Συγγραφέας:Καραμανωλάκης, Βαγγέλης Δ.
 
Τίτλος:Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:42
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2006
 
Σελίδες:551
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Αθηνών
 
Χρονική κάλυψη:1837-1932
 
Περίληψη:Αφετηριακή υπόθεση της εργασίας αυτής είναι ότι η ιστορία συγκροτείται ως επιστήμη μέσα από την καταλυτική επίδραση εκπαιδευτικών θεσμών για την παραγωγή και τη μετάδοση της γνώσης, όπως είναι το πανεπιστήμιο. Οι θεσμοί αυτοί επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στην ιστοριογραφική παραγωγή τη λογική της συγκρότησης και της λειτουργίας τους, τις αξίες που τους διέπουν, τις πρακτικές ανάδειξης κύρους και τους συσχετισμούς δύναμης που επικρατούν στο εσωτερικό τους, τις σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία και την κοινωνία. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία της ιστορίας κατά την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο συνδέθηκε με μια σειρά από παράγοντες και μεταβλητές, στοιχεία που καθόρισαν και το συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς : το πανεπιστημιακό περιβάλλον, η ιστοριογραφική παράδοση, τα πρόσωπα που δίδαξαν και οι αποδέκτες της διδασκαλίας τους. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η συνεξέταση αυτών των παραγόντων μέσα στην ευρύτερη πολιτική και κοινωνική συγκυρία από την οποία σε μεγάλο βαθμό ορίστηκαν και την οποία εντέλει επανακαθόρισαν, με άλλα λόγια θέμα του βιβλίου είναι η συγκρότηση, στον χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών, μιας εθνικής-επιστημονικής ιστορίας με έντονο διδακτικό χαρακτήρα, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη συνολική ιστοριογραφική παραγωγή, λόγω της σημαίνουσας θέσης του ιδρύματος, καθώς για έναν περίπου αιώνα αποτέλεσε τον μοναδικό οργανωμένο θεσμό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ο οποίος παρήγε ιστορική γνώση, κατάρτιζε τους φοιτητές και προετοίμαζε τους αποφοίτους του για τη διάχυση αυτής της γνώσης, μέσω κυρίως του σχολικού δικτύου, στο ελληνικό βασίλειο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.93 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 78-97 από: 554
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/78.gif&w=600&h=915

Τα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας χρωματίζονταν πλέον με εθνικό χρώμα. Δίπλα στην ανάγκη της μόρφωσης, της δημιουργίας ελεύθερων πολιτών, υπεισερχόταν και το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, του φρονήματος. Η ιστορία προσέφερε την αρματωσιά της: το παράδειγμα, το δίδαγμα, τη σημαντική στιγμή. Μια ιστορία διδακτική, παραδειγματική, η οποία δίδασκε το ελληνικό έθνος : εθεώντο πώς οι Έλληνες διά τρισχιλίων ετών το μεν πρώτον όντες ευσεβείς, φιλοπόλιδες, φιλοδίκαιοι, φιλάνθρωποι και θεράποντες αληθείς της ελευθερίας και παντός καλού και χρηστού διεπράξαντο έργα της διανοίας και της χειρός απαράμιλλα γενόμενα και εσόμενα, έπειτα δε οποία και οπόσα διαμαρτόντες δεν ηδυνήθησαν να ανασωθώσιν εκ της απωλείας ούτε διά των θεραπειών, ας τάλλα έθνη παρείχον αυτοίς ευγνωμονούντα, ούτε δι' αυτής της ουρανοπέμπτου διδασκαλίας του Ευαγγελίου.182

Και τα δύο προηγούμενα παραθέματα προέρχονται από νεκρολογίες για τον Θ. Μανούση, με τις οποίες επιχειρήθηκε σε μεγάλο βαθμό να προστατευθεί η μνήμη και να τονιστεί ο εθνικός χαρακτήρας της διδασκαλίας του, μιας διδασκαλίας που, ας μην το ξεχνάμε, προκάλεσε έντονη κριτική, όπως αποτυπώθηκε στα Μανούσεια.

ΤΑ ΜΑΝΟΥΣΕΙΑ: Η ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ;

Το 1848, λίγους μήνες πριν ξεσπάσουν οι επαναστάσεις που σημάδεψαν την ευρωπαϊκή ιστορία, το Πανεπιστήμιο και η μικρή αθηναϊκή κοινωνία αναστατώθηκαν από μια σειρά επεισοδίων εναντίον του Μανούση, τα Μανούσεια.'83 Αφορμή υπήρξε η δημοσίευση στον Τύπο μιας επιστολής του ιερομόναχου και

Στάθης, «Ιστορίες για την Άλωση στον πρώτο αιώνα του ελληνικού βασιλείου»: Τόνια Κιουσοπούλου (επιμ.), 1453: Η άλωση της Κωνσταντινούπολης και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2005, σ. 227-257.

182. «Λόγος εκφωνηθείς επί του τάφου του αοιδίμου καθηγητού Θεοδώρου Μανούσου υπό Γ. Παπασλιώτου τη 2α Νοεμβρίου», Αθηνά, φ. 2715 (8 Νοεμβρίου 1858).

183. Για τα Μανούσεια η πλέον ακριβής και αναλυτική περιγραφή των γεγονότων ανήκει στον Κώστα Λάππα, ο οποίος εξετάζει τα επεισόδια στο πλαίσιο μιας σειράς διαδοχικών φοιτητικών κινητοποιήσεων πριν από την έξωση του Όθωνα (Κ. Λάππας, ο'.π., σ. 475-484). Η Ιουλία Πεντάζου, η οποία αφιέρωσε αρκετές σελίδες του κειμένου της («Ο Θεόδωρος Μανούσης...», ό.π., σ. 94-106) στα γεγονότα αυτά, πραγματεύεται κατά κύριο λόγο τη σύγχρονη συζήτηση γύρω από τα γεγονότα, εστιαζόμενη στον τρόπο που προσδιορίζονται από τα δύο στρατόπεδα οι όροι της συζήτησης, καθώς και οι επιδιώξεις τους αναφορικά με τις σχέσεις επιστημονικού - θρησκευτικού

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/79.gif&w=600&h=915

φοιτητή Παΐσιου Ζ. Ιωαννίτη, με την οποία καταγγελλόταν ο καθηγητής ότι στο μάθημα του διάβασε επιστολές αισχρολογικού περιεχομένου που είχαν ανταλλάξει ο βασιλιάς της Αγγλίας Ερρίκος Η' με τον Λούθηρο. Η ανάγνωσή τους θεωρήθηκε ότι υπερβαίνει τα εσκαμμένα και υπονομεύει τη χριστιανική θρησκεία, ενώ ο Μανούσης κατηγορήθηκε ως εχθρός του χριστιανισμού, ταύτης της κοινωνίας, αυτού του έθνους. Τις κατηγορίες ενίσχυσαν με άλλη επιστολή τους φοιτητές της Θεολογικής, οι οποίοι απέδωσαν στον καθηγητή θρησκευτική ασέβεια και προσπάθεια ερμηνείας των θαυμάτων της πίστης με λογικά επιχειρήματα. Οι φοιτητές της Φιλοσοφικής αντέδρασαν, υποστηρίζοντας δημόσια και με θέρμη τον δάσκαλο τους, ενώ έκαψαν φύλλα της εφημερίδας Αιών, η οποία φιλοξενούσε τις κατηγορίες εναντίον του. Εξαιτίας μικρών επεισοδίων και του φόβου να ξεσπάσουν ταραχές ανάμεσα στους φοιτητές των δύο σχολών, επενέβη η Σύγκλητος και το υπουργείο Παιδείας, υποστηρίζοντας, έστω και χωρίς ιδιαίτερο σθένος, τον Μανούση. Η Ιερά Σύνοδος, με γραμματέα τον Θεόκλητο Φαρμακίδη, ο οποίος είχε στενές φιλικές σχέσεις με τον Μανούση, κάλεσε σε απολογία και επέπληξε τον ιερομόναχο ως υποκινητή των γεγονότων. Στα επεισόδια ενεπλάκη το όνομα του Σχινά. Κατηγορήθηκε από μερίδα του Τύπου ότι, καθώς ανήκε σε αντίθετη πανεπιστημιακή φατρία, επεδίωκε την απομάκρυνση του Μανούση με στόχο την κατάληψη της έδρας από τον προστατευόμενο του Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλο.

Στον αντιρρητικό λόγο εναντίον της διδασκαλίας του Θ. Μανούση διατυπώθηκε μια διαφορετική αντίληψη για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τη στοχοθεσία της. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη η ιστορία ήταν ο κατεξοχήν γνωστικός χώρος που προσέφερε τη νουθεσία, δίδασκε τον φοιτητή να διακρίνει το ηθικά καλό από το κακό. Μια τέτοια ιστορία ήταν υπόλογη στη θεολογία, όπως και όλες οι ανθρώπινες γνώσεις. Η έννοια του χριστιανού συνδεόταν με εκείνη του Έλληνα, σύνδεση που καθιστούσε τις δύο έννοιες συγ-

λόγου. Στο κείμενο της η Πεντάζου προχωρεί σε σημαντικές και καίριες επισημάνσεις γύρω από τον δημόσιο λόγο ο οποίος διατυπώθηκε στα συγκεκριμένα επεισόδια, δεν τα συνεξετάζει όμως με μια σειρά από άλλα που έλαβαν χώρα την ίδια περίπου εποχή (Κάΐρεια, Χίλλεια, Κίνγκεια), στα οποία πρωτοστάτησαν τα ίδια πρόσωπα και αναπτύχθηκε ένας παράλληλος λόγος. Η ένταξη των Μανούσειων σε αυτό το πλαίσιο θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε ουσιαστικότερα αυτό τον παράλληλο λόγο, καθώς και τις κινήσεις όσων τον εκφέρουν. Ο Παρασκευάς Ματάλας (Έθνος και Ορθοδοξία. Οι περιπέτειες μιας σχέσης: από το «Ελλαδικό» στο Βουλγαρικό Σχίσμα, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2002, σ. 80-82) συνδέει τα Μανούσεια με τα άλλα θρησκευτικά επεισόδια, υπό το πρίσμα της διαμάχης Οικονόμου - Φαρμακίδη, όμως στο συντομότατο σχετικό κείμενό του δεν υπεισέρχεται στην ουσία της σύγκρουσης.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/80.gif&w=600&h=915

συγγενείς και δημιουργούσε ένα κοινό πεδίο, όπου η αλήθεια βρισκόταν σε απόλυτη εξάρτηση από το εθνικό συμφέρον. Η σύνδεση αυτή υπέκρυπτε και μια άλλη πολύ σημαντική διαφοροποίηση από τον κυρίαρχο λόγο : την αποσύνδεση από το αρχαιοελληνικό παρελθόν και τον προσδιορισμό του πολίτη του νέου κράτους με χαρακτηριστικά συγχρονίας (θρήσκευμα). Γενικότερος στόχος ήταν η αναγόρευση του θρησκευτικού λόγου ως «λόγου υπερκειμένου», ως μοναδικού λόγου αληθείας, ο οποίος απέκλειε αντιτιθέμενους λόγους και συστήματα σκέψης. Το αποτέλεσμα θα ήταν η συγκρότηση ενός κανονιστικού λόγου, εντός των ορίων πλέον της ακαδημαϊκής κοινότητας.

Στην απάντηση του Μανούση, των φοιτητών της Φιλοσοφικής, αλλά και των υπόλοιπων, πλην Αιώνος, εφημερίδων που τον υποστήριξαν, προτάχθηκε η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, η αυτονομία της ιστορικής διδασκαλίας από τη θεολογική σκέψη, η σημασία του «αγαθού της αληθείας», ακόμη και με τη χρήση των αισχρολογιών ως «ιστορικών μνημείων». Τα συγκεκριμένα επεισόδια αντιπροσώπευαν σε μεγάλο βαθμό τη σύγκρουση ενός φιλελεύθερου πανεπιστημίου, το οποίο ήθελε να εξασφαλίσει τους όρους αυτονομίας του επιστημονικού χαρακτήρα του, με μια αντίληψη η οποία ενδιαφερόταν για την υπονόμευση αυτής της ανεξαρτησίας και την πρόσδεσή του στο άρμα της θρησκείας. Πέρα από αυτό όμως, τα Μανούσεια υπέκρυπταν έναν αγώνα κύρους, τη σύγκρουση δύο διαφορετικών συσσωματώσεων εντός Πανεπιστημίου, με σαφή ερείσματα στην πολιτική σκηνή.

Από τη μια πλευρά κατηγορήθηκε μια ομάδα καθηγητών, κατά κύριο λόγο φαναριώτικης καταγωγής, οι οποίοι στη συγκεκριμένη περίπτωση, σύμφωνα με μερίδα του Τύπου, επεδίωξαν την απόλυση του Μανούση και τον διορισμό του Κ. Παπαρρηγόπουλου. Σημειώνω τον Ιωάννη Σούτσο, τον Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή, τον Γεώργιο Μαυρογορδάτο, τον Πέτρο Παπαρρηγόπουλο. Ήταν τα πρόσωπα που κατηγορήθηκαν από τη φιλελεύθερη εφημερίδα Αθηνά ότι μαζί με τον Κωνσταντίνο Οικονόμο ήταν οργανωτές της καταχθονίου φιλοορθοδόξου - φαναριωτικής σκευωρίας.184 Η εμπλοκή του ονόματος του Οικονόμου δεν ήταν τυχαία. Ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, πρόσωπο εκτός Πανεπιστημίου αλλά με έντονη δράση και με σημαντική επιρροή εντός του ιδρύματος, είχε από νωρίς διατυπώσει τους φόβους του για τη λειτουργία του. Θεσμικό απότοκο μιας μακράς ευρωπαϊκής φιλελεύθερης παράδοσης, το ελληνικό πανεπιστήμιο δημιουργούσε ανησυχία για την επιρροή που θα μπορούσε να ασκήσει στην ελληνική νεολαία, καθώς και για τη λειτουργία του ως χώρου

184. Αθηνά, φ. 1475 (12 Φεβρουαρίου 1848).

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/81.gif&w=600&h=915

αθεΐας και ανατρεπτικών κηρυγμάτων.185 Ανεξάρτητα από το εάν ο Οικονόμος προετοίμασε, όπως κατηγορήθηκε, τα επεισόδια, η κριτική που διατυπώθηκε εναντίον του Μανούση προερχόταν από τον κύκλο των οπαδών του. Η οξύτατη επίθεση εναντίον του με χαρακτηρισμούς όπως αλλότριος της εκκλησίας του Χρίστου, και πολέμιος αυτής [...] ο νέος της Ελλάδος Βολταίροςί8β απηχούσε παλαιότερες συγκρούσεις του ορθόδοξου Πατριαρχείου με τους εκπροσώπους των διαφωτιστικών ιδεών στην Ελλάδα. Τα επιχειρήματα πλέον προσαρμόζονταν στα μετεπαναστατικά δεδομένα : η Εκκλησία αναδεικνυόταν ως ο θεσμός που διέσωσε τη γλώσσα, το έθνος και τον χαρακτήρα των Ελλήνων και τα προσέφερε για τη συγκρότηση του νέου κράτους. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα επιχειρήματα αυτά διατυπώνονταν από μια νέα ομάδα : τους φοιτητές της Θεολογικής Σχολής.

0 Μανούσης, ο οποίος συγκέντρωνε την μήνιν του κύκλου περί τον Οικονόμο, κατατασσόταν σε μια ομάδα φιλελεύθερων καθηγητών, οπαδών του «αγγλικού» κόμματος. Τον Ιούλιο του 1844 η ομάδα αυτή, η οποία εκτός του Μανούση περιελάμβανε τον τότε πρύτανη Κ. Ασώπιο, τους συγκλητικούς Ν. Βάμβα και Μισαήλ Αποστολίδη και τον Π. Αργυρόπουλο, είχε υποστηρίξει σθεναρά την εκλογή, στη θέση του βουλευτή του Πανεπιστημίου, του αρχηγού του «αγγλικού» κόμματος Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου, εξασφαλίζοντάς του δεκαεννέα ψήφους, έναντι πέντε που έλαβε ο Κ. Σχινάς και μίας ο Φ. Ιωάννου.187 Σύντομα ο διορισμός του Μαυροκορδάτου ακυρώθηκε από την κυβέρνηση Ιωάννη Κωλέττη με το πρόσχημα ότι ο εκλεγείς δεν ήταν μέλος του διδακτικού προσωπικού. Στις επαναληπτικές εκλογές τον Ιούνιο του 1845, με υποψηφίους πλέον μόνο τον Σχινά και τον αγγλόφιλο Ιωάννου, υπήρξαν ποικιλότροπες παρεμβάσεις της κυβέρνησης υπέρ του πρώτου, με αποκορύφωμα την απόλυση, μία ημέρα πριν από τις εκλογές, τριών καθηγητών188 οι οποίοι υποστήριζαν τον Ιωάννου, ο οποίος παρά ταύτα εξελέγη. Τελικά ο Σχινάς

185. Βλ. γενικότερα το άρθρο του Κώστα Λάππα «Αντιθέσεις γύρω από την ίδρυση και τους προσανατολισμούς του ελληνικού Πανεπιστημίου. Σχόλια σε ένα πανηγυρικό λόγο του Κων. Νέγρη (1840)»: Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βασ. Βλ. Σφυρόερα από τους μαθητές του, Αθήνα, Λύχνος, 1992, σ. 227-245.

186. Από την επιστολή των φοιτητών της Θεολογικής Σχολής, Αιών, φ. 848 (14 Φεβρουαρίου 1848).

187. Βλ. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 117-119, και Θ. Χρήστου, ό.π., σ. 183-187.

188. Ήταν οι Κωνσταντίνος Δομνάδος, Παύλος Καλλιγάς και Κωνσταντίνος Νέγρης. Βλ. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 119.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/82.gif&w=600&h=915

εξελέγη βουλευτής το 1847 με την υποστήριξη του Κωλέττη.189 Η στενή σύνδεση του Μανούση με το «αγγλικό» κόμμα, ιδιαίτερα με τον τότε υπουργό Παιδείας Σπυρίδωνα Τρικούπη, θεωρήθηκε και ένας από τους ισχυρούς λόγους για την επαναπρόσληψή του το 1843 και την ανάθεση σε αυτόν της διδασκαλίας της αρχαιολογίας. Η απώλεια της τελευταίας και ο διορισμός του Αλ. Ραγκαβή -ο οποίος διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Κ. Σχινά και τον Κ. Παπαρρηγόπουλο- στην έδρα της Αρχαιολογίας την επόμενη χρονιά αποδόθηκαν στην αλλαγή του κυβερνητικού σχήματος και στην πρωθυπουργοποίηση του Κωλέττη.190

Η διδασκαλία του Μανούση, ιδιαίτερα ο συνδυασμός του αντικληρικαλιστικού του πνεύματος με μια πολιτικά φιλελεύθερη αντίληψη, σκανδάλισε πολλούς και δεν βρήκε συνεχιστές στον χώρο του Πανεπιστημίου. Δεν θα έβρισκε συνέχεια ούτε το ενδιαφέρον του για τη νεότερη και νεότατη ιστορία των εθνών, και μάλιστα σε μια παγκόσμια εξελικτική προοπτική. Η επίθεση εναντίον του συνδεόταν με ένα ευρύτερο φάσμα πολιτικών και ιδεολογικών επιλογών. Η οξύτητα του χαρακτήρα του και η αναφορά σε θρησκευτικά θέματα, στο πλαίσιο μιας φιλελεύθερης διδασκαλίας, διευκόλυναν τα επεισόδια, τα οποία διέθεταν όμως ισχυρό υπόβαθρο. Εντάσσονταν, όπως επισημαίνει και ο Παρασκευάς Ματάλας, σε ένα ευρύτερο πεδίο ιδεολογικών και πολιτικών συγκρούσεων.191 Στην περίπτωση του Σχινά προκαλεί εντύπωση η σύνδεση αυτής της επιχειρηματολογίας με ένα πρόσωπο του οποίου οι ιστορικές αντιλήψεις, όπως καταγράφηκαν στα κείμενά του, αλλά και η προηγούμενη πολιτική του δράση διέγραψαν διαμετρικά αντίθετη πορεία. Είναι γνωστή η δριμεία κριτική που άσκησε ο Κ. Οικονόμος στην υπουργία του το 1833-1834 και στο υπόμνημα που είχε καταθέσει ο Σχινάς το 1837 για την κατάσταση της ελληνικής Εκκλησίας.192

Σε ένα πρώτο επίπεδο είναι σαφής, νομίζω, η αλληλεγγύη που δημιουργούσε στο νεοσύστατο κράτος η κοινή καταγωγή και στοχοθεσία μιας ομάδας

189. Συνυποψήφιοι του ήταν οι καθηγητές Π. Σ. Στρούμπος, Αλέξανδρος Βενιζέλος και Γεώργιος Ράλλης, πρόσωπα όλα φιλικά στην κυβέρνηση του Ιω. Κωλέττη. Βλ. 0. Χρήστου, ό.π., σ. 185-186.

190. Βλ. Ευθύμιος Θ. Σουλογιάννης, Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής 1809-1892. Η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1995, σ. 49, και Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. 2, Αθήνα, Γεώργιος Κασδόνης, 1895, σ. 135-138, όπου αναφέρεται και στην εχθρότητά του με τους Φαρμακίδη και Μανούση.

191. Π. Ματάλας, ό.π.

192. Βλ. Θ. Χρήστου, ό.π., σ. 297-298.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/83.gif&w=600&h=915

όπως οι Φαναριώτες, στοιχείο για το οποίο άλλωστε καταγγέλθηκαν και θα καταγγέλλονταν, όπως θα δούμε και στη συνέχεια. Στις σχέσεις αυτές μάλλον θα ανατρέξουμε αναζητώντας τους λόγους στήριξης του Παπαρρηγόπουλου από τον Σχινά παρά στις κοινές τους ιστοριογραφικές αντιλήψεις. Η άρνηση της Φιλοσοφικής και η αντίδραση της Συγκλήτου στην υποψηφιότητα Παπαρρηγόπουλου αποτελούν χαρακτηριστικό στοιχείο μιας πλειοψηφούσας τάσης στους πανεπιστημιακούς κύκλους, η οποία στάθηκε επίσης αρνητική στην απόπειρα του Κ. Σχινά να εκλεγεί βουλευτής. Σε αυτή τη συγκυρία η πολιτική τοποθέτηση, οι προσωπικές σχέσεις, η συμμετοχή σε μια κλειστή ομάδα υπερέβαιναν τις ιστοριογραφικές αντιλήψεις, τα κοινά ακαδημαϊκά περιβάλλοντα. Σε ένα άλλο επίπεδο, θα έπρεπε να μελετήσουμε σχέσεις σαν αυτές στο πλαίσιο των συνολικότερων αλλαγών και των τάσεων συντηρητικοποίησης της ελληνικής κοινωνίας στη δεκαετία του 1850.

Οι τρεις καθηγητές (Σχινάς, Μανούσης, Μάσσον) που ανέλαβαν να διδάξουν ιστορία ανήκαν στην πρώτη γενιά διδασκόντων του Πανεπιστημίου, μια γενιά που εύλογα διαμορφώθηκε και συγκροτήθηκε επιστημονικά στο εξωτερικό και άμεσα ή έμμεσα βρισκόταν στο κλίμα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Η προσωπική τους διαδρομή είχε συνδεθεί με την Επανάσταση του 1821 και τη δημιουργία του ελληνικού βασιλείου. Ο μεγαλύτερος ηλικιακά, ο Θεόδωρος Μανούσης, είχε φυλακιστεί στην Αυστρία για τη δραστηριοποίησή του υπέρ του Αγώνα. Ο Μάσσον είχε εγκαταλείψει την έως τότε ζωή του για να συμμετάσχει στην Επανάσταση, η κήρυξη της οποίας ανάγκασε την οικογένεια του Κ. Δ. Σχινά να αφήσει την Κωνσταντινούπολη και να καταφύγει στην Οδησσό.193 Οι τρεις καθηγητές πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου είχαν συμμετάσχει ενεργά στην πολιτική σκηνή του νέου κράτους, καταλαμβάνοντας σημαντικά αξιώματα: υπουργός ο Σχινάς, εισαγγελέας ο Μάσσον, σύνεδρος του Αρείου Πάγου ο Μανούσης. Σε πλήρη ωριμότητα, περίπου σαράντα χρονών, όταν προσελήφθησαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αποτελούσαν προσωπικότητες του δημόσιου βίου, λιγότερο ή περισσότερο συμπαθείς, με πολυπράγμονα δραστηριότητα, αιχμή της οποίας στον πανεπιστημιακό χώρο υπήρξε η ιστορία.

Και ο Σχινάς και ο Μανούσης αφιέρωσαν σημαντικό μέρος της διδασκαλίας

193. Κοντά σε αυτούς και ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος σε ηλικία εννέα ετών είδε τον πατέρα του κρεμασμένο από τους Τούρκους. Ο επόμενος καθηγητής Ιστορίας, ο Δ. Βερναρδάκης, είχε γεννηθεί δεκατρία χρόνια μετά από την κήρυξη της Επανάστασης.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/84.gif&w=600&h=915

λίας τους σε μια ιστορία θεσμών. Ο πρώτος, έντονα επηρεασμένος από την ιστορική σχολή του Δικαίου και τη γερμανική φιλολογία, επικεντρώθηκε στη διδασκαλία του συγκεκριμένου, απέκλεισε τη συνολική θεώρηση που θα στιγματιζόταν από τις αδυναμίες της μη επαρκούς τεκμηρίωσης. Στη συλλογιστική του τα έθνη αποτελούσαν αυτόνομες οντότητες με ιδιαίτερη πορεία. Ο Θ. Μανούσης, με σπουδές φιλοσοφίας και φέροντας έντονη την επιρροή των ιδεών του Διαφωτισμού, διεκδίκησε μια καθολική ιστορία, αναζητώντας τους συνδετικούς ιστούς που διέτρεχαν τις επιμέρους ιστορίες των εθνών. Στον λόγο του η ιστορία αποκτούσε νόημα από τη φιλοσοφία, συνοχή και ενότητα από τον υπερκείμενο φιλοσοφικό λόγο. Στη λογική του Σχινά, η ιστορία δεν συγκροτούσε αυτοτελή επιστημονικό κλάδο- συμμετείχε στη συνολική αναπαράσταση του παρελθόντος, για την οποία υπεύθυνη ήταν κυρίως η φιλολογία. Στον λόγο των αντιπάλων του Μανούση η ιστορία ήταν υπόλογη στη θεολογία, όπως και όλες οι ανθρώπινες γνώσεις. Και στη μια και στην άλλη περίπτωση η ιστορία γινόταν αντιληπτή κυρίως ως μια αξιολογική διαδικασία προσέγγισης του παρελθόντος, στενά δεμένη με το παρόν.

Ο διορισμός του Κ. Παπαρρηγόπουλου έφερνε στην ακαδημαϊκή έδρα ένα πρόσωπο που είχε αφιερώσει έως τότε την επιστημονική του δραστηριότητα στην ιστορική μελέτη. Με εκπεφρασμένες τις ιστοριογραφικές του πεποιθήσεις, έμελλε με τη διδασκαλία του, όπως και με το συγγραφικό του έργο, να σφραγίσει την πανεπιστημιακή ιστορία, αλλά και ευρύτερα τη νεοελληνική ιστοριογραφία.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/85.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ (1851-1882)

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/86.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/87.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟ ΒΙΟ (1851-1882)

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως εργαστήριο παραγωγής ιδεολογίας

Το 1851 το Πανεπιστήμιο Αθηνών προκήρυξε τον Ράλλειο ποιητικό διαγωνισμό, με χορηγία του πλούσιου ομογενούς εμπόρου από την Τεργέστη Αμβροσίου Ράλλη. Τον διαδέχθηκε από το 1862 ο Βουτσιναίος ποιητικός διαγωνισμός, ο οποίος έφερε το όνομα του χορηγού του, επίσης ομογενούς εμπόρου από την Οδησσό, Ιωάννη Βουτσινά. Οι δύο διαγωνισμοί επηρέασαν σημαντικά τη φυσιογνωμία της λογοτεχνικής παραγωγής στον καιρό τους.194 Η ανάθεση της διεξαγωγής τους στο Πανεπιστήμιο αποτύπωνε τη θέση που σταδιακά καταλάμβανε στις συνειδήσεις των συγκαιρινών του και τη διεύρυνση της συμμετοχής του στη δημόσια ζωή. Παράλληλα, ήταν συνεχής η προσφορά στο νέο ίδρυμα κληροδοτημάτων και δωρεών, ένα σημαντικό τμήμα των οποίων χρησιμοποιήθηκε για την ολοκλήρωση του κτιρίου του Πανεπιστημίου το 1864. Άλλες δωρεές στόχευαν στη διενέργεια διαγωνισμών και στην αθλοθέτηση βραβείων σε ποικίλους τομείς της πνευματικής ζωής του νεοσύστατου βασιλείου. Ως εργαστήριο παραγωγής ιδεολογίας195 το Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέλαβε πολύ σύντομα την ευθύνη της συγκρότησης του κανόνα για τις πλέον ουσιώδεις συνιστώσες της εθνικής ιδεολογίας. Ανάμεσά τους κυρίαρχη θέση κατέλαβε η ιστορία, η εθνική ιστορία, όπως ακούστηκε στο Πανεπιστήμιο από τον Κ. Παπαρρηγόπουλο, ο οποίος δίδαξε σχεδόν αμέσως μετά τον διορισμό του την Ιστορία του ελληνικού έθνους για σαράντα χρόνια.

194. Βλ. P. Moullas, ό.π. Για τα επόμενα χρόνια Κυριακή Πετράκου, Οι θεατρικοί διαγωνισμοί (1870-1925), Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999.

195. Βλ. Παν. Μουλλάς, «Ποίηση και ιδεολογία: Οι αθηναϊκοί πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί (1851-1877)», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία..., ό.π., τ. 2, σ. 600.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/88.gif&w=600&h=915

Το 1858 ο θάνατος του Θ. Μανούση στέρησε από το πρόγραμμα σπουδών το μάθημα της γενικής ιστορίας196 και αναμόχλευσε τα παλιά πάθη. Φοιτητές έκαψαν φύλλα της εφημερίδας Αιών -η οποία είχε παίξει σημαντικό ρόλο στα Μανούσεια-, καθώς στην τελευταία δημοσιεύθηκε νεκρολογία που θεωρήθηκε ότι περιείχε αιχμές εναντίον του καθηγητή.197 Τα συγκεκριμένα επεισόδια, καθώς και οι διαδηλώσεις, με τη συμμετοχή φοιτητών, υπέρ του Αλεξάνδρου Σούτσου, στη δίκη του (Φεβρουάριος 1859) για την κριτική που άσκησε στον Όθωνα, θεωρήθηκαν τα προεόρτια των Σκιαδικών, τρεις μήνες αργότερα.198 Τα επεισόδια, τα οποία έγιναν «δι' ασήμαντον αφορμήν», από την απόφαση κάποιων νέων, κυρίως μαθητών και φοιτητών της Αθήνας, να φορέσουν εγχώρια αντί για εισαγόμενα θερινά καπέλα, τα σκιάδια, ώστε να ενισχύσουν την ελληνική βιοτεχνία, προκάλεσαν την επέμβαση της αστυνομίας. Ο σαφής αντιδυναστικός χαρακτήρας τους διαγράφηκε καθαρότερα στις συνεχιζόμενες φοιτητικές κινητοποιήσεις έως και την έξωση του Όθωνα. Μέσα σε αυτό το κλίμα, το χειμερινό εξάμηνο 1861-1862 διορίστηκε έκτακτος καθηγητής της Γενικής ιστορίας και της Φιλολογίας ο Δημήτριος Βερναρδάκης.

Η έξωση του Όθωνα και το Εθνικό Πανεπιστήμιο

Το επόμενο εξάμηνο από τον διορισμό του Βερναρδάκη το Πανεπιστήμιο δεν λειτούργησε εξαιτίας της έξωσης του Όθωνα. Η Προσωρινή Κυβέρνηση αναγνώρισε τον σημαντικό ρόλο του ιδρύματος (καθηγητών και φοιτητών) στην κατάργηση του οθωνικού καθεστώτος και αποφάσισε τη μετονομασία του σε Εθνικό.199 Η σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, του πρώτου οργανωμένου στρατιωτικού σώματος φοιτητών και καθηγητών για την προστασία της πόλης, αποτελούσε μία ακόμη έμπρακτη αναγνώριση της συμμετοχής του Πανεπιστημίου στα πολιτικά δρώμενα.200 Πέρα από τον ρόλο του στον αντιδυ-

196. Ο Κ. Ασώπιος, ο καθηγητής του Ρωμαϊκού δικαίου στη Νομική Σπυρίδων Πήλληκας και ο καθηγητής της Ιατρικής Γεώργιος Χ. Πρινάρης ζήτησαν από τη Σύγκλητο να διδάξει ο Παπαρρηγόπουλος και γενική ιστορία. Μετά από πρόταση του πρύτανη το πρόγραμμα παρέμεινε ως είχε. ΠΑΣ, συνεδρίαση 6ης Ιουλίου 1859.

197. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 500.

198. Στο ίδιο, σ. 500-501. Βλ. Γ. Γιάνναρης, ό.π., σ. 182-196, όπου και περιγραφή των επεισοδίων. Βλ. ακόμη Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό..., ό.π., σ. 74-136.

199. Βλ., για τα τεκμήρια, Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα, Ερμής-Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, 1973, τ. 1, σ. 167-176.

200. Για την Πανεπιστημιακή Φάλαγγα βλ. Χρήστος Δ. Λάζος, Ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα, Χρυσή Τομή, 1980.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/89.gif&w=600&h=915

αντιδυναστικό αγώνα, η παρουσία του ως ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος στο δημόσιο πεδίο σταθεροποιήθηκε και ενισχύθηκε λόγω της διεύρυνσης του αριθμού των φοιτητών και των αποφοίτων, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1860 και μετά. Πρόκειται, όπως έχει επισημάνει ο Κ. Λάππας201, για φαινόμενο με ευρωπαϊκές διαστάσεις, το οποίο στην Ελλάδα συνδέθηκε με τη δημιουργία νέων γυμνασίων και την εξάπλωση του σχολικού δικτύου στην ενδοχώρα. Από τους 52 φοιτητές που εγγράφονται στο πρώτο εξάμηνο λειτουργίας του Πανεπιστημίου φτάνουμε το 1870-1871 στους 320.202

Πέρα από την αύξηση των φοιτητών, από τη δεκαετία του 1860 άρχισε να μεταβάλλεται και η σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού. Από τα μέσα του 19ου αιώνα οι ακροατές καταργήθηκαν ως θεσμός, ενώ οι ημεδαποί φοιτητές αυξήθηκαν υπέρμετρα σε σχέση με τους ομογενείς συμφοιτητές τους. Η εξομοίωση των όρων εγγραφής και η κατάργηση το 1863 της Εξεταστικής Επιτροπής, η οποία είχε συσταθεί με σκοπό τη διευκόλυνση των διαδικασιών για την προσέλκυση φοιτητών από το εξωτερικό, συνιστούσαν μέτρα τα οποία δυσχέραιναν την εγγραφή ομογενών και οδηγούσαν στην αποκλειστική σχεδόν σύσταση των φοιτητικών ακροατηρίων από ημεδαπούς.203 Η αλλαγή στα ακροατήρια προκάλεσε μεταβολές στις προτιμήσεις των φοιτητών για τις σχολές. Στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, όταν οι φοιτητές που προέρχονταν από το εξωτερικό υπερέβαιναν το 50%, οι περισσότερες εγγραφές αφορούσαν την Ιατρική και τη Φιλοσοφική Σχολή. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα παρατηρείται σημαντική αύξηση των εγγραφών στη Νομική, η οποία συγκέντρωσε για την περίοδο 1837-1890 ποσοστό της τάξης του 43,6% επί του συνόλου των εγγραφών. Ακολουθούσαν η Ιατρική και η Φιλοσοφική, με ένα ποσοστό την ίδια περίοδο γύρω στο 20%.204

Από το 1860 και μετά ο Κ. Παπαρρηγόπουλος άρχισε την έκδοση της πολύτομης Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, η οποία ολοκληρώθηκε το 1875 και με την οικονομική συνδρομή του Πανεπιστημίου. Παράλληλα με τη διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου, ο Δ. Βερναρδάκης αφιέρωσε τη διδασκαλία του στην αρχαία ιστορία. Από το 1865 άρχισαν φοιτητικές ταραχές στο μάθημά του, οι οποίες κορυφώθηκαν το 1867 και οδήγησαν στην παραίτησή του το 1869.

201. Κ. Λάππας, ό.π., σ. 309-310, και γενικότερα για τις εγγραφές των φοιτητών και φοιτητριών στο Πανεπιστήμιο τον 19ο αιώνα, σ. 304-359.

202. Στο ίδιο, σ. 306.

203. Στο ίδιο, σ. 175-180.

204. Στο ίδιο, σ. 361-369.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/90.gif&w=600&h=915

Η βραχεία θητεία του Γρ. Παππαδόπουλου και η διδασκαλία της ιστορίας

Το 1870 στην κενή έδρα της Γενικής ιστορίας διορίστηκε ο Γρηγόριος Παππαδόπουλος (1819;-1873).205 Πενήντα δύο χρονών τότε, ο νέος καθηγητής αποτελούσε έναν από τους χαρακτηριστικότερους λογίους της γενιάς του Κ. Παπαρρηγόπουλου, μιας γενιάς που είχε καταλάβει καθηγητικές θέσεις στο Πανεπιστήμιο ήδη από την προηγούμενη δεκαετία. Ο Παππαδόπουλος είχε πραγματοποιήσει τις εγκύκλιες σπουδές του στην Αίγυπτο, σε σχολείο γάλλων Λαζαριστών, και στη συνέχεια στην Ερμούπολη, με δάσκαλο τον Ν. Βάμβα. Στη Γαλλία, στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και στο Collège de France είχε παρακολουθήσει μαθήματα φιλολογίας και ιστορίας, ενώ είχε έλθει σε επαφή με γνωστούς γάλλους λογίους, όπως ο Αμπέλ Βιλλμαίν, ο Φρεντερίκ Κυβιέ και ο Βικτόρ Κουζέν. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα διορίστηκε το 1844 καθηγητής της ιστορίας στο Γυμνάσιο Αθηνών. Έναν χρόνο αργότερα, λόγω της άρνησης του να διδάξει σχολικό εγχειρίδιο μεταφρασμένο από τον Παπαρρηγόπουλο, μετετέθη δυσμενώς στην Πάτρα, ενώ τη θέση του κατέλαβε ο τελευταίος.206 Ο Γρ. Παππαδόπουλος είχε πίσω του μακρά σταδιοδρομία: καθηγητής στο Πολυτεχνικό Σχολείο, ιδρυτής του Ελληνικού Εκπαιδευτηρίου, σύμβουλος για μικρά διαστήματα στο υπουργείο Παιδείας, με σημαντικό συγγραφικό έργο, χωρίς κάποια ιδιαίτερη εξειδίκευση στην ιστορία. Ο διορισμός του οφειλόταν στην εύνοια της νεοεκλεγείσας κυβέρνησης του Επαμεινώνδα Δεληγιώργη. Η πτώση της λίγους μήνες αργότερα και η ανάληψη εκ νέου της πρωθυπουργίας από τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο κατέληξαν στην ακύρωση του διορισμού του.207

Ο καθηγητής που διαδέχθηκε τον Παππαδόπουλο το 1870 ήταν ο Σωκράτης Τσιβανόπουλος, ο οποίος από το χειμερινό εξάμηνο 1868-1869 δίδασκε ως υφηγητής της Πολιτικής φιλοσοφίας της ιστορίας των (αρχαίων) πολιτευμάτων στη Φιλοσοφική Σχολή. Το χειμερινό εξάμηνο 1878-1879 ο Σπυρίδων Λάμπρος ξεκίνησε τη διδασκαλία του ως υφηγητής της Ελληνικής ιστορίας και της Γραφογνωσίας.

205. Για τον Γρ. Παππαδόπουλο βλ. Διονύσιος Στεφάνου, «Σκιαγραφία Γρηγορίου Παπαδοπούλου (1819-1873)», «Γρηγ. Γ. Παπαδοπούλου Αυτοτελή Δημοσιεύματα», «Δημοσιεύματα εις το περιοδικόν Πανδώρα», «Δημοσιεύματα περί Γ. Γ. Παπαδοπούλου»: Ο εν Αθήναις Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων: Η δράσις του Συλλόγου κατά την εκατονταετίαν 1869-1969, Αθήνα 1970, σ. 13-40.

206. Βλ. Γρηγόριος Γ. Παπαδόπουλος, Ανταπάντησις εις τον Κ. Παπαρρηγόπουλον, Αθήνα 1845.

207. Βλ. τις σχετικές επιστολές της Δώρας δ' Ίστρια, Ο εν Αθήναις σύλλογος..., ό.π., σ. 47-49.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/91.gif&w=600&h=915

Το 1881 ο Τσιβανόπουλος παραιτήθηκε διότι εξελέγη βουλευτής Κυνουρίας. Μετά από λίγους μήνες στη θέση του διορίστηκαν δύο καθηγητές: για πρώτη φορά ο Δημήτριος Πατσόπουλος και εκ νέου ο Δ. Βερναρδάκης, ο οποίος ως καθηγητής Αρχαίας γενικής ιστορίας εξήγγειλε ένα εβδομαδιαίο μάθημα : Εισαγωγή εις την γενικήν ιστορίαν και ιστορίαν των ανατολικών εθνών.

Η διχοτόμηση της έδρας του Σ. Τσιβανόπουλου υπήρξε αποτέλεσμα της αύξησης του αριθμού των φοιτητών, αλλά και των πιέσεων που ασκούσαν οι υποψήφιοι για μια έδρα.208 Η θητεία των δύο νέων καθηγητών ήταν πολύ σύντομη, καθώς λίγους μήνες αργότερα η νέα κυβέρνηση του Χ. Τρικούπη, στο πλαίσιο της γενικότερης πολιτικής της για την εξυγίανση της δημόσιας διοίκησης και την εισαγωγή αντικειμενικών κριτηρίων επιλογής στους διορισμούς, επιχείρησε να λύσει οριστικά το πρόβλημα της ανάδειξης του διδακτικού προσωπικού με δύο βασιλικά διατάγματα.

208. Ο Δ. Βερναρδάκης διεκδίκησε μια έδρα στο Πανεπιστήμιο. Σε επιστολή από τη Μυτιλήνη προς τον αδελφό του Αθανάσιο, στις 17 Ιουλίου 1880, τον επέπληττε γιατί σε σχετική επικοινωνία με τον υπουργό Παιδείας είχε υποστηρίξει ότι μπορεί να διδάξει τα πάντα. Το θεωρούσε αναληθές καθώς ο ίδιος αισθανόταν άρρωστος και γέρος και επιθυμούσε να βγάλει χρήματα χωρίς κόπο, συνεπώς δεν μπορούσε να διδάξει με ζήλο ώστε να έχει και το ανάλογο ακροατήριο. Ο Βερναρδάκης ζητούσε την έδρα της Αρχαίας ή της Γενικής ιστορίας, ή έστω και της Φιλοσοφίας της ιστορίας. Βλ. Αρχείο Αθανασίου Βερναρδάκη, ΕΛΙΑ.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/92.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/93.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

Η ΜΑΚΡΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ

Έχομεν Σχολεία, Γυμνάσια και Πανεπιστημείον, εις τα οποία η νεολαία μας σπουδάζει όλας τας επιστήμας του κόσμου, εκτός μόνον του μεγίστου, του περιεργοτάτου και του διδακτικωτάτου μέρους της πατρίου Ιστορίας, Εν ω Άγγλοι, Γάλλοι και Γερμανοί ασχολούνται πρό τινων ενιαυτών, μετά μεγίστου ζήλου, εις την ιστορίαν του Ελληνικού Μεσαίωνος, ημείς οι Έλληνες, των οποίων η Ιστορία αύτη είναι κτήμα, όχι μόνον δεν συναμιλλώμεθα προς αυτούς εις τας πολυτίμους αυτάς έρευνας, αλλ' ουδ' όσα αυτοί έγραψαν φροντίζομεν να μάθωμεν, και μετά θάρρους εξοβελίζοντες δυο χιλιάδας ετών από την βίβλον της υπάρξεως μας, περιοριζόμεθα εις την σπουδήν της Ιστορίας των αρχαίων Ελλήνων.

Κ. Παπαρρηγόπουλος, Στοιχεία της Γενικής Ιστορίας κατά το σύστημα του Γάλλου Λεϋί (1845, σ. θ'-ι').

Τον Σεπτέμβριο του 1849 η Φιλοσοφική Σχολή ανέθεσε στον υφηγητή της Λατινικής φιλολογίας Ευθύμιο Καστόρχη να αναπληρώσει τη διδασκαλία του Κ. Σχινά, ο οποίος βρισκόταν ήδη στο εξωτερικό. Ο Καστόρχης, στο πνεύμα της διδασκαλίας του προκατόχου του, ξεκίνησε τη διδασκαλία του με το μάθημα Ελληνικαί αρχαιολογίαι, ή βίος Ελλάδος. Η ανάθεση προκάλεσε την αντίδραση του Κ. Παπαρρηγόπουλου (1815-1891)209 -ο οποίος ήδη από το προηγούμενο έτος είχε κάνει αίτηση για υφηγεσία στην Ιστορία- με την κατάθεση στις 14 Νοεμβρίου 1849 σχετικού υπομνήματος στη Φιλοσοφική Σχολή.

Ο μετέπειτα εθνικός ιστορικός είχε πίσω του μια ταραγμένη ζωή, συνδεδεμένη

209. Από μια εξαιρετικά εκτεταμένη βιβλιογραφία για τον Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλο βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος..., ό.π., και Γεώργιος Λαγανάς, Εργογραφία Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, Αθήνα, Εταιρεία των Φίλων του Λαού, Ελληνική Βιβλιοθήκη 3, 2002.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/94.gif&w=600&h=915

μένη με τα γεγονότα της εποχής του: παιδί ακόμη είδε τον πατέρα του Δημήτριο , γόνο εμπορικής οικογένειας από τη Βυτίνα της Πελοποννήσου, ο οποίος είχε μετακομίσει στην Κωνσταντινούπολη για επιχειρηματικούς λόγους, να απαγχονίζεται από τους Τούρκους, σε αντίποινα για το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821. Η υπόλοιπη οικογένεια κατέφυγε στην Οδησσό, όπου ο Κωνσταντίνος σπούδασε στο Λύκειο Ρισελιέ. Χωρίς να περατώσει τις σπουδές του, το 1830 μετεγκαταστάθηκε με την οικογένειά του για βιοποριστικούς λόγους στην Ελλάδα και μαθήτευσε κοντά στον Γεώργιο Γεννάδιο. Το 1834 προσελήφθη γραφέας, χάρη στην εύνοια του Κ. Δ. Σχινά,210 στη γραμματεία της Δικαιοσύνης, από όπου και απολύθηκε το 1845 ως ετερόχθων. Το 1846 διορίστηκε καθηγητής στο Γυμνάσιο Αθηνών, όπου δίδαξε έως το 1850.211 Στην αίτηση του για την ανάληψη της θέσης του υφηγητή είχε πάλι την υποστήριξη του Σχινά, ενώ ο αδελφός του Πέτρος δίδασκε από το 1845 στη Νομική. Τα χρόνια αυτά ο Παπαρρηγόπουλος έχει αρχίσει τη συστηματική παραγωγή ιστοριογραφικού έργου,212 χωρίς όμως να κατορθώσει να υπερκεράσει τις διατάξεις του νόμου, ο οποίος προέβλεπε για την ανάληψη της υφηγεσίας την κατοχή κάποιου ακαδημαϊκού τίτλου.213 Η άρνηση της Φιλοσοφικής ήταν στην πραγματικότητα συνδεδεμένη με τους φόβους καθηγητών της Σχολής ότι ο Παπαρρηγόπουλος επεδίωκε να καταλάβει τη θέση του Μανούση. Ο πρώτος κατέφυγε στο υπουργείο Παιδείας και έλαβε παράτυπα άδεια δοκιμασίας,214 εφόσον κανονικά αυτή προβλεπόταν να δίδεται από τη Σχολή. Παρ' όλα αυτά, ο Παπαρρηγόπουλος αρνήθηκε να εξεταστεί στη διαδικασία που εί-

210. Κ. Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 114.

211. Στο Β' Ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης της 3ης Σεπτεμβρίου 1844 εξαιρούνταν της απομάκρυνσης από τον δημόσιο τομέα όσοι ετερόχθονες υπηρετούσαν ως δάσκαλοι και καθηγητές στην εκπαίδευση. Βλ. Ιωάννης Δημάκης, Η πολιτειακή μεταβολή του 1843 και το ζήτημα των αυτοχθόνων και ετεροχθόνων, Αθήνα, Θεμέλιο, 1991, σ. 19-20.

212. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος είχε ήδη δημοσιεύσει σημαντικά αυτοτελή ιστορικά έργα: Περί εποικήσεως σλαβικών τινών φυλών εκ την Πελοπόννησον (1843), Το τελευταίον έτος της Ελληνικής ελευθερίας (1844), Στοιχεία της Γενικής Ιστορίας κατά το σύστημα του Γάλλου Λευΐ (1845), καθώς και πολλά άρθρα στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Βλ. Γ. Λαγανάς, ό.π.

213. Βλ. Γεώργιος Λάιος, «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος Α' (1814-1851)», Μνημοσύνη 5 (1974-1975), σ. 305-324, και Κ. Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 109-140. Για τις σπουδές του Παπαρρηγόπουλου βλ. και Δαυίδ Αντωνίου, «Οι "εγκύκλιες σπουδές" του Κ. Δ. Παπαρρηγόπουλου. Ανέκδοτα έγγραφα και διπλώματα», Μνημοσύνη 13 (19951997), σ. 124-142.

214. Ο υποψήφιος υφηγητής εξεταζόταν στο γνωστικό πεδίο που τον ενδιέφερε από καθηγητές της Φιλοσοφικής.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/95.gif&w=600&h=915

είχε ενεργοποιήσει, καθώς, εκτός από την ιστορία, κλήθηκε να δοκιμαστεί και στην ελληνική και λατινική φιλολογία.215

Στο υπόμνημά του προς τη Φιλοσοφική ο Παπαρρηγόπουλος επεσήμαινε τη συνεχώς αυξανόμενη συγγραφική ιστορική του δράση και το γεγονός ότι ο Καστόρχης κατέλαβε την υφηγεσία χωρίς να διαθέτει κάποιον πανεπιστημιακό τίτλο. Στην απάντηση του Καστόρχη ως κύρια επιχειρήματα προβάλλονταν η βαρύτητα των σπουδών του και η υποβολή του σε εξέταση από τη Φιλοσοφική Σχολή, δοκιμασία την οποία είχε αρνηθεί ο Παπαρρηγόπουλος.216 Η σύγκρουση, εκτός από κάποια δημοσιεύματα, δεν πήρε μεγαλύτερη έκταση, καθώς ο Παπαρρηγόπουλος στράφηκε προς τη Νομική Σχολή, όπου ήδη δίδασκε ο αδελφός του Πέτρος και οι συσχετισμοί ήταν ευνοϊκότεροι συγκριτικά με το σώμα των καθηγητών της Φιλοσοφικής. Στη Νομική ο Παπαρρηγόπουλος αναγορεύθηκε υφηγητής της Ιστορίας του δημοσίου δικαίου των αρχαίων, ξεσηκώνοντας θύελλα διαμαρτυριών, την επέμβαση της Συγκλήτου και του υπουργείου Παιδείας, καθώς ο νέος υφηγητής θεωρήθηκε ότι λόγω του γνωστικού αντικειμένου του όφειλε να ζητήσει άδεια διδασκαλίας από τη Φιλοσοφική.217 Η σύγκρουση αυτή έθετε για πρώτη φορά στην ιστορία του Πανεπιστημίου Αθηνών με τόσο έντονο τρόπο το ζήτημα των ορίων της αυτονομίας των σχολών έναντι των κεντρικών πανεπιστημιακών οργάνων και έληξε με την ήττα της Νομικής, καθώς ο Παπαρρηγόπουλος δεν δίδαξε. Τελικά, με τη μεσολάβηση του Κ. Σχινά, στις αρχές του 1850 ο Παπαρρηγόπουλος αναγορεύθηκε διδάκτωρ in absentia, λόγω του σημαντικού ιστοριογραφικού του έργου, από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Το 1851 ήλθε τελικά ο πολυπόθητος διορισμός του ως έκτακτου καθηγητή στην κενή έδρα της Ιστορίας των αρχαίων εθνών, στην έδρα δηλαδή του Κ. Σχινά.218

Το θερινό εξάμηνο 1851-1852 ο νέος καθηγητής ξεκίνησε τη διδασκαλία του προσφέροντας Ιστορίαν της αγγλικής μεταπολιτεύσεως, μάθημα που δεν ανταποκρινόταν βέβαια ούτε κατ' ελάχιστον στη θεματολογία της έδρας του. Από το επόμενο εξάμηνο προγραμμάτισε τη διδασκαλία ελληνικής ιστορίας έως τα πρόσφατα χρόνια : Ιστορία της Ελλάδος από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των νεωτέρων. Δυο χρόνια αργότερα εξέδωσε την Ιστορίαν του Ελληνικού

215. Βλ. Κ. Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές..., ό.π., σ. 168.

216. Για τη διαμάχη Καστόρχη - Παπαρρηγόπουλου βλ. Κ. Θ. Δημαράς, «Το Υπόμνημα του Κ. Παπαρρηγόπουλου (1849) και η απάντηση του Ε. Καστόρχη (Αθησαύριστα κείμενα)», Ερανιστής 4 (1966), σ. 65-79.

217. Γ. Λάιος, ό.π., σ. 305-310.

218. Πρυτανικοί λόγοι 1850-1851, σ. 4.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/96.gif&w=600&h=915

Έθνους από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον, προς διδασκαλίαν των παίδων, όπου αναπτυσσόταν για πρώτη φορά το ιστοριογραφικό του σχήμα για την ενιαία και συνεχή πορεία του ελληνικού έθνους. Στο χειμερινό εξάμηνο 1854-1855 ο όρος έθνος εισήλθε και στον τίτλο του πανεπιστημιακού μαθήματος του : Ιστορία του ελληνικού έθνους από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των νεωτέρων. Το 1857 προήχθη σε τακτικό καθηγητή της Ιστορίας των αρχαίων λαών ή εθνών, κατά το έθος στην έδρα που είχε καταλάβει, παρ' όλο που η διδασκαλία του ήταν αφιερωμένη αποκλειστικά στην ελληνική ιστορία. Το 1858, δύο χρόνια πριν αρχίσει η έκδοση της πολύτομης Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους (στο εξής ΙΕΕ), ο τίτλος του έργου αποτέλεσε και τον τίτλο του μαθήματος του. Το παιχνίδι αυτό ανάμεσα στη διδασκαλία και στη συγγραφή συνεχίστηκε σε όλη τη μακροχρόνια πανεπιστημιακή θητεία του. Τα επόμενα χρόνια δίδαξε συνεχώς έως το 1891, όταν αποχαιρέτησε το Πανεπιστήμιο προσφέροντας για πρώτη και μόνη φορά Τα διδακτικώτερα πορίσματα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, τίτλος και του ύστερου βιβλίου του, το οποίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του.

Εάν η προτεινόμενη διαδοχή του Σχινά από τον Καστόρχη θα εξασφάλιζε σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις τη συνέχεια της διδασκαλίας του πρώτου, τόσο ως προς την περίοδο όσο και ως προς το πνεύμα, η κατάληψη της θέσης από τον Παπαρρηγόπουλο εγκαινίασε μια νέα περίοδο στη διδασκαλία της ιστορίας. Ο νέος διδάσκων εγκατέλειψε την αρχαία ιστορία και στράφηκε προς το σύνολο της ελληνικής ιστορίας. Ο ασαφής τίτλος του μαθήματος δεν επιτρέπει τη διαμόρφωση ακριβούς εικόνας για το περιεχόμενο της διδασκαλίας του, ούτε επίσης για την εξέλιξή της στον χρόνο. Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις και τις εκτιμήσεις,219 ο Κ. Παπαρρηγόπουλος ενσωμάτωσε στο έργο του παραδόσεις των μαθημάτων του, όπως άλλωστε κατηγορήθηκε από τους πανεπιστημιακούς του αντιπάλους.220 Καθώς πριν από την έκδοση του πρώ-

219. Ο Σωκράτης Κουγέας υποστήριξε ότι η αριστοτεχνική αποστρογγύλωσις των κεφαλαίων και των περιόδων, ο τρόπος της έκφρασης, το λεκτικό ύφος, τα ρητορικά σχήματα, και κυρίως η εμφάνιση του ιστοριογράφου σε πρώτο πρόσωπο σε κάθε σελίδα της ΙΕΕ πιστοποιούν ότι προέρχεται από την πανεπιστημιακή διδασκαλία του Κ. Παπαρρηγόπουλου. Βλ. «Αντιφώνησις» στο «Δεξίωσις του τακτικού μέλους της Ακαδημίας Σωκράτους Κουγέα», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών 5 (1930), συνεδρία της 19ης Απριλίου 1930, σ. 93-94. Βλ. ακόμη Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος..., ό.π., σ. 289-290.

220. Το γεγονός καυτηρίασε ο Γεώργιος Μιστριώτης σε ανώνυμο λίβελό του στην εφημερίδα Παλιγγενεσία, στις 20 Ιουλίου 1874, καταγγέλλοντας τον ιστορικό: Ai φυλλάδες αναγινωσκόμεναι προ των ολίγων του ιστορικού ακροατών και είτα αι αύται δημο-

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/63/gif/97.gif&w=600&h=915

πρώτου τόμου της ΙΕΕ δίδασκε ήδη οκτώ χρόνια ελληνική ιστορία στο Πανεπιστήμιο , θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ένα σημαντικό τμήμα των παραδόσεων του χρησίμευσε ως πρώτη τουλάχιστον ύλη στη συγγραφή της. Το ίδιο θα πρέπει να συνέβη και με τον τρίτο τόμο της ΙΕΕ, που ήταν αφιερωμένος στο Βυζάντιο. Ο τόμος αυτός εκδόθηκε το 1867, ενώ ο Παπαρρηγόπουλος δίδασκε βυζαντινή, ως τμήμα της ελληνικής, ιστορία στο Πανεπιστήμιο τουλάχιστον από το 1859-1860.221

Η εμμονή του Παπαρρηγόπουλου σε έναν γενικό τίτλο δυσχεραίνει την επισήμανση των περιόδων της ιστορίας στις οποίες αναφέρθηκε στη διδασκαλία του. Μοναδικό διακριτό τεκμήριο για την τελευταία αποτελούν οι εισιτήριοι λόγοι των μαθημάτων του, που δημοσιεύθηκαν στις στήλες των εφημερίδων και των περιοδικών. Κάποιοι από αυτούς αναδημοσιεύθηκαν στις δύο συλλογές κειμένων που εξέδωσε (Ιστορικαί Πραγματείαι. Μέρος Α', Αθήνα 1858, και στην ομότιτλη συλλογή του, 1889). Ο καθηγητής επέλεξε εισιτήριο μάθημα και ως εισαγωγή στην επανέκδοση της ΙΕΕ το 1881222, ενώ ο εναρκτήριος λόγος του 1890-1891 δημοσιεύθηκε ως πρόλογος στη μεταθανάτια έκδοση του ύστερου βιβλίου του.

Από τους εισιτήριους λόγους που έχει δημοσιεύσει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, οι περισσότεροι αφορούσαν την αρχαία και τη βυζαντινή ιστορία.223 Από

δημοσιευόμεναι διά τους πολλούς έχουσι τόν τόπον αυτών εν τη εταιρεία του λαού και ουχί εν επιστημονικώ καθιδρύματι. Βλ. Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Προλεγόμενα, επιμ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, Ερμής, 1970, σ. 178.

221. Βλ. τον σχετικό εισιτήριο λόγο τού 1859-1860, αναδημοσιευμένο στο Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 206-219.

222. Πρόκειται για το εισιτήριο μάθημά του στις 22 Οκτωβρίου 1881 υπό τον τίτλο Ιστορία των ονομάτων Έλληνες, Ελληνικόν Έθνος, Ελληνισμός. Αναδημοσιευμένο στο Προλεγόμενα, ό.π., σ. 71-93.

223. Ο Γ. Λαγανάς έχει εντοπίσει, στη χρησιμότατη βιβλιογραφία του, εισιτήριους λόγους και μαθήματα του Παπαρρηγόπουλου που δημοσιεύθηκαν σε περιοδικά ή σε εφημερίδες από τα χειμερινά εξάμηνα των παρακάτω ακαδημαϊκών ετών (σημειώνω σε παρένθεση τον κωδικό της βιβλιογραφίας): 1851-1852 (Δ219), 1854-1855 (Δ47), 1855-1856 (Δ50), 1856-1857 (Δ52), 1858-1859 (Δ248), 1859-1860 (Δ255), 1870-1871 (Δ226), 1871-1872 (Δ230), 1878-1879 (Α24), 1881-1882 (Δ240), 1883-1884 (Δ200), 1884-1885 (Δ275), 1888-1889 (Δ 284). Βλ. Γ. Λαγανάς, ό.π., ο. 45-54, 119-120, 133, 140, 147-149, 154-155, 165, 168-170, 188-189, 198-199, 240. Σε αυτούς θα έπρεπε να προσθέσει κανείς και τον εισιτήριο λόγο του στο τελευταίο μάθημά του, Τα διδακτικώτερα πορίσματα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, που δημοσιεύθηκε ως πρόλογος στο ομώνυμο βιβλίο. Όπως συνάγεται από τους λόγους, ένα εξάμηνο ο ιστορικός είχε διδάξει βυζαντινή ιστορία (θερινό εξάμηνο 1859-1860) και ένα εξάμηνο δίδαξε ελληνική ιστορία από το Βυζάντιο έως την Τουρκοκρατία (θερινό εξάμηνο 1882-1883). Σημα-

Σελ. 97
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης και η διδασκαλία της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1932)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 78
    

    Τα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας χρωματίζονταν πλέον με εθνικό χρώμα. Δίπλα στην ανάγκη της μόρφωσης, της δημιουργίας ελεύθερων πολιτών, υπεισερχόταν και το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, του φρονήματος. Η ιστορία προσέφερε την αρματωσιά της: το παράδειγμα, το δίδαγμα, τη σημαντική στιγμή. Μια ιστορία διδακτική, παραδειγματική, η οποία δίδασκε το ελληνικό έθνος : εθεώντο πώς οι Έλληνες διά τρισχιλίων ετών το μεν πρώτον όντες ευσεβείς, φιλοπόλιδες, φιλοδίκαιοι, φιλάνθρωποι και θεράποντες αληθείς της ελευθερίας και παντός καλού και χρηστού διεπράξαντο έργα της διανοίας και της χειρός απαράμιλλα γενόμενα και εσόμενα, έπειτα δε οποία και οπόσα διαμαρτόντες δεν ηδυνήθησαν να ανασωθώσιν εκ της απωλείας ούτε διά των θεραπειών, ας τάλλα έθνη παρείχον αυτοίς ευγνωμονούντα, ούτε δι' αυτής της ουρανοπέμπτου διδασκαλίας του Ευαγγελίου.182

    Και τα δύο προηγούμενα παραθέματα προέρχονται από νεκρολογίες για τον Θ. Μανούση, με τις οποίες επιχειρήθηκε σε μεγάλο βαθμό να προστατευθεί η μνήμη και να τονιστεί ο εθνικός χαρακτήρας της διδασκαλίας του, μιας διδασκαλίας που, ας μην το ξεχνάμε, προκάλεσε έντονη κριτική, όπως αποτυπώθηκε στα Μανούσεια.

    ΤΑ ΜΑΝΟΥΣΕΙΑ: Η ΩΡΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ;

    Το 1848, λίγους μήνες πριν ξεσπάσουν οι επαναστάσεις που σημάδεψαν την ευρωπαϊκή ιστορία, το Πανεπιστήμιο και η μικρή αθηναϊκή κοινωνία αναστατώθηκαν από μια σειρά επεισοδίων εναντίον του Μανούση, τα Μανούσεια.'83 Αφορμή υπήρξε η δημοσίευση στον Τύπο μιας επιστολής του ιερομόναχου και

    Στάθης, «Ιστορίες για την Άλωση στον πρώτο αιώνα του ελληνικού βασιλείου»: Τόνια Κιουσοπούλου (επιμ.), 1453: Η άλωση της Κωνσταντινούπολης και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2005, σ. 227-257.

    182. «Λόγος εκφωνηθείς επί του τάφου του αοιδίμου καθηγητού Θεοδώρου Μανούσου υπό Γ. Παπασλιώτου τη 2α Νοεμβρίου», Αθηνά, φ. 2715 (8 Νοεμβρίου 1858).

    183. Για τα Μανούσεια η πλέον ακριβής και αναλυτική περιγραφή των γεγονότων ανήκει στον Κώστα Λάππα, ο οποίος εξετάζει τα επεισόδια στο πλαίσιο μιας σειράς διαδοχικών φοιτητικών κινητοποιήσεων πριν από την έξωση του Όθωνα (Κ. Λάππας, ο'.π., σ. 475-484). Η Ιουλία Πεντάζου, η οποία αφιέρωσε αρκετές σελίδες του κειμένου της («Ο Θεόδωρος Μανούσης...», ό.π., σ. 94-106) στα γεγονότα αυτά, πραγματεύεται κατά κύριο λόγο τη σύγχρονη συζήτηση γύρω από τα γεγονότα, εστιαζόμενη στον τρόπο που προσδιορίζονται από τα δύο στρατόπεδα οι όροι της συζήτησης, καθώς και οι επιδιώξεις τους αναφορικά με τις σχέσεις επιστημονικού - θρησκευτικού