Συγγραφέας:Κατσάπης, Κώστας
 
Τίτλος:Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:45
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:463
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1956-1967
 
Περίληψη:Αντικείμενο του βιβλίου αυτού αποτελεί η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίον το ροκ εν ρολ εμφανίστηκε στην Ελλάδα, της διαδικασίας μέσω της οποίας διαδόθηκε στη νεολαία, καθώς και η αποκωδικοποίηση των ερμηνειών που δόθηκαν για το ροκ εν ρολ, τις αφετηρίες του και τις (πραγματικές ή υποτιθέμενες) συνέπειές του για την ελληνική νεολαία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας διερευνά τον απόηχο που οι «ηδονικοί» αυτοί ρυθμοί είχαν στην ελληνική κοινωνία, το πώς η τελευταία ερμήνευσε το ροκ εν ρολ, ποιες ήσαν οι προϋποθέσεις των όποιων προσλήψεων, αλλά και ποιες οι συνέχειες και οι τομές που μπορούν να εντοπιστούν. Δεδομένου ότι ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να έχει τύχη μόνο συναρθρώνοντας το ροκ εν ρολ στις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της εποχής του, επελέγη ως καταληκτήριο όριο της έρευνας το 1967.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 25.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 268-287 από: 466
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/268.gif&w=600&h=915

και ως μουσική που δεν ενδιαφερόταν να βάλει στο επίκεντρο της κοινωνικές ευαισθησίες, επομένως να υπηρετήσει την «υπόθεση της κοινωνίας», υπήρξε ένα πολιτιστικό προϊόν, το οποίο τουλάχιστον (του) υποκινούσε την καχυποψία. Κάποιες φορές, όπως συνέβη με τη διαχείριση της θητείας του Έλβις, η καχυποψία μετατράπηκε σε βεβαιότητα. Και εάν όλα τα παραπάνω συνέβαιναν στην κεντρική σκηνή του Ψυχρού Πολέμου, στη Μόσχα ή το Βερολίνο, στα «θερμά χρόνια» του Ψυχρού Πολέμου ο απόηχος τους δεν μπορούσε παρά να φτάσει και στις τοπικές, εθνικές «σκηνές», προσδιορίζοντας την οπτική και τη στάση των αριστερών κομμάτων.

2. ΤΟ ΡΟΚ ΕΝ ΡΟΛ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ

Ήταν χειμώνας του 1956 όταν στην Αθήνα παίχτηκε στους κινηματογράφους η ταινία Η Ζούγκλα του Μαυροπίνακα, ταινία που έδινε την ευκαιρία στους νέους που την παρακολούθησαν να ακούσουν για πρώτη φορά ένα ροκ εν ρολ τραγούδι, το Rock Around The Clock του Μπιλ Χάλεϋ και των «κομητών» του. Παρά το ενδιαφέρον που είχε προκαλέσει η ταινία στις Ηνωμένες Πολιτείες με το να προβάλλει ένα θέμα επίκαιρο και «καυτό», όπως αυτό της νεανικής (και μάλιστα της μαθητικής) παραβατικότητας, και παρά τον σάλο που είχε δημιουργήσει η απαίτηση της αμερικανίδας πρέσβειρας στην Ιταλία να μην παιχτεί η ταινία στο κινηματογραφικό φεστιβάλ της Βενετίας με τη δικαιολογία ότι ήταν ένα φιλμ «αντιαμερικανικό»,58 στην Ελλάδα η είδηση για την προβολή της ταινίας κάπου «χάθηκε» εν μέσω της πολιτικής επικαιρότητας. Την ημέρα που ξεκινούσε η προβολή της στις αθηναϊκές αίθουσες, οι Αθηναίοι, λογικά, θα ασχολούνταν με ειδήσεις, αναλύσεις και ερμηνείες των αποτελεσμάτων που είχαν προκύψει από τις εθνικές εκλογές οι οποίες είχαν διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα (19.02.1956).

Έντεκα χρόνια αργότερα, τον Απρίλιο του 1967, η συναυλία ενός από τα πλέον φημισμένα παγκοσμίως συγκροτήματα ροκ μουσικής, των Ρόλλινγκ Στόουνς, πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα λίγα μόλις εικοσιτετράωρα πριν συμβεί ένα πολιτικό γεγονός με βαρύτητα πολλαπλάσια από εκείνη της διεξαγωγής βουλευτικών εκλογών: η εγκαθίδρυση δικτατορικού καθεστώτος. Σαν από παιχνίδι της τύχης, στο περιθώριο δύο σημαντικότατων πολιτικών εξελίξεων, βρίσκονταν κάποιες «ειδήσεις» σχετικά με το ροκ εν ρολ που, έστω και με μία εκ των υστέρων ανάγνωση, είχαν τη δική τους σημασία. Στο εξαιρετικά τεταμένο κλίμα της πρώτης μετεμφυλιακής περιόδου, η πολιτική φαίνεται πως είχε

58. Βλ. σχετικά το κεφάλαιο «Η έλευση του ροκ εν ρολ στην Ελλάδα».

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/269.gif&w=600&h=915

κάποιες αντανακλάσεις στην ψυχαγωγία των νέων, ιδίως σε ό,τι αφορούσε το ροκ εν ρολ.

Το τελευταίο εμφανίστηκε (και) στην Ελλάδα λίγα μόλις χρόνια μετά τη λήξη ενός σκληρού εμφυλίου πολέμου.59 Οι πολεμικές επιχειρήσεις είχαν λάβει τέλος τον Αύγουστο του 1949, όταν οι τελευταίες ένοπλες ομάδες του «Δημοκρατικού Στρατού» είχαν συντριβεί από τις δυνάμεις του «Εθνικού Στρατού» στους ορεινούς όγκους της Πίνδου. Τον Φεβρουάριο του 1950 έγινε άρση του στρατιωτικού νόμου που ίσχυε στη χώρα από το 1947 και η κατάσταση φάνηκε πως έβαινε προς εξομάλυνση. Δεν ήταν όμως έτσι. Όπως φανερώνει η αναφορά και μόνο στις ονομασίες των δύο αντιμαχομένων («Δημοκρατικός» και «Εθνικός» στρατός), ο εμφύλιος πόλεμος ήταν σε μεγάλο βαθμό ιδεολογικός60 και η διεξαγωγή του είχε ακυρώσει (ή πιο σωστά υπερβεί) τις διχαστικές λογικές της μεσοπολεμικής περιόδου (βενιζελικοί εναντίον αντιβενιζελικών) προτείνοντας ένα νέο σχήμα, στο οποίο η βασική διαιρετική τομή ήταν πλέον αυτή ανάμεσα στους ηττημένους κομμουνιστές από τη μία πλευρά και στη νικήτρια παράταξη των εθνικοφρόνων από την άλλη.

Καθώς η έννοια της «εθνικοφροσύνης» άρχισε να αποκτά κομβική σημασία στην ελληνική κοινωνία, οι ηττημένοι υποδείχθηκαν ως (εν δυνάμει ή μη) πολίτες «αντεθνικώς σκεπτόμενοι», γεγονός που μπορούσε να δικαιολογήσει την ύπαρξη μιας σειράς από περιοριστικά μέτρα (όπως λ.χ. τη διατήρηση φακέλων με στοιχεία για την προσωπική ζωή των πολιτών), που τους καθιστούσαν υπό διαρκή επιτήρηση.61 Σχήμα «ευέλικτο» εκ των πραγμάτων, η διάσταση «εθνικοφροσύνης-κομμουνισμού» υπήρξε μία εξαιρετικής ευφυΐας κατασκευή, καθώς επέτρεπε τη ρύθμιση των παραμέτρων του πολιτικού παιχνιδιού κατά το δοκούν: δεδομένου ότι η έννοια του «κομμουνιστή» μπορούσε να αποδοθεί (και αποδόθηκε συχνά με την κατηγορία ιδίως της «συνοδοιπορίας») σε οποιονδήποτε απλώς δεν ευθυγραμμιζόταν με τις επιλογές της νικήτριας παράταξης, η δαμόκλειος σπάθη της κρεμόταν (ή μπορούσε να αιωρείται)

59. Τεράστια η βιβλιογραφία για τον εμφύλιο πόλεμο. Ενδεικτικά και μόνο παραπέμπω στο Γ. Μαργαρίτης, Ιστορία του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949, 2 τ., Αθήνα 2001-2002, καθώς και στα L. Baerentzen, Γ. Ιατρίδης, Ο. Smith (επιμ.), Μελέτες για τον Εμφύλιο Πόλεμο, 1945-1949, Αθήνα 1992" Ν. Κλόουζ (επιμ.), Ο ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, 1943-1950: μελέτες για την πόλωση, Αθήνα 1998" J. Baev, Ο εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα. Διεθνείς διαστάσεις, Αθήνα 1997.

60. Αυτό εξάλλου μπορεί να ερμηνεύσει την εκτεταμένη δημόσια χρήση του όρου «συμμορίτης», καθώς και των παραγώγων του («συμμοριτοπόλεμος», «συμμοριόπληκτοι» κλπ) από τους νικητές του εμφυλίου.

61. Για μια ανάλυση του συνόλου των περιοριστικών εναντίον της Αριστεράς μέτρων, γνωστού και ως «παρασυντάγματος», των νομικών του προϋποθέσεων και του ιστορικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτό αναδύθηκε, αξίζει να ανατρέξει κανείς στο Ν. Αλιβιζάτος, Πολιτικοί θεσμοί σε κρίση (1922-1974). Όψεις της ελληνικής εμπειρίας, Αθήνα 1983.

Σελ. 269
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/270.gif&w=600&h=915

διαρκώς πάνω από το πολιτικό σκηνικό.62 Εάν ο εμφύλιος πόλεμος έληξε το 1949, αυτό συνέβη μόνο στο επίπεδο των πολεμικών επιχειρήσεων. Ένας άλλος «παράλληλος» εμφύλιος συνέχισε να υπάρχει και να αποτελεί βασική συνιστώσα της ελληνικής κοινωνίας (τουλάχιστον) καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του '50.63

Το πολιτικό σκηνικό της πρώτης μετεμφυλιακής δεκαετίας (και οι όχι σπάνιες παλινωδίες των πρωταγωνιστών της) μόνο κάτω από την καταλυτική επιρροή της κληρονομιάς του εμφυλίου μπορεί να κατανοηθεί. Ένα μήνα μετά την άρση του στρατιωτικού νόμου διεξήχθησαν στη χώρα βουλευτικές εκλογές (τον Μάρτιο του 1950), οι οποίες κατέδειξαν τη μεταβατική φάση στην οποία βρισκόταν η ελληνική πολιτική μετά την εμπειρία του εμφυλίου και την ανατροπή των συσχετισμών που αυτός είχε επιφέρει. Δεδομένης της απουσίας του (παράνομου) ΚΚΕ από τις εκλογές, οι τελευταίες εξελίχθηκαν σε μια σύγκρουση της Δεξιάς και του Κέντρου με όρους, όμως, τέτοιους που προέρχονταν από το μεσοπολεμικό παρελθόν του οποίου τις λογικές και αντανακλούσαν: η Δεξιά εκπροσωπούνταν από το Λαϊκό Κόμμα του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη, ένα κόμμα που βασιζόταν σε ισχυρούς συμβολισμούς (όπως το όνομα του ηγέτη του ή η ίδια η ονομασία του), οι οποίοι και παρέπεμπαν στη βασική διαίρεση της μεσοπολεμικής περιόδου (Λαϊκοί εναντίον Βενιζελικών).

Την πολιτική κληρονομιά του βενιζελισμου, από την άλλη πλευρά, διεκδικούσαν τρία κόμματα που είχαν μεταξύ τους διαφορές μάλλον όχι ιδιαίτερα σαφείς για τον μέσο ψηφοφόρο: το κόμμα του Σοφοκλή Βενιζέλου που, αξιοποιώντας τις συνδηλώσεις του επωνύμου του, επιχειρούσε να αποτελέσει τη συνέχεια του κραταιού μεσοπολεμικά κόμματος των Φιλελευθέρων, αυτό του

62. Τη διάσταση αυτή επισημαίνει και ο Νίκος Αλιβιζάτος ο οποίος θεωρεί ότι «τα όρια της διάκρισης εθνικοφρόνων και μη ήσαν εσκεμμένα ασαφή» (η υπογράμμιση είναι του ιδίου). Για το περιεχόμενο της έννοιας «εθνικοφροσύνη» μετά τον εμφύλιο πόλεμο, τη νομική της λειτουργία και τις θεωρητικές της καταβολές βλ. Ν. Αλιβιζάτος, «Έθνος κ ατά λαού μετά το 1940. Ιδεολογική φόρτιση και νομική λειτουργία της διάκρισης των δύο όρων στη μεταπολεμική περίοδο», Δ. Τσαούσης (επιμ.) Ελληνισμός, Ελληνικότητα. Ιδεολογικοί και βιωματικοί άξονες της νεοελληνικής κοινωνίας, Αθήνα 1983, σ. 81-90.

63. Για την ακρίβεια, ο εμφύλιος πόλεμος μπορεί να θεωρηθεί ότι έληξε μόνο μετά την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1974, οπότε και καταργήθηκαν πολλές από τις μετεμφυλιακές αγκυλώσεις που υπήρχαν έως τότε στην ελληνική νομοθεσία. Δεδομένου ότι η διατήρησή του για αρκετές δεκαετίες προϋπέθετε την ύπαρξη μιας ιδεολογίας που μπορούσε να του παράσχει τα απαραίτητα επιχειρήματα, η ουσιαστική λήξη του εμφυλίου επήλθε όχι μόνο λόγω της πτώσης των συνταγματαρχών από την εξουσία, όσο λόγω της ολοκληρωτικής απαξίωσης της ιδεολογίας του «ελληνοχριστιανισμού», απότοκος η τελευταία του αισθητικού σοκ που προκάλεσε η διαχείρισή της από τους χουντικούς. Κι αυτή, όντως, υπήρξε μια καλή υπηρεσία των τελευταίων προς το «έθνος».

Σελ. 270
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/271.gif&w=600&h=915

Γεωργίου Παπανδρέου, ενός από τους σημαντικότερους πολιτικούς συνεργάτες του Ελευθέριου Βενιζέλου, η πρωθυπουργία του οποίου, όμως, κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών είχε μειώσει σημαντικά την όποια απήχησή του στις μάζες των κεντροαριστερών ψηφοφόρων, και το κόμμα της ΕΠΕΚ (Εθνική Προοδευτική Ένωση Κέντρου) του οποίου ηγέτης ήταν ο γηραιός στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας, το μόνο με προγραμματικές θέσεις τέτοιες που το καθιστούσαν μια αξιοπρόσεκτη εναλλακτική πολιτική λύση. Πολιτικοί σχηματισμοί όλοι οι παραπάνω εξαιρετικά ασταθείς (τις περισσότερες φορές βασίζονταν όχι σε ένα επεξεργασμένο corpus πολιτικών θέσεων και στόχων, αλλά σε συγκυριακές συμμαχίες πολιτικών προσώπων), και με ρίζες που βρίσκονταν στην ταραγμένη περίοδο του Μεσοπολέμου (οι Παπανδρέου, Πλαστήρας, Βενιζέλος και Τσαλδάρης είχαν «χτίσει» την πολιτική τους καριέρα κατά τη διάρκειά της), δεν είναι τυχαίο που δεν κατάφεραν να δώσουν λύση στο πολιτικό αδιέξοδο.

Οι νέες εκλογές που διεξήχθησαν τον Σεπτέμβριο του 1951 επαναβεβαίωσαν το μεταβατικό της περιόδου, όπως άλλωστε και η εμφάνιση κάποιων καινούργιων παραμέτρων στο πολιτικό σκηνικό: στις εκλογές αυτές για πρώτη φορά συμμετείχε το κόμμα της ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) και ο Ελληνικός Συναγερμός. Το πρώτο ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1951 και φιλοδοξούσε να αποτελέσει την πολιτική έκφραση του εαμικού κινήματος, καλύπτοντας, κατά κύριο λόγο, το κενό που άφηνε πίσω του η απουσία του παράνομου ΚΚΕ από την πολιτική σκηνή, αλλά και διευρύνοντας, παράλληλα, την επιρροή του σε μάζες αριστερών ψηφοφόρων μεγαλύτερες από αυτές που παραδοσιακά ακολουθούσαν το ΚΚΕ. Ο Ελληνικός Συναγερμός από την άλλη, μετεξέλιξη όπως έχει ήδη επισημανθεί του γαλλικού Rassemblement du Peuple Française του στρατηγού Ντε Γκωλ,64 συνιστούσε την προσπάθεια του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου να μεταφέρει στην πολιτική σκηνή την αίγλη που τον ακολουθούσε ως αρχιστράτηγου του «Εθνικού Στρατού» κατά την τελευταία (και νικηφόρα) φάση του εμφυλίου πολέμου, συνενώνοντας έτσι υπό νέους όρους τους ψηφοφόρους της Δεξιάς.

Το αναλογικό σύστημα που εφαρμόστηκε στις δύο αυτές αναμετρήσεις (Μαρτίου 1950 και Σεπτεμβρίου 1951) δεν επέτρεψε τον σχηματισμό κυβέρνησης με ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και η περίοδος διακυβέρνησης από σχήματα του Κέντρου δεν υπήρξε τίποτε περισσότερο από ένα «κεντρώο διάλειμμα» όπως έχει παγιωθεί να χαρακτηρίζεται. Την ίδια περίοδο, ο αμερικανικός παράγοντας που είχε συντελέσει αποφασιστικά στη στρατιωτική ήττα των κομμουνιστών, απαίτησε, λόγω της όξυνσης του Ψυχρού Πολέμου (βλ. διεξαγωγή του πολέμου της Κορέας), την ύπαρξη πολιτικής σταθερότητας και κάτι τέτοιο μόνο νέες εκλογές με πλειοψηφικό σύστημα μπορούσαν να εξασφαλίσουν

64. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 295 και J. Young, ό.π., σ. 307.

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/272.gif&w=600&h=915

λίσουν. Παρά τις ενστάσεις που διατυπώθηκαν για την (εμφανώς απροκάλυπτη) ανάμειξη του αμερικανού πρέσβη στα πολιτικά πράγματα της χώρας, η απειλή του ότι δίχως τη διεξαγωγή εκλογών με πλειοψηφικό σύστημα θα περικόπτονταν η αμερικανική οικονομική βοήθεια, η οποία την τελευταία πενταετία είχε ξεπεράσει το ένα δισεκατομμύριο δολάρια,65 ήταν επιχείρημα επαρκές για να πείσει και τους πλέον δύσπιστους. Νέες εκλογές προκηρύχθηκαν για τον Νοέμβριο του 1952, οι οποίες κατέληξαν σε θρίαμβο του Συναγερμού του Αλέξανδρου Παπάγου. Ο Ελληνικός Συναγερμός συγκέντρωσε περίπου το 49% των ψήφων, ενώ το εκλογικό σύστημα που για πρώτη φορά εφαρμόστηκε, του επέτρεψε να κερδίσει περίπου το 82 % των βουλευτικών εδρών και να εξασφαλίσει έτσι μια ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Με την εκλογική νίκη του Συναγερμού ξεκινούσε μια μακρά περίοδος διακυβέρνησης της χώρας από κυβερνήσεις της Δεξιάς, η οποία έληξε το 1963 με την άνοδο στην εξουσία της Ενώσεως Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. Η μακροβιότητα της δεν στερούνταν προϋποθέσεων, παρά το γεγονός ότι η ύπαρξη εκτάκτων μέτρων που έβαζαν (ιδίως, αλλά όχι μόνο) την Αριστερά στο περιθώριο, συχνά οδήγησε σε μία κάπως περιφρονητική αντιμετώπιση τους. Εύστοχα, ο Γιανουλόπουλος επισημαίνει ότι η νίκη του Συναγερμού σηματοδοτούσε τη δημιουργία (και ήταν προϊόν) μιας κραταιάς διαταξικής συμμαχίας, που υπερέβαινε τις λογικές του Μεσοπολέμου, αφομοίωνε τα καινούργια δεδομένα της μετεμφυλιακής περιόδου και έδινε διέξοδο σε προσδοκίες ενός ετερόκλητου πλήθους ψηφοφόρων. Ανάμεσά τους μπορούσε να διακρίνει κανείς παλιούς (και τρομοκρατημένους από τις ακρότητες του εμφυλίου) βενιζελικούς «νοικοκυραίους», εμπόρους που είχαν αναδειχθεί μέσα από το κατοχικό εμπόριο (κάποιοι από αυτούς με παράνομο ή ημιπαράνομο τρόπο), παράγοντες που είχαν αποκτήσει κοινωνικό κύρος και οικονομική επιφάνεια μέσα από τη διαδικασία διανομής της αμερικανικής βοήθειας (ιδίως στην ύπαιθρο), μεσαία στρώματα που ήλπιζαν σε μια δημοσιοϋπαλληλική αποκατάσταση, αγρότες που προσδοκούσαν οφέλη από τη διαχείριση της ξένης βοήθειας, γεωργικά δάνεια με ευνοϊκούς όρους και άλλες διευκολύνσεις.66

65. R. Clogg, Συνοπτική ιστορία της Ελλάδας 1770-2000, Αθήνα 2003, σ. 172.

66. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 301-302. Ας σημειωθεί ότι στον αγροτικό χώρο καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του '50 συνεχίστηκε μέσω της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος η χορήγηση δανείων, εργαλείων και άλλου υλικού για την αύξηση της παραγωγής προς εκείνους τους αγρότες που είχαν χαρακτηριστεί «συμμοριόπληκτοι». Αντίθετα, οι αγρότες για τους οποίους οι αστυνομικές αρχές διατηρούσαν «φάκελο», συχνά είχαν να αντιμετωπίσουν πλείστα κωλύματα στις συναλλαγές τους με τα υποκαταστήματα της ΑΤΕ. Για την επιλεκτική αυτή πολιτική, ας μου επιτραπεί να παραπέμψω στο Κ. Κατσάπης, Όψεις της αγροτικής πολιτικής στη μεταπολεμική Ελλάδα. Αρχειακά τεκμήρια, ερμηνευτικές προσεγγίσεις, αδημοσίευτη διπλωματική εργασία στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/273.gif&w=600&h=915

Αν η φυσιογνωμία του Κ. Τσαλδάρη παρέπεμπε στις ισορροπίες και τις λογικές ενός ξεπερασμένου, πια, πολιτικού παρελθόντος, αυτή του στρατάρχη Παπάγου είχε ξεπηδήσει από γεγονότα πρόσφατα και καταλυτικά. Η αίγλη του είχε να κάνει με τη συντριβή της «κομμουνιστικής ανταρσίας», την αναμφισβήτητη επιρροή του στο στράτευμα και έναν «δυναμισμό» που επιμελώς καλλιεργήθηκε από τον φιλικό Τύπο, επομένως ο ίδιος είχε το κύρος να συνθέσει σε μια πολιτική συμμαχία τα νέα δεδομένα της μεταπολεμικής εποχής. Ακόμη περισσότερο, αυτό ίσχυσε στην περίπτωση του διαδόχου του, του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Υπουργός Δημοσίων Έργων στην κυβέρνηση του Παπάγου, ο Κ. Καραμανλής έλαβε το χρίσμα της διαδοχής του τελευταίου από τον ανώτατο άρχοντα μετά τον κάπως αιφνίδιο θάνατο του ηγέτη του Συναγερμού τον Οκτώβριο του 1955. Η θεαματική παράκαμψη της εσωκομματικής επετηρίδας (οι περισσότεροι αναλυτές ανέμεναν να δοθεί το χρίσμα σε έναν εκ των δύο αντιπροέδρων της κυβέρνησης, δηλαδή τον Στέφανο Στεφανόπουλο ή τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο),67 οδήγησε στη διατύπωση πολλών απόψεων που έτειναν να τεκμηριώνουν ουσιαστικά δύο βασικές ερμηνείες: σύμφωνα με την πρώτη, η άνοδος του Κ. Καραμανλή στο προσκήνιο βασιζόταν στην εκτίμηση των ικανοτήτων που είχε επιδείξει ως υπουργός Δημοσίων Έργων τα προηγούμενα χρόνια. Το παλάτι (φέρεται πως) είχε «ποντάρει» πάνω στη «ντομπροσύνη» και την ευθυκρισία του βορειοελλαδίτη πολιτικού (του «στιβαρού υπουργού», όπως τον χαρακτηρίζει ο Richard Clogg)68 με στόχο την ουσιαστική ανανέωση του πολιτικού σκηνικού. Σύμφωνα με μία άλλη θέαση των εξελίξεων, η επιλογή του Καραμανλή αποτελούσε μάλλον το σύμπτωμα μιας ευρύτερης παθολογίας η οποία χαρακτήριζε το πολιτικό σκηνικό της χώρας, καθώς επιβεβαίωνε τον αυξημένο παρα-θεσμικό ρόλο που ασκούσαν στη χώρα τόσο το παλάτι, όσο και ο αμερικανικός παράγοντας.69

«Ιστορία και Τεκμηρίωση στα σύγχρονα ζητήματα», Κέρκυρα 2000. Σχετικά με το ζήτημα των «συμμοριοπλήκτων» αγροτών βλ. Αγγελική Λαίου, «Μετακινήσεις πληθυσμού στην ελληνική ύπαιθρο κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου», στο L. Baerentzen, Γ. Ιατρίδης, Ο. Smith (επιμ.), Μελέτες για τον Εμφύλιο Πόλεμο, ό.π., σ. 63-114.

67. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 309.

68. R. Clogg, ό.π., σ. 176.

69. Στο πλαίσιο αυτό, η πριμοδότηση της πρωθυπουργοποίησης του Καραμανλή από το παλάτι υποδεικνυόταν ως αποτέλεσμα της επιθυμίας των ανακτόρων να αναδειχθεί στην κορυφή της Δεξιάς ένας πολιτικός ο οποίος δεν θα είχε καμία άλλη εξουσία πέραν εκείνης που θα του εκχωρούσε η εύνοια του μονάρχη. Η ιδιότυπη συγκατοίκηση με τον στρατάρχη Παπάγο, δηλαδή με έναν πολιτικό που είχε αυξημένη επιρροή και ερείσματα στον στρατό, φέρεται πως είχε αποτελέσει μια ιδιαίτερα δυσάρεστη εμπειρία για το παλάτι (Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 311). Από την άλλη πλευρά, ο αμερικανικός παράγοντας επιθυμούσε να «κλείσει» το συντομότερο δυνατό το Κυπριακό, ένα ζήτημα που όσο βρισκόταν σε εκκρεμότητα εγκυ-

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/274.gif&w=600&h=915

Δύο νέες εκλογικές αναμετρήσεις, η πρώτη τον Φεβρουάριο του 1956 και η δεύτερη τον Μάιο του 1958 οδήγησαν σε κυβερνήσεις της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης (EPE), του κόμματος δηλαδή που είχε σχηματίσει ο Κ. Καραμανλής διαλύοντας τον Ελληνικό Συναγερμό κατά το παράδειγμα του προκατόχου του. Στο ασταθές πολιτικό σκηνικό της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, η αδιάλειπτη κυριαρχία μιας παράταξης, έστω και αν η κοινοβουλευτική της πλειοψηφία δεν αντανακλούσε πάντοτε αντίστοιχους συσχετισμούς στο εκλογικό σώμα,70 αποτελούσε κάτι το πρωτόγνωρο. Το πραγματικά όμως εντυπωσιακό στοιχείο των εκλογικών αυτών αναμετρήσεων υπήρξε ο καταποντισμός του Κέντρου και η ανάδειξη της ΕΔΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση στις εκλογές του 1958 (με ποσοστό γύρω στο 25%), που κατάφερε σε μεγάλο βαθμό να καρπωθεί το τμήμα εκείνο του εαμικού κινήματος, το οποίο στις αρχές της δεκαετίας είχε ακολουθήσει την ΕΠΕΚ του Νικόλαου Πλαστήρα. Δεδομένου ότι ποτέ έως τότε σχηματισμός που ανήκε στην Αριστερά δεν είχε κερδίσει τόσο υψηλό εκλογικό ποσοστό, η ανάδειξη της τελευταίας σε αξιωματική αντιπολίτευση (και μάλιστα, εν μέσω μιας πραγματικά φορτισμένης πολιτικά περιόδου, προτού καλά-καλά συμπληρωθούν δέκα χρόνια από τη λήξη του εμφυλίου πολέμου), αποτελούσε ένα πραγματικό σοκ που τάραξε τις ισορροπίες και τις βεβαιότητες του πολιτικού παιχνιδιού.

Εάν επιθυμούσε κανείς να επιλέξει τη βασικότερη συνιστώσα του πολιτικού σκηνικού κατά τη διάρκεια της πρώτης μετεμφυλιακής δεκαετίας, θα έπρεπε να σταθεί, δίχως άλλο, στην κομβική σημασία που είχε η βαριά κληρονομιά του εμφυλίου πολέμου. Παρά τις όποιες εναλλαγές στην κορυφή του πολιτικού συστήματος, αυτό που έμενε απαράλλαχτο ήταν η βασική προϋπόθεση που η μεταπολεμική ελληνική δημοκρατία καλούνταν να εκπληρώσει: στο πλαίσιο ενός Ψυχρού Πολέμου σε πλήρη εξέλιξη και δεδομένης της πλήρους ένταξης της χώρας στους πολιτικούς και στρατιωτικούς οργανισμούς του δυτικού κόσμου (μέλος του NATO από το 1952), η βασική μέριμνα του πολιτικού συστήματος υπήρξε η λειτουργία του με όρους τέτοιους που διατηρούσαν την Αριστερά στο περιθώριο. Η δραστηριότητα της τελευταίας έπρεπε να βρίσκεται υπό έλεγχο, επομένως το τμήμα εκείνο του πληθυσμού που θεωρούνταν «κομμουνιστικό» ή απλώς «συνοδοιπορούσε» να βρίσκεται υπό επιτήρηση. Η ύπαρξη

εγκυμονούσε κινδύνους για τη σταθερότητα στη νοτιοανατολική Μεσόγειο και τις σχέσεις ανάμεσα σε συμμάχους, ενώ σε ό,τι αφορά την Ελλάδα συνιστούσε ένα επίκαιρο πολιτικό θέμα που μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση της επιρροής της ΕΔΑ (για το ζήτημα αυτό βλ. R. Clogg, ό.π., σ. 177).

70. Για παράδειγμα, στις εκλογές του 1956 η EPE κέρδισε το 47% των ψήφων που της έδωσαν 165 έδρες στο κοινοβούλιο (επί συνόλου 300), ενώ η Δημοκρατική Ένωσις, ο συνασπισμός των κεντροαριστερών κομμάτων της αντιπολίτευσης, κέρδισε το 48% των ψήφων που αντιστοιχούσε όμως, λόγω του εκλογικού νόμου, μόλις σε 132 έδρες.

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/275.gif&w=600&h=915

μιας σειράς από σχετικούς νόμους και πρακτικές που επιβίωναν για πολλά χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου υπό το καθεστώς της «έκτακτης ισχύος», αποδείκνυαν ότι η δημιουργία τους δεν είχε να κάνει τόσο με (αναμενόμενες σε ένα βαθμό) απολήξεις της εμφύλιας σύρραξης (επιθυμία για προσωπικές εκδικήσεις, πάθη κλπ), όσο με το γεγονός ότι η λειτουργία τους αποτελούσε στην ουσία βασικό και δομικό στοιχείο του μεταπολεμικού πολιτικού συστήματος.71

Πράγματι, η σημαντική όξυνση που παρατηρήθηκε στη δράση παρακρατικών ομάδων μετά το 1958,72 μπορεί να ερμηνευτεί ως αποτέλεσμα της ενεργοποίησης ανακλαστικών που ποτέ δεν έπαψαν να «επαγρυπνούν» στο πολιτικό σύστημα της χώρας και είχαν στόχο να ανακόψουν την αύξηση της πολιτικής επιρροής που φαινόταν να καταγράφει η Αριστερά. Παρά το γεγονός ότι η ελληνική πολιτική προνομιακά καλλιεργούσε (και συντηρούσε) κατηγορίες για αλλοίωση του εκλογικού αποτελέσματος και δραστηριότητες παράκεντρων εξουσίας, είναι βέβαιο πως η κατηγορία για ύπαρξη μιας οργανωμένης επιχείρησης που είχε στόχο της την άσκηση ψυχολογικής (αλλά και σωματικής) βίας εναντίον οπαδών της Αριστεράς δεν υπήρξε αβάσιμη.73

71. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 282.

72. Για τον σχηματισμό τέτοιου είδους ομάδων, βλ. Α. Λεντάκης, Παρακρατικές οργανώσεις και 21η Απριλίου, Αθήνα 1975.

73. Σχετικά με την εκπόνηση ενός σχεδίου με την κωδική ονομασία «Περικλής», το οποίο είχε στόχο τον περιορισμό της δύναμης της Αριστεράς στην Ελλάδα ύστερα από τη «δυσάρεστη εμπειρία» των εκλογών του 1958, έχουν γραφεί πολλά (σχετικά βλ. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 372' Σπ. Λιναρδάτος, Από τον εμφύλιο στη Χούντα, τ. Γ', Αθήνα 1978, σ. 343-345). Μετά τις εκλογές του 1961, όταν η αντιπολίτευση διαπίστωσε την καθοριστική συμβολή των αστυνομικών αρχών και των TEA στη διαμόρφωση του τελικού εκλογικού αποτελέσματος, έκανε λόγο για «εκλογές βίας και νοθείας». Ο Richard Clogg αναγνωρίζει την ύπαρξη «περίεργων» στοιχείων στην εκλογική συμπεριφορά των πολιτών, όπως αυτή καταγράφηκε στις εκλογές του 1961, τονίζει όμως ότι «ούτε αυτό [το σχέδιο «Περικλής» δηλαδή], ούτε και η προσωπική ευθύνη του Καραμανλή για ό,τι ονόμαζε "εκλογικό πραξικόπημα" ο Παπανδρέου επαληθεύτηκαν ποτέ» (R. Clogg, ό.π., σ. 181). Νέα στοιχεία, ωστόσο, είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας: τον Μάρτιο του 1962 η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα προχώρησε στη σύνταξη ενός απόρρητου υπομνήματος, με το οποίο αποτιμούσε όχι μόνο την πολιτική κατάσταση στη χώρα, αλλά και το πολιτικό σύστημα στο σύνολο του. Το υπόμνημα είχε συντάξει ο Daniel Brewster, σύμβουλος πολιτικών υποθέσεων της πρεσβείας, ο οποίος διαπίστωνε ότι ο αρχηγός του ΓΕΣ, αντιστράτηγος Καρδαμάκης, είχε αναμειχθεί ενεργά στις εκλογές του 1961 και επεσήμαινε ότι ο στόχος δεν ήταν τόσο η ενεργός υποστήριξη στην EPE, όσο η διατήρηση της ψήφου προς την ΕΔΑ σε χαμηλά επίπεδα (Daniel Brewster προς State Department, 23/03/1962, FRUS 1961-1963, XVI, σ. 632-636, το έγγραφο δημοσιεύεται στο Σ. Ριζάς ό.π., Αθήνα 2001, σ. 137-139).

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/276.gif&w=600&h=915

Αυτή ακριβώς η κληρονομιά του εμφυλίου πολέμου, υπήρξε εξαιρετικής σημασίας παράγοντας στην οπτική της τελευταίας. Με το ΚΚΕ να έχει τεθεί εκτός νόμου ήδη από την εποχή του εμφυλίου πολέμου, η κυρίαρχη πολιτική έκφραση της Αριστεράς τη δεκαετία του '50 υπήρξε το κόμμα της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ). Η ΕΔΑ ιδρύθηκε, όπως είδαμε, τον Αύγουστο του 1951 φιλοδοξώντας να δώσει πολιτική έκφραση σε μια ηττημένη, όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά κυρίως πολιτικά, Αριστερά, εκπληρώνοντας τρεις βασικούς στόχους: τη συσπείρωσή της με όρους τέτοιους οι οποίοι παρέπεμπαν κατά βάση στον ευρύ εαμικό συνασπισμό που είχε συγκροτηθεί τη δεκαετία του '40, την προβολή των θέσεων του ΚΚΕ στην Ελλάδα μέσω της διάδοσης ενός προγράμματος που συμπυκνωνόταν στο τρίπτυχο «Ειρήνη-ΔημοκρατίαΑμνηστία» (τα αρχικά του οποίου επίσης σχημάτιζαν τη λέξη «ΕΔΑ») και την επανένταξη της Αριστεράς στην πολιτική ζωή του τόπου με έναν τρόπο σχετικά ασφαλή.74

Πολιτικός φορέας που λειτουργούσε μάλλον ως ένας χαλαρός συνασπισμός προσωπικοτήτων του αριστερού χώρου, η ΕΔΑ, τουλάχιστον μέχρι το 1956, δεν έβαλε ως προτεραιότητα τη δημιουργία ενός σταθερού οργανωτικού πυρήνα και ενός κομματικού ιστού τέτοιου που θα προσιδίαζε στις λογικές ενός κόμματος, αντίθετα εργάστηκε περισσότερο στην κατεύθυνση της πολιτικής της νομιμοποίησης.75 Η έλλειψη κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης μετά τις εκλογές του 1952 (τις πρώτες στις οποίες συμμετείχε) φαίνεται πως συνέβαλε αποφασιστικά στην πριμοδότηση της συνεργασίας με τα κόμματα του Κέντρου. Τέτοια συνεργασία συντελέστηκε για πρώτη φορά στις δημοτικές εκλογές του 1954 (μία κίνηση την οποία οι Βερναρδάκης-Μαυρής θεωρούν εξαιρετικής σημασίας, δεδομένου ότι εγκαινιάζει κατ' αυτούς μια νέα περίοδο στη λειτουργία της ΕΔΑ),76 ενώ στις βουλευτικές εκλογές του 1956 η ΕΔΑ προσχώρησε στη

74. Βλ. σχετικά Ιωάννα Παπαθανασίου, «Όρια και δυναμική της ένταξης στην προδικτατορική ΕΔΑ», ό.π., σ. 21-82.

75. Στο ίδιο, σ. 31.

76. Χ. Βερναρδάκης, Γ. Μαυρής, ό.π., σ. 99. Οι απόψεις τους συνιστούν μία εκ των δύο βασικών σχημάτων που έχουν διατυπωθεί για μία περιοδολόγηση της ιστορίας της προδικτατορικής ΕΔΑ. Οι Βερναρδάκης-Μαυρής προτείνουν ένα σχήμα στο οποίο διακρίνουν τέσσερις περιόδους: την περίοδο 1951-1954, την περίοδο 1954-1958, την περίοδο 19581965 και τέλος αυτήν της διετίας 1965-1967. Στις δύο πρώτες περιόδους η ΕΔΑ λειτουργεί περισσότερο ως ένας εκλογικός μηχανισμός. Η περίοδος 1958-1965 συνιστά την περίοδο απογείωσης της εκλογικής και οργανωτικής της δύναμης, ενώ μετά το 1965 επισημαίνουν την ανάσχεση της ανάπτυξης της (ό.π., σ. 99-100). Η Ιωάννα Παπαθανασίου από την άλλη, προτείνει ένα συγγενές σχήμα στο οποίο διακρίνει όμως τρεις περιόδους: την περίοδο 1951-1956, στην οποία βλέπει την πρόθεση της ηγεσίας της ΕΔΑ να προβεί σε επιλογές κατά βάση «νομιμοποιητικές», την περίοδο 1956-1963, φάση που συνδέεται με την οργα-

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/277.gif&w=600&h=915

«Δημοκρατική Ένωση», έναν εκλογικό συνασπισμό κομμάτων του Κέντρου και της Αριστεράς που κατάφερε να κερδίσει περισσότερες ψήφους από την EPE, ωστόσο το περίπλοκο του εκλογικού νόμου τον έφερε στα έδρανα της αντιπολίτευσης.

Το 1956 υπήρξε από πολλές απόψεις έτος-τομή για την ΕΔΑ, πλούσιο σε γεγονότα, τα οποία δεν είχαν να κάνουν μόνο με εξελίξεις εντός του κομμουνιστικού κινήματος. Τον Μάρτιο του 1956 η έκτη Ολομέλεια του ΚΚΕ αποφάσισε την καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη από την ηγεσία του κόμματος. Παρά το ότι η σχετική συζήτηση δεν αφορούσε ζητήματα που είχαν να κάνουν με τη σχέση ΚΚΕ και ΕΔΑ, η οποία είχε ήδη διαμορφώσει μια ιδιόμορφη-διττή υπόσταση για την Αριστερά στην Ελλάδα, αλλά κυρίως με τα αίτια της τραυματικής εμπειρίας της «ήττας» στην εμφύλια σύρραξη, η καθαίρεση του Ζαχαριάδη ήταν από μόνο του ένα γεγονός εξαιρετικής σημασίας για το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα. Το καλοκαίρι του 1956 πραγματοποιήθηκε η Α' Συνδιάσκεψη της ΕΔΑ, η οποία και επιβεβαίωνε τους βασικούς τομείς της στρατηγικής της. Το πρόγραμμα της «Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής» που εγκρίθηκε, κινούνταν ουσιαστικά στους ίδιους άξονες που ακολουθούσε η ΕΔΑ ήδη από το 1951: αλλαγή, ειρήνη, αμνηστία και συνεργασία με τις «προοδευτικές δυνάμεις», αποτελούσαν τα βασικά συστατικά μιας πολιτικής, την οποία φαίνεται ότι υποβοηθούσε η ύφεση στις σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων, που υπήρξε μετά τον θάνατο του Στάλιν και την άνοδο του Χρουτσώφ στην εξουσία.77

Η σημαντικότερη, ωστόσο, εξέλιξη είχε να κάνει με την ανάδυση του Κυπριακού ως του πλέον σημαντικού ζητήματος για την ελληνική πολιτική. Νησί με πληθυσμό περίπου κατά 80% ελληνικό, η Κύπρος αποτελούσε μετά την προσάρτηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα το 1947, την τελευταία περιοχή με συμπαγείς ελληνορθόδοξους πληθυσμούς που βρισκόταν εκτός του ελληνικού κράτους, καθώς από το 1914 είχε περιέλθει στη Βρετανία. Φαίνεται πως οι ανακατατάξεις που είχαν συμβεί μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στον χώρο της ανατολικής Μεσογείου, με τη σταδιακή αποκαθήλωση της Βρετανίας από τη θέση της κυρίαρχης δύναμης στην περιοχή, καθιστούσαν πλέον εφικτή (ή πιο σωστά, έτσι εκτιμήθηκε) την ένωση του νησιού με τη «μητέρα» Ελλάδα. Ένα σχετικό δημοψήφισμα πραγματοποιήθηκε το 1950 με πρωτοβουλία του Εθναρχικού Συμβουλίου, το οποίο κατέδειξε ότι περίπου το 95%

οργανωτική ανάπτυξη του κόμματος και την περίοδο 1963-1967, οπότε και η ΕΔΑ αποκτά τη φυσιογνωμία του μαζικού κόμματος (ό.π., σ. 29-40).

77. Η περίοδος ύφεσης του Ψυχρού Πολέμου οδήγησε το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα στο να τοποθετήσει στο επίκεντρο της πολιτικής του τη συνεργασία με σοσιαλιστικά κόμματα και να εγκαταλείψει τη λεκτική πολεμική που έως τότε χρησιμοποιούσε (I. Παπαθανασίου, ό.π., σ. 32, υποσημ. 23).

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/278.gif&w=600&h=915

των συμμετεχόντων επιθυμούσε την προσάρτηση του νησιού στην Ελλάδα και το αίτημα για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα σύντομα υιοθετήθηκε από την κυβέρνηση του Συναγερμού, αποτελώντας στο εξής βασική προτεραιότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Τον Αύγουστο του 1954 το Κυπριακό «διεθνοποιήθηκε» μετά την κατάθεση σχετικής προσφυγής στον OHE από τον Παπάγο, ωστόσο, παρά τις όποιες προσδοκίες, η βρετανική κυβέρνηση αρνήθηκε πεισματικά να εκχωρήσει τα δικαιώματα που διατηρούσε σε μια περιοχή η οποία παραδοσιακά φημιζόταν για την εξαιρετική στρατηγική της σημασία. Η σταδιακή εμπλοκή της Τουρκίας στην υπόθεση και η συνακόλουθη ανάδυση ενός άλλου (τουρκικού) αιτήματος για διχοτόμηση του νησιού (taksim) με σκοπό την προστασία της τουρκικής πληθυσμιακής κοινότητας, σύντομα έφερε σε περίοδο όξυνσης τις σχέσεις Ελλάδος και Τουρκίας, κάτι που επιβεβαίωνε με τον πλέον θλιβερό τρόπο το πογκρόμ που ασκήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1955 εναντίον των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης από ομάδες «αγανακτισμένων» Τούρκων.

Στα μέσα της δεκαετίας του '50 η εμφάνιση του Κυπριακού αποτελούσε μια παράμετρο που απειλούσε να καταστρέψει πολλές από τις ισορροπίες που έως τότε είχαν παγιωθεί. Σε διπλωματικό επίπεδο καταρχήν, έτεινε να φέρει σε τροχιά ρήξης τις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας, που ύστερα από τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου βρίσκονταν σε μία φάση βελτίωσης. Το ζήτημα, ωστόσο, είχε ευρύτερες διαστάσεις. Οι δύο χώρες από το 1952 ανήκαν στο νοτιοανατολικό σκέλος της βορειοατλαντικής συμμαχίας του NATO, και η αναζωπύρωση του μίσους ανάμεσα σε δύο «παραδοσιακούς εχθρούς» προκαλούσε εύλογες ανησυχίες στους ιθύνοντες της συμμαχίας σχετικά με τον βαθμό συνοχής της. Πολλώ δε μάλλον, που η κατασταλτική πολιτική των βρετανικών αρχών (φυλακίσεις, απαγχονισμοί κλπ) απέναντι στους μαχητές της ΕΟΚΑ (της οργάνωσης Ελληνοκυπρίων που είχε ξεκινήσει ένοπλο αγώνα για να υλοποιήσει την ένωση με την Ελλάδα) είχε προκαλέσει στην Ελλάδα ένα γενικευμένο αίσθημα αντιπάθειας. Καθώς σύντομα διαπιστώθηκε ότι και ο αμερικανικός παράγοντας δεν είχε την πρόθεση να εργαστεί για τα «ελληνικά δίκαια», το αίσθημα της αντιπάθειας και της οργής φάνηκε πως μπορούσε υπό κάποιες συνθήκες να παγιώσει ένα αντιδυτικό κλίμα" κάτι τέτοιο θα είχε απρόβλεπτες συνέπειες, καθώς θα μπορούσε να καταστήσει επίκαιρες κάποιες (σποραδικές ακόμη) απόψεις που έκαναν λόγο για την ανάγκη άσκησης μιας «ουδέτερης» εξωτερικής πολιτικής.78

Για την ελληνική Αριστερά η εμφάνιση του κυπριακού ζητήματος υπήρξε μια «χρυσή ευκαιρία», δεδομένου ότι της επέτρεπε να βγει από το πολιτικό περιθώριο στο οποίο είχε εισέλθει μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. Κόμμα

78. R. Clogg, ό.π., σ. 177.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/279.gif&w=600&h=915

νόμιμο μεν, αλλά υπό συνεχή επιτήρηση, η ΕΔΑ όχι μόνο καλούνταν να λειτουργήσει υπό ασφυκτικές συνθήκες, αλλά και (καλούνταν) σε ένα βαθμό να επωμιστεί «προπατορικά αμαρτήματα» που η αντικομμουνιστική προπαγάνδα με χαρακτηριστική συνέπεια της επέρριπτε, και με βάση τα οποία επιχειρούσε να τεκμηριώσει τον «αντεθνικό» της χαρακτήρα.79 Σε αυτές τις συνθήκες, η ανάδυση του Κυπριακού φαίνεται πως υπήρξε πράγματι μια «σανίδα σωτηρίας» για την Αριστερά, όχι μόνο επειδή της επέτρεπε να πραγματοποιήσει τις πρώτες μεταπολεμικά μαζικές συγκεντρώσεις στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις της χώρας,80 αλλά και γιατί μέσα από αυτές διακρινόταν στην προώθηση ενός αιτήματος που κατά βάση είχε όχι ταξικό ή κοινωνικό, αλλά «εθνικό» χαρακτήρα.

Με τον τρόπο αυτό, πραγματοποιούνταν μια αξιοσημείωτη αντιστροφή: η ΕΔΑ που αποτελούσε την πολιτική έκφραση της παράταξης εκείνης η οποία και εξακολουθούσε να βάλλεται για την «προδοτική» της στάση, διακρινόταν για τη μαχητική προώθηση ενός «εθνικού» αιτήματος, του πρώτου ουσιαστικά που προέκυπτε τη μεταπολεμική περίοδο, τη στιγμή που οι κατήγοροι της βρίσκονταν στην εξαιρετικά δύσκολη θέση να δικαιολογήσουν ό,τι μπορούσε να εκληφθεί ως «άδειασμα» της βρετανικής και της αμερικανικής πολιτικής. Αν η πολιτική δράση της Αριστεράς υπήρξε νόμιμη μετά το 1951 (οπότε και ιδρύθηκε η ΕΔΑ), η συμμετοχή χιλιάδων νέων στις διαδηλώσεις για το Κυπριακό της επέτρεπε, για πρώτη φορά μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, να νιώθει νομιμοποιημένη, πολιτικά δικαιωμένη, να συναντηθεί με ευρείες μάζες (ιδίως νέων στην ηλικία) ψηφοφόρων και να ανακτήσει μια πρωτοβουλία κινήσεων, έστω στο επίπεδο των εντυπώσεων, ακόμη και αν αυτή η τε-

79. Πλείστα βιβλία, φυλλάδια και άλλα έντυπα εκδόθηκαν την περίοδο του εμφυλίου και τα αμέσως επόμενα χρόνια με σκοπό να καταδείξουν τον αντεθνικό, σύμφωνα με τους αντικομμουνιστές, χαρακτήρα της Αριστεράς. Ενδεικτικά αναφέρω τα παρακάτω: Τ. Σωτηρίου, Το ελληνόπουλο που γύρισε από την κόλασι: Τάκης Σωτηρίου εκ Βερροίας που γύρισε από Συγχροτάρχης του Δ.Σ.Ε. στον Εθνικό Στρατό και αποκαλύπτει τα αίσχη των Σλαυοκομμουνιστών, Αθήνα 1948, Πανελλήνια Ένωσις Παθόντων Οπλιτών Χωροφυλακής" Κόκκινοι Λύκοι. Το χρονικόν της αντεθνικής ανταρσίας, Αθήνα 1947' Γ. Καραμούζης, Να! γιατί σας πολεμώ: ο κομμουνισμός είναι εχθρός του ανθρώπου, Αθήνα 1949. Στα έντυπα αυτά μπορεί να συναντήσει κανείς χαρακτηρισμούς όπως «βδελυρώτερος εχθρός της Ελληνικής μας Πατρίδος», «ορδές των βαρβάρων της στέππας», «πράκτορες και εχθροί της πατρίδος μας», «δούρειος ίππος του κομμουνιστικού τέρατος», «ελληνόφωνα και βουλγαρικά καθάρματα» κλπ. Σχετικά βλ. Ν. Καραγιαννακίδης, «Λόγος για τον αντίπαλο και προπαγάνδα σε "εθνικόφρονα" έντυπα στη διάρκεια του Εμφυλίου: το παράδειγμα του περιοδικού Ελληνικά Εθνικά Δημοσιεύματα και βιβλίων γραμμένων από στρατιωτικούς στα 1948», ανακοίνωση στο συνέδριο του Δικτύου Μελέτης Εμφυλίων Πολέμων «Η κοινωνία σε πόλεμο: στρατός και αντάρτες στη δεκαετία του 1940», Πρέβεζα, 1-3 Ιουλίου 2005.

80. Γ. Γιανουλόπουλος, ό.π., σ. 331-332.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/280.gif&w=600&h=915

τελευταία μόνο μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη (το 1963) θα καταστεί πραγματικά εμφανής.81

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εμφάνιση του ροκ εν ρολ στη χώρα, παρά το ότι δεν μπορούσε να ταξινομηθεί στις «πολιτικές εξελίξεις», αποτελούσε κάτι που προκάλεσε εξαρχής το ενδιαφέρον της Αριστεράς. Στο εξής, η στάση της τελευταίας επρόκειτο να αποτελέσει τη συνισταμένη όχι μόνο της αποτίμησής του με κριτήρια καθαρά αισθητικά και καλλιτεχνικά, αλλά και της εκτίμησης του ρόλου που κατά τη γνώμη της το ροκ εν ρολ διαδραμάτιζε (ή μπορούσε να διαδραματίσει) στο πολιτικό σκηνικό. Οι πολιτικές αφετηρίες αυτής της θέασης είχαν εξάλλου φανεί από νωρίς, όπως σημειώσαμε, όταν (τον χειμώνα του 1956) προβλήθηκε στην Αθήνα η Ζούγκλα του Μαυροπίνακα και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές τόσο στην Αυγή όσο και στην Επιθεώρηση Τέχνης' η πρώτη τη χαρακτήρισε ταινία που περιέκλειε μεγάλες δόσεις αλήθειας, καθώς παρουσίαζε τις Ηνωμένες Πολιτείες «όπως είναι στ' αλήθεια, δίχως τα μασκαρέματα της μυθολογίας του Χόλυγουντ».82 Παρόμοια ήταν και η κριτική της Επιθεώρησης Τέχνης, η οποία όχι μόνο έκρινε πως αποτελούσε έργο ενός σκηνοθέτη (του Ρίτσαρντ Μπρουκς) με «βαθιά πίστη στον άνθρωπο», αλλά προχωρούσε και σε μία ενδιαφέρουσα σύγκριση: ανέλυε τη Ζούγκλα του Μαυροπίνακα σε αντιπαραβολή με τον Επαναστάτη Χωρίς Αιτία, ταινία η οποία καταπιανόταν περίπου με το ίδιο θέμα, δηλαδή με τα «προβλήματα» της αμερικανικής νεολαίας. Για τον κριτικό της Επιθεώρησης Τέχνης, η δεύτερη ταινία (στην οποία δεν αναφέρεται καν ο σκηνοθέτης, αλλά μόνο ο Τζέιμς Ντην ως πρωταγωνιστής της), συνιστούσε μια εντελώς επιδερμική προσέγγιση του προβλήματος της μαθητικής παραβατικότητας, ενώ απέκρυπτε πως για αυτήν δεν ευθυνόταν μόνο η ελλιπής μέριμνα των γονέων τους, αλλά κυρίως (σύμφωνα

81. Βλ. σχετικά, συνέντευξη Μανόλη Αναστασιάδη, 06.08.2004. Αυτή τη σημαντική «ήττα» που υπέστησαν οι αντικομμουνιστές με την «προδοσία των ελληνικών δικαίων» που (εννοείται) πως συνιστούσαν οι αμερικανικοί και βρετανικοί χειρισμοί στο Κυπριακό, διακωμωδούσε στην Αυγή ο υπογράφων ως «Αυγερινός» με τους παρακάτω στίχους («Έμμετρο ξύπνημα: Η... Νίκη», Αυγή, 26.02.1957):

«Νίκη, νίκη» ανακράζει, ώσπερ νέος δον Κιχώτης, ο πολύς μας Ηπειρώτης! «Νενικήκαμεν», κραυγάζει κι' ο Κωστάκης ο Σερραίος, κυβερνήτης μας μοιραίος, «Νίκη» λένε και οι δύο και μιλούν χωρίς αστεία, για μια... νίκη τεραστία, και την τόση τη χαρά τους, καθώς άδουν και χορεύουν, ως εξής την ερμηνεύουν: -Απ' την πρότασιν του Μένον, που ηχρήστευσε τις άλλες, πρώτος χάρηκε ο Ντάλλες, μα κι οι λόρδοι του Λονδίνου, και οι κύκλοι της Αγκύρας, τρίβουν έξαλλοι τας χείρας, κι ' αφού χαίρονται οι φίλοι, χρέος έχουμε τιμής, να... χαιρόμαστε κι' εμείς!

82. «Ο κινηματογράφος. Κριτική ταινιών», Αυγή, 22.02.1956. Σχετικά βλ. και κεφάλαιο «Η έλευση του ροκ εν ρολ στην Ελλάδα», όπου παρουσιάζονται οι θέσεις και μιας εφημερίδας φίλα προσκείμενης στην EPE, της Απογευματινής.

Σελ. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/281.gif&w=600&h=915

πάντα με τον κριτικό) «η μακαρθική Αμερική, ο πόλεμος και η ψύχωση που δημιουργούν τα αντιατομικά γυμνάσια στα σχολεία».83

Το φθινόπωρο του 1956 το ροκ εν ρολ έφτανε στην Ελλάδα μέσα από την προβολή «ροκ εν ρολ ταινιών», την εισαγωγή δίσκων και τη θριαμβευτική ένταξή του στα προγράμματα των συνόλων που κυριαρχούσαν στις αθηναϊκές νύχτες. Στις αρχές του 1957 το ροκ εν ρολ αποτελούσε μια (και ελληνική) πραγματικότητα. Ο βαθμός αποδοχής του από τους νέους είναι δύσκολο να τεκμηριωθεί με βάση λ.χ. αριθμητικά δεδομένα που αφορούν την πώληση δίσκων,84 ωστόσο, η εξαιρετική πύκνωση που υπήρξε στην κάλυψη του θέματος

83. Α. Μοσχοβάκης, «Ο Δράκος-Η ζούγκλα του μαυροπίνακος-Επαναστάτης χωρίς αιτία», Επιθεώρηση Τέχνης 16 (Απρίλιος 1956), σ. 355-357.

84. Σε ό,τι αφορά την πώληση δίσκων, είναι εξαιρετικά δύσκολο να εντοπιστούν σχετικά αριθμητικά στοιχεία. Τη δεκαετία του '50 φαίνεται πως γινόταν εισαγωγή δίσκων από κεντρικά δισκοπωλεία (όπως το «Δισκοφίλ» για παράδειγμα), ενώ την επόμενη δεκαετία, η προώθηση τους στην ελληνική αγορά γινόταν από εταιρείες (με κυριότερη τη Μιούζικ Μποξ που έδρευε στο Σύνταγμα), οι οποίες στην πορεία είτε διαλύθηκαν είτε συγχωνεύτηκαν με άλλες, με αποτέλεσμα να έχει χαθεί το αρχείο τους (αν υπήρξε ποτέ). Θα πρέπει να επισημάνουμε, ωστόσο, ότι ακόμη και αν έχουμε στο μέλλον κάποια αριθμητικά δεδομένα, είναι ανάγκη να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί στην ανάγνωσή τους. Το να έχουν πουληθεί λ.χ. δέκα χιλιάδες δίσκοι του Πρίσλεϋ, δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι τόσοι ήσαν οι θαυμαστές του. Σε ό,τι αφορά τη δεκαετία του '50, αλλά σε ένα βαθμό και την επόμενη, οι δίσκοι διακινούνταν συχνά με δανεισμό (από χέρι σε χέρι δηλαδή), ενώ εξίσου συχνό ήταν το φαινόμενο παρέες να «τσοντάρουν» μικροποσά για την αγορά δίσκων που στη συνέχεια ακούγονταν από κοινού. Ένα τελευταίο στοιχείο: η διάδοση του ροκ εν ρολ στηρίχθηκε -παγκοσμίως, αλλά και στην Ελλάδα- στα τζουκμπόξ, όπου γινόταν «δημόσια» χρήση του δίσκου. Η ύπαρξη ενός μόνο δίσκου σε τζουκμπόξ θεωρητικά αντιστοιχούσε σε πολλούς, ίσως και δεκάδες, ακροατές των τραγουδιών του. Όσον αφορά τις «ροκ εν ρολ» ταινίες, ο αριθμός των θεατών που τις παρακολουθούσαν, αποτελεί κατά τη γνώμη μου πιο ασφαλή ένδειξη, αφού ένα «εισιτήριο» δεν μπορεί παρά να αντιστοιχεί σε ένα θεατή, αν και είναι γεγονός ότι πολλοί φανατικοί θαυμαστές παρακολούθησαν μία ταινία του Πρίσλεϋ ή των Μπητλς πολλές φορές. Ο Κώστας Τουρνάς, για παράδειγμα, θυμάται ότι παρακολούθησε την ταινία A Hard Day's Night των Μπητλς τέσσερις με πέντε φορές συνέχεια, από τις τρεις το μεσημέρι μέχρι τις δώδεκα το βράδυ (βλ. συνέντευξη στην εκπομπή Ρεπορτάζ χωρίς σύνορα, τίτλος: Τα 8ιχά μας '60s, μέρος 3ο: Χαμένη Άνοιξη, στο http://www.rwf.gr/interviews_senaria-new. php?id= 198&interview= l&interview_id = 842), τελευταία επίσκεψη: 15.05.2007). Για την πρώτη περίοδο του ροκ εν ρολ (1956-1958) δεν στάθηκε εφικτό να εντοπιστούν στοιχεία. Το περιοδικό Τα Θεάματα της Εβδομάδος που δημοσίευε σχετικούς καταλόγους εισιτηρίων, ξεκίνησε να εκδίδεται τον Αύγουστο του 1957 ως περιοδικό ποικίλης ύλης, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, είναι η αλήθεια, στον κινηματογράφο (βιογραφικά ηθοποιών, ειδήσεις για τα ειδύλλιά τους κλπ). Από το 1959 αλλάζει ο τίτλος του σε Θεάματα, δεκαπενθήμερος κινηματογραφική-καλλιτεχνική επιθεώρησις, χάνει τον χαρακτήρα του περιοδικού ποικίλης ύλης και μεταβάλλεται σε ίνα καθαρά κινηματογραφικό περιοδικό. Τότε είναι που ξεκινούν

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/282.gif&w=600&h=915

από τον Τύπο το τελευταίο εξάμηνο του 1956, πρέπει να στάθηκε αρκετή για να παγιώσει την άποψη ότι υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλές στους νέους. Η απήχηση που το ροκ εν ρολ φαινόταν να έχει στη νεολαία δεν μπορούσε να αφήσει αδιάφορη την ΕΔΑ, καθώς, την ίδια ακριβώς περίοδο, το Κυπριακό φαινόταν να αποτελεί για την Αριστερά ένα καινούργιο εφαλτήριο, μια ευκαιρία για να διευρύνει την επιρροή της σε καινούργιες μάζες ψηφοφόρων. Η πανθομολογούμενη μαζική συμμετοχή των νέων στις σχετικές με το Κυπριακό διαδηλώσεις, είχαν ήδη τοποθετήσει τη νεολαία στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της, όπως άλλωστε συνέβαινε και τις άλλες πολιτικές παρατάξεις. Μια πρόχειρη αποτίμηση των τελευταίων εξελίξεων έδειχνε ότι η πολιτική της σημασία μόνο μικρή δεν ήταν, όχι μόνο επειδή, όπως διαπίστωνε χαρακτηριστικά ένα κομματικό έγγραφο, όποιος μπορούσε να επηρεάσει τη νεολαία μπορούσε να βάλει μια καλή υποθήκη για το μέλλον, αλλά και γιατί η δραστηριοποίηση της ήταν ικανή να ανακατώσει άμεσα την τράπουλα του πολιτικού παιχνιδιού:

Η Νεολαία όμως, αποτελεί παράλληλα και σοβαρή κοινωνική δύναμη: πρώτον, με τον όγκο της [... ] και ταυτόχρονα με τον ενθουσιασμό, την ορμητικότητά της κλπ. Είναι φανερό ότι η νεολαία με την συμμετοχή της στην γενικώτερη κοινωνική δράση μπορεί να επιδράσει άμεσα και πολύ σοβαρά στις κοινωνικές εξελίξεις. Πέρα όμως και από αυτό, η Νεολαία είναι η πιο σοβαρή κοινωνική δύναμη για το μέλλον. Γιατί αυτή θα αντικαταστήση τη σημερινή γενιά των μεγάλων στη διεύθυνση της κοινωνικής ζωής. Και συνεπώς, η σημερινή της τοποθέτηση θα προκαθορίση σε σημαντικό βαθμό και τις μελλοντικές κοινωνικές εξελίξεις·85

Με αυτήν ακριβώς τη νεολαία, την οποία ο συντάκτης του ίδιου εγγράφου υπολόγιζε στο ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού της χώρας,86 τα στελέχη του κόμματος καλούνταν να έρθουν σε επαφή και να μετατρέψουν τις κοινωνικές και πατριωτικές της ευαισθησίες σε μια αριστερή ιδεολογική συγκρότηση, τέτοια που θα τους έφερνε στις γραμμές της ΕΔΑ. Κάτι τέτοιο δεν ήταν εύκολο

και οι σχετικοί κατάλογοι των εισιτηρίων για τους κινηματογράφους της Αθήνας και των συνοικιών (απ' όπου και έχουν αντληθεί στοιχεία για τη συγκρότηση του Πίνακα 10).

85. ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Αναλύσεις των προγραμμάτων της ΕΔΑ για τη Νεολαία, χ.χ.

86. Στο ίδιο. Σε άλλο έγγραφο σκιαγραφείται μια πιο συγκεκριμένη εικόνα για τη σύνθεση της νεολαίας. Σύμφωνα με αυτή, η νεολαία στην Ελλάδα, ανάλογα με την κύρια απασχόλησή της, χωριζόταν (στα τέλη της δεκαετίας του '50) σε τέσσερις κατηγορίες: τη σπουδάζουσα, η οποία υπολογιζόταν ότι αριθμούσε περίπου 25.800 νέους, τους μαθητές, οι οποίοι για τις τρεις τελευταίες τάξεις ήσαν περίπου 82.400, τους αγρότες (περίπου 444.000) και τους εργαζόμενους στις πόλεις που υπολογίζονταν περίπου σε 471.000 (ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Πού θα βρούμε τη Νεολαία, χ.χ.).

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/283.gif&w=600&h=915

λο. Η αντικομμουνιστική προπαγάνδα εξακολουθούσε να αποτελεί ένα σημαντικό ανάχωμα στη διείσδυση της ΕΔΑ σε ευρείες μάζες νέων, τη στιγμή μάλιστα που η διατήρηση (και όξυνση από το 1958 και μετά) των αστυνομικών μέτρων απέτρεπε πολλούς νέους, ακόμη και αν συμμερίζονταν πολλές από τις απόψεις της ΕΔΑ, από το να αποκτήσουν κάποια οργανωτική σχέση μαζί της. Η κατασταλτική πολιτική των αρχών ασφαλείας με το να ασκεί ψυχολογική (και ενίοτε σωματική) βία στους νέους συνιστούσε έναν αναμφίβολο αντίπαλο στον προσεταιρισμό τους από την ΕΔΑ.

Ωστόσο, οι πρακτικές αυτές των αντικομμουνιστών ήσαν εμφανείς, σε μεγάλο βαθμό αναμενόμενες, η δημοσιοποίηση τους μπορούσε να δώσει «πόντους» στο παιχνίδι των εντυπώσεων, επομένως (ήσαν) λιγότερο ακίνδυνες. Η διάδοση του ροκ εν ρολ από την άλλη, φάνηκε να συνιστά έναν εχθρό «ύπουλο». Εάν οι διαδηλώσεις για το Κυπριακό αποτελούσαν μια ευκαιρία για να επεκταθεί η επιρροή της ΕΔΑ σε διευρυμένα ακροατήρια νέων, το ροκ εν ρολ με το να ασκεί αναμφισβήτητη επίδραση στους νέους μπορούσε (ή πιο σωστά, έτσι ερμηνεύτηκε) να αποτελέσει ανασχετικό παράγοντα στην ευόδωση των στόχων που η ηγεσία της ΕΔΑ είχε βάλει για τη νεολαία. Ακόμη και αν η διάδοσή του δεν προβαλλόταν ως τμήμα μιας στρατηγικής η οποία έτεινε στον περιορισμό της Αριστεράς (άποψη που για τους αναλυτές της οπωσδήποτε ήταν η κυρίαρχη) , η εμφάνιση του ροκ εν ρολ στο προσκήνιο δεν μπορούσε να απουσιάζει από τις αναλύσεις που έκαναν τα στελέχη του κόμματος" σε αυτό έβλεπαν έναν εν δυνάμει «ανταγωνιστή», μια επιρροή που μπορούσε να εκτρέψει τη ζωντάνια και την ενεργητικότητα των νέων σε άλλα (ενδεχομένως μη πολιτικά, αλλά πάντως έξω από την επιρροή τους) μονοπάτια:

Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος από την απειρία των νέων. Προβάλλεται συστηματικά και επίμονα, για να πάρουμε ένα παράδειγμα, σαν νέο η Ρούμπα, και μετά το τσα-τσα και ύστερα το ροκ και πάει συνέχεια, και ο κίνδυνος δε βρίσκεται εκεί που στενοκέφαλα τον βλέπουμε πολλές φορές, στο ότι δηλαδή ένας νέος χόρεψε ένα ροκ... Ο κίνδυνος βρίσκεται όταν καταφέρουν να πείσουν τους νέους, ότι αυτό είναι το καινούργιο που ζητούσαν [,..].87

Οι θέσεις αυτές αναλύονταν με εξαιρετική σαφήνεια σε πλάνο δράσης που συνέταξε το Κεντρικό Συμβούλιο της Νεολαίας της ΕΔΑ στις αρχές του 1959. Ο συντάκτης του εγγράφου, έχοντας πια μεσολαβήσει ένα ικανοποιητικό διάστημα από την εμφάνιση του ροκ εν ρολ, αποτιμούσε τις πολιτικές εξελίξεις των προηγούμενων χρόνων και τις συνέδεε με τη διάδοση όχι μόνο του ροκ εν ρολ, αλλά του «αμερικανικού τρόπου ζωής». Θεωρούσε ότι τα τελευταία χρό-

87. ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Σημασία της δουλειάς στη Νεολαία για τα ιδιαίτερα προβλήματά της και κύρια το εκπολιτιστικό, 1962.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/284.gif&w=600&h=915

χρόνια η κυβέρνηση της EPE είχε εξαπολύσει μια τεράστια «ιδεολογικό-προπαγανδιστική επίθεση ενάντια στον ελληνικό λαό και το Προοδευτικό Δημοκρατικό Κίνημα», η οποία και εξελισσόταν σε δύο επίπεδα: αφενός μεν με την όξυνση των «κλασικών» μέτρων αστυνομικού χαρακτήρα, αφετέρου δε με την ανάληψη μιας προσπάθειας αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης από τα «φλέγοντα ζητήματα του». Τελικός στόχος της επίθεσης αυτής ο συντάκτης εκτιμούσε πως ήταν η «εξουδετέρωση της αυξημένης αντίδρασης των λαϊκών στρωμάτων», και η αποτροπή της συσπείρωσης «πατριωτικών δυνάμεων» ικανών να παλέψουν για την υλοποίηση της «Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής». Σε ό,τι αφορά τη νεολαία, ο συντάκτης του πλάνου επεσήμαινε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των «δυνάμεων της υποτέλειας», οι οποίες, αξιοποιώντας το εύπλαστο της νεανικής ηλικίας, αποσκοπούσαν με τη διάδοση του «αμερικάνικου τρόπου ζωής» να θέσουν φραγμό στην πατριωτική της δράση η οποία είχε αναδειχθεί με αφορμή τις κινητοποιήσεις για το Κυπριακό, καθιστώντας έτσι εφικτό τον έλεγχο της:

Η εκστρατεία αυτή εκδηλώνεται με ιδιαίτερη βαρύτητα προς την κατεύθυνση της νεολαίας. Οι προπαγανδιστές της Υποτέλειας ξαίρουν πολύ καλά ότι η Νεολαία είναι εύπλαστο υλικό. [...] Γι' αυτό και καταβάλλουν την πιο έντονη και συστηματική προσπάθεια για τη διαπαιδαγώγηση της σύμφωνα με τα συμφέροντα και τις επιδιώξεις τους. Κι εδώ δεν περιορίζονται μόνο στις καθιερωμένες μεθόδους προπαγάνδας. Μεταχειρίζονται κάθε τι που μπορεί να επηρεάσει τη διάπλαση της νοοτροπίας και της ψυχολογίας της Νεολαίας [... ] για να γίνουν πιστοί υπηρέτες του καθεστώτος της υποτέλειας, ή τουλάχιστον ουδέτεροι και αδιάφοροι, μια ανερμάτιστη και άβουλη μάζα που θα αφήνει ανενόχλητη την εφαρμογή της αντεθνικής και αντιλαϊκής πολιτικής,88

Για την ΕΔΑ το ροκ εν ρολ δεν υπήρξε απλώς ένας χορός και ποτέ δεν αποτιμήθηκε αποκλειστικά με αυτή του τη διάσταση" έγινε αντιληπτό ως τμήμα μιας προσπάθειας η οποία στόχευε στην προώθηση στην Ελλάδα του «αμερικάνικου τρόπου ζωής». Σε αυτό το πλαίσιο, το ροκ εν ρολ (θεωρήθηκε πως) αποτελούσε την αιχμή του δόρατος ενός σχεδίου που στόχευε στη δημιουργία μιας ελληνικής νεολαίας η οποία θα είχε ως πρότυπα για τη ζωή και τη συμπεριφορά της εκείνα που «έρχονταν» από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ως συνιστώσες του «αμερικάνικου τρόπου ζωής» προβλήθηκαν ο κινηματογράφος με την προβολή «γκαγκστερικών και πρόστυχων φιλμ», η διάδοση «πορνογραφικών εντύπων», καθώς και τα κλαμπ και οι χώροι στους οποίους πολλοί νέοι

88. ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Σχέδιο απόφασης του Κ.Σ. της Ν. ΕΔΑ για το ζήτημα της ιδεολογικής-διαφωτιστικής δουλειάς, χ.χ. (περίπου αρχές 1959).

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/285.gif&w=600&h=915

αρέσκονταν να συχνάζουν (γνωστοί και ως «σφαιριστήρια») για να περάσουν την ώρα τους ασχολούμενοι με τα μηχανικά παιχνίδια που υπήρχαν εκεί.89

Η παραπάνω τοποθέτηση κατεδείκνυε ότι για την Αριστερά το ροκ εν ρολ αποτελούσε τμήμα μιας γενικότερης διείσδυσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη χώρα, η οποία δεν είχε μονάχα την αναμφισβήτητη πολιτική, στρατιωτική και οικονομική της διάσταση, αλλά και την πνευματική (βλ. σχήμα 1). «Η Αμερική δεν εξάγει στη χώρα μας μόνο κεφάλαια και δεν μας σκλαβώνει μονάχα πολιτικά. Εξάγει και... πνεύμα και πάει να μας σκλαβώσει και πνευματικά», υποστήριζε σε σχετικό αφιέρωμά της η Αυγή το 1957.90 Ως πρωταγωνιστές σε αυτές τις «ειδικώτερες», όπως τις χαρακτήριζε ένα έγγραφο της Επιτροπής Διαφώτισης, «προσπάθειες για τη διάβρωση της νεολαίας», κατονομάζονταν φορείς οι οποίοι (κατά την εκτίμηση του συντάκτη του κειμένου) ασκούσαν προ-

ΣΧΗΜΑ1

Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ «ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ» ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΔΑ

_I ΕΞΑΡΤΗΣΗ |_

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ-ΠΟΛΙΤΙΚΗ |

I ΡΟΚ ΕΝ ΡΟΛ I

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΚΟΜΙΚΣ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ - ΣΧΟΛΕΣ |

«ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ» |

Πηγή: Επεξεργασία στοιχείων από ΑΣΚΙ, Αρχείο ΕΔΑ, Κουτί 270, Επιτροπή Διαφώτισης Ν. ΕΔΑ.

89. «Στη δίψα της Νεολαίας για ψυχαγωγία», επεσήμαινε ένα έγγραφο της Διαφώτισης, «της προσφέρουν τον γκαγκστερικό κινηματογράφο, τα ηλίθια χολυγουντιανά κατασκευάσματα, το στριπ-τιζ και τα πορνογραφικά θεάματα του θεάτρου και του σινεμά. [...] Στη λαχτάρα για χορό και μουσική της σερβίρουν ξένα αηδιαστικά "ελαφρά" τραγούδια και εξίσου κακής ποιότητας δικά μας. Αντί για λέσχες νεολαίας και τόπους εκπολιτισμού προσφέρουν τα πορνεία, τα σφαιριστήρια, τους ντεκέδες, τα "κλαμπς", και τα κάθε λογής καταγώγια που ξεφυτρώνουν κατά χιλιάδες σε όλη τη χώρα». (ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Η σημερινή κατάσταση της Νεολαίας στην Ελλάδα, δακτυλόγραφο, χ.χρ).

90. «Οι Αμερικάνοι στην Ελλάδα. Η πνευματική "βοήθεια", μια άλλη πλευρά υποδουλώσεως του λαού μας. Κόμικς, μίκυ-μάους, "σορτς" βιβλία, πολυτελή "κέντρα πληροφοριών" και ινστιτούτα», Αυγή, 22.03.1956.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/286.gif&w=600&h=915

προπαγανδιστική υπέρ των Ηνωμένων Πολιτειών δράση, όπως τα κολέγια, οι σχολές που λειτουργούσαν στην Ελλάδα με αμερικανική χρηματοδότηση, η Φωνή της Αμερικής, δηλαδή ο ραδιοφωνικός σταθμός της αμερικανικής βάσης στην Αθήνα, τα ινστιτούτα με τους χιλιάδες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής Διαφώτισης, σπουδαστές κλπ.91

Όλα τα παραπάνω εντάσσονταν σε ό,τι χαρακτηριζόταν με κάπως ειρωνική διάθεση «αμερικανική πνευματική βοήθεια» και η τελευταία προβαλλόταν ως συνέπεια της πολύπλευρης διείσδυσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη χώρα. «Αυτή η αμερικανική "πνευματική βοήθεια" που είναι το φυσικό επακόλουθο της άλλης "βοήθειας" δυο σκοπούς επιδιώκει», έγραφε η Αυγή σε σχετικό αφιέρωμα της το 1956: «ο ένας είναι η προπαγάνδα του περιλάλητου "αμερικάνικου τρόπου ζωής", να μας απόδειξη δηλαδή πως ο τρόπος ζωής και σκέψεως της σημερινής Αμερικής και ο πολιτισμός του δολαρίου είναι τα καλύτερα φρούτα του ανθρώπινου πολιτισμού. Ο δεύτερος σκοπός που επιδιώκεται είναι να διαφθείρη συνειδήσεις, να πλάση τους Έλληνες κατ' εικόνα και ομοίωσιν των δούλων [...], έτσι που να μην μπορούν να σκέφτονται ελεύθερα».92

Υιοθετώντας πρακτικές που την ίδια περίπου εποχή αρέσκονταν να ακολουθούν και άλλοι εκπρόσωποι του «αντιαμερικανικού» (και ευρύτερα του «αντιδυτικού») τρόπου ζωής, όπως οι εκπρόσωποι της ελλαδικής Εκκλησίας, στελέχη της Διαφώτισης ή αρθρογράφοι της Αυγής επιχειρούσαν να συνδέσουν την απόκλιση των νέων από τις «εθνικές παραδόσεις» με την εμφάνιση φαινομένων

91. ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270: Η σημερινή κατάσταση της νεολαίας στην Ελλάδα, δακτυλόγραφο 56 σελίδων, χ.χ., σ. 29. Ας σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι η ερμηνεία των θέσεων της ΕΔΑ που πραγματοποιείται στην παρούσα έρευνα, βασίζεται ως επί το πλείστον στην μελέτη αρχειακού υλικού από την Επιτροπή Διαφώτισης της ΕΔΑ που υπάρχει στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Η αναγκαστική επικέντρωση σε ένα οπωσδήποτε περιορισμένο υλικό οφείλεται στην ιδιαιτερότητα του ζητήματος «ροκ εν ρολ»: το τελευταίο, τόσο ως μουσική, όσο και, περισσότερο, ως το πρόταγμα μιας καινοφανούς νεανικής συμπεριφοράς, φαίνεται πως αποτέλεσε εύλογα προνομιακό πεδίο δραστηριοποίησης για τους ιθύνοντες της Επιτροπής Διαφώτισης των νέων σε ηλικία μελών της ΕΔΑ. Από την άλλη πλευρά, παρά τη σοβαρή διάσταση που μάλλον υπόγεια και παράπλευρα απέκτησε το θέμα σε μια περίοδο έντονων ιδεολογικών και πολιτικών συγκρούσεων, το ροκ εν ρολ φαίνεται πως δύσκολα θα απασχολούσε κεντρικότερα όργανα του Κόμματος, τα οποία είχαν να ασχοληθούν με ζητήματα «σοβαρότερα» από τον Έλβις Πρίσλεϋ, τους Μπητλς και τα καμώματα των θαυμαστών τους.

92. «Οι Αμερικάνοι στην Ελλάδα...», Αυγή, 22.03.1956. Μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική βοήθεια που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του '40 και σε ό,τι χαρακτηρίζεται από τον αρθρογράφο ως «ιδεολογική βοήθεια», μπορεί να διαβάσει κανείς σε σχετική επιφυλλίδα-αναδρομή της Αυγής για τα δέκα χρόνια της οικονομικής βοήθειας (Κ. Πορφυρής, «Αμερικανική ιδεολογική "βοήθεια"», Αυγή, 26.02.1957).

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/287.gif&w=600&h=915

όπως η παραβατικότητα93 ή ο «ανήθικος» τρόπος ζωής. Το φθινόπωρο του 1956, όταν η μπάντα του Έκτου Στόλου έπαιξε για πρώτη φορά ροκ εν ρολ ζωντανά επί ελληνικού εδάφους, σχολίαζε με επικριτική διάθεση στην Αυγή ο υπογράφων ως «Ειρηνικός» για τη συμμετοχή Ελλήνων στον χορό που στήθηκε: «Εμείς δεν κάνουμε για τέτοιες μόδες. Εμείς έχουμε παραδόσεις. Έχουμε επίγνωση του μέτρου και του λογικού. Έχουμε το αίσθημα του ωραίου σα λαός μέσα στην ψυχή μας. Ούτε ο ουρανός μας, ούτε το κλίμα μας, ούτε η οικογενειακή αγωγή μας, μας επιτρέπουν να κολλήσουμε τέτοια ψώρα. Αν οι προχτεσινοί χορευτές της Αίγλης δουν στις εφημερίδες πως τους κατάντησαν οι ρυθμοί της υπερατλαντικής μουσικής, θα κάνουν μέρες νάβγουν απ' το σπίτι τους. Εκτός αν δεν τους ενδιαφέρει η δημοσία αιδώς».94

Η διάδοση μιας ψυχαγωγίας στην οποία αποδιδόταν ο χαρακτηρισμός «τεντυμποϊκής εμπνεύσεως»,95 θεωρούνταν η πηγή του κακού για την εμφάνιση των φαινομένων εκείνων που μονοπωλούσαν τη δημόσια συζήτηση τα τελευταία χρόνια. Είπαμε και παραπάνω: η διαχείριση του ζητήματος της «παραστρατημένης» νεολαίας από τον Τύπο και τον κινηματογράφο, η κατάδειξη του «κατήφορου» (για να αναφερθούμε σε έναν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τίτλο ταινίας της εποχής)96 στον οποίον είχε εισέλθει η ελληνική νεολαία, ακόμη και αν είχε λάβει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από ό,τι αναλογούσε στα πραγματικά της μεγέθη, ήταν ικανή να υποκινήσει στάσεις και πολιτικές για την καταπολέμηση της. Στις αρχές του 1961 οι απόψεις που είχε διαμορφώσει η δημόσια συζήτηση τα προηγούμενα χρόνια σχετικά με το πρωτοφανές «παρα-

93. Στην Α' Συνδιάσκεψη της ΕΔΑ το καλοκαίρι του 1956, ο Νίκος Σολωμός προέβαλε τον κινηματογράφο ως μια εξαιρετικά αρνητική επιρροή για τους νέους που μπορούσε να τους οδηγήσει ακόμη και στην εγκληματικότητα. «Ο κινηματογράφος», επεσήμαινε, «κατάντησε στη χώρα μας μέσο κακής διαπαιδαγώγησης της νεολαίας μας. Μια στατιστική τα λέει όλα: σε 200 ξένες ταινίες που προβλήθηκαν στην Αθήνα, 43 ήταν γκαγκστερικές, 62 περιπετειώδεις, 25 πορνικού περιεχομένου, 50 "ερωτικές" και ψευτοκοινωνικές και μόνο 18, δηλαδή 9% είχαν ανεκτό περιεχόμενο. Έτσι ο κινηματογράφος, το μοναδικό ουσιαστικό μέσο ψυχαγωγίας της νεολαίας των πόλεων -οι 70% είναι νέοι από τους θεατές- αντί μέσο διαπαιδαγώγησης, ενθάρρυνσης για ανάταση της νεολαίας, κατάντησε μέσο φυγής, αποθάρρυνσης και αλλοίμονο, μέσο που οδήγησε κατευθείαν στην ληστεία, ακόμη και στο έγκλημα» («Από τις εργασίες της Α' Πανελλήνιας Συνδιάσκεψης της ΕΔΑ: τα προβλήματα της νεολαίας. Η εισήγησις του Ν. Σολομού», Αυγή, 04.08.1956). Είναι ενδιαφέρον ότι μια παρεμφερή «στατιστική» ανάλυση των ταινιών που (φέρεται ότι) είχε κάνει δυτικογερμανός βουλευτής, φιλοξενεί και το Δελτίο της Ιεράς Συνόδου (βλ. σχετικά κεφάλαιο «Ηδονικοί ρυθμοί»: Σεξουαλικές διαστάσεις του ροκ εν ρολ).

94. «Το ημερολόγιο ενός απλού ανθρώπου. Ροκ-Εντ-Ρολ», Αυγή, 24.10.1956.

95. ΑΣΚΙ, Αρχείο Νεολαίας ΕΔΑ, Κουτί 270. Υποφάκελος: αποφάσεις της Ε.Ε της ΕΔΑ για την Νεολαία ΕΔΑ, δακτυλόγραφο 20 σελίδων, χ.χ., σ. 2.

96. Ο Κατήφορος, ταινία του 1961, σε σκηνοθεσία Γιάννη Δαλιανίδη.

Σελ. 287
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 268
    

    και ως μουσική που δεν ενδιαφερόταν να βάλει στο επίκεντρο της κοινωνικές ευαισθησίες, επομένως να υπηρετήσει την «υπόθεση της κοινωνίας», υπήρξε ένα πολιτιστικό προϊόν, το οποίο τουλάχιστον (του) υποκινούσε την καχυποψία. Κάποιες φορές, όπως συνέβη με τη διαχείριση της θητείας του Έλβις, η καχυποψία μετατράπηκε σε βεβαιότητα. Και εάν όλα τα παραπάνω συνέβαιναν στην κεντρική σκηνή του Ψυχρού Πολέμου, στη Μόσχα ή το Βερολίνο, στα «θερμά χρόνια» του Ψυχρού Πολέμου ο απόηχος τους δεν μπορούσε παρά να φτάσει και στις τοπικές, εθνικές «σκηνές», προσδιορίζοντας την οπτική και τη στάση των αριστερών κομμάτων.

    2. ΤΟ ΡΟΚ ΕΝ ΡΟΛ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ

    Ήταν χειμώνας του 1956 όταν στην Αθήνα παίχτηκε στους κινηματογράφους η ταινία Η Ζούγκλα του Μαυροπίνακα, ταινία που έδινε την ευκαιρία στους νέους που την παρακολούθησαν να ακούσουν για πρώτη φορά ένα ροκ εν ρολ τραγούδι, το Rock Around The Clock του Μπιλ Χάλεϋ και των «κομητών» του. Παρά το ενδιαφέρον που είχε προκαλέσει η ταινία στις Ηνωμένες Πολιτείες με το να προβάλλει ένα θέμα επίκαιρο και «καυτό», όπως αυτό της νεανικής (και μάλιστα της μαθητικής) παραβατικότητας, και παρά τον σάλο που είχε δημιουργήσει η απαίτηση της αμερικανίδας πρέσβειρας στην Ιταλία να μην παιχτεί η ταινία στο κινηματογραφικό φεστιβάλ της Βενετίας με τη δικαιολογία ότι ήταν ένα φιλμ «αντιαμερικανικό»,58 στην Ελλάδα η είδηση για την προβολή της ταινίας κάπου «χάθηκε» εν μέσω της πολιτικής επικαιρότητας. Την ημέρα που ξεκινούσε η προβολή της στις αθηναϊκές αίθουσες, οι Αθηναίοι, λογικά, θα ασχολούνταν με ειδήσεις, αναλύσεις και ερμηνείες των αποτελεσμάτων που είχαν προκύψει από τις εθνικές εκλογές οι οποίες είχαν διεξαχθεί την προηγούμενη ημέρα (19.02.1956).

    Έντεκα χρόνια αργότερα, τον Απρίλιο του 1967, η συναυλία ενός από τα πλέον φημισμένα παγκοσμίως συγκροτήματα ροκ μουσικής, των Ρόλλινγκ Στόουνς, πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα λίγα μόλις εικοσιτετράωρα πριν συμβεί ένα πολιτικό γεγονός με βαρύτητα πολλαπλάσια από εκείνη της διεξαγωγής βουλευτικών εκλογών: η εγκαθίδρυση δικτατορικού καθεστώτος. Σαν από παιχνίδι της τύχης, στο περιθώριο δύο σημαντικότατων πολιτικών εξελίξεων, βρίσκονταν κάποιες «ειδήσεις» σχετικά με το ροκ εν ρολ που, έστω και με μία εκ των υστέρων ανάγνωση, είχαν τη δική τους σημασία. Στο εξαιρετικά τεταμένο κλίμα της πρώτης μετεμφυλιακής περιόδου, η πολιτική φαίνεται πως είχε

    58. Βλ. σχετικά το κεφάλαιο «Η έλευση του ροκ εν ρολ στην Ελλάδα».