Συγγραφέας:Κατσάπης, Κώστας
 
Τίτλος:Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:45
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:463
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1956-1967
 
Περίληψη:Αντικείμενο του βιβλίου αυτού αποτελεί η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίον το ροκ εν ρολ εμφανίστηκε στην Ελλάδα, της διαδικασίας μέσω της οποίας διαδόθηκε στη νεολαία, καθώς και η αποκωδικοποίηση των ερμηνειών που δόθηκαν για το ροκ εν ρολ, τις αφετηρίες του και τις (πραγματικές ή υποτιθέμενες) συνέπειές του για την ελληνική νεολαία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας διερευνά τον απόηχο που οι «ηδονικοί» αυτοί ρυθμοί είχαν στην ελληνική κοινωνία, το πώς η τελευταία ερμήνευσε το ροκ εν ρολ, ποιες ήσαν οι προϋποθέσεις των όποιων προσλήψεων, αλλά και ποιες οι συνέχειες και οι τομές που μπορούν να εντοπιστούν. Δεδομένου ότι ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να έχει τύχη μόνο συναρθρώνοντας το ροκ εν ρολ στις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της εποχής του, επελέγη ως καταληκτήριο όριο της έρευνας το 1967.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 25.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 133-152 από: 466
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/133.gif&w=600&h=915

δεκαετίας του '50 ο αθηναϊκός Τύπος, ωστόσο την ύπαρξή του επιβεβαιώνουν και οι Paul Rock και Stanley Cohen,38 οι οποίοι μάλιστα παραθέτουν μια σειρά από άλλα σχετικά περιστατικά βίας, τα οποία με δυσκολία θα μπορούσε κάποιος να ερμηνεύσει: το 1957 κάποιοι teddy boys φέρεται να ακινητοποίησαν ένα μικρό αγόρι δεκατριών ετών και αφού του πέταξαν πυροτεχνήματα μέσα στα ρούχα του, (φέρεται πως) διασκέδασαν παρακολουθώντας το να φλέγεται.39 Σε κάποια άλλη περίπτωση, ένας άτυχος σκύλος σκεπάστηκε από teddy boys με τούβλα σε μια λακκούβα και παρέμεινε εκεί όλο το βράδυ.40 Το μόνο λογικό συμπέρασμα που προέκυπτε από περιστατικά όπως τα παραπάνω, ήταν ότι οι πράξεις αυτές ουσιαστικά διαπράττονταν με αποκλειστικό σκοπό τη διασκέδαση των νεαρών πρωταγωνιστών τους: με τον τρόπο αυτόν, η έννοια «διασκέδαση» αναδεικνυόταν σε μία κεντρική παράμετρο της σύγχρονης νεανικής παραβατικότητας, στοιχείο που θα βάρυνε αποφασιστικά, ώστε με τον όρο «τεντιμποϊσμός» (εκ του «teddy boy») να χαρακτηριστεί στην Ελλάδα ένας κύκλος παραβατικών περιστατικών, στον οποίον τα ενδυματολογικά προτάγματα του «αυθεντικού», του βρετανικού τεντιμποϊσμού, απουσίαζαν εντελώς.

3. ... ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ «ΤΕΝΤΙΜΠΟΪΣΜΟΥ»

Την άνοιξη του 1957 μια περίεργη είδηση εμφανίστηκε στις στήλες των αθηναϊκών εφημερίδων. Μια ομάδα τεσσάρων νεαρών ηλικίας από δεκαεπτά έως δεκαεννιά ετών, είχε επιτεθεί σε έναν συνταξιούχο ο οποίος, αφού ειδοποιήθηκε να παραλάβει ένα τηλεγράφημα, άνοιξε την πόρτα της οικίας του και αντί του τηλεγραφήματος «εδέχθη κατά πρόσωπον ένα κεσέ από νάϋλον γεμάτο γιαούρτι».41 Ο λόγος για την πράξη αυτή ήταν το ότι ο «άτυχος μεσήλικας» δεν άφηνε τους νεαρούς «δράστες» να παίξουν ποδόσφαιρο κοντά στο σπίτι του, εξαιτίας του θορύβου που προκαλούσαν οι νεαροί με τις φωνές και το παιχνίδι τους. Εξοργισμένοι οι τελευταίοι από τις παρατηρήσεις του συνταξιούχου, σύμφωνα με τα όσα κατέθεσαν, αποφάσισαν να τον εκδικηθούν με έναν πρωτότυπο

38. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 309.

39. Παρόμοιο περιστατικό είχε συμβεί και στο Κλίβελαντ των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου τρεις νεαροί έδεσαν σε ένα δέντρο έναν δεκαεπτάχρονο, έβαλαν φωτιά στα ρούχα του και διασκέδασαν παρακολουθώντας τον να καίγεται («Τρεις νεαροί τον έδεσαν επί δένδρου και έθεσαν πυρ εις τα ενδύματά του», Το Βήμα, 08.12.1955).

40. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 309.

41. «Μια πρωτότυπος εκδίκησις. Τον πασάλειψαν με γιαούρτι γιατί δεν τους άφηνε να παίζουν μπάλλα. Το πάθημα ενός συνταξιούχου που ήθελε την ησυχίαν του τας μεσημβρινάς ώρας», Ακρόπολις, 24.05.1957.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/134.gif&w=600&h=915

τρόπο: «Επειδή μας κυνηγούσε, όταν εκάθητο εδώ, και δεν μας άφηνε να παίξουμε, αποφασίσαμε και μεις να τον εκδικηθούμε για όσα μας είχε κάνει. Υστερα από αρκετή σκέψι καταλήξαμε να τον πασαλείψουμε με γιαούρτι και να σπάσουμε έτσι πλάκα εις βάρος του...».42

Η διάσταση της «πλάκας» έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή της στις στήλες των αθηναϊκών εφημερίδων. Την επόμενη διετία, μια σειρά από παρόμοια περιστατικά προστέθηκαν στο παραπάνω. Στα περισσότερα από αυτά οι δράστες ήσαν νεαροί, η ηλικία των οποίων δεν ξεπερνούσε τις περισσότερες φορές τα είκοσι χρόνια. Η μικρή ηλικία των δραστών είχε μία σημασία, ωστόσο δεν δημιουργούσε ιδιαίτερη εντύπωση στους σχολιαστές, δεδομένου ότι η εγκληματικότητα των ανηλίκων οπωσδήποτε δεν υπήρξε κάτι το καινοφανές. Αυτό που πραγματικά δημιουργούσε κατάπληξη, ήταν το γεγονός ότι τα κίνητρα των δραστών τις περισσότερες φορές φαινόταν να εξαντλούνται στην πρόθεσή τους να διασκεδάσουν μέσα από τη διάπραξη αυτών των -μικρής συνήθως σημασίας από ποινική άποψη— παραβάσεων. Η αντιπρόεδρος της Εταιρείας Προστασίας Ανηλίκων έλεγε το 1958 πόσο πολύ την είχε εντυπωσιάσει το ότι οι πράξεις των νέων παραβατών δεν έδειχναν να έχουν μια «λογική» εξήγηση:

Τα μάτια μου έχουν δη πολλά. [...] Μα το παραστράτημα με τη σημερινή του μορφή, ποτέ δεν το αντιμετώπισα. Δεν ισχυρίζομαι ότι τα παιδιά ήταν άλλοτε «αγγελούδια». Αδικοπραγούσαν και εμφανίζονταν στα δικαστήρια για πράξεις όμως, που οι αιτίες τους μας ήταν κατανοητές και πολλές φορές τραγικές. [...] Ποτέ όμως δε συναντήσαμε τέτοιες ασεβείς, σαν τις σημερινές, πράξεις νέων, που γίνονται «για γούστο»...43

Οι στήλες του αθηναϊκού Τύπου δίνουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο των πράξεων αυτών: το φθινόπωρο του 1958, για παράδειγμα, τρεις νεαροί φέρεται ότι εισήλθαν σε ένα ιδιωτικό εκπαιδευτήριο επί της οδού Ατταλείας, χαστούκισαν μαθητές, δημιούργησαν μικροεπεισόδια και έπειτα εξαφανίστηκαν.44 Παρόμοιο περιστατικό συνέβη και στη Θεσσαλονίκη, όπου δύο νέοι δεκαοκτώ χρονών εισήλθαν σε νυχτερινό σχολείο, στο οποίο φοιτούσαν κοπέλες, και άρχισαν να «ασχημονούν» εναντίον τους. Ο διευθυντής του σχολείου κατόρθωσε να τους εκδιώξει, αυτοί ωστόσο με χαρακτηριστική αφέλεια επανήλθαν τρεις φορές ακόμη, μέχρι που η επέμβαση της αστυνομίας οδήγησε τελικά στη σύλληψή τους.45 Σε άλλες περιπτώσεις τα περιστατικά μπορούν να χαρακτηριστούν πιο σοβαρά, όπως εκείνο το οποίο καταγράφηκε

42. Στο ίδιο.

43. «Μια επίκαιρη κοινωνική έρευνα της Αυγής. Τεντυμποϋσμός. Ο κίνδυνος που απειλεί την νεολαία μας», Αυγή, 27.09.1958.

44. «Ο νέοι άθλοι τριών νεαρών τέντυ μπόϋς», Αυγή, 11.10.1958.

45. «Τέντυ μπόϋς επέδραμαν κατά νυκτερινού σχολείου», Αυγή, 06.12.1958.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/135.gif&w=600&h=915

το 1958, όταν τέσσερις έφηβοι ηλικίας από δώδεκα έως δεκατεσσάρων ετών, επιτέθηκαν στην Αθήνα σε μία γυναίκα, της «εσήκωσαν τα ενδύματα και άρχισαν να την θωπεύουν ομαδικώς».46

Ωστόσο, η πραγματικά εμβληματική πράξη του τεντιμποϊσμού φαίνεται πως ήταν η κλοπή αυτοκινήτων. Και στην περίπτωση αυτή η έννοια της διασκέδασης υπήρξε καταλυτική: οι νεαροί δράστες δεν έκλεβαν αυτοκίνητα με σκοπό να τα πουλήσουν και να αποκομίσουν κάποιο χρηματικό όφελος, αλλά για εφήμερη χρήση και διασκέδαση. Το στοιχείο αυτό υπήρξε ουσιώδες χαρακτηριστικό της νεανικής παραβατικότητας και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπως στην Ιταλία, όπου οι πρωταγωνιστές ανάλογων περιστατικών, γνωστοί ως «teppisti», έδειχναν επίσης μια ιδιαίτερη προτίμηση στην κλοπή αυτοκινήτων, τα οποία χρησιμοποιούσαν για τη βόλτα τους και κατόπιν τα εγκατέλειπαν.47

Η προνομιακή θέση του αυτοκινήτου στις προτιμήσεις των νεαρών παραβατών δεν υπήρξε τυχαία. Για τους νέους της δεκαετίας του '50 το αυτοκίνητο φαίνεται πως υπήρξε κάτι περισσότερο από ένα όχημα. Υπήρξε ένα σύμβολο σεξουαλικής ισχύος και αντικείμενο του πόθου πλήρως ταυτισμένο με τον ηδονισμό, ικανοποιούσε παράλληλες «ανάγκες» για επίδειξη και ψυχαγωγία, ενίσχυε την εκτίμηση της παρέας, αλλά και την αυτοεκτίμηση του δράστη. Όπως χαρακτηριστικά γράφει η Simonetta Piccone Stella «the uses made of it [...] satisfied desires of exhibitionism, collective fun, temporary enjoyment of someone else's property and sexual power. You can do anything with a car; it is the means to omnipotence; for these young people, it took the symbolic place of money».48

Πολλές ειδήσεις στον αθηναϊκό Τύπο τεκμηριώνουν την προνομιακή θέση του αυτοκινήτου στις προτιμήσεις των νεαρών Ελλήνων παραβατών: το 1958, για παράδειγμα, η αστυνομία συνέλαβε στη Γλυφάδα μια ομάδα νεαρών από δεκαπέντε έως δεκαεπτά ετών, οι οποίοι έκλεβαν αυτοκίνητα. Οι δράστες φέρεται ότι κινούνταν οργανωμένα και βάσει σχεδίου, στο οποίο συμμετείχαν όχι μόνο αγόρια, αλλά και κοπέλες: σύμφωνα με τις περιγραφές των εφημερίδων, οι νεαροί επεσήμαιναν στη διάρκεια της ημέρας το αυτοκίνητο της αρεσκείας τους και το βράδυ, προσποιούμενοι τους ερωτευμένους, πλησίαζαν το αυτοκίνητο και παραβίαζαν τις θύρες του, ενώ οι κοπέλες πρόσεχαν μήπως πλησιάζει κάποιος περαστικός. Δικαιολογώντας τις πράξεις τους ομολόγησαν ότι «έκλεβαν αυτοκίνητα [...] και διέπρατταν τις άλλες αξιόποινες πράξεις των, για να διασκεδάζουν».49 Τον Απρίλιο του 1957 οκτώ νέοι ηλικίας από δεκαεπτά έως

46. «Ομαδική επίθεσις νεαρών εναντίον εγγάμου γυναικός», Αυγή, 24.12.1958.

47. S. Piccone Stella, «"Rebels Without a Cause"», ό.π., σ. 170-174.

48. Στο ίδιο, σ. 171.

49. «Σπείρα νεαρών κλεπτών συνελήφθη στην Γλυφάδα», Αυγή, 08.10.1958.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/136.gif&w=600&h=915

είκοσι δύο ετών συνελήφθησαν από την αστυνομία με την κατηγορία ότι είχαν διαρρήξει πολλά αυτοκίνητα, τα οποία, αφού είχαν χρησιμοποιήσει, κατόπιν παρατούσαν στο δρόμο. Η δικαιολογία των δραστών ήταν και εδώ η ίδια: η επιθυμία για διασκέδαση.50

Παρά το γεγονός ότι οι πράξεις αυτές δεν μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ιδιαίτερα σοβαρές από νομική άποψη, υπήρξαν υπεύθυνες για τη δημιουργία ενός κλίματος πανικού, στο οποίο η ύπαρξη του στοιχείου της «υπερβολής» αποτελούσε βασική παράμετρο (οι Paul Rock και Stanley Cohen εντοπίζουν επίσης το στοιχείο της υπερβολής στην καταγραφή και τον σχολιασμό του φαινομένου στη Βρετανία, υποστηρίζοντας ότι, δίχως άλλο, υποδεικνύει «κάτι από το κλίμα των ημερών»).51 Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει όχι μόνο από την πυκνότητα της παρουσίας στον Τύπο άρθρων και αφιερωμάτων σε αυτό το «σύγχρονο πρόβλημα», αλλά κυρίως από την ίδια τη διαχείριση των γεγονότων. Το παρακάτω παράδειγμα είναι ενδεικτικό: τον Οκτώβριο του 1957 η Ακρόπολις δημοσίευσε ένα άρθρο, το οποίο έφερε τον εξαιρετικά πομπώδη τίτλο «Συμμορία νεαρών τέντυ-μπόϋς είνε ο τρόμος των Αθηναίων σωφέρ». Παρά τη χρήση όρων και χαρακτηρισμών («συμμορία» λ.χ. ή «τρόμος») που συνήθως αναφέρονταν σε πράξεις οι οποίες κατατάσσονταν στην «παραδοσιακή» εγκληματικότητα, η εφημερίδα αναφερόταν σε μία απλώς περίεργη συνήθεια η οποία τους τελευταίους μήνες είχε κάνει την εμφάνισή της στους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας:

... Επιβαίνουν ενός αυτοκινήτου ιδιωτικής χρήσεως και αρχίζουν το... γλέντι στις μεγάλες αρτηρίες. [... ] Ρίχνουν τα μεγάλα φώτα του αυτοκινήτου τους στους ατυχείς οδηγούς των άλλων αυτοκινήτων, τους στραβώνουν, τους αναγκάζουν να ελαττώσουν ταχύτητα, τότε τους πλησιάζουν, τους πλευρίζουν για ένα δευτερόλεπτο και τους κάνουν την μεγάλη... λαχτάρα! Από τ ανοιχτό τζάμι της πορτιέρας τους ρίχνουν στα μούτρα ό,τι μπορεί να φαντασθήτε: αλευρόκολλα, φούμο, διαολόσκονη, που τους κάνει να πεθαίνουν από το φτάρνισμα, μελάνι, κάθε τι που θα μπορούσε να τους προξενήσει μια ζημιά ή να τους κάνει να τρελλαθούν από τον θυμό τους και την λύσσα τους...52

Οι σχολιαστές στέκονταν αμήχανοι απέναντι σε περιστατικά όπως το παραπάνω, τα οποία και συνιστούσαν κάτι που, όπως χαρακτηριστικά έγραφαν,

50. «Συνελήφθη σπείρα νεαρών κλεπτών αυτοκινήτων που διέθετε και όπλα», Ακρόπολις,, 27.04.1957.

51. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 312-313.

52. «Συμμορία νεαρών τέντυ-μπόϋς είνε ο τρόμος των Αθηναίων σωφέρ», Ακρόπολις, 18.10.1957.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/137.gif&w=600&h=915

«είνε αδύνατο να συλλάβη ένα ισορροπημένο μυαλό».53 Αναγνώριζαν βέβαια ότι τα κίνητρα των δραστών περιορίζονταν απλώς στο να «διασκεδάσουν» με τα παθήματα των «ατυχών βιοπαλαιστών», την ίδια στιγμή ωστόσο δεν δίσταζαν, με προφανή υπερβολή, να αποκαλέσουν τους πρωταγωνιστές τέτοιων πράξεων «τρόμο των αθηναίων σωφέρ». Φαίνεται πως η συμβολή των εφημερίδων στη δημιουργία ενός κλίματος πανικού σχετικά με τα «κρούσματα τεντιμποϊσμού» υπήρξε καθοριστική, γεγονός που έγινε αντιληπτό την εποχή ακόμη που η δημόσια περί τεντιμποϊσμού συζήτηση δεν είχε ενσωματώσει τα σχετικά επιστημονικά και στατιστικά δεδομένα, αλλά διεξαγόταν υπό το βάρος της πίεσης που ασκούσε η απαίτηση του Τύπου για λήψη νομοθετικών και άλλων μέτρων. Επρόκειτο μάλιστα για μία άποψη με θεσμική υπόσταση, καθώς, όταν το φθινόπωρο του 1959 η κυβέρνηση Καραμανλή έφερνε στο Κοινοβούλιο προς ψήφιση νόμο που στόχευε στην «πάταξη του τεντιμποϊσμού», βουλευτές της αντιπολίτευσης επιχείρησαν να τεκμηριώσουν την αντίθεσή τους στο νομοσχέδιο υποστηρίζοντας ότι «το τοιούτον υφίσταται μόνον εις την φαντασίαν μερικών εφημεριδογράφων» ·54

Η άποψη ότι ο τεντιμποι'σμός ήταν στην Ελλάδα ουσιαστικά ένα ανύπαρκτο φαινόμενο το οποίο είχε πάρει διαστάσεις εξαιτίας της κάλυψης που είχαν λάβει από τον Τύπο ορισμένα περιστατικά, υποστηρίχθηκε με ιδιαίτερη θέρμη από τον βουλευτή I. Γιαννόπουλο, ο οποίος μάλιστα απέδιδε την επιθυμία παραγόντων της EPE να ψηφιστεί νόμος εναντίον του τεντιμποϊσμού σε ορισμένα περιστατικά, τα οποία έτυχαν υπερβολικής κάλυψης από τον Τύπο και «ως εκ τούτου επηρεάσθη ο κ. Υπουργός επί της Δικαιοσύνης και κατέληξεν εις την λήψιν αυτών των μέτρων».55 Ακόμη και βουλευτές της EPE που συντάσσονταν ανεπιφύλακτα με την ψήφιση του νόμου «περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων», συμφωνούσαν με την άποψη αυτή, όπως για παράδειγμα ο Λ. Λαζανάς, ο οποίος υποστήριζε πως ο νόμος αυτός ερχόταν να καταστείλει τα αδικήματα των τεντιμπόηδων, «δια τα οποία και ο τύπος και η Κοινωνία εξεδήλωσαν τον αποτροπιασμόν των».56 Συνεπώς, συμπλήρωνε ο βουλευτής της συμπολίτευσης, «αξιεπαίνως ο κ. Υπουργός της Δικαιοσύνης ανταποκρίνεται εις την επιθυμίαν της Κοινωνίας».57

53. Στο ίδιο.

54. Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής της Βουλής του Άρθρου 35 του Συντάγματος, Περίοδος Ε'- Σύνοδος Α', Συνεδριάσεις ΡΕ' - PME', Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου- Τρίτη 10 Νοεμβρίου 1959, Αθήνα 1976, σ. 1867: συνεδρίαση ΡΘ', 09.09.1959.

55. Στο ίδιο, σ. 1866.

56. Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής της Βουλής του Άρθρου 35 του Συντάγματος, Περίοδος Ε'- Σύνοδος Α', Συνεδριάσεις ΡΕ'- PME', Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου- Τρίτη 10 Νοεμβρίου 1959, Αθήνα 1976, σ. 2143: συνεδρίαση ΡΚΒ', 01.10.1959.

57. Στο ίδιο. Ας προσθέσουμε στο σημείο αυτό ότι και ο ίδιος ο υπουργός Δικαιοσύνης

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/138.gif&w=600&h=915

Η «επιθυμία της Κοινωνίας», στην οποία και αναφερόταν ο Λ. Λαζανάς, είχε σχηματιστεί με βάση δημοσιεύματα και σχολιασμούς συγκεκριμένων περιστατικών, τα οποία όντως προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση. Είναι όμως πολύ πιθανό τίποτε να μην είχε συμβεί εάν το φαινόμενο της καινοφανούς αυτής βίας δεν συνδεόταν με ένα «ανησυχητικό φαινόμενο» το οποίο την ίδια εποχή ενδημούσε σε πολλές σύγχρονες κοινωνίες, υπερπηδώντας μάλιστα με εντυπωσιακό τρόπο πολιτικούς και ιδεολογικούς φραγμούς. Ο τεντιμποϊσμός γινόταν αντιληπτός ως ένα πρόβλημα με διεθνείς διαστάσεις, το οποίο φαινόταν πως έκανε την παρουσία του αισθητή πια και στην Ελλάδα, δικαιώνοντας τους Ρ. Rock και S. Cohen, που έγραψαν ότι «Audiences did not react to the Teddy Boy; they reacted to the conception of it».58 Ανάμεσα στο 1957 και το 1960 δεκάδες άρθρα ασχολήθηκαν με το τι συνέβαινε στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, με έναν τρόπο που σχεδόν πάντοτε έτεινε να καλλιεργήσει την αντίληψη ότι το ζήτημα της νεανικής βίας αποτελούσε ένα από τα σοβαρότερα προβλήματά τους.

Στην Ιταλία, για παράδειγμα, οι πράξεις των τεντιμπόηδων φέρεται να ώθησαν την αστυνομία να οργανώσει μία «εκστρατεία» εναντίον τους στο βιομηχανικό τρίγωνο του βορρά,59 όπου και εκδηλώθηκαν οι περισσότερες από αυτές,60 με αποτέλεσμα τη σύλληψη, σε ένα βράδυ, περίπου διακοσίων νεαρών στο Μιλάνο.61 Οι ανταποκρίσεις από τη Γαλλία χρησιμοποιούσαν μια φρασεολογία που παρέπεμπε σε πολεμικές συρράξεις, για να αποδώσουν το κλίμα πανικού που (εννοείται πως) επικρατούσε εκεί. Κάποια επεισόδια που έγιναν στην πόλη Τουλόν λ.χ., προβλήθηκαν ως «πολύνεκρος μάχη» (ας σημειωθεί ότι πουθενά στο δημοσίευμα δεν αναφέρεται ο θάνατος έστω ενός ανθρώπου), ενώ οι πρωταγωνιστές των επεισοδίων, σύμφωνα με το δημοσίευμα, χρησιμοποίησαν «όλους τους κανόνας της τεντυμποϋστικής στρατηγικής και τακτικής».62 Την ίδια στιγμή το Παρίσι φέρεται πως ήταν έρμαιο των εγκληματικών διαθέσεων χιλιάδων τεντιμπόηδων,63 ενώ οι στατιστικές του υπουργείου

παραδέχτηκε ότι το κίνητρο για την κατάθεση του σχεδίου Ν.Δ. ήταν «η συγκίνηση», όπως γράφει, που προκάλεσαν ορισμένα περιστατικά, καθώς και η επανάληψή τους (Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, σ. 1869: συνεδρίαση ΡΘ', 09.09.1959).

58. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 300.

59. Πρόκειται για το γεωγραφικό τρίγωνο που σχηματίζουν οι πόλεις Μιλάνο, Τορίνο και Γένοβα, κύριες εστίες και οι τρεις της βιομηχανικής ανάπτυξης στην Ιταλία του μεταπολεμικού «miracolo economico».

60. S. Piccone Stella, ό.π., σ. 158.

61. «Εκστρατεία εξυγιάνσεως: 200 τέντυ-μπόυς συνελήφθησαν στο Μιλάνο», Αθηναϊκή, 01.0.1959.

62. «Πολύνεκρος μάχη 50 νεαρών τέντυ-μπόυς και παραθεριστών», Αθηναϊκή, 27.07.1959.

63. «Στην Γαλλική πρωτεύουσα: Δύο χιλιάδες τέντυ-μπόυς έχουν οργανωθή σε 75 συμμορίες», Αυγή, 23.08.1959.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/139.gif&w=600&h=915

Δικαιοσύνης έδειχναν πως μέσα σε δέκα χρόνια η εγκληματικότητα των ανηλίκων είχε αυξηθεί κατά 900 % !64

Στη Δυτική Γερμανία η δράση των εκεί τεντιμπόηδων, γνωστών ως Halbstarke, αποτελούσε, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα των εφημερίδων, κάτι περισσότερο από έναν πονοκέφαλο για τις αρχές. Κάποια άρθρα έκαναν λόγο για τέλεση σοβαρών αδικημάτων, όπως για φόνους ή βιασμούς γυναικών, ωστόσο φαίνεται πως ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις το στοιχείο της «διασκέδασης» υπήρχε σε καθοριστικό βαθμό.65 Παρ' όλα αυτά, τις περισσότερες φορές τα αδικήματα με πολύ δυσκολία θα μπορούσε κάποιος να τα χαρακτηρίσει ως «σοβαρά», όπως δείχνει η παρακάτω περιγραφή:

Προηγουμένως, η ορδή αυτή είχε επιτεθή εναντίον μιας γυναίκας 50 ετών, που επέστρεφε από το κτήμα της με το ποδήλατο της. Οι νεαροί τραμπούκοι πέταξαν τα καλάθια με τις φράουλες, που είχε μαζέψει, και της έρριξαν ένα αναμμένο τσιγάρο στο άνοιγμα του ντεκολτέ της. Μετά από αυτό το «κατόρθωμα» συνήντησαν μια νέα 22 ετών, της επιτέθησαν και επεχείρησαν να την ρίξουν στη λίμνη...66

Δεν ήταν ωστόσο, μόνο αυτές οι χώρες. Η Ιαπωνία είχε τους δικούς της τέντυ μπόυς, τους «Ταγιοζόκου»,67 και η έξαρση του φαινομένου της παραβατικότητας οδήγησε τις αρχές, σύμφωνα με τον Τύπο, στην ανάληψη εκστρατείας για την περιστολή της.68 Στην Αυστραλία «συμμορίες» προκαλούσαν προβλήματα στην αστυνομία, ενώ στη Βιέννη ομάδες νέων επιτίθονταν σε ανύποπτους εργάτες δίχως προφανή λόγο.69 Στη Σουηδία οι συμπλοκές ανάμεσα σε

64. «Ηυξήθη κατά 900% εντός 10ετίας η παιδική εγκληματικότης στη Γαλλία. 4.500 παιδιά στις φυλακές», Ελεύθερος Κόσμος, 07.10.1966. Οι παρατηρήσεις που κάνει ο Gilbert σχετικά με την αξιοπιστία των στατιστικών και τον τρόπο διαχείρισης τους από τις αρχές και τον Τύπο στις Ηνωμένες Πολιτείες, θα πρέπει να μας κάνει ιδιαίτερα επιφυλακτικούς απέναντι στην αξιοπιστία τέτοιων δεδομένων (βλ. J. Gilbert, ό.π., σ. 63-78).

65. Σύμφωνα με ένα δημοσίευμα που έφερε τον εμφατικό τίτλο «Σκοτώνουν οι τέντυ-μπόυς διαβάτας στους δρόμους της Μπον», οι Halbstarke της Βόννης έβγαιναν στους δρόμους και πυροβολούσαν τους διαβάτες «για να διασκεδάσουν». Κάποια στιγμή, η πράξη τους αυτή φαίνεται πως είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο δύο ανύποπτων περαστικών («Σπορ της μόδας. Σκοτώνουν οι τέντυ-μπόυς διαβάτας στους δρόμους της Μπον», Αυγή, 01.10.1958).

66. «Το Βερολίνο δεύτερον Σικάγον; 450 συλλήψεις τέντυ-μπόυς εντός 15θημέρου. Οι έξαλλοι νεαροί οργιάζουν κάθε νύκτα, γδύνονται και βιάζουν γυναίκες και κακοποιούν και ληστεύουν διαβάτες», Αθηναϊκή, 16.07.1959.

67. «Ταγιοζόκου. Τα τέντυ-μπόυς της Ιαπωνίας. Ο αμερικάνικος τρόπος ζωής. Διαφθορά και εκτραχηλισμός», Αυγή, 18.09.1956.

68. «Συνελήφθησαν 800 εγκληματικοί νεαροί εις το Τόκιο», Ακρόπολις, 13.08.1957.

69. «Η δράσις των Τέντυ-μπόυς στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Παιδιά "καλών οικογενειών" οι δράσται», Αυγή, 21.08.1957.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/140.gif&w=600&h=915

«συμμορίες» παρουσιάζονταν ως καθημερινό πρόβλημα, ενώ στη Δανία η διάσταση του προβλήματος «υποχρέωσε» καθηγητές, διανοούμενους, παιδαγωγούς και ιερωμένους να αναλάβουν εκστρατεία ώστε «να απαλλάξουν τους νέους από το μόλυσμα του τεντυμποϋσμού».70 Ακόμη και στην ήσυχη Ελβετία οι αρχές εξάρθρωσαν μία συμμορία που είχαν συστήσει νεαροί ηλικίας από δεκαοκτώ έως είκοσι τριών ετών και οι οποίοι έκλεβαν κονσέρβες. Ο αρθρογράφος αναφέροντας την είδηση δεν θα παραλείψει να σχολιάσει ότι «οι νέοι δεν είχαν ανάγκη από τα κλοπιμαία και δεν τα πωλούσαν».71

Αντίστοιχα φαινόμενα υπήρξαν, όμως, και στις Λαϊκές Δημοκρατίες. Στην Ανατολική Γερμανία λ.χ. νεαροί που έγιναν γνωστοί ως «rowdies» τριγυρνούσαν στους δρόμους, δημιουργούσαν επεισόδια και επιτίθονταν σε αστυνομικούς.72 Στη Σοβιετική Ένωση ο πυρήνας απ' όπου ξεπήδησαν οι εκεί teddy boys, υπήρξαν οι «stiliagi», άτομα νεαρής ηλικίας που αρέσκονταν να ντύνονται «με στυλ», όπως φανερώνει και η ονομασία τους, και πιο συγκεκριμένα αμερικανικό στυλ.73 Στη Βουλγαρία, σύμφωνα με όσα υποστηρίζει η Αθηναϊκή, υπήρχε ήδη στα τέλη της δεκαετίας του '50 ένα «ολονέν αυξανόμενο κύμα εγκληματικότητος», το οποίο οδήγησε τις αρχές να επιβάλουν την ποινή του θανάτου στον φερόμενο ως αρχηγό των Βουλγάρων κακοποιών.74

Παρά το γεγονός ότι είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς το ακριβές περιεχόμενο που δινόταν κάθε φορά στην έννοια «νεανική εγκληματικότητα», πολλώ δε μάλλον την ακρίβεια τέτοιων ειδήσεων που στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου διακινούνταν με εξαιρετική ευκολία εξυπηρετώντας -όχι σπάνια- τις ανάγκες της προπαγάνδας,75 είναι αναμφίβολο ότι στις αρχές της δεκαετίας του '60 οι αρχές στις Λαϊκές Δημοκρατίες εξέφρασαν την ανησυχία τους για

70. «Η μάστιξ του τεντυμποϋσμού έχει εξαπλωθή εις όλας τας χώρας της Ευρώπης», Αθηναϊκή, 04.11.1959.

71. «Η δράσις των Τέντυ-μπόυς στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Παιδιά "καλών οικογενειών" οι δράσται», Αυγή, 21.08.1957.

72. U. Poiger, «Rock' n' roll, Female Sexuality», ό.π., σ. 587.

73. Οι «stiliagi» έδιναν στον εαυτό τους αμερικανικά ονόματα, όπως Bob ή Peter, σύχναζαν σε εστιατόρια τα οποία ονόμαζαν «Broadway» και επιχειρούσαν να ντυθούν όπως ot ήρωές τους, ο Τζέιμς Ντην ή ο Τζώνυ Βαϊσμίλερ. Προκάλεσαν την μήνη και την ειρωνεία των αρχών της ΕΣΣΔ, οι οποίες στα μέσα της δεκαετίας του '50 τους κατηγόρησαν για απόκλιση από την κομματική ορθοδοξία. Η Κομσομόλσκαγια Πράβντα συχνά αναφερόταν σε αυτούς, περιγράφοντάς τους ως κακομαθημένα παιδιά που προτιμούν να ξοδεύουν τον χρόνο τους και τα χρήματά τους μιμούμενοι τους τηνέιτζερ της Δύσης (T. Ryback, ό.π., σ. 9-10).

74. «Αυξάνεται το κύμα εγκληματικότητος των νέων στην Βουλγαρίαν», Αθηναϊκή, 20.10.1959.

75. Βλ. σχετικά «Η νεολαία μετέχει εις τον αγώνα των αρχών εναντίον των γκάγκστερς», Βήμα, 04.01.1956' «Όπως απεκάλυψε το Σοβιετικό Υπουργείο Ασφαλείας: Τέντυ-Μπόυς και στην Ρωσία!», Απογευματινή, 15.10.1956' «Η μάστιξ του τεντυμποϋσμού

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/141.gif&w=600&h=915

μια εντυπωσιακή αύξηση της νεανικής βίας, τη στιγμή μάλιστα που κατέγραφαν μία παράλληλη μείωση των μελών στις διάφορες κομματικές οργανώσεις της νεολαίας.76 Στη βάση αυτών των εξελίξεων ακολούθησαν αυστηρότερες τακτικές, με αποτέλεσμα το φθινόπωρο του 1963 οι αρχές της Πολωνίας να καταδικάσουν σε θάνατο πέντε νεαρούς που κατηγορήθηκαν ότι είχαν δολοφονήσει Πολωνούς στρατιωτικούς, ενώ στη Βουλγαρία να καθιερωθεί το 1964 η ποινή του θανάτου για τους ανήλικους.77

Μέσα σε αυτό το κλίμα που είχε ήδη καλλιεργηθεί, ορισμένα περιστατικά που συνέβησαν στην Ελλάδα δεν ήταν δύσκολο να λάβουν υπέρμετρες διαστάσεις. Εάν θα πρέπει να σταθεί κάποιος σε ένα από αυτά, αυτό ήταν η «επίθεση» με γιαούρτι που δέχθηκε μια γυναίκα πενήντα ετών τον Σεπτέμβριο του 1958 στην Κυψέλη. Το περιστατικό αυτό έχει μία ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου όχι τόσο του περιεχομένου της πράξης (είδαμε λ.χ. παραπάνω ότι ένα «γιαούρτωμα» μεσήλικα από νεαρούς καταγράφηκε ήδη τον Μάιο του 1957), όσο εξαιτίας της αντίδρασης που επέδειξαν οι αρχές στην πράξη αυτή. Σύμφωνα με τις εφημερίδες τα πράγματα εξελίχθηκαν ως εξής: τον Σεπτέμβριο του 1958, δύο νεαροί ηλικίας δεκαπέντε και δεκαέξι ετών συνάντησαν μία γυναίκα, η οποία περπατούσε στον δρόμο μαζί με την δεκατριάχρονη κόρη της και αποφάσισαν να της «κάνουν πλάκα». Ο ένας από τους νεαρούς την πλησίασε και της είπε: «Για ιδές! Η γριά εξύρισε το μουστάκι της!». Εξοργισμένη η κόρη της παθούσας τον αποκάλεσε «αναιδέστατο» και τότε οι δυο νεαροί, αποφάσισαν να εκδικηθούν: αγόρασαν από ένα παρακείμενο κατάστημα έναν κεσέ με γιαούρτι και το πέταξαν στο πρόσωπο της εμβρόντητης γυναίκας την ώρα που αυτή εισερχόταν στο σπίτι της.78

Οι δράστες του επεισοδίου αυτού γρήγορα συνελήφθησαν από αστυνομικούς, οι οποίοι εφάρμοσαν στην περίπτωσή τους μία καινοτόμο πρακτική: οι δύο νεαροί ξυρίστηκαν με την ψιλή μηχανή και υποχρεώθηκαν να μεταφερθούν

σμού έχει εξαπλωθή εις όλας τας χώρας της Ευρώπης», Αθηναϊκή, 04.11.1959' «Οι Ρώσοι Τέντυ-Μπόυς θα δικάζονται από Συντροφικά Δικαστήρια», Αθηναϊκή, 18.11.1959' «Ρώσοι αστυνομικοί εφονεύθησαν από τέντυ-μπόυς», Ελεύθερος Κόσμος, 29.10.1966 και «Η εγκληματικότης των νέων εις την ΕΣΣΔ», Αθηναϊκή, 11.11.1966.

76. T. Ryback, Rock Around the Block, ό.π., σ. 55.

77. Στο ίδιο.

78. Ο ένας εκ των δύο «δραστών» του επεισοδίου αυτού επιβεβαίωσε σε μεγάλο βαθμό τα παραπάνω, περίπου σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, σε δημοσιογραφική έρευνα του τηλεοπτικού σταθμού Alpha για τον νόμο 4000 και το φαινόμενο του τεντιμποϊσμού. Επισήμανε απλώς ότι σε σχέση με όσα έγραψαν το 1959 οι εφημερίδες, η συνάντηση με την πενηντάχρονη γυναίκα δεν συνέβη τυχαία στον δρόμο, αλλά στον κινηματογράφο ΑΕΛΛΩ, όπου και η «παθούσα» είχε χαστουκίσει τον έναν εκ των δύο νεαρών, λόγω της παρατήρησης που είχε δεχθεί για την τριχοφυία της (βλ. σχετικά τη συνέντευξη που έδωσε στον δημοσιογράφο Χρίστο Βασιλόπουλο).

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/142.gif&w=600&h=915

πεζή στο κέντρο της Αθήνας, από την οδό Πανεπιστημίου μέχρι τα γραφεία της Σημάνσεως στο Σύνταγμα, έχοντας κρεμασμένη στον λαιμό τους μία πινακίδα πάνω στην οποία είχε αναγραφεί: «είμεθα τέντυ-μπόϋς. Πετάξαμε γιαούρτη κατά γυναικός». Την ίδια ημέρα δύο άλλοι νεαροί ηλικίας δεκαεννιά και δεκαοκτώ ετών, πέταξαν σύκα στο πρόσωπο μιας Αμερικανίδας τουρίστριας στο Καλαμάκι. Και αυτοί συνελήφθησαν από την αστυνομία, ξυρίστηκαν με την ψιλή μηχανή και διαπομπεύτηκαν στους δρόμους της Αθήνας, χωρίς πινακίδα, παρουσιάζοντας ωστόσο «κι αυτοί αξιοθρήνητο θέαμα με τα κουρεμένα κεφάλια τους και τα κομμένα πανταλόνια τους».79

Τα παραπάνω δύο περιστατικά φαίνεται πως προκάλεσαν συγκλονιστική εντύπωση στην ελληνική κοινωνία, σε σημείο τέτοιο που η διαπόμπευση νεαρών από τις αστυνομικές αρχές να τα μεταβάλει, ιδίως το περιστατικό της Κυψέλης, σε αρχέτυπο και σύμβολο του ελληνικού «τεντιμποϊσμού».80 Ωστόσο, παρά τις εμβληματικές διαστάσεις που έλαβε και την προνομιακή θέση που κατέλαβε στη συλλογική συνείδηση το παραπάνω περιστατικό, φαίνεται πως η διαπόμπευση νεαρών «τεντιμπόηδων» υπήρξε μία πρακτική η οποία ποτέ δεν γενικεύτηκε στις αθηναϊκές γειτονιές.

Το γεγονός αυτό οφειλόταν στο ότι η εφαρμογή της σύντομα προκάλεσε πολλά σχόλια τόσο για τη νομιμότητα μίας τέτοιας πρακτικής, όσο και για την αποτελεσματικότητα της, την ίδια στιγμή που υποκινούσε μία συζήτηση σχετικά με τη «βαρβαρότητα» που χαρακτήριζε τις πράξεις των αστυνομικών οργάνων. Μέσα από τις στήλες του περιοδικού Παιδεία και Ζωή ο Ε. Παπανούτσος κατέκρινε δριμύτατα την πρακτική της διαπόμπευσης, αμφισβητώντας τη νομική υπόστασή της και υποστηρίζοντας ότι η γενίκευση της πρακτικής αυτής θα έφερνε αποτελέσματα αντίθετα από τα προσδοκώμενα:

Ατυχώς οι Αρχές των Αθηνών είχαν την πολύ κακή έμπνευση να επιβάλουν σε δύο κακοαναθρεμμένα παιδιά (στις 3 Σεπτεμβρίου) ως τιμωρία της ακοσμίας των τη διαπόμπευση μέσα στους κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας. Διαμαρτυρόμαστε για το βάρβαρο τούτο μέτρο με όλη μας τη δύναμη. Γιατί και παράνομο είναι και άσκοπο. Κανένας νόμος δεν δίνει στα αστυνομικά όργανα το δικαίωμα να διαπομπεύουν ένα πολίτη. Ακόμα λιγότερο ένα παιδί [... ] .81

79. «Στους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας. Οι τέντυ μπόϋς διαπομπεύονται. Ήρωες αλλεπάλληλων επεισοδίων», Αυγή, 04.09.1958.

80. Είναι χαρακτηριστικό το ότι, όταν το 1962 ο σκηνοθέτης Γ. Δαλιανίδης θα επιχειρήσει να μεταφέρει στον κινηματογράφο το φαινόμενο του «τεντιμποϊσμού» στην ταινία «Νόμος 4000», θα ενσωματώσει στοιχεία όπως το γιαούρτωμα μεσήλικα για λόγους εκδίκησης, η σύλληψη, το κούρεμα με την ψιλή και η διαπόμπευση του τεντιμπόη, τα οποία αποτελούσαν σε ένα βαθμό έμμεση αναφορά στο περιστατικό της Κυψέλης.

81. «Ο κολασμός των ανηλίκων», Παιδεία και Ζωή 70 (Οκτώβριος 1958), σ. 191.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/143.gif&w=600&h=915

Σε αντίθεση με τα κατασταλτικά μέτρα της αστυνομίας, ο Παπανούτσος πρότεινε μια σειρά από προληπτικά μέτρα, όπως την καθιέρωση της ευθύνης των γονέων για τις πράξεις κακής συμπεριφοράς των παιδιών τους, την προστασία της νεολαίας από θεάματα και αναγνώσματα που χαρακτηρίζει «άσεμνα», ακόμη και την καθιέρωση εναλλακτικών ποινών στην περίπτωση που διαπράττονταν σοβαρότερα αδικήματα, όπως τον περιορισμό του δράστη στο σπίτι για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα ή την υποχρεωτική παρακολούθηση μαθημάτων καλής συμπεριφοράς σε ειδικά ιδρύματα. Τις απόψεις αυτές συμμερίζονταν και ορισμένες εφημερίδες, όπως η Αθηναϊκή, η οποία τον Νοέμβριο του 1959 αναδημοσίευε σχόλια του ξένου Τύπου, σύμφωνα με τα οποία η διαπόμπευση ως μέτρο καταπολέμησης του τεντιμποϊσμού δεν επρόκειτο να οδηγήσει πουθενά, δεδομένου ότι δημιουργούσε ακόμη μεγαλύτερο μίσος στην ψυχή όσων υφίσταντο μια τέτοια δοκιμασία. Προεκτείνοντας (και υιοθετώντας) τις παραπάνω σκέψεις, η εφημερίδα δεν δίσταζε να λάβει σαφή θέση εναντίον της διαπόμπευσης, χαρακτηρίζοντας την τακτική αυτή των ελληνικών αρχών «τερατώδη γκάφα».82

Δεδομένης της σκληρότητας του μέτρου, ο δημόσιος εξευτελισμός των τεντιμπόηδων υποδείκνυε (και εν πολλοίς προϋπέθετε) μια κοινωνική συναίνεση την οποία φαίνεται πως τροφοδοτούσε η πρόσφατη εμπειρία, καθώς το κούρεμα με την ψιλή και η δημόσια διαπόμπευση δεν υπήρξαν πρακτικές άγνωστες στις ευρωπαϊκές κοινωνίες τα προηγούμενα χρόνια, ως πράξεις τιμωρίας «προδοτικών» στάσεων στα χρόνια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γαλλία λ.χ., όπου περίπου είκοσι χιλιάδες γυναίκες κατηγορήθηκαν πως είχαν συνάψει δεσμούς με Γερμανούς στρατιώτες την περίοδο της κατοχής, πολλές υπέστησαν την τιμωρία αυτή, η οποία δίχως άλλο συνδεόταν με τον απόλυτο εξευτελισμό.83 Κάτι ανάλογο συνέβη και στη Δανία, μία χώρα στην οποία όσες γυναίκες κατηγορήθηκαν ότι είχαν προσφέρει «σεξουαλική βοήθεια» στους άντρες της Βέρμαχτ (οι ονομαζόμενες «tyskerpiger», δηλαδή «κορίτσια των Γερμανών») επίσης τιμωρήθηκαν με διαπόμπευση.84

Στην Αθήνα τη δεκαετία του '50, η πρακτική της διαπόμπευσης συνιστούσε μία πρακτική εξευτελισμού ανθρώπων με ιδιαιτερότητες, κυρίως ομοφυλοφίλων. Η Ρόη Ντάκουρη θυμάται ότι στη γειτονιά που μεγάλωσε, στο Θησείο, νέοι οι οποίοι ήσαν ομοφυλόφιλοι (ή έτσι τους χαρακτήριζε η τοπική κοινωνία), όταν εμφανίζονταν σε δημόσιο χώρο αποτελούσαν αντικείμενο χλεύης, ο

82. «Η μάστιξ του τεντυμποϋσμού έχει εξαπλωθή σε όλας τας χώρας της Ευρώπης», Αθηναϊκή, 04.11.1959.

83. Για το ζήτημα αυτό βλ. F. Virgili, Shorn Women. Gender and Punishment in Liberation France, Οξφόρδη 2002.

84. A. Warring, «German-Girls during Occupation and Post War Purge», στο http://www.krigsboern.dk/artikler/anette_warring.htm, τελευταία επίσκεψη: 22.03.2006.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/144.gif&w=600&h=915

δε εξευτελισμός τους ήταν τόσο απόλυτος, που να την οδηγεί σήμερα, περίπου σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, να τον ανασύρει στη μνήμη της ως μία μορφή «δημόσιας διαπόμπευσης».85

Παρά τις αντικρουόμενες απόψεις που υπήρξαν για τη νομιμότητα και τη χρησιμότητα της διαπόμπευσης, αυτή φαίνεται πως υπήρξε η πρώτη μορφή θεσμικής αντίδρασης απέναντι στο φαινόμενο του «τεντιμποϊσμού», η οποία είχε κατασταλτικό χαρακτήρα. Είχαν προηγηθεί αρκετές ενέργειες, οι οποίες όμως στόχευαν κυρίως στην προληπτική αντιμετώπιση του φαινομένου. Στις αρχές του 1957, για παράδειγμα, μία επιτροπή που έφερε τον τίτλο Συντονιστικό Συμβούλιο των μέτρων προλήψεως και καταστολής της εγκληματικότητος των ανηλίκων, αποφάσισε τη συγκρότηση τοπικών επιτροπών, αρμοδιότητα των οποίων θα ήταν «η παρακολούθησις των ανηλίκων κατά αποτελεσματικώτερον τρόπον».86 Ως έργο των επιτροπών οριζόταν η οργάνωση ομιλιών σχετικά με θέματα «εθνικής, θρησκευτικής και οικογενειακής αγωγής», η ψυχαγωγία των ανηλίκων, η υποβοήθηση τους στον τομέα της διαβίωσης και της εξεύρεσης εργασίας, όπως και η συλλογή πληροφοριών σχετικά με όσους ανήλικους θεωρούσαν οι Επιτροπές ότι είχαν ανάγκη προστασίας. Οι τοπικές αυτές Επιτροπές συγκροτούνταν με ακτίνα αρμοδιότητας αυτή των αστυνομικών τμημάτων, ενώ στη σύνθεσή τους συμμετείχαν ο ιερέας της ενορίας, ο προϊστάμενος του αστυνομικού τμήματος της περιοχής, ένας εκπαιδευτικός και από δύο έως τέσσερις «έγκριτοι κάτοικοι της περιοχής».87

Περίπου έναν χρόνο αργότερα, η Εταιρεία Προστασίας Ανηλίκων της Αθήνας οργάνωνε μία προσπάθεια διαφώτισης των πολιτών για τα «ηθικά προβλήματα» της ελληνικής νεολαίας, που ονομάστηκε «Εβδομάδα του παραστρατημένου παιδιού». Σε διάστημα επτά ημερών παράγοντες της Εκκλησίας, εκπρόσωποι του ακαδημαϊκού χώρου, αλλά και των σωμάτων ασφαλείας, ένωναν τις δυνάμεις τους σε μια «σταυροφορία» που έθεσε ως στόχο της την κα-

85. Συνέντευξη Ρόης Ντάκουρη, 03.08.2004. Την κοινωνική συναίνεση που -σε ένα βαθμό τουλάχιστον- υπήρξε στο ζήτημα της διαπόμπευσης, επιβεβαιώνουν έμμεσα και οι πρωταγωνιστές της. Στη σχετική δημοσιογραφική έρευνα του Alpha, ο νεαρός δράστης της Κυψέλης αφηγείται ότι η δημόσια επίδειξή του στους δρόμους της Αθήνας προκάλεσε την οργή πολλών Αθηναίων, οι οποίοι τον έβριζαν, τον έφτυναν και τον αποδοκίμαζαν με κάθε τρόπο. Τα ίδια περίπου αφηγήθηκε ένας άλλος «πρωταγωνιστής», ο ηθοποιός Θανάσης Παπαδόπουλος, ο οποίος ερμήνευσε τον ρόλο του «τεντιμπόη» στο κοινωνικό δράμα του Γιάννη Δαλιανίδη Νόμος 4000. Συμφωνά με τα όσα αφηγήθηκε στον δημοσιογράφο Χ. Βασιλόπουλο, όταν το συνεργείο του Δαλιανίδη γύρισε τη σκηνή της διαπόμπευσης, πολύς κόσμος δεν κατάλαβε τι ακριβώς συνέβαινε και νομίζοντας ότι επρόκειτο για αληθινή διαπόμπευση, πλησίασε τον ηθοποιό και επιχειρούσε να τον προπηλακίσει!

86. «Δεν υποβιβάζεται το όριον της ενηλικιότητος. Μέτρα δια την προστασίαν ανηλίκων παιδιών. Θα τα παρακολουθούν επιτροπαί κατά συνοικίας», Τα Νέα, 15.01.1957.

87. Στο ίδιο.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/145.gif&w=600&h=915

καταπολέμηση της «εγκληματικότητας των ανηλίκων» με κύριο μέσο τη διοργάνωση σχετικών ομιλιών σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια. Με τη συμμετοχή στην οργανωτική επιτροπή των υπουργών Δικαιοσύνης και Παιδείας, του υπουργού Κοινωνικής Πρόνοιας, του προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών, πρυτάνεων ανωτάτων σχολών, καθώς και των αρχηγών των σωμάτων ασφαλείας, το ζήτημα της «εγκληματικότητας των ανηλίκων» λάμβανε τις διαστάσεις ενός εξαιρετικά σημαντικού προβλήματος και αναγνωριζόταν με κάθε επισημότητα η επικαιρότητά του.88

Η διαπίστωση, ωστόσο, ότι κατά τη διάρκεια του 1958 εξακολούθησαν να εμφανίζονται κρούσματα «τεντιμποϊσμού», διαμόρφωσε μία άποψη σύμφωνα με την οποία η πρόληψη και η διαφώτιση του κοινού αποτελούσαν μέτρα ατελέσφορα, επομένως ήταν απαραίτητη μία νομοθετική αντιμετώπιση του προβλήματος. Στη βάση της παραδοχής αυτής, την άνοιξη του 1959 η κυβέρνηση της EPE έφερε στο ελληνικό κοινοβούλιο σχέδιο νομοθετικού διατάγματος, το οποίο προέβλεπε ειδικές ποινές για τις εκδηλώσεις «τεντιμποϊσμού». Πολλοί σχολιαστές χαιρέτησαν ως θετική εξέλιξη την υποβολή του προσχεδίου, όπως η Ιερά Σύνοδος που αναγνώριζε ότι «έχουν τόσο πληθυνθή εσχάτως τα κρούσματα του "τεντυμποϊσμού" και της προσβολής της δημοσίας αιδούς, ώστε είναι καιρός πλέον να κτυπηθούν αι εκδηλώσεις του κακού, ουχί δι' ημιμέτρων, αλλά δια παραδειγματικών ποινών και τιμωριών».89 Στις 9 Σεπτεμβρίου το νομοθετικό διάταγμα έγινε κατ' αρχήν δεκτό και την 1η Οκτωβρίου ψηφίστηκε κατ' άρθρο.

Με το υπ' αριθμ. 4000 Νομοθετικό Διάταγμα «περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων» (πιο γνωστό ως «Νόμος 4000») που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 31 Οκτωβρίου του 1959,90 η κυβέρνηση της EPE στόχευε στην ουσιαστική αντιμετώπιση του τεντιμποϊσμού. Το γεγονός ότι στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει από την εισαγωγή του νόμου στις αρμόδιες επιτροπές του Κοινοβουλίου, την άνοιξη του '59, έως την τελική ψήφισή του, τον Οκτώβρη του ίδιου έτους, είχε διαπιστωθεί μία μείωση των σχετικών κρουσμάτων, χαιρετίστηκε από τους βουλευτές της συμπολίτευσης ως μία εξαιρετικής ση-

88. Στην προεδρία της οργανωτικής επιτροπής τιμητικά τέθηκε ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, η ομιλία του οποίου σήμανε την έναρξη της «εβδομάδος του παραστρατημένου παιδιού» («Σταυροφορία προς περιστολήν της παιδικής εγκληματικότητος. Συμμετέχουν η Εκκλησία, τα ανώτατα πνευματικά ιδρύματα και αι ένοπλαι δυνάμεις της χώρας. Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει η νεότης», Ακρόπολις, 29.12.1957).

89. Εκκλησία 8 (15.04.1959), σ. 148.

90. Νομοθετικόν Διάταγμα υπ' αριθμ. 4000 «Περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων και συμπληρώσεως του άρθρου 6 του Κώδικος Ποινικής Δικονομίας», ΦΕΚ 233/1959.

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/146.gif&w=600&h=915

σημασίας ένδειξη, η οποία υποδείκνυε την αναγκαιότητα της ψήφισης του.91 Ο λόγος για την εξέλιξη αυτή (θεωρήθηκε πως) ήταν το ότι το Ν.Δ. «περί καταστολής αξιοποίνων τινών πράξεων» περιείχε μια σειρά από διατάξεις, η εφαρμογή των οποίων ήταν ιδιαίτερα επιβαρυντική για όποιον νέο δικαζόταν με βάση αυτό.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο δεν απείχε πολύ από την πραγματικότητα, καθώς το Νομοθετικό Διάταγμα 4000 περιλάμβανε διατάξεις ιδιαίτερα σκληρές για όσους καταδικάζονταν με βάση αυτές: αφαιρούσε από τον δικαστή τη δυνατότητα να ορίσει αναστολή της ποινής, προβλέποντας ταυτόχρονα ένα μίνιμουμ φυλάκισης τριών μηνών για τους δράστες πράξεων «τεντιμποϊσμού»,92 επέβαλε το μη εξαγοράσιμο της ποινής, ενώ καταργούσε τη δυνατότητα του ευεργετικού για τον νέο υπολογισμού ημερών εργασίας στα σωφρονιστικά ιδρύματα. Εν τέλει, με το να εισαγάγει την αυτεπάγγελτο δίωξη εναντίον των «τεντιμπόηδων», ανεξάρτητα από την επιθυμία του «παθόντος», καθώς και τη διαδικασία του αυτόφωρου,93 ο νομοθέτης φαίνεται πως άφηνε ελάχιστα περιθώρια σε όσους δικάζονταν με βάση αυτόν.

Το αποφασιστικό σημείο, ωστόσο, του νόμου βρισκόταν αλλού. Δεδομένου του ότι οι πράξεις για τις οποίες και επρόκειτο να τιμωρηθεί κάποιος με τον Νόμο 4000 ήσαν παραβάσεις για τις οποίες έτσι κι αλλιώς υπήρχε στον Ποινικό Κώδικα κάποια σχετική πρόβλεψη, ο νόμος μετέθετε στον δικαστή την ευθύνη να διαπιστώσει εάν ενέπιπταν στον καινούργιο νόμο.94 Τη διαδικασία την

91. Πράγματι, στη συζήτηση που διεξήχθη στις 9 Σεπτεμβρίου του 1959 στο Κοινοβούλιο, ο υπουργός Δικαιοσύνης Κ. Καλλίας, υποστήριξε την ανάγκη υπερψήφισης του νομοθετικού διατάγματος, εξαίροντας όχι την κατασταλτική, αλλά την προληπτική του σημασία και προβλέποντας ότι η ύπαρξη του θα λειτουργούσε σε έναν βαθμό αποτρεπτικά για όσους δεν είχαν προβεί ακόμη (αλλά ενδεχομένως σκέφτονταν να προβούν στο μέλλον) σε πράξεις τεντιμποϊσμού: «...Και οφείλω να σημειώσω», είπε χαρακτηριστικά ο υπουργός Δικαιοσύνης, «ότι ευθύς ως κατηρτίσθη το νομοσχέδιον και κατετέθη, εσημειώθη το ευχάριστον, να ελαττωθούν εις το ελάχιστον αι περιπτώσεις παρεκτροπής. Αυτό σημαίνει πλήρη επιτυχίαν του σκοπού του νομοσχεδίου, διότι σκοπός των διατάξεων υπήρξεν, όχι να εφαρμοσθούν, αλλά να προλάβουν και να καταστή περιττή η εφαρμογή των» (Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, σ. 1869: συνεδρίαση ΡΘ', 09.09.1959).

92. Μάλιστα, στην αρχική του μορφή το Ν.Δ. προέβλεπε τους έξι μήνες ως κατώτατο όριο φυλάκισης για πράξεις τεντιμποϊσμού. Στην πορεία, ωστόσο, κρίθηκε ότι το διάστημα αυτό ήταν υπερβολικά μεγάλο και επειδή αναγνωριζόταν ότι είχε υιοθετηθεί με βάση τον σάλο που είχαν προκαλέσει ορισμένα περιστατικά, όταν ο νόμος συζητήθηκε στο Κοινοβούλιο το φθινόπωρο του 1959, το όριο μειώθηκε στους τρεις μήνες με πρόταση του υπουργού Δικαιοσύνης (βλ. Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, σ. 1869: συνεδρίαση ΡΘ', 09.09.1959 και στο ίδιο, σ. 2142: συνεδρίαση ΡΚΒ', 01.10.1959).

93. Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, σ. 1866: συνεδρίαση ΡΘ', 09.09.1959.

94. Σύμφωνα με τον βουλευτή της ΕΔΑ Μ. Χριστογεώργο, η πρακτική των δικαστηρίων

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/147.gif&w=600&h=915

όριζε το ίδιο το νομοθετικό διάταγμα, με ιδιαίτερα εμφατικό τρόπο μάλιστα, καθώς τέσσερις φορές στην τελική του διατύπωση επαναλάμβανε πως οι πράξεις θα έπρεπε να φανερώνουν και να χαρακτηρίζονται από «ιδιάζουσα θρασύτητα και προκλητικότητα έναντι της κοινωνίας». Η εισαγωγή του στοιχείου αυτού, το οποίο προσπαθούσε να περιγράψει με μία ερμηνευτική διάθεση το βασικότερο γνώρισμα του τεντιμποϊσμού, δηλαδή την απουσία «εμφανούς κινήτρου», φαίνεται πως προκάλεσε σύγχυση ακόμη και σε βουλευτές της EPE. Κάποιοι από αυτούς απείλησαν ακόμη και με καταψήφιση του νομοσχεδίου σε περίπτωση που δεν γινόταν σαφές ποια ακριβώς θα ήταν η έκταση της εφαρμογής του νόμου, καθώς, όπως εύστοχα παρατήρησε ο βουλευτής της Λ. Λαζανάς, «την θρασύτητα και πρόκλησιν της κοινωνίας δύναται να υποστηριχθή ότι συνοδεύουν πάντοτε και τα άνω αδικήματα και εις παν αδίκημα».95

Η καθιέρωση του παραπάνω όρου μπορεί να φάνταζε απλή υπόθεση, δεν ήταν όμως έτσι. Για τον Λ. Λαζανά τη σύγχυση μπορεί να προκαλούσε η νομοθετική «ασάφεια» του χαρακτηρισμού, για τους βουλευτές της Αριστεράς όμως, το ζήτημα είχε κι άλλες διαστάσεις. Το Ν.Δ. 4000 μπορεί να είχε ως αφετηρία του ένα σύνολο παραβάσεων -μη σοβαρού τις πιο πολλές περιεχομένου— που διέπρατταν ορισμένοι «οχληροί νέοι», οι εκβολές του, ωστόσο, βρίσκονταν στην ταραγμένη πολιτική κατάσταση της εποχής, της οποίας οι πολιτικές διώξεις εναντίον της Αριστεράς υπήρξαν βασικό συστατικό. Κατά τη συζήτηση του νόμου, οι βουλευτές της ΕΔΑ διαμαρτυρήθηκαν έντονα σχετικά με την απουσία του όρου «τεντιμποϊσμός» στο προς ψήφιση κείμενο, γεγονός που κατ' αυτούς συνιστούσε ένα «παραθυράκι» το οποίο επέτρεπε την πρόσληψη κάθε πράξεως -και πολιτικού ακόμη περιεχομένου- ως πράξης την οποία και χαρακτήριζε «ιδιάζουσα θρασύτητα». Βουλευτές της, όπως ο Μ. Χριστογεώργος, ζήτησαν να καθορίζει με σαφήνεια το Νομοθετικό Διάταγμα ότι αναφέρεται σε πράξεις «τεντιμποϊσμού», ο υπουργός Δικαιοσύνης εξέφερε την άποψη ότι η απουσία του όρου «τεντιμποϊσμός» οφείλεται στο κακόηχο και την ξενική προέλευση του όρου, ενώ το ζήτημα φαίνεται πως λύθηκε μετά την αποδοχή της πρότασης που έκανε ο βουλευτής της ΕΔΑ I. Σιαφλέκης, να εκληφθούν οι —καθησυχαστικές— διευκρινίσεις που έδωσε ο υπουργός Δικαιοσύνης ως ερμηνευτική επί του ζητήματος δήλωση.96

Σύντομα, ωστόσο, η εξέλιξη των πραγμάτων έδειξε ότι το θέμα δεν ήταν καθόλου απλό. Το Ν.Δ. 4000 απλώς καθιέρωνε βαρύτερες ποινές και ένα νο-

ρίων έδειχνε πως ποινές για αδικήματα όπως αυτά που περιγράφονταν στο άρθρο 1 (απλή σωματική βλάβη ή πρόκληση κάκωσης) συνήθως τιμωρούνταν με είκοσι-είκοσι πέντε ημέρες φυλάκιση, όταν ο 4000 προέβλεπε ποινή φυλάκισης τουλάχιστον τριών μηνών (Επίσημα Πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, σ. 2142: συνεδρίαση ΡΚΒ', 01.10.1959).

95. Στο ίδιο, σ. 2143: συνεδρίαση ΡΚΒ', 01.10.1959.

96. Στο ίδιο.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/148.gif&w=600&h=915

νομικό πλαίσιο πιο ασφυκτικό από το υπάρχον, για αδικήματα τα οποία ήδη τιμωρούνταν από τον Ποινικό Κώδικα. Κριτήριο για την εφαρμογή του οριζόταν η ύπαρξη της «ιδιάζουσας θρασύτητας» και του στοιχείου της «προκλητικότητας έναντι της κοινωνίας» στα αδικήματα τα οποία και δικάζονταν, ενώ βασικός υπεύθυνος για να κρίνει την ύπαρξη (ή μη) των παραπάνω στοιχείων ήταν ο δικαστής. Μια σειρά από περιστατικά, ήδη από τις αρχές της επόμενης δεκαετίας, θα καταδείξουν το ασαφές των χαρακτηριστικών αυτών, καθώς και τα προβλήματα που η εφαρμογή του νόμου δημιουργούσε.

Στα μέσα του 1961, για παράδειγμα, ένας νεαρός καταδικάσθηκε με βάση το Ν. 4000. Ο καταδικασθείς, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, είχε συναντήσει μία γυναίκα και την δεκατετράχρονη κόρη της την ώρα που αυτές επέστρεφαν σπίτι τους στον Πειραιά. Όπως αναγράφει χαρακτηριστικά η υπ' αριθμ. 340/1962 νομολογία που εκδόθηκε για την υπόθεση, «μετ' ιδιαζούσης θρασύτητος και προκλητικότητος [σημ. ο δράστης] προσέβαλε την τιμήν και την υπόληψιν αυτής δια των λέξεων "δύο είσθε σεις, δύο εμείς, ελάτε να κάνωμε παρέα και θα περάσωμε καλά..."». Ο δράστης «αποθρασυνθείς τελείως εκ της σιωπής της μηνύτριας», προέβη σε απρεπή εις βάρος της χειρονομία και όταν αυτή αντιστάθηκε, τη χτύπησε στο πρόσωπο και σε άλλα σημεία του σώματος της.97

Τον Οκτώβριο του 1964 ένας άλλος νέος συνελήφθη στο κέντρο της Αθήνας έξω από το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», επειδή επιτέθηκε σε αστυφύλακα ο οποίος του έκανε επίπληξη επειδή παρενοχλούσε τουρίστες. Κι αυτός καταδικάσθηκε με βάση τον Ν. 4000, όχι, όπως θα υπέθετε κανείς, επειδή παρενοχλούσε τους τουρίστες, αλλά επειδή «η τοιαύτη τέλεσις του εγκλήματος της σωματικής βλάβης εις βάρος του Αστυνομικού οργάνου [...] μαρτυρεί όντως, ως εκ του τόπου, του χρόνου και των εν γένει εκτεθεισών περιστάσεων, ιδιάζουσαν θρασύτητα αυτού και προκλητικότητα έναντι της κοινωνίας...».98

Τον Μάρτιο του 1965 ένας τρίτος νεαρός συνελήφθη στον Λαγκαδά και καταδικάσθηκε με βάση το Ν. 4000, επειδή είχε προκαλέσει «επεισόδια» κατά τη διάρκεια αγώνα μπάσκετ μεταξύ φοιτητών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και μαθητριών του γυμνασίου Λαγκαδά. Ο νεαρός σύμφωνα με το κατηγορητήριο, παρενοχλούσε «με απρεπείς διαθέσεις» κάποια μαθήτρια και για τον λόγο αυτόν ο καθηγητής της γυμναστικής θεώρησε πρέπον να εμποδίσει την αποχώρηση του από το γήπεδο, ώστε να καταγγείλει τις πράξεις του στην αστυνομία. Ο νεαρός τότε τον εξύβρισε, τον χτύπησε στο πρόσωπο, συνελήφθη από τους παρευρισκόμενους και καταδικάσθηκε με βάση το Ν. 4000, δεδομένου ότι οι πράξεις του συνιστούσαν «ιδιάζουσα θρασύτητα» και προκλητικότητα έναντι «της μικράς και συντηρητικής κοινωνίας της εν λόγω κωμοπόλεως».99

97. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 340/1962», Ποινικά Χρονικά ΙΓ' (1963), σ. 33-34.

98. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 49/1965», Ποινικά Χρονικά ΙΕ' (1965), σ. 268-269.

99. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 425/1966», Ποινικά Χρονικά ΙΕ' (1967), σ. 82-83.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/149.gif&w=600&h=915

Ο χαρακτηρισμός «ιδιάζουσα θρασύτητα» φαίνεται πως ήταν εξαιρετικά ασαφής και χαρακτηριζόταν από μία «ελαστικότητα», γεγονός που δημιουργούσε πολλά προβλήματα στην εφαρμογή του Ν. 4000. Οι νομολογίες που εξέδωσε τη δεκαετία του '60 ο Άρειος Πάγος για περιπτώσεις εφαρμογής του ήσαν πολλές, δικαιώνοντας τις περισσότερες φορές τις αποφάσεις που είχαν ληφθεί. Σε μία περίπτωση, ωστόσο, ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι η απόφαση που είχε λάβει το Πλημμελειοδικείο του Βόλου συνιστούσε καταχρηστική εφαρμογή του Ν.Δ. 4000. Η περίπτωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αξίζει να σταθεί κανείς λίγο παραπάνω σε αυτήν. Τον Μάρτιο του 1963 στον Βόλο, σε αγώνα της τοπικής Νίκης Βόλου, κάποιοι θεατές άρχισαν να διαπληκτίζονται για λόγους που είχαν να κάνουν με την εξέλιξη του αγώνα. Όταν ένας χωροφύλακας επιχείρησε να απομακρύνει κάποιους από τους εμπλεκόμενους, ένας νεαρός του έριξε το πηλίκιο στο έδαφος, ενώ ταυτόχρονα, όπως χαρακτηριστικά γράφει η νομολογία, «μετ' ιδιαζούσης όντως θρασύτητος και προκλητικότητος παρουσία πλήθους ανθρώπων [...] εξεστόμισε την περιφρονητικήν φράσιν "τι θέλεις εσύ ρε;"».100 Την ίδια στιγμή ένας φίλος του δράστη απείλησε τον χωροφύλακα με τη φράση «θα σε κανονίσω και θα σου δείξω ποιος είμαι». Οι δύο φίλοι συνελήφθησαν και καταδικάσθηκαν, ο μεν πρώτος με βάση το Ν. 4000, ο δε δεύτερος με βάση τον Ποινικό Κώδικα και με την κατηγορία της απειλής.

Σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα αυτήν του γυμνασίου Λαγκαδά, ο Άρειος Πάγος δέχθηκε ως ελαφρυντικό (και καθοριστικό) στοιχείο το γεγονός ότι ο καταδικασθείς, ελαιοχρωματιστής στο επάγγελμα, είχε λευκό ποινικό μητρώο, ότι ήταν έγγαμος, ότι είχε «καλό όνομα» στην τοπική κοινωνία, αλλά και ότι ήταν «φίλος της αστυνομίας», δεδομένου ότι «και δωρεάν παρέσχε την εργασίαν του κατά τον ελαιοχρωματισμόν αστυνομικού ενταύθα καταστήματος».101 Στη βάση των δεδομένων αυτών, ο Άρειος Πάγος δικαίωνε τον καταδικασθέντα και υπενθύμιζε ότι προϋπόθεση εφαρμογής του Ν.Δ. 4000/1959 «δεν είναι πάσα παρ' οιουδήποτε προσώπου δια της εξυβρίσεως εκδηλουμένη θρασύτης και προκλητικότης έναντι της κοινωνίας, αλλά μόνον εκείνη ωρισμένου τύπου ανθρώπων, νεαρών κατά το πλείστον την ηλικίαν, και ιδιορρύθμων τον χαρακτήρα, των κοινώς χαρακτηριζομένων ως τέντυ μπόϋς».102

Φαίνεται, ωστόσο, ότι η κρίση των δικαστηρίων πολλές φορές δεν ελάμβανε υπόψη την παραπάνω αρχή. Εξάλλου, η έννοια της «ιδιάζουσας θρασύτητας» ήταν εκ των πραγμάτων ασαφής, βασιζόταν στην αποκλειστική κρίση του δικαστή και άφηνε πολλά περιθώρια να διατυπωθούν υποψίες για επιλεκτική ή καταχρηστική εφαρμογή της.103 Για παράδειγμα, σε τουλάχιστον δύο περι-

100. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 430/1963», Ποινικά Χρονικά ΙΓ' (1963), σ. 243.

101. Στο ίδιο.

102. Στο ίδιο.

103. Ο δικηγόρος Ι.Μ. Δασκαλόπουλος αναφέρει σε κείμενο του που δημοσιεύτηκε στα

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/150.gif&w=600&h=915

περιπτώσεις οι διατάξεις του Ν.Δ. 4000 εφαρμόστηκαν εναντίον νεαρών, οι οποίοι κρίθηκαν ένοχοι για εκδήλωση «απρεπούς συμπεριφοράς» εναντίον γυναικών. Στη μία περίπτωση, ο καταδικασθείς ήταν ένας νεαρός δάσκαλος ο οποίος έστειλε ανώνυμες επιστολές με ερωτικό περιεχόμενο στην κοπέλα που, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, τον είχε εγκαταλείψει, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μια σχετική συζήτηση στις κλειστές κοινωνίες της Φλώρινας και της Κοζάνης, όπου η «παθούσα» κατοικούσε την εποχή που τελέσθηκε το συμβάν. Παρά το ότι ο νεαρός δεν φαίνεται από πουθενά να είχε το προφίλ του «τεντιμπόη», το δικαστήριο έκρινε ότι οι πράξεις του στόχευαν στη «διαπόμπευσιν και τον εξευτελισμόν της παθούσης» και του επέβαλε ποινές με βάση το Ν. 4000.104 Σε μια παρόμοια υπόθεση, τον Φεβρουάριο του 1965, ένας νεαρός συνελήφθη στην Αθήνα, διότι πρόσβαλε μία κοπέλα σε δημόσιο χώρο επιδεικνύοντάς της τα γεννητικά του όργανα και χρησιμοποιώντας εκφράσεις «εξαιρετικής αισχρότητος και βαρύτητος, δι ων χαρακτηρίζεται αύτη και ως κοινή». Και στην περίπτωση αυτή το δικαστήριο δεχόταν πως όλα τα παραπάνω συνιστούσαν πράξεις ικανές να δικαστούν με βάση το Ν. 4000, σκεπτικό που ο Άρειος Πάγος με την 91/1967 πράξη του δικαίωνε.105

Μία άλλη υπόθεση, ωστόσο, επρόκειτο να δώσει πολιτικές διαστάσεις στη συζήτηση που αφορούσε τα όρια εφαρμογής του Ν. 4000. Το φθινόπωρο του 1965, λίγους μόλις μήνες μετά την πολιτική όξυνση του Ιουλίου, ο υπουργός Συντονισμού και Οικονομικών Κ. Μητσοτάκης επισκέφθηκε τα Χανιά για να παραστεί ως βασικός ομιλητής σε πολιτική συγκέντρωση που οργανώθηκε στον κινηματογράφο «Πάνθεον». Κατά τη διάρκεια της υποδοχής του, πολλοί νέοι που ανήκαν στη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη προέβησαν σε ζωηρές εναντίον του αποδοκιμασίες, οι οποίες και συνεχίστηκαν κατά τη διάρκεια της ομιλίας του. Αυγά και ντομάτες ρίχτηκαν στο αυτοκίνητο του υπουργού και της συνοδείας του, την ώρα που «εφασκέλωναν και έπτυον τους εις αυτά επιβαίνοντας»106 φωνάζοντας ρυθμικά φράσεις, όπως «προδότη, κάθαρμα δεν θα πέραση ο φασισμός».107

Το αποτέλεσμα των επεισοδίων αυτών ήταν να συλληφθούν τέσσερις νέοι και να καταδικαστούν, οι τρεις απ' αυτούς σε δέκα μήνες και ο τέταρτος σε ε-

Ποινικά Χρονικά, ότι με βάση το Ν.Δ. 4000/1959 είχαν ήδη καταδικαστεί ιερείς, συνταξιούχοι και άλλα άτομα μεγάλης ηλικίας, γεγονός που χαρακτηρίζει «άτοπον» (Ι.Μ. Δασκαλόπουλος, «Προσδιορισμός των ορίων εφαρμογής του Ν.Δ. 4000/1959 και της έννοιας της ιδιαζούσης θρασύτητος. Τα όρια εφαρμογής του άρθρου 181 § 1 Π.Κ.», Ποινικά Χρονικά ΙΣΤ' (1966), σ. 254).

104. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 128/1965», Ποινικά Χρονικά ΙΕ' (1965), σ. 404-406.

105. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 91/1967», Ποινικά Χρονικά ΙΕ' (1965), σ. 340-341.

106. «Νομολογία Αρείου Πάγου: 128/1965», Ποινικά Χρονικά ΙΣΤ' (1966), σ. 225-227.

107. Στο ίδιο.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/151.gif&w=600&h=915

επτά μήνες φυλάκιση, με την κατηγορία της περιύβρισης αρχής και της εξύβρισης, σε συνδυασμό με το Ν. 4000, δεδομένου ότι οι πράξεις τους συνιστούσαν «εκτροπήν ενέχουσαν επίμονον προκλητικότητα έναντι της κοινωνίας της πόλεως των Χανίων και θρασύτητα των δραστών αντεικειμένην εις το ήθος της ελληνικής νεολαίας».108 Η παραπάνω απόφαση προκάλεσε αίσθηση, καθώς για πρώτη φορά ένας νόμος που ψηφίστηκε με κύριο στόχο την αντιμετώπιση του φαινομένου του τεντιμποϊσμού εφαρμοζόταν σε δίκες με πολιτικό περιεχόμενο, εγκαινιάζοντας μία πρακτική που στα ταραγμένα χρόνια που μεσολάβησαν ανάμεσα στα Ιουλιανά και το απριλιανό πραξικόπημα θα ήταν αρκετά συχνή: την καταδίκη μελών της ΔΝΛ (Λαμπράκηδων) με βάση το Ν.Δ. 4000.109

Η εφαρμογή του Ν.Δ. 4000 σε περιπτώσεις, όπως οι παραπάνω, που αφορούσαν είτε την καταδίκη νέων για πράξεις πολιτικού περιεχομένου, είτε την επιβολή ποινής για παραβάσεις που δεν ενείχαν τα βασικά στοιχεία του τεντιμποϊσμού (απουσία εμφανούς κινήτρου, τέλεση μιας παράβασης για λόγους διασκέδασης) , υποδηλώνει άλλη μία διάστασή του που δεν θα πρέπει να μας διαφύγει: οι περιπτώσεις που θα μπορούσαν να δικαστούν με βάση το Ν. 4000 ήσαν εν τέλει εξαιρετικά λίγες. Οι στατιστικές του Υπουργείου Δικαιοσύνης κατέγραψαν με κάθε λεπτομέρεια τις διαστάσεις του τεντιμποϊσμού στην Ελλάδα για το έτος 1960, χαρτογραφώντας τις παραβάσεις και σκιαγραφώντας έτσι το προφίλ του Έλληνα «τεντιμπόη».110 Ο αριθμός των είκοσι οκτώ νέων που καταδικάστηκαν σε ολόκληρη την Ελλάδα το 1960, δηλαδή στην πλήρη ακμή του φαινομένου, φαίνεται πως είναι εξαιρετικά μικρός δεδομένης της διάστασης που έλαβε στον Τύπο, αλλά και στο κοινοβούλιο, η σχετική συζήτηση.111

Παρά το ότι δεν θα πρέπει να αποκλειστεί η πιθανότητα να ήσαν περισσότερα τα περιστατικά του τεντιμποϊσμού από όσα δικάστηκαν και επομένως κα-

108. Στο ίδιο.

109. Το γεγονός αυτό υπενθυμίζει στη συνέντευξη που ευγενικά μου παραχώρησε και ο Θεοτόκης Ζερβός, μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου της ΔΝΛ, ο οποίος μάλιστα θυμάται ότι και ο ίδιος καταδικάστηκε με βάση τον νόμο αυτό (βλ. συνέντευξη Θεοτόκη Ζερβού, 01.07.2004).

110. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης παρέχει αναλυτικά στοιχεία για το έτος 1960, το πρώτο μετά την ψήφιση του Ν.Δ. 4000. Σε ό,τι αφορά τα επόμενα χρόνια, το υπουργείο εντάσσει τις παραβάσεις που δικάστηκαν με βάση το Ν.Δ. 4000 σε μία υπερκείμενη κατηγορία αξιόποινων πράξεων, που ονομάζει «Παραβάσεις ειδικών ποινικών νόμων» και αφορούσαν, σύμφωνα με την καταγραφή της στατιστικής του 1957, μια σειρά από ετερόκλητους νόμους και Νομοθετικά Διατάγματα, σχετικά με την Κυριακή αργία, τους αλλοδαπούς, τις παραβάσεις αγορανομικού κώδικα κλπ. Δεδομένου ότι το υπουργείο παρέχει ένα συνολικό αριθμό καταδικασθέντων για παραβάσεις των «ειδικών ποινικών νόμων», δεν στάθηκε δυνατό να εξακριβωθεί μετά το 1960 ο αριθμός που αντιστοιχεί στους καταδικασθέντες με βάση το Ν.Δ. 4000.

111. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχει η στατιστική του 1960, οι καταδικασθέντες με βάση το Ν.Δ. 4000 ήσαν άτομα που διέπρατταν τις παραβάσεις τους σε αστικές περιοχές

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/152.gif&w=600&h=915

καταγράφονται στις στατιστικές του υπουργείου, φαίνεται πως ο μικρός αριθμός τους αποτελεί ένα ισχυρό δεδομένο, το οποίο υιοθέτησαν ακόμη και οι υποστηρικτές της λήψης αυστηρών μέτρων. Στα μέσα της δεκαετίας του '60, ένας από αυτούς, ο προϊστάμενος της Ιατροδικαστικής Υπηρεσίας Αθηνών, δήλωνε σε αφιέρωμα της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος ότι η Ελλάδα βρισκόταν σε καλύτερη μοίρα από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες στον τομέα της εγκληματικότητας των ανηλίκων, γεγονός που απέδιδε στις ευεργετικές συνέπειες που είχε η ψήφιση του Ν. 4000.112 Όπως είδαμε, η παραδοχή ότι η νεανική παραβατικότητα ήταν μικρή στον αριθμό υπήρξε ένα από τα βασικά επιχειρήματα των βουλευτών της EPE στη συζήτηση ψήφισης του νόμου το φθινόπωρο του 1959, καθώς η υποβολή και μόνο την άνοιξη του 1959 προσχεδίου για την καθιέρωση αυστηρού νομοθετικού πλαισίου (εννοείται πως) είχε συντελέσει στη μείωση των κρουσμάτων τεντιμποϊσμού. Φαίνεται πως πέρα από τον ρόλο που διαδραμάτισε ο Τύπος δίνοντας υπερβολική σημασία και διάσταση σε μεμονωμένα περιστατικά, υπήρχε κάτι περισσότερο, που προκαλούσε έκδηλη ανησυχία.

4. ΜΙΑ ΝΕΟΛΑΙΑ «ΑΠΟΧΑΛΙΝΩΘΕΙΣΑ» ΚΑΙ «ΠΑΡΑΣΤΡΑΤΗΜΕΝΗ»

Το 1971, περίπου δώδεκα χρόνια μετά την ψήφιση του Ν. 4000, ο Α. Τσιριντάνης στη μελέτη του σχετικά με τα «σύγχρονα προβλήματα της νεολαίας» προχωρούσε σε μια σύντομη αποτίμησή του. Αναγνώριζε ότι ο τεντιμποϊσμός, όπως αυτός προβλεπόταν από το σχετικό νομοθετικό διάταγμα, ως δηλαδή το σύνολο πράξεων τις οποίες και χαρακτήριζε η «ιδιάζουσα θρασύτητα» και η «έναντι της κοινωνίας προκλητικότητα», ήταν πια ένα φαινόμενο σπάνιο, ωστόσο, επεσήμαινε ότι «πέραν από τα όρια του νόμου, μια ψυχολογία θρασύτητος και περιφρονήσεως, ιδίως περιφρονήσεως των πρεσβυτέρων αλλά και των ομηλίκων ακόμη, [...] είναι διάχυτος πλέον».113 Το φαινόμενο αυτό το χαρακτήριζε «τεντυμποϊσμό υπό την ευρείαν έννοιαν», το οποίο θεωρούσε ότι εκδηλωνόταν «με

(σε πόλεις δηλαδή άνω των 10.000 κατοίκων), τεχνίτες οι περισσότεροι, με στοιχειώδη εκπαίδευση και ηλικία μάλλον όχι και τόσο μικρή (οι δώδεκα από τους είκοσι οκτώ καταδικασθέντες ήσαν μεταξύ 25 και 34 ετών). Σχετικά βλ. στοιχεία από Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Εγκληματολογική στατιστική: έτος 1960, Αθήνα 1963.

112. «Μειωμένη η παιδική εγκληματικότης στην Ελλάδα», Ελεύθερος Κόσμος, 02.10.1966.

113. Α. Τσιριντάνης, ό.π., σ. 8.

Σελ. 152
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 133
    

    δεκαετίας του '50 ο αθηναϊκός Τύπος, ωστόσο την ύπαρξή του επιβεβαιώνουν και οι Paul Rock και Stanley Cohen,38 οι οποίοι μάλιστα παραθέτουν μια σειρά από άλλα σχετικά περιστατικά βίας, τα οποία με δυσκολία θα μπορούσε κάποιος να ερμηνεύσει: το 1957 κάποιοι teddy boys φέρεται να ακινητοποίησαν ένα μικρό αγόρι δεκατριών ετών και αφού του πέταξαν πυροτεχνήματα μέσα στα ρούχα του, (φέρεται πως) διασκέδασαν παρακολουθώντας το να φλέγεται.39 Σε κάποια άλλη περίπτωση, ένας άτυχος σκύλος σκεπάστηκε από teddy boys με τούβλα σε μια λακκούβα και παρέμεινε εκεί όλο το βράδυ.40 Το μόνο λογικό συμπέρασμα που προέκυπτε από περιστατικά όπως τα παραπάνω, ήταν ότι οι πράξεις αυτές ουσιαστικά διαπράττονταν με αποκλειστικό σκοπό τη διασκέδαση των νεαρών πρωταγωνιστών τους: με τον τρόπο αυτόν, η έννοια «διασκέδαση» αναδεικνυόταν σε μία κεντρική παράμετρο της σύγχρονης νεανικής παραβατικότητας, στοιχείο που θα βάρυνε αποφασιστικά, ώστε με τον όρο «τεντιμποϊσμός» (εκ του «teddy boy») να χαρακτηριστεί στην Ελλάδα ένας κύκλος παραβατικών περιστατικών, στον οποίον τα ενδυματολογικά προτάγματα του «αυθεντικού», του βρετανικού τεντιμποϊσμού, απουσίαζαν εντελώς.

    3. ... ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ «ΤΕΝΤΙΜΠΟΪΣΜΟΥ»

    Την άνοιξη του 1957 μια περίεργη είδηση εμφανίστηκε στις στήλες των αθηναϊκών εφημερίδων. Μια ομάδα τεσσάρων νεαρών ηλικίας από δεκαεπτά έως δεκαεννιά ετών, είχε επιτεθεί σε έναν συνταξιούχο ο οποίος, αφού ειδοποιήθηκε να παραλάβει ένα τηλεγράφημα, άνοιξε την πόρτα της οικίας του και αντί του τηλεγραφήματος «εδέχθη κατά πρόσωπον ένα κεσέ από νάϋλον γεμάτο γιαούρτι».41 Ο λόγος για την πράξη αυτή ήταν το ότι ο «άτυχος μεσήλικας» δεν άφηνε τους νεαρούς «δράστες» να παίξουν ποδόσφαιρο κοντά στο σπίτι του, εξαιτίας του θορύβου που προκαλούσαν οι νεαροί με τις φωνές και το παιχνίδι τους. Εξοργισμένοι οι τελευταίοι από τις παρατηρήσεις του συνταξιούχου, σύμφωνα με τα όσα κατέθεσαν, αποφάσισαν να τον εκδικηθούν με έναν πρωτότυπο

    38. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 309.

    39. Παρόμοιο περιστατικό είχε συμβεί και στο Κλίβελαντ των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου τρεις νεαροί έδεσαν σε ένα δέντρο έναν δεκαεπτάχρονο, έβαλαν φωτιά στα ρούχα του και διασκέδασαν παρακολουθώντας τον να καίγεται («Τρεις νεαροί τον έδεσαν επί δένδρου και έθεσαν πυρ εις τα ενδύματά του», Το Βήμα, 08.12.1955).

    40. P. Rock, S. Cohen, ό.π., σ. 309.

    41. «Μια πρωτότυπος εκδίκησις. Τον πασάλειψαν με γιαούρτι γιατί δεν τους άφηνε να παίζουν μπάλλα. Το πάθημα ενός συνταξιούχου που ήθελε την ησυχίαν του τας μεσημβρινάς ώρας», Ακρόπολις, 24.05.1957.