλάδα του 1830-1880, γ' έκδ., Αθήνα, ΕΜΝΕ - Μνήμων, Θεωρία και Μελέτες Ιστορίας 14, 2003. Βλ., πρόσφατα, Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Η γένεση της ιστορίας του νέου ελληνισμού, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» I. Δ. Κολλάρου, Ιστορία και πολιτική, 2006.

14. Βλ. Effi Gazi," " Scientific" " "Νactional History. The Greek Case in Comparative Perspective (1850-1920), Frankfurt am Main 2000, Παναγιώτης Στάθης, «Όψεις της διαμόρφωσης της εθνικής ιστοριογραφίας στην Ελλάδα τον ΙΘ' αιώνα: η συμβολή των καθηγητών Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών», Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων, Σεμινάριο 17: Εθνική Συνείδηση και Ιστορική Παιδεία, Αθήνα 1994, σ. 100-117, Ιουλία Πεντάζου, «Ο Θεόδωρος Μανούσης καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1858)», Μνήμων 17 (1995), σ. 69-106.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/15.gif&w=600&h=915

οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή. Η αξιοσημείωτη συμβολή του ιδρύματος συνδέεται με τη σημαίνουσα θέση του, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η πανεπιστημιακή διαδρομή της ιστορίας (από την έδρα της Γενικής ιστορίας σε εκείνη της Ιστορίας του ελληνικού έθνους και από εκεί σε ένα σύνολο εδρών που υπηρετούσαν διαφορετικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας) και η σταδιακή συγκρότησή της σε επιστημονικό αντικείμενο με αρχές και μεθόδους έρευνας αντανακλώνται σε ολόκληρη την ελληνική ιστοριογραφική παραγωγή . Η πορεία από μια παγκόσμια ιστορία διαφωτιστικών προοπτικών σε μια ενιαία εθνική ιστορία, με την ενσωμάτωση των Μακεδόνων και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, συντελέστηκε μέσω της διδασκαλίας του Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλου από πολύ νωρίς στις πανεπιστημιακές αίθουσες. Η στροφή προς τις αρχειακές πηγές, η χρήση των βοηθητικών επιστημών και η εισαγωγή επιστημονικής μεθοδολογίας βρήκαν την πλέον οργανωμένη έκφραση τους στα ιστορικά φροντιστήρια. Η συγκρότηση της επιστημονικής ιστορίας δεν μπορεί να μελετηθεί εκτός των συγκεκριμένων διαδικασιών, στις οποίες οι διδάσκοντες της ιστορίας αποτέλεσαν δρώντα υποκείμενα με πολλαπλούς ρόλους, όπως συνέβη και σε άλλα κράτη της Ευρώπης. Η παρουσία τους στη δημόσια ζωή του νεοσύστατου κράτους ήταν έντονη και πολύπλευρη: συνέγραψαν σχολικά εγχειρίδια για την εκπαίδευση, συμμετείχαν στην ίδρυση και διοίκηση συλλόγων και εταιρειών, κατέλαβαν υψηλές θέσεις στην κρατική μηχανή , αρθρογράφησαν τακτικά και εκφώνησαν λόγους -εντός και εκτός Πανεπιστημίου- που δημοσιεύθηκαν στον Τύπο, συμμετείχαν στην πολιτική ζωή. Σε αυτή τη διαδρομή υπήρξαν εύλογα και φυγόκεντρες τάσεις ή εσωτερικές αντινομίες, τις οποίες επιχείρησα να καταγράψω, στοιχεία που αναδεικνύουν την πολυσημία και την πολυπλοκότητα του πλαισίου συγκρότησης της ιστορίας ως επιστήμης.

Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που μελετώ συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/16.gif&w=600&h=915

από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών του 19ου αιώνα υπήρξε θεσμικό απότοκο μιας μακράς ευρωπαϊκής παράδοσης και ενός παρόντος που οι ιδρυτές και οι περισσότεροι διδάσκοντες είχαν γνωρίσει κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Η παράδοση αυτή, η οποία ξεκινούσε από τους μεσαιωνικούς χρόνους, με συνεχείς ρήξεις και ασυνέχειες εντός της, διαμόρφωσε δομικά στοιχεία και χαρακτηριστικά σε επίπεδο στόχων αλλά και οργάνωσης, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όσο βέβαια και στην ελληνική περίπτωση. Η παράλληλη μελέτη και σύγκριση του ελληνικού πανεπιστημίου με τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα, ιδιαίτερα το γερμανικό, είναι επιβεβλημένη, ώστε να αναδειχθούν τα συγκεκριμένα πρότυπα όπως εξελίσσονται στον χρόνο, να επισημανθεί η μεταφορά και η υποδοχή τους στην ελληνική πραγματικότητα, η επιλεκτική χρήση, ο συγκρητισμός, η αναδιαμόρφωσή τους. Σημειώνω ενδεικτικά ότι από τους δεκαοκτώ καθηγητές και υφηγητές Ιστορίας οι δεκατρείς είχαν σπουδάσει σε γερμανόφωνα πανεπιστήμια, αναλογία σχεδόν κοινή για όλο το διδακτικό προσωπικό του Αθήνησι. Φαινόμενα όπως η επικράτηση της φροντιστηριακής ιστορικής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αιώνα και η ενίσχυση της εθνικοπαιδαγωγικής αποστολής της ιστορίας (έναντι της αντίληψης που προέτασσε ως στόχο της διδασκαλίας της τη διαμόρφωση χρηστών και αγαθών πολιτών) δεν αποτελούν ελληνική ιδιοτυπία. Συνδέονται με τις εκπαιδευτικές αλλαγές στη Δυτική Ευρώπη και ευρύτερα με τις αντιλήψεις για την ιστορία και τη θέση της στην κοινωνία, όπως αποτυπώθηκαν και στην αντίστοιχη ιστοριογραφική παραγωγή .

Η σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική εξουσία υπήρξε καθοριστική για τη φυσιογνωμία του, τη στελέχωση, αλλά και σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα των διδακτικών αντικειμένων, ιδιαίτερα της ιστορίας. Δεν αναφέρομαι μόνο στις επιπτώσεις που είχε, για παράδειγμα, η επέμβαση της πολιτικής εξουσίας στην επιλογή του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας (διορισμοί, απολύσεις κ.ά.), ούτε στις μεταρρυθμίσεις που την αφορούσαν, όσο γενικότερα στη σύνδεση της διδασκαλίας με την πολιτική και κοινωνική συγκυρία. Η εδραίωση του μαθήματος της Ιστορίας του ελληνικού έθνους συνδεόταν αναμφίβολα με τις πολιτικές συγκυρίες της δεκαετίας του 1850. Η πανηγυρική είσοδος της μελέτης της βυζαντινής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τον 20ό αιώνα συναρτήθηκε με τις διεκδικήσεις των βαλκανικών εθνικισμών, όπως και η στροφή προς τις ιστορίες των γειτονικών λαών κατά την ίδια περίοδο.

Η ιστορία εντάχθηκε σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα μαθημάτων, σε ένα

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/17.gif&w=600&h=915

ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο, το παρόν και το μέλλον του οποίου ορίστηκαν μέσα από ρυθμιστικές πράξεις, νομοθετικές και πρυτανικές αποφάσεις, αν και συχνά ανάμεσα στους ευσεβείς πόθους των διακηρύξεων και στην πραγμάτωση τους μεσολάβησε ένα βαθύ ρήγμα. Οι ρυθμίσεις και οι εξελίξεις που αφορούσαν το σύνολο του προγράμματος διέτρεξαν και την ιστορία, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία της. Οι σημαντικές αλλαγές στο πρόγραμμα μαθημάτων -ο πολλαπλασιασμός των διδασκόντων και των φοιτητών, η αύξηση των ωρών διδασκαλίας, η εισαγωγή νέων μαθημάτων, η οριοθέτηση των γνωστικών αντικειμένων των εδρών στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα- συνέτειναν στη δημιουργία ενός αυστηρότερου πλαισίου προσφοράς και πρόσληψης της παρεχόμενης γνώσης, το οποίο επηρέασε καθοριστικά και την ιστορία.

Το κύρος της πανεπιστημιακής ιστορίας, πέρα από τον διδάσκοντα, συνδεόταν με τη θέση του Πανεπιστημίου στο δημόσιο πεδίο. Είναι διαφορετική η θέση του ιδρύματος στα οθωνικά χρόνια, ως μιας από τις ελάχιστες υπάρχουσες συσσωματώσεις, από αυτήν που αποκτά στη δεκαετία του 1870, όταν η πληθωρική παρουσία των συλλόγων δημιουργεί έναν παράλληλο -ενδεχομένως και εξίσου ισχυρό- λόγο. Επισημαίνω ενδεικτικά ότι η πρώτη έκθεση κειμηλίων του 1821 δεν πραγματοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο, αλλά από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος (IEEE), ενώ το πρώτο μουσείο με βυζαντινά εκθέματα δημιουργήθηκε από τη Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία (ΧΑΕ). Στη δεκαετία του 1920, διατυπώθηκε ένας έντονος κριτικός λόγος για το Πανεπιστήμιο, ο οποίος βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στα φοιτητικά ακροατήρια, μέσα από το έργο των ελλήνων μαρξιστών. Σε ένα άλλο επίπεδο, η δημιουργία του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης το 1926 έφερε στο προσκήνιο ένα νέο ανώτατο ίδρυμα, το οποίο διατύπωσε έναν διαφορετικό γλωσσικά, κατ' αρχήν, λόγο από εκείνον του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο τρόπος με τον οποίο το Πανεπιστήμιο διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία του -τα σύμβολα, η αρχιτεκτονική των κτιρίων, η θεσμοθέτηση συγκεκριμένων διαγωνισμών, οι πανεπιστημιακές εορτές και η θεματολογία των επίσημων λόγων, η συγκρότηση της ιστορίας του ίδιου του ιδρύματος- συνέστησε έναν ισχυρό λόγο για την ιστορία, ενσωμάτωσε στιγμές του ευρύτερου ιστορικού περίγυρου στη δημιουργία του πανεπιστημιακού αφηγήματος, νομιμοποίησε τους στόχους και τις επιδιώξεις του. Η ιστορία του ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος, η διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του αποτέλεσαν προνομιακό πεδίο παράθεσης πολλαπλών λόγων, διαφορετικών εκδοχών που προήλθαν από ποικίλους πομπούς (κράτος, πρυτανικές αρχές, διδάσκοντες, φοιτητές), με

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/18.gif&w=600&h=915

αποδέκτη ένα ευρύτατο κοινό. Πρόκειται για έναν ισχυρότατο διάλογο με το παρελθόν, η εξέταση του οποίου επιχειρείται σε παραλληλία ή αντιδιαστολή με τον λόγο που αρθρώνεται στα ιστορικά μαθήματα της Φιλοσοφικής Σχολής. Η ενσωμάτωση λόγου χάρη της Επανάστασης του 1821 ή των βυζαντινών χρόνων στον συμβολικό κόσμο του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελεί μια διακριτή διαδικασία με τις δικές της χρονικότητες συγκριτικά με την αντίστοιχη διαδικασία στη διδασκαλία της πανεπιστημιακής ιστορίας.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών συγκέντρωσε ένα σημαντικό δυναμικό λογίων, οι οποίοι λειτούργησαν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης συγκροτημένης διοικητικής δομής. Οι προσδοκίες που γέννησε η δημιουργία του αποτυπώθηκαν και στο κύρος με το οποίο περιβλήθηκαν οι διδάσκοντες του. Στο πέρασμα του χρόνου η οριοθέτηση της ακαδημαϊκής κοινότητας μετέβαλε τους όρους ανάδειξής τους, προσδίδοντάς τους πλέον επιστημονικό κύρος, τονίζοντας μάλλον την επιστημονική και ερευνητική παρά την παιδαγωγική παρουσία τους. Ο ρόλος τους εντός Πανεπιστημίου δεν περιορίστηκε στη διδακτική πράξη. Συμμετείχαν σε επιτροπές διαγωνισμών που κάλυπταν ένα ευρύτατο φάσμα -από την ιστορία και τη λαογραφία έως την ποίηση και το θέατρο-, προκήρυσσαν υποτροφίες, έπαιρναν ενεργά μέρος με την ψήφο τους στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού. Η μελέτη της προσωπικής διαδρομής και του έργου όσων δίδαξαν ιστορία στο Πανεπιστήμιο είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα εάν αναλογιστούμε πόσο προσωποκεντρικός στάθηκε ο θεσμός της έδρας. Παρ' όλο που η θεσμοθέτηση της εκλογής ισχυροποίησε τη γνωστική ταυτότητα των εδρών και δημιούργησε ένα αυστηρότερο πλαίσιο διδασκαλίας, και πάλι είναι σαφές ότι οι σπουδές, οι ιστοριογραφικές αντιλήψεις, το συγγραφικό έργο υπήρξαν καθοριστικά για την επιλογή του περιεχομένου της διδασκαλίας.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Ένα σημαντικό τμήμα των αρχειακών τεκμηρίων που χρησιμοποίησα απόκειται στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών: σειρές των πρακτικών της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου, της Φιλοσοφικής Σχολής, των νομοθετικών κειμένων και των πρυτανικών απολογισμών της περιόδου. Στο Αρχείο Πρωτοκόλλου φυλάσσονται αρκετά τεκμήρια για τη διδασκαλία της ιστορίας : έγγραφα αναφορικά με τα διδακτικά εγχειρίδια, τις υποτροφίες, τα διαγωνίσματα, και κυρίως τα προγράμματα μαθημάτων.

Τα προγράμματα από τα εξάμηνα και τα ακαδημαϊκά έτη που έχουν συγκεντρωθεί καλύπτουν πάνω από τα δύο τρίτα του σχετικού συνόλου. Η συ-

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/19.gif&w=600&h=915

συνέχεια της ακαδημαϊκής διδασκαλίας όπως εμφανίζεται με τους όρους .Ακολουθία, Εξακολούθησις κ.ά., καθώς και η επανάληψη των μαθημάτων των χειμερινών στα θερινά εξάμηνα, ιδιαίτερα μετά από το 1885, μας επιτρέπουν να θεωρήσουμε ότι γνωρίζουμε το σύνολο των τίτλων για τα μαθήματα που διδάχθηκαν σε αυτό τον αιώνα πανεπιστημιακής διδασκαλίας στο Φιλολογικό Τμήμα.

Το πρόγραμμα των μαθημάτων συνιστά κείμενο προθέσεων, δεν αποτελεί απαραίτητα αποδεικτικό των όσων διδάχθηκαν. Αρκετοί διδάσκοντες δεν δίδαξαν, παρά την αναγραφή του μαθήματος στο πρόγραμμά τους. Κάποιοι μετέβαλαν το γνωστικό αντικείμενο κατά τη διάρκεια του έτους. Την επεξεργασία των τίτλων των μαθημάτων, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες που διαθέτουμε γι' αυτά, δυσχεραίνει πολλές φορές η γενικότητα και η ασάφεια στη διατύπωση, όπως για παράδειγμα στο μάθημα της Γενικής ή Μέσης ιστορίας -τίτλοι που δεν επιτρέπουν την ασφαλή εξαγωγή συμπερασμάτων για το περιεχόμενο του-, καθώς και η σταθερή πολύχρονη χρήση του ίδιου τίτλου χωρίς διαφοροποίηση, όπως για παράδειγμα στην Ιστορία του ελληνικού έθνους. Παρ' όλα αυτά, οι τίτλοι των μαθημάτων, στο μέτρο μάλιστα που πολλές φορές δεν διαθέτουμε κάποια άλλη πληροφορία για το τι δίδασκε ο καθηγητής ή ο υφηγητής, αποτελούν σημαντικότατη πηγή για τη διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο. Οι τίτλοι έχουν διασταυρωθεί, όπου ήταν δυνατόν, με τους πρυτανικούς απολογισμούς και με τις υπάρχουσες πληροφορίες για τις δραστηριότητες των διδασκόντων, ώστε να σχηματιστεί μια αρτιότερη εικόνα για το τι πραγματικά διδάχθηκε. Ακολούθησε η στατιστική επεξεργασία της σειράς που προέκυψε, ώστε να υπολογιστεί το βάρος της ιστορίας συγκριτικά με τους υπόλοιπους γνωστικούς κλάδους στο πρόγραμμα του Φιλολογικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής.

Εκτός από τα αρχειακά τεκμήρια, που βρίσκονται κυρίως στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, χρησιμοποίησα και στοιχεία από μια σειρά προσωπικών ή οικογενειακών αρχείων καθηγητών, οι οποίοι δίδαξαν ιστορία ή συναφή αντικείμενα. Η μελέτη αυτού του αρχειακού υλικού στόχευε κυρίως στη συναγωγή στοιχείων για το περιεχόμενο της διδασκαλίας των καθηγητών και υφηγητών Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή. Ας σημειωθεί ότι μια από τις πιο σημαντικές δυσχέρειες που έχει να αντιμετωπίσει μια μελέτη για τη διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έως τουλάχιστον και τον Μεσοπόλεμο αφορά την έλλειψη τεκμηρίων ή και πληροφοριών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας: ελάχιστα διδακτικά εγχειρίδια, μικρός αριθμός βιβλίων που γνωρίζουμε ότι διδάχθηκαν, διάσπαρτα μαθήματα και λόγοι δη-

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/20.gif&w=600&h=915

δημοσιευμένοι στον Τύπο. Δίπλα σε αυτά σημειώσεις των φοιτητών, παραδόσεις και κείμενα των καθηγητών από τα αρχεία τους, τεκμήρια από τη φροντιστηριακή τους διδασκαλία. Σημειώνω ενδεικτικά ότι για όλη την περίοδο που μελετώ εκδίδονται μόνο δύο εγχειρίδια που γράφτηκαν ειδικά για τους φοιτητές από εν ενεργεία καθηγητές Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Η σπανιότητα των εγχειριδίων αλλά και των σημειώσεων μεταφέρει την αναζήτηση της διδακτέας ύλης των μαθημάτων στο γενικότερο έργο των διδασκόντων, στην περίπτωση που υπάρχει, καθώς και στις πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην ιστορία- αφορά και άλλους γνωστικούς κλάδους, ιδιαίτερα στη Φιλοσοφική Σχολή.

Η ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Επέλεξα να παρακολουθήσω τη μακρά πορεία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας της ιστορίας από το 1837, έτος έναρξης λειτουργίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, έως το 1932, χρονιά της μεταρρύθμισης του κανονισμού λειτουργίας του από την κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου. Θεσμοί όπως το πανεπιστήμιο διακρίνονται κυρίως για τις συνέχειες στη λειτουργία τους παρά για τις τομές. Όμως, η μεταρρύθμιση του 1932 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εγχειρήματα εκσυγχρονισμού της πανεπιστημιακής νομοθεσίας στον 20ό αιώνα, το οποίο καθόρισε τη διαδρομή του Πανεπιστημίου τα επόμενα πενήντα περίπου χρόνια. Ειδικότερα για τη Φιλοσοφική Σχολή συνιστά μείζονα τομή, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της χωρίστηκε σε δύο τμήματα: Φιλολογικό και Ιστορικό-Αρχαιολογικό . Η δημιουργία του τελευταίου και η ανάδειξη της ιστορίας σε ένα από τα δύο κύρια γνωστικά αντικείμενά του διαμόρφωσαν εκ νέου τη φιλοσοφία, τον προσανατολισμό και τις πραγματικότητες των ιστορικών σπουδών (προσφερόμενα μαθήματα, υποχρεωτικές παρακολουθήσεις, ώρες διδασκαλίας), παρά τα προβλήματα που συνάντησαν στην εφαρμογή τους. Το 1932 εξάλλου καταργήθηκε με απόφαση του υπουργείου Παιδείας -μετά από εισήγηση της Φιλοσοφικής- η έδρα της Ιστορίας του ελληνικού έθνους, σηματοδοτώντας την υπέρβαση της αντίληψης που θεωρούσε επωφελέστερη την ενιαία διδασκαλία της εθνικής ιστορίας και προκρίνοντας την ταυτόχρονη διδασκαλία αυτόνομων περιόδων της σε επιμέρους έδρες.

Τα πρώτα τέσσερα μέρη του βιβλίου εστιάζουν στη διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή με βάση τη χρονική ακολουθία. Σε κάθε μέρος

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/21.gif&w=600&h=915

προηγείται μια μικρή ανασκόπηση της θεσμικής και ιστορικής εξέλιξης του Πανεπιστημίου Αθηνών τη συγκεκριμένη περίοδο. Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος, επιχειρείται, με βάση όσα έχουν αναπτυχθεί στο υπόλοιπο βιβλίο, η ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών από την έναρξη του Πανεπιστημίου έως το 1932. Αναλυτικότερα:

Το πρώτο μέρος επικεντρώνεται στην έναρξη λειτουργίας του Πανεπιστημίου, όταν, στο πλαίσιο της διαφωτιστικής παράδοσης του θεσμού, προσδιορίστηκε ως στόχος του εκπαιδευτικού του προγράμματος η κατάρτιση ελεύθερων, ηθικών και μορφωμένων πολιτών, οι οποίοι θα γνώριζαν την ιστορία από τα αρχαία χρόνια έως τη συγχρονία. Εξετάζοντας τους οδηγούς σπουδών και το έργο των πρώτων καθηγητών Ιστορίας, επισημαίνεται η ισχυρή παρουσία των ευρωπαϊκών προτύπων, ιδιαίτερα των σχημάτων της γενικής ιστορίας, και παράλληλα η σύνδεση με την εθνική ιδεολογία, όπως αποτυπώνεται κυρίως στην ανάγνωση της αρχαίας ελληνικής ιστορίας ως προγονικής.

Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο κατεξοχήν στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και στην εισαγωγή της Ιστορίας του ελληνικού έθνους στο πρόγραμμα μαθημάτων. Με την καταλυτική παρουσία του καθηγητή, η ενιαία εθνική ιστορία -όπως συγκροτήθηκε από τον ιστορικό με την ενσωμάτωση του Βυζαντίου- αναδείχθηκε σε απαραίτητο εφόδιο του φοιτητή, σε καθοριστικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Διερευνώνται οι συνιστώσες της πανεπιστημιακής παρουσίας του Παπαρρηγόπουλου σε συνάφεια με το συγγραφικό του έργο, η απήχηση του μαθήματος του στα υπόλοιπα ιστορικά μαθήματα, καθώς και ευρύτερα στο πρόγραμμα μαθημάτων. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στη μελέτη του αντιρρητικού λόγου προς το ιστοριογραφικό του σχήμα, όπως εκφράστηκε από μια ομάδα κατά κύριο λόγο πολιτικά φιλελεύθερων καθηγητών, οι οποίοι υπερασπίστηκαν την αρχαιοελληνική ιστορία ως το κατεξοχήν μέσο ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών.

Το τρίτο μέρος επικεντρώνεται στις εξελίξεις που οδήγησαν στην ανάδειξη της ιστορίας ως επιστήμης και στη συγκρότηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο πλαίσιο των ευρύτερων μεταβολών της φυσιογνωμίας του ιδρύματος. Στο μέρος αυτό μελετώνται μια σειρά από ζητήματα που αφορούν συνολικά το Πανεπιστήμιο : πρώτον, οι διαδικασίες ανάδειξης του διδακτικού προσωπικού και η εισαγωγή του συγγράμματος ως προαπαιτούμενου. Δεύτερον, η εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας. Τρίτον, η σταδιακή μεταβολή του κοινού των πανεπιστημιακών αμφιθεάτρων και η μετάβαση από την ελεύθερη φοίτηση πολυμαθών ακροατών σε κλειστά, αμιγώς φοιτητικά σχήματα επαγγελματικής εξει-

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/22.gif&w=600&h=915

εξειδίκευσης. Οι εξελίξεις στην ιστορία συνδέονται με την καταλυτική παρουσία του Σπ. Λάμπρου, ο οποίος μετέθεσε το κέντρο βάρους της διδασκαλίας από τη συγκρότηση ενήμερων πολιτών στην προετοιμασία καλών ιστορικών και διδασκάλων, με ισχυρά μεθοδολογικά εργαλεία. Επισημαίνεται η στροφή της διδασκαλίας προς τη βυζαντινή και νεότερη ελληνική ιστορία και αναλύονται οι άξονες της ιστορικής εκπαίδευσης των φοιτητών στο πλαίσιο πάντα του σχήματος του Κ. Παπαρρηγόπουλου.

Στο τέταρτο μέρος εξετάζεται η διδασκαλία της ιστορίας σε μια ταραγμένη περίοδο, όταν ο χάρτης της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα διευρύνεται και οι στόχοι της ιστορικής διδασκαλίας εμπλουτίζονται με τη θωράκιση των φοιτητών εναντίον των καινοφανών τότε κομμουνιστικών ιδεών. Μελετώνται οι διεργασίες εκείνες που οδήγησαν στη δημιουργία ειδικής έδρας για τη διδασκαλία της βυζαντινής ιστορίας, στη στροφή προς τη νεότερη ιστορία και την ιστορία των γειτονικών λαών. Διερευνώνται ακόμη οι συνθήκες που συντέλεσαν στην περιχαράκωση της ιστορικής διδασκαλίας και στην απομόνωσή της από τις παράλληλες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.

Στο τελευταίο μέρος επιχειρείται μια συνολική ανασκόπηση των ιστορικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κατ' αρχάς εξετάζεται η φυσιογνωμία του διδακτικού προσωπικού της ιστορίας. Στη συνέχεια, με βάση την αποδελτίωση και τη στατιστική επεξεργασία του συνόλου των μαθημάτων που διδάχθηκαν στο Φιλολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου, διερευνάται η ιστορική διδασκαλία στον αστερισμό της συνολικής εξέλιξης του προγράμματος μαθημάτων και αξιολογείται η θέση της συγκριτικά με τα υπόλοιπα γνωστικά αντικείμενα. Ακόμη, διερευνώνται οι λόγοι που οδήγησαν στην ισχυρή παρουσία της γενικής ιστορίας καθ' όλη την περίοδο που μελετώ. Οι τελευταίες σελίδες του βιβλίου επιστρέφουν στο κεντρικό ερώτημα που τέθηκε στην πορεία αυτής της εργασίας : το πώς, σε ένα νεότευκτο κράτος χωρίς επιστημονική παράδοση, η διπλή θεσμική και συμβολική υπόσταση του Πανεπιστημίου συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της ιστορικής επιστήμης, σε μια διαδικασία πολύπλοκη, πολύμορφη, κάποτε αντιφατική και εξόχως πολιτική.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/23.gif&w=600&h=915

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Το βιβλίο αυτό πλάστηκε με πρώτη όλη τη διδακτορική διατριβή μου, την οποία υποστήριξα στο Ιστορικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών τον Σεπτέμβριο του 2004. Από τότε έως σήμερα το κείμενο ξαναδουλεύτηκε, αναδιαρθρώθηκε και συμπληρώθηκε με πολλά νέα στοιχεία, συγκροτώντας την τελική αυτή εκδοχή. Ένα παλίμψηστο, στην ουσία, μέσα στο οποίο τουλάχιστον ο δημιουργός του είναι σε θέση να διακρίνει τις αρχικές πινελιές, τα διαδοχικά στρώματα μπογιάς των χρόνων που επικάθησαν από τον πρώτο σχεδιασμό του. Και μαζί μ' αυτά τα λόγια, οι μουσικές, οι μυρωδιές και κυρίως οι άνθρωποι που το συντρόφεψαν τις ώρες του διαβάσματος, του γραψίματος, της διασταύρωσης, των διορθώσεων. Εκείνοι που χρόνια τώρα συνέβαλαν με τον δικό τους οβολό στα έξοδα του μακρινού ταξιδιού μου, όπως τους μνημόνευσα και τους ευχαρίστησα στον μεγαλύτερο έως τώρα σταθμό του, τη διατριβή. Κατ' αρχάς ο Αντώνης Λιάκος, δάσκαλος και φίλος, συμμέτοχος σε έναν γόνιμο, συνεχή και ανήσυχο διάλογο, ο οποίος με τίμησε και με τιμά με την αγάπη και την εμπιστοσύνη του. Στην Όλγα Κατσιαρδή-Χέρινγκ χρωστώ πάντα τα πρώτα μου δελτία και παράλληλα την αποφασιστική και απλόχερη υποστήριξη της στα πρώτα μου βήματα, η οποία εκδηλώθηκε για άλλη μια φορά στην περίπτωση της διατριβής μου, με την εκτεταμένη και εποικοδομητική κριτική της. Την ευχαριστώ, όπως και τον Κώστα Μπουραζέλη, για το ενδιαφέρον και τις πολύτιμες παρατηρήσεις του, οι οποίες διεύρυναν πολλαπλώς τα ερωτήματα και τις απαντήσεις τους. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τα υπόλοιπα μέλη της επταμελούς επιτροπής, τη Χριστίνα Κουλούρη, τη Φλωρεντία Νοταρά, τον Κωνσταντίνο Σβολόπουλο και τον Χάγκεν Φλάισερ, για το ενδιαφέρον και την υποστήριξή τους.

Οι μαθητείες δεν τελειώνουν στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Πολλά χρόνια τώρα, ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης μού προσφέρει πληροφορίες, σχόλια, κριτικές, βιβλία και κυρίως το παράδειγμά του, στη λογική μιας αφειδώλευτης προσφοράς. Είχα την ευκαιρία να το επιβεβαιώσω εκ νέου, καθώς ξόδεψε πολλές ώρες διορθώνοντας λάθη και βελτιώνοντας καθοριστικά το περιεχόμενο του βιβλίου με τις υποδείξεις του. Οι ευχαριστίες προς αυτόν, κα-

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/24.gif&w=600&h=915

καθώς και προς τον Σπύρο I. Ασδραχά και τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, για την ένταξη της πρότασής μου στο ερευνητικό και τώρα στο εκδοτικό πρόγραμμα του ΙΑΕΝ, είναι δεδομένες και βαθιές. Ο Κώστας Λάππας αποτέλεσε πάντα ένα καλό καταφύγιο για τις «τρικυμίες» της ιστορίας του Πανεπιστημίου. Ευχαριστώ, ακόμη, τον Γιώργο Κόκκινο και τον Δαυίδ Αντωνίου, τον Αλέξη Δημαρά, τον Παναγιώτη Κιμουρτζή, την Τόνια Κιουσοπούλου, τη Χριστίνα Κουλούρη, την Πόπη Πολέμη, τον Αλέξη Πολίτη, τη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, την Ελένη Φουρναράκη για τις κατά καιρούς συζητήσεις μας και την υπομονή τους να μοιραστούν κάποια από τα ερωτήματά μου.

Πέρα, όμως, από τα άτομα, υπήρξαν και οι συλλογικότητες. Πρώτα από όλα, μια ομάδα φοιτητών που συναντήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στα σεμινάρια του Αντώνη Λιάκου. Κάποιοι στη διαδρομή δεν συνέχισαν, οι περισσότεροι ωστόσο παρέμειναν, δημιουργώντας αργότερα το περιοδικό Ιστορείν. Με όλους με συνδέει μια πολύχρονη πορεία κοινών προβληματισμών και συζητήσεων. Ο Μνήμων στάθηκε πάντα ένα σχολείο ανταλλαγής γνώσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Χρωστώ πολλά σε αυτή την παρέα, και ιδιαίτερα στον Χρήστο Λούκο. Τέλος, τα ΑΣΚΙ υπήρξαν τόπος εργασίας και δημιουργίας, μα και παράλληλα φιλόξενος χώρος συζήτησης και προβληματισμών. Η ευγνωμοσύνη μου στους ανθρώπους που συνεργαστήκαμε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα στην Ιωάννα Παπαθανασίου, στην Πολίνα Ιορδανίδου, στην Άντα Κάπολα, στην Ιωάννα Βόγλη και στην Αγγελική Χριστοδούλου, είναι δεδομένη. Στην ενθάρρυνση, στην ανοχή τους, στην αγάπη τους οφείλω πολλά.

Το προσωπικό του Ιστορικού Σπουδαστηρίου της Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς και του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών εξασφάλισε, από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια, τους καλύτερους όρους προσέγγισης σημαντικού τμήματος των πηγών μου. Η υποτροφία που έλαβα, το 1997, ως βραβείο για την καλύτερη πρόταση διατριβής από το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευκόλυνε σημαντικά την έρευνα μου. Οι συνομιλίες με τον Μιχάλη Σακελλαρίου και τον Δικαίο Βαγιακάκο μου προσέφεραν πολύτιμες πληροφορίες, και κυρίως λίγη από την ατμόσφαιρα της εποχής του Μεσοπολέμου, από τα φοιτητικά τους χρόνια στην Αθήνα, το ίδιο και οι συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιώργο Αλισανδράτο.

Το κείμενο αυτό θα διέφερε σημαντικά χωρίς τις διορθώσεις ποικίλων εκδοχών του από τον «αιώνιο αναγνώστη» των κειμένων μου Στρατή Μπουρνάζο, τις ατέλειωτες συζητήσεις με τον Παναγιώτη Στάθη και την πάντα ευθύβολη κρίση του, τις συνεχείς προτροπές και υποδείξεις της Λίνας Βεντούρα,

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/25.gif&w=600&h=915

το ενδιαφέρον του Λάμπρου Σπηλιόπουλου. Συνολικά, άλλωστε, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά χωρίς τη φιλία τους, την έγνοια και την αγάπη τους. Η οικογένειά μου,η μητέρα μου Ζωή, τα αδέλφια μου, η Χαρά και ο Βασίλης, ο Σίμος και η Βασιλική, στήριξαν και στηρίζουν τις διαδρομές μου. Η διόρθωση του κειμένου από τη Μαρία Πουλοπούλου δεν μου προσέφερε μόνο τη χαρά της συνεργασίας με έναν άνθρωπο που εκτιμώ, μα μου αποκάλυψε μια υπομονετική και εξόχως αποτελεσματική επιμελήτρια.

Χρωστάω, λοιπόν, πολλά σε πολλούς. Όχι γιατί κανείς τους φέρει την ευθύνη των όσων γράφονται εδώ -αυτό που κάνουμε, μικρό ή μεγάλο, κουβαλά πάντοτε τη δική μας σφραγίδα-, όσο γιατί με τη στάση τους και τα λόγια τους έφτιαξαν τον καμβά πάνω στον οποίο στήθηκε αυτό που ακολουθεί. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται όσοι πια βρίσκονται στην άλλη όχθη, όσοι δεν θα μπορέσουν να ξεφυλλίσουν τις σελίδες του. Ο πατέρας μου, Δημοσθένης Καραμανωλάκης, ο οποίος μ' έσπρωξε απλόχερα και σταθερά στον κόσμο της γνώσης. Ο Γκούναρ Χέρινγκ, που στο σύντομο αλλά πυκνό διάστημα κατά το οποίο μαθήτευσα κοντά του στη Βιέννη πρόλαβε να μου διαλύσει στερεότυπα και βεβαιότητες, διευρύνοντας καθοριστικά τις οπτικές μου. Και ο Φίλιππος Ηλιού, ο οποίος σφράγισε την προσέγγισή μου στο ιστορικό γίγνεσθαι με τον μοναδικό τρόπο που είχε να ακούει την ανάσα των ανθρώπων και των πραγμάτων από το χθες. Τον σκέφτομαι συχνά -κάποτε στη Χείρωνος μα πιο πολύ στα ΑΣΚΙ-, με ευγνωμοσύνη για όσα μου προσέφερε σε αυτά τα οκτώ χρόνια κοντά του : δελτία, σκέψεις, υποδείξεις και αντιρρήσεις, ερωτήματα και λύσεις, κυρίως όμως τη στάση μιας άλλης ζωής, που μόνο μια ακριβή ύπαρξη όπως εκείνος μπόρεσε να διαγράψει. Πολλές από τις σελίδες αυτού του βιβλίου τις σκεπάζουν οι αγαπημένες σκιές και των τριών.

Μένουν εκείνοι που υπόμειναν όσο κανείς άλλος αυτό το μακρύ ταξίδι. Η Βάλια, που μοιράστηκε τις αγωνίες και τους πανικούς, που σήκωσε κάποτε με τους δικούς της ώμους το δικό μου βάρος. Και η κόρη μας Ζωή, που μας συντρόφεψε τα τελευταία χρόνια και, κυρίως, μας δίδαξε πως ακόμη και τα πιο σκληρά πράγματα, εκείνα που πονάνε περισσότερο, μπορεί να τα πολεμήσει ένα παιδικό γέλιο ή κλάμα, να ξανακάνει όμορφο τον κόσμο «πάλι απ' την αρχή». Στις δύο τους είναι αφιερωμένο το βιβλίο. Για όσα βρήκαμε και για όσα χάσαμε, για όλα, για τα καλά και τα δύσκολα.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/26.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

φακ.: φάκελος

χ .τ.: χωρίς τόπο

χ.χ.: χωρίς χρονολόγηση

χγφ.: χειρόγραφο

ΓΑΚ: Γενικά Αρχεία του Κράτους ΕΚΠΑ: Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΦΣΚ: Ελληνικός Φιλολογικός Σύνδεσμος

Κωνσταντινουπόλεως ΙΑΠΑ : Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών IEEE : Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία

της Ελλάδος ΜΕΕ : Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΣ : Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου ΠΣΦΣ : Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής

ΣΩΒ : Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων

ΧΑΕ : Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

αρ.:

αριθμός

βλ.:

βλέπε

έ.κ.:

έκτακτος καθηγητής

ε.κ.:

επιτίμιος καθηγητής

έκδ.,

επανέκδ.:

έκδοση, επανέκδοση

επιμ.:

επιμέλεια

θ.εξ.,χ.εξ.:

: θερινό εξάμηνο,

χειμερινό εξάμηνο

κ.εξ.:

και εξής

μτφ.:

μετάφραση

ό.π.:

όπου παραπάνω

πρβλ.:

παράβαλε

σ.:

σελίδα / σελίδες

σημ.:

σημείωση

τ.:

τόμος / τόμοι

τ.κ.:

τακτικός καθηγητής

τχ·:

τεύχος

υ. :

υφηγητής

φ.:

φύλλο

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαγράμματα 1, 2

Αρ: Αρχαιολογία

Αρ/Λα: Αρχαιολογία/Λαογραφία

Β ι: Βίος Ελλήνων

Γλ: Γλωσσολογία

Ισ: Ιστορία

Λα: Λαογραφία

Μυθ: Μυθολογία

Νομ: Νομισματική

Πδ: Παιδαγωγική

Πλ: Πολιτειογραφία

Φλ: Φιλολογία

Φσ: Φιλοσοφία

Διάγραμμα 3

Καθ: Καθηγητές Υφη: Υφηγητές

Διαγράμματα 4, 5

Μ: Μαθήματα Φ: Φροντιστήρια

Διαγράμματα 6, 7

Οι συντομογραφίες αναφέρονται είτε σε μαθήματα ιστορίας (διάγραμμα 6) είτε στις καθαυτό ιστορικές περιόδους (διάγραμμα 7) Απρ: Απροσδιόριστη Αρχ: Αρχαία Αρχελ: Αρχαία ελληνική Βυζ: Βυζαντινή Γεν: Γενική Ελλ: Ελληνική Μεση-Νεωτ: Μέση-Νεότερη Προϊσ: Προϊστορική Ρωμ: Ρωμαϊκή

Σελ. 26
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 7
    

    Στη Βάλια και στη Ζωή