Συγγραφέας:Κατσάπης, Κώστας
 
Τίτλος:Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:45
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:463
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1956-1967
 
Περίληψη:Αντικείμενο του βιβλίου αυτού αποτελεί η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίον το ροκ εν ρολ εμφανίστηκε στην Ελλάδα, της διαδικασίας μέσω της οποίας διαδόθηκε στη νεολαία, καθώς και η αποκωδικοποίηση των ερμηνειών που δόθηκαν για το ροκ εν ρολ, τις αφετηρίες του και τις (πραγματικές ή υποτιθέμενες) συνέπειές του για την ελληνική νεολαία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας διερευνά τον απόηχο που οι «ηδονικοί» αυτοί ρυθμοί είχαν στην ελληνική κοινωνία, το πώς η τελευταία ερμήνευσε το ροκ εν ρολ, ποιες ήσαν οι προϋποθέσεις των όποιων προσλήψεων, αλλά και ποιες οι συνέχειες και οι τομές που μπορούν να εντοπιστούν. Δεδομένου ότι ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να έχει τύχη μόνο συναρθρώνοντας το ροκ εν ρολ στις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της εποχής του, επελέγη ως καταληκτήριο όριο της έρευνας το 1967.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 25.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 63-82 από: 466
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/63.gif&w=600&h=915

δισκογραφίας, καθώς εισήγαγε ένα δίσκο πολύ πιο ανθεκτικό από το εύθραυστο σελάκ που διαδέχθηκε, και ο οποίος μπορούσε να περιλαμβάνει τουλάχιστον μισή ώρα μουσικής σε κάθε πλευρά του: όχι άδικα, ο δίσκος των 33 στροφών ονομάστηκε Long Playing ή πιο απλά LP. Ο δίσκος των 45 στροφών βασιζόταν κι αυτός στο βινυλιο, αξιοποιούσε τις δυνατότητές του, καθώς ήταν εξίσου ανθεκτικός με τον δίσκο των 33 στροφών, όμως η κάθε του πλευρά περιείχε μόνο ένα τραγούδι, γεγονός που μείωνε κατά πολύ την τιμή του.33

Η ανακάλυψη και εισαγωγή στο εμπόριο του δίσκου των 45 στροφών από την ανταγωνίστρια RCA υπήρξε καταλυτική για την παγίωση της διχοτόμησης που ήδη από τη δεκαετία του '40 παρατηρούνταν στην αγορά της popular music στις ΗΠΑ με βασικό κριτήριο την ηλικία των αγοραστών: οι έφηβοι καθιερώθηκαν ως μία αυτόνομη ομάδα, το LP άρχισε να προβάλλεται ως ο δίσκος που απευθυνόταν σε όλη την οικογένεια, ενώ το οικονομικότερο σινγκλ ως ο δίσκος που προοριζόταν για τις επιτυχίες της εποχής, γραμμένες κυρίως για τους τηνέιτζερ.34 Το σινγκλ, σύμφωνα με τα όσα γράφει ο Michael Ocks στην εισαγωγή του βιβλίου του, στα μάτια των εφήβων που συνωστίζονταν γύρω από τα τζούκμποξ φάνταζε «νεανικό φλερτ», όταν το LP φάνταζε «σχέση».35

Η ελληνική νεολαία ευθυγραμμίστηκε άμεσα με την εξέλιξη αυτή και το δισκάκι των 45 στροφών αναδείχθηκε σε δυνατότητα διασκέδασης, εναλλακτική από αυτήν που προσέφεραν τα φημισμένα και ακριβά κέντρα διασκεδάσεως της εποχής. Η εμφάνιση ενός συνόλου εφήβων που ανέπτυξαν (καταρχήν μουσικές και αισθητικές) προτιμήσεις έχοντας ως σημείο αναφοράς τους το ροκ εν ρολ, φαίνεται πως οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στις δυνατότητες που παρείχε η ευκολία απόκτησης του δίσκου των 45 στροφών, καθώς και του πικάπ που αποτελούσε προϋπόθεση αναπαραγωγής του. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 και

33. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 το σινγκλ κόστιζε στις ΗΠΑ 89 σεντς, όταν το LP κόστιζε 3,98 δολάρια (Μ. Ocks, Classic Rock Covers, Κολωνία 2001, σ. 6-7). Για να αντιληφθούμε την τάξη μεγέθους, ας αναφέρουμε ότι με βάση την μετατροπή που μπορεί να κάνει κανείς στην ιστοσελίδα του American Institute for Economic Research, 89 σεντς το 1956 αντιστοιχούν σε 6,18 δολάρια του έτους 2004 και 3,98 δολάρια του 1956 σε 27,63 δολάρια του 2004 («AIER Cost-of-Living Calculator», στο http://www.aier.org/cgiaier/colcalculator.cgi, τελευταία επίσκεψη: 08.02.2005).

34. Κ. Keightley, ό.π., σ. 113.

35. Γράφει σχετικά ο Michael Ocks: «For a number of reasons, albums seemed much more adult than singles. [...] Albums expanded the aural experience with a visual. Albums were 5 inches bigger and 4 times more expensive. Finally, you could hold the album cover while listening to the music and the music played for almost 20 minutes before you had to change the record. No comparison: one was an affair, while the other was a relationship» (M. Ocks, ό.π·., σ. 7).

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/64.gif&w=600&h=915

τα δύο ήσαν απολύτως προσιτά, τουλάχιστον για τα μεσαία στρώματα του πληθυσμού, και η απόκτησή τους φαίνεται πως υποκίνησε την ανάπτυξη μίας «μόδας» γύρω από την ακρόαση μοντέρνων ρυθμών:

Τότε μόλις είχαν αρχίσει να κυκλοφορούν τα πρώτα πικάπ, που ήταν προσιτά. Δηλαδή ένα πικαπάκι μπορούσαν να σου το κάνουν δώρο. Τα Γκάραρντ...! Μου πήρε ένα εμένα η μάνα μου, για παράδειγμα... Από τη στιγμή που άρχιζες να έχεις πικαπάκι, το οποίο ήταν μεγάλη υπόθεση, άρχιζες να κάνεις οικονομίες μετά να αγοράσεις δίσκους ή να ανταλλάξεις δίσκους με φίλους ή να σου φέρουν δίσκους δώρο, αντί να σου φέρουν δώρο μια γραβάτα στα γενέθλιά σου... Κι άρχισε σιγά-σιγά να κινείται μια ιστορία με τους δίσκους. Κι όταν λέμε δίσκους μιλάμε για δίσκους που συγκινούσαν τη νέα γενιά. Πηγαίναμε στα πρώτα δισκάδικα να βρούμε τον τάδε δίσκο του Πρίσλεϋ ή δεν ξέρω 'γω ποιανού, που ακολουθούσανε μετά. Αυτά όλα ανησυχούσανε τους γονείς...36

Υπήρχαν δύο τύποι πικάπ που έπαιζαν δισκάκια των 45 στροφών. Τα κλασικά πικάπ, τα οποία ο χρήστης ήταν υποχρεωμένος να συνδέσει με κάποιο ραδιόφωνο ώστε να ακούσει το τραγούδι του δίσκου και τα ηλεκτρόφωνα. Τα ηλεκτρόφωνα, αντίθετα από τα πικάπ, ήσαν φορητά, εγκλείονταν σε μια μικρή «βαλίτσα» για να μεταφέρονται εύκολα και έφεραν ενσωματωμένο ενισχυτή και μεγάφωνο. Παρά την (ακριβότερη από τα απλά πικάπ) τιμή τους αποτελούσαν ένα αντικείμενο πόθου και ιδανικό «εργαλείο» για τα πάρτι και τις εκδρομές. Αντίθετα, τα απλά πικάπ ήσαν πιο προσιτά και πάνω τους πρέπει να στήθηκε η μόδα της ακρόασης του ροκ εν ρολ. Αν οι διαφημίσεις στον Τύπο μας δίνουν μία αίσθηση της πραγματικότητας, τα Γκάραρντ (Garrard) πρέπει να ήσαν από τα πιο διαδεδομένα πικάπ της εποχής κοστίζοντας τον Σεπτέμβριο του 1956 γύρω στις χίλιες τετρακόσιες δραχμές.37 Αυτό επέτρεψε σε πολλούς εφήβους να αγοράσουν -ή συχνότερα να ζητήσουν ως δώρο από τους γονείς τους- ένα τέτοιο πικάπ. Η παρακάτω αφήγηση μας δίνει μια εικόνα για τον τρόπο με τον οποίον ξεκίνησε σταδιακά η πρακτική της αγοράς δίσκων ροκ εν ρολ στην Ελλάδα:

Ο καθένας όλο και κάτι είχε, όλο και κάτι μάζευε, όλο και κάτι του χάριζαν. Εγώ θυμάμαι το 1957, δηλαδή εγώ ήμουνα δέκα έξι και ο αδερφός μου δέκα τρία, μας πήραν οι γονείς μας ένα πικάπ που συνδεόταν με το ραδιόφωνο του σπιτιού. Πήραμε πικάπ, πήραμε επιπλάκι που να δεχτεί το πικάπ, για να είναι προστατευμένο, και τη χρονιά εκείνη τα Χριστούγεννα

36. Συνέντευξη Μιχάλη Παπαγιαννάκη, 21.07.2004.

37. Βλ. σχετικά διαφήμιση των Garrard στην εφημερίδα Τα Νέα, 01.09.1956.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/65.gif&w=600&h=915

εγώ εξασφάλισα απ' όλους τους συγγενείς, θείους, μπαρμπάδες και λοιπά,

ότι θέλω δώρο δισκάκια. Και άρχισα να μαζεύω τέτοια πράγματα...38

Το ροκ εν ρολ διαδόθηκε στην Ελλάδα μέσα από τους δίσκους των 45 στροφών, η πώληση των οποίων ήταν δυνατή σε ορισμένα κεντρικά δισκοπωλεία της Αθήνας, τα οποία και έκαναν εισαγωγές των καινούργιων δίσκων του Πρίσλεϋ ή των άλλων αστέρων της εποχής. Στην πρώτη αυτή περίοδο (τέλη 1956 - αρχές 1957), ο μηχανισμός της εμπορικής προώθησης του ροκ εν ρολ δεν ήταν αρκετά ανεπτυγμένος,39 καθώς φαίνεται πως τα δισκοπωλεία κατά βάση επιχείρησαν να αξιοποιήσουν τη λατρεία της νεολαίας για τη νέα μουσική. Ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο της διαδικασίας αυτής υπήρξε ο χορός που διοργάνωσαν τα καταστήματα «Δισκοφίλ» (Discophile) με την ευκαιρία της εισαγωγής των νέων δίσκων του Έλβις Πρίσλεϋ.

Ο χορός αυτός πραγματοποιήθηκε στις 4 Νοεμβρίου του 1956 στο κοσμικό κέντρο διασκέδασης «Chez-Nous». Τρεις ημέρες πριν, σύμφωνα με όσα γράφει ο Τύπος, ένα κιβώτιο που περιείχε τις τελευταίες επιτυχίες του Πρίσλεϋ είχε καταφτάσει στο λιμάνι του Πειραιά για λογαριασμό των διοργανωτών της εκδήλωσης και η «Δισκοφίλ» επιχείρησε να αξιοποιήσει εμπορικά τα κύματα του ενθουσιασμού που είχε προκαλέσει στους «ροκεντρολλιστάς» η παραπάνω είδηση. Προσκλήσεις τυπώθηκαν και εστάλησαν, το νέο φαίνεται πως κυκλοφόρησε με καταπληκτική ταχύτητα, και την Κυριακή το πρωί εκατοντάδες νέοι, αγόρια και κορίτσια, βρέθηκαν στο «Chez-Nous», όπου επί δύο ώρες χόρευαν ασταμάτητα.40 «Το τι έγινε στη συγκέντρωσι είνε αδύνατο να περιγραφή», σχολιάζει έκπληκτος ο αρθρογράφος της Ακροπόλεως. «Μια ομαδική υστερία κατέλαβε τους συγκεντρωθέντας, οι οποίοι χόρεψαν επί δύο ολόκληρες ώρες, ενώ άκουγαν την φωνή του Πρέσλεϋ να τραγουδά στίχους όπως: "Μετάγγισις, μετάγγισις! Ελαττώθηκαν τα ερυθρά αιμοσφαίριά μου και χάνομαι. Μετάγγισις!"».41

38. Συνέντευξη Μανόλη Αναστασιάδη, 06.08.2004.

39. «Ανεπτυγμένος» με βάση τα σημερινά δεδομένα. Βεβαίως εξετάζοντας την ιστορία του ροκ εν ρολ θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να ξεχάσουμε οποιαδήποτε εικόνα έχουμε σχηματίσει στο μυαλό μας με βάση τη συσσωρευμένη εμπειρία των πρόσφατων δεκαετιών. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 η ίδια η έννοια της φράσης «ακούω μουσική» είχε ιδιαίτερο νόημα, καθώς ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Αντίθετα με σήμερα, που μουσική μπορεί να ακούσει κανείς οπουδήποτε (στο αυτοκίνητο, σε δημόσιους χώρους κλπ), το '50 η ακρόαση της μουσικής ήταν μία αυστηρά προσωπική υπόθεση —άρα και επιλογή στο μέτρο του δυνατού—, η οποία εν πολλοίς εξαντλούνταν στη δυνατότητα που έδινε το ραδιόφωνο (συνέντευξη Μ. Παπαγιαννάκη, 21.07.2004).

40. «Ενώπιον εκατοντάδων θεατών: Οι οπαδοί του Ροκ εντ Ρολ έδωσαν χθες εις κοσμικόν κέντρον τον πρώτο χορό τους», Απογευματινή, 05.11.1956.

41. «Έξαλλοι νεαροί Αθηναίοι χωρίς... ερυθρά αιμοσφαίρια... "πέθαναν" εις τον ρυθμόν του Ροκ-εντ-Ρολλ», Ακρόπολις, 06.11.1956.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/66.gif&w=600&h=915

4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ

Αν εκδηλώσεις όπως αυτές του δισκοπωλείου «Δισκοφίλ» ή τα μουσικά πρωινά που διοργάνωνε ο Γιώργος Οικονομίδης42 αποτελούσαν μία αφορμή συνάντησης για τους οπαδούς του ροκ εν ρολ και επίδειξης των χορευτικών τους ικανοτήτων, ο βασικότερος δίαυλος για τη διάδοση του ροκ εν ρολ φαίνεται πως υπήρξε ο κινηματογράφος. Η σημασία για την εξάπλωση του ροκ εν ρολ σε παγκόσμια κλίμακα υπήρξε τεράστια και βασικοί «υπεύθυνοι» για την εξέλιξη αυτή υπήρξαν οι δεκάδες ταινίες που προβλήθηκαν μετά το 1956 και είχαν ως θέμα τους τη μουσική ροκ εν ρολ. Οι ταινίες αυτές αποτελούσαν εξέλιξη ενός ενδιαφέροντος που, όπως είδαμε, είχε αναπτύξει το Χόλιγουντ σχετικά με τα προβλήματα που είχαν ή δημιουργούσαν οι νέοι με τη συμπεριφορά τους στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '50.

Το ενδιαφέρον του Χόλιγουντ για τη νεολαία δεν υπήρξε άμοιρο των γενικότερων οικονομικών και πολιτισμικών εξελίξεων της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Πράγματι, αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ο κινηματογράφος στις ΗΠΑ φαίνεται πως πέρασε μία μεγάλη οικονομική κρίση. Η επιβολή δασμών στις αμερικανικές κινηματογραφικές ταινίες που επέβαλαν πολλές χώρες πέραν του Ατλαντικού, αλλά και ο σχηματισμός δεκάδων μικρών «ανεξάρτητων» εταιρειών εντός της χώρας, που ευνοήθηκε από σχετικά φορολογικά «παραθυράκια» της αμερικανικής νομοθεσίας, οδήγησε πολλές μεγάλες εταιρείες του Χόλιγουντ σε οικονομικό αδιέξοδο. Η εμφάνιση της τηλεόρασης επέτεινε το πρόβλημα, καθώς οδήγησε σε σημαντική μείωση του αριθμού των εισιτηρίων των κινηματογράφων.43

Σε μια κίνηση απελπισίας, οι ιθύνοντες των μεγάλων κινηματογραφικών εταιρειών άρχισαν να διαθέτουν μεγάλα «πακέτα» με ταινίες τους στα τηλεο-

42. Ο Γιώργος Οικονομίδης, γνωστός κονφερασιέ της εποχής και οργανωτής των περίφημων «μουσικών πρωινών», υπήρξε από τους πρώτους που προσπάθησαν να αξιοποιήσουν την αγάπη της νεολαίας για το ροκ εν ρολ. Τον Νοέμβριο του 1956 μάλιστα, ξεκίνησε τα μουσικά πρωινά της σαιζόν στο θέατρο «Ακροπόλ» οργανώνοντας επίδειξη του νέου χορού με παράλληλη «δίκη» της νέας «τρέλας» των νέων. Το αποτέλεσμα ήταν να «καταδικαστεί» ο χορός από την πλειοψηφία των παρευρισκομένων εν μέσω αποδοκιμασιών των φίλων του ροκ εν ρολ που υποχρέωσαν τον ιδιοκτήτη του «Ακροπόλ» Β. Μπουρνέλλη να μην επιτρέψει στο εξής την τέλεση μουσικών πρωινών στο θέατρο του («Το Ροκ εν Ρολ δημιουργεί επεισόδια», Τα Νέα, 12.11.1956)

43. Το 1951 δεκάδες κινηματογράφοι έκλεισαν εξαιτίας της επέλασης της τηλεόρασης (εκατόν τριάντα τέσσερις μονάχα στην Καλιφόρνια). Ακόμη και σε πόλεις με μόνον έναν τηλεοπτικό σταθμό, οι μετρήσεις έδειχναν πτώση της επισκεψιμότητας στους κινηματογράφους από 20 έως και 40% (Μ. Baers, «The Fifties: Gale Encyclopedia of Popular Culture», στο http:// www.findarticles.com/cf_0/glepc/tov/2419100441/pl/article.jhtml7term = , τελευταία επίσκεψη: 22.01.2006).

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/67.gif&w=600&h=915

τηλεοπτικά κανάλια, αφήνοντας έτσι τους ιδιοκτήτες των κινηματογράφων δίχως καινούργιο υλικό. Αυτό είχε ως συνέπεια να στραφούν οι τελευταίοι, εξ ανάγκης σε μεγάλο βαθμό, στις μικρές κινηματογραφικές εταιρείες, οι οποίες καλλιεργούσαν ένα συγκεκριμένο είδος ταινιών, γνωστό ως «exploitation picture», η θεματολογία του οποίου περιελάμβανε κοινωνικά θέματα με προσδοκώμενη απήχηση κυρίως στο νεανικό κοινό: το ροκ εν ρολ βρήκε εύκολα τη θέση του σε αυτήν, δίπλα σε άλλα προσφιλή θέματα της εποχής, όπως η νεανική παραβατικότητα ή η έλευση εξωγήινων όντων. Επρόκειτο για μία διαδικασία που είχε εκπληκτικές ομοιότητες με ό,τι περίπου την ίδια εποχή συνέβη στον χώρο της μουσικής βιομηχανίας, και την οποία ο Thomas Doherty στη θεμελιώδη μελέτη του για την ανάδυση των νεανικών ταινιών τη δεκαετία του '50, εύστοχα έχει χαρακτηρίσει «juvenilization of American movies».44

Ο Ατίθασος και ο Επαναστάτης χωρίς Αιτία με την εισπρακτική επιτυχία που γνώρισαν, «επισημοποίησαν» την αυτονομία της «νεανικής ταινίας» και εξακόντισαν το είδος αυτό σε ολόκληρο τον πλανήτη.45 Μία πρωτόγνωρη «τρέλα» κατέλαβε τους νέους, ιδίως τις κοπέλες, για τους πρωταγωνιστές των δύο ταινιών, οι οποίοι μεταβλήθηκαν σε είδωλα της νεολαίας,46 και η επιτυχία των οποίων προοιωνιζόταν την «τρέλα» που θα καταλάμβανε τους νέους λίγο αργότερα για τους καλλιτέχνες του ροκ εν ρολ. Το παρακάτω επεισόδιο είναι χαρακτηριστικό: στο Παρίσι στα μέσα της δεκαετίας του '50 τριάντα μαθήτριες έ-

44. Τ. Doherty, Teenagers and Teenpics: The Juvenilization of American Movies in the 1950s, Φιλαδέλφεια 1988.

45. Για τις κοινωνικές προϋποθέσεις της εμφάνισης «ηρώων» της νεολαίας στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του '50, το περιεχόμενο της έννοιας «προσωπική φυγή», καθώς και την εγγραφή του φαινομένου αυτού σε ευρύτερες εξελίξεις στον χώρο της τέχνης, βλ. J. Hartt, «Speeding Toward Death. Neal Cassady, Charlie Parker and Escape in the 1950s», στο http://www.honors.umd.edu.HONR269J/projects/hartt.html, τελευταία επίσκεψη: 25.01.2005.

46. Ο Τύπος κατέγραψε με έκπληξη τη λατρεία των νέων για τον Τζέιμς Ντην. Σε πολυσέλιδο αφιέρωμα τους οι Εικόνες δημοσίευαν επιστολές θαυμαστριών, οι οποίες ικέτευαν για να αποκτήσουν προσωπικά αντικείμενα του αμερικανού ηθοποιού: «Σας παρακαλώ στείλτε μου ένα τόσο δα κομματάκι από τα ρούχα του [... ] ώστε να λέω ότι έχω κάτι από αυτόν. Στείλτε μου έστω και μια τρίχα από τα μαλλιά του όταν ήταν μικρούλης. Δεν με νοιάζει τι θα μου στείλετε, φθάνει να είναι κάτι απ' αυτόν!», έγραφε χαρακτηριστικά μία θαυμάστριά του. Αξίζει να σημειωθεί ότι γύρω από τον Τζέιμς Ντην στήθηκε μία δραστηριότητα που στόχευε στην εμπορική αξιοποίηση της φήμης του και την οποία θα συναντήσουμε αργότερα στην περίπτωση αστέρων του ροκ εν ρολ, όπως ο Πρίσλεϋ. Ο αρθρογράφος των Εικόνων γράφει πως στο εμπόριο μπορούσε να βρει κανείς πλαστικά, μαρμάρινα και χάλκινα ομοιώματα της κεφαλής του Τζέιμς Ντην, τα οποία πωλούνταν αντί πέντε, τριάντα και εκατόν πενήντα δολαρίων αντίστοιχα («Παραλήρημα γύρω από ένα νεκρό αγόρι», Εικόνες 68 (11.02.1957).

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/68.gif&w=600&h=915

έστειλαν επιστολή στον ιδιοκτήτη τοπικού κινηματογράφου παρακαλώντας τον να αλλάξει τις ημερομηνίες προβολής του Επαναστάτη χωρίς Αιτία, ώστε να μπορέσουν να παρακολουθήσουν την ταινία πριν ξεκινήσουν οι διακοπές του σχολείου. Αυτός συμφώνησε. Δεν θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά, αφού οι συγκεκριμένες μαθήτριες είχαν ήδη παρακολουθήσει την ταινία δεκαπέντε φο-

ρές...47

Η ανάδυση της νεολαίας τη δεκαετία του '50 ως μιας αυτόνομης κοινωνικής ομάδας με τα δικά της πολιτισμικά προτάγματα, τα δικά της «πολιτιστικά σύμβολα ταυτότητας»48 και τις δικές της μουσικές ή αισθητικές προτιμήσεις, παγιώθηκε με την εξάπλωση του ροκ εν ρολ, ωστόσο οι απαρχές της φαίνεται πως υπάρχουν στην επιρροή που άσκησαν οι εμβληματικές φιγούρες του Μάρλον Μπράντο και του Τζέιμς Ντην: στη Σουηδία νεαροί ντυμένοι με τζιν και τζάκετ, οι αποκαλούμενοι από τις αρχές «Dean-agers», κυκλοφορούσαν με σκούτερ στους δρόμους προκαλώντας κύματα ανησυχίας, έναν προάγγελο, δίχως άλλο, της ανησυχίας που θα προκαλούσαν στις δυτικές κοινωνίες οι οπαδοί του ροκ εν ρολ. Στην Τσεχοσλοβακία οι «pàsek», νεαροί που προσπαθούσαν να μοιάσουν στον Τζέιμς Ντην, στέκονταν στην πλατεία Wenceslaus της Πράγας μασώντας τσίχλα και κοιτάζοντας ανέμελα τους περαστικούς.49 Οι διεθνείς διαστάσεις που γνώριζε η αποδοχή των δύο καλλιτεχνών ήταν τεράστια, γεγονός που εξαρχής καταγράφηκε ως ένα στοιχείο με ιδιαίτερο ενδιαφέρον: από τα περίπου έξι χιλιάδες γράμματα που κατέφθαναν για τον Τζέιμς Ντην κάθε μήνα στο Χόλιγουντ στα γραφεία της Warner Brothers, τα μισά προέρχονταν από το εξωτερικό.50

Η επιτυχία που γνώρισε με τη Ζούγκλα του Μαυροπίνακα το ροκ εν ρολ, ώθησε τις κινηματογραφικές εταιρείες να ασχοληθούν για πρώτη φορά συστηματικά με το νέο μουσικό είδος. Η τοποθέτηση της μουσικής στον πυρήνα μιας ταινίας υπήρξε ουσιαστικά μια πρωτοτυπία του ροκ εν ρολ, καθώς η πρώτη ταινία που μπορεί να θεωρηθεί «μουσική» είχε γυριστεί μόλις το 1955 και σε αυτήν συμμετείχε ένα πλήθος καλλιτεχνών του μπλουζ και του ρυθμ εν μπλουζ. Το στοιχείο που διαφοροποιούσε τις ροκ εν ρολ ταινίες (rock and roll movies) από άλλες του παρελθόντος, όπως λ.χ. τα μιούζικαλ, ήταν το γεγονός ότι πλέον η μουσική δεν αποτελούσε ένα παραπληρωματικό στοιχείο της

47. Η. Kureishi, The Faber Book of Pop, Λονδίνο 1995, σ. 60, δημοσιεύεται στο R. Julian, «Teen Movies. A case study of a form of popular culture», στο http://hsc.csu. edu.au/pta/scansw/teen.html, τελευταία επίσκεψη: 13.01.2006.

48. E. Hobsbawm, Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991, μετάφρ. Βασίλης Καπετανγιάννης, Αθήνα 1997, σ. 421.

49 Τ. Ryback, Rock Around the Block, ό.π., σ. 10.

50. R. Julian, «Teen Movies. A case study of a form of popular culture», στο http://hsc.csu.edu.au/pta/scansw/teen.html, τελευταία επίσκεψη: 13/01/2006.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/69.gif&w=600&h=915

πλοκής, αλλά σχεδόν την καταργούσε. Με άλλα λόγια, στις ροκ εν ρολ ταινίες η πλοκή ήταν από υποτυπώδης έως ανύπαρκτη και, όπου υπήρχε τέτοια, ήταν απλώς η αφορμή για να ακουστούν τα τραγούδια των καλλιτεχνών.

Μόνο μέχρι τα τέλη του 1956, έξι κινηματογραφικές ταινίες είχαν κυκλοφορήσει στις ΗΠΑ με (αποκλειστικό) θέμα τους το ροκ εν ρολ. Από αυτές, η πρώτη με τον τίτλο Rock Around the Clock, ερχόταν να αξιοποιήσει την επιτυχία που είχε γνωρίσει η Ζούγκλα του Μαυροπίνακα και σε αυτήν εμφανίζονταν καλλιτέχνες, όπως ο Μπιλ Χάλεϋ, ο Λιτλ Ρίτσαρντ και οι Πλάττερς. Μία δεύτερη ταινία με τον τίτλο Rock, Rock, Rock! προβλήθηκε στους κινηματογράφους στα τέλη του χρόνου κάνοντας γνωστούς τους Φλαμίνγκος (Flamingoes) και τον ιδιοφυή Τσακ Μπέρι, ενώ ο Έλβις Πρίσλεϋ έκανε την παρθενική του εμφάνιση στο κινηματογραφικό πανί επίσης το 1956, σε μια ταινία της Paramount με τον τίτλο Love Me Tenderà

Αξιοποιώντας το παγκόσμιο δίκτυο διανομής που ήδη από τον Μεσοπόλεμο είχε συγκροτήσει η βιομηχανία του Χόλιγουντ52 και «πατώντας» πάνω στην επιτυχία που πρόσφατα είχαν γνωρίσει οι ταινίες Ατίθασος, Επαναστάτης χωρίς Αιτία και Ζούγκλα του Μαυροπίνακα, οι ροκ εν ρολ ταινίες φαίνεται πως υπήρξαν το βασικό μέσο για την εξάπλωση της νέας μουσικής ανά την υφήλιο. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '50, τριάντα τρεις «ροκ εν ρολ ταινίες» είχαν γυριστεί (βλ. πίνακα 8), στις οποίες είχαν παρελάσει όλοι οι σημαντικοί καλλιτέχνες του ροκ εν ρολ, κάνοντάς το γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο.

51. Η ταυτόχρονη επιτυχία του ροκ εν ρολ και των νεανικών ταινιών στα μέσα της δεκαετίας του '50 οδήγησε σε ένα φαινόμενο που έγινε γνωστό ως «transmedia exploitation» και συνίστατο στην μεταπήδηση δημοφιλών ηθοποιών στη δισκογραφία και το αντίστροφο: με τον Άλαν Φρηντ να είναι ο πρώτος που αξιοποίησε τις teen pictures στις συναυλίες που διοργάνωνε, μια σειρά από τραγουδιστές, όπως οι Έλβις Πρίσλεϋ και Πατ Μπουν, μετατράπηκαν (και) σε είδωλα του κινηματογράφου, ενώ δημοφιλείς καλλιτέχνες, όπως ο Ρίκι Νέλσον, ηχογράφησαν δίσκους με μεγάλη επιτυχία. Ο Thomas Doherty τονίζει την πρακτική αυτή ακριβώς ως υπόδειγμα του τρόπου με τον οποίον η ανάδυση των νέων ως αυτόνομης κοινωνικής ομάδας οδήγησε σε ό,τι ο ίδιος χαρακτηρίζει «ενοποίηση των βιομηχανιών της popular culture» στις ΗΠΑ (D. Cavicchi, «Review of Thomas Doherty, Teenagers and Teenpics: The Juvenilization of American Movies in the 1950s», H-Amstdy, H-Net Reviews, October 2002, path=290581038557493).

52. E. Hobsbawm, ό.π., σ. 419.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/70.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

Ροκ εν ρολ ταινίες (rock an roll movies) τη δεκαετία του '50

Τίτλος ταινίας

Έτος

Συμμετέχοντες καλλιτέχνες

Rocking the Blues

Rock, Rock, Rock!

1955

1956

Rock Around the Clock

Don't Knock the Rock

Love Me Tender Shake, Rattle and Rock

Rock Pretty Baby

Loving You Jailhouse Rock Mr. Rock and Roll

1956

1956

1956 1956

1956

1957 1957 1957

The Girl Can't Help It

1957

Mantan Moreland, F. E. Miller, Connie Carroll, The Wanderers, The Harptones, The Hurricanes, The Five Miller Sisters, Pearl Woods, Linda Hopkins, Hal Jackson Alan Freed, Frankie Lymon and the Teenagers, The Moonglows, Chuck Berry, The Flamingos, Johnny Burnette Trio, La Vern Baker, Cirino, The Bowties, The Three Chuckles

Bill Haley and the Comets, The Platters, Tony Martinez and his Band, Freddie Bell and his Bellboys, Little Richard Bill Haley and the Comets, Alan Freed, Little Richard, Alan Dale, The Treniers, Patricia Hardy, Dave Appell and his Applejacks Elvis Presley

Mike Connors, Lisa Gaye, Sterling Holloway, Fats Domino, Joe Turner, Tommy Charles, Margaret Dumont, Douglas Dumbrille, Raymond Hatton

Sal Mineo, John Saxson, Luanna Patten, Edward C. Piatt, Fay Wray, Rod McKuen, Shelly Fabares, George Winslow Elvis Presley Elvis Presley

Alan Freed, Little Richard, Clyde Mc Phatter, Frankie Lymon and the Teenagers, Teddy Randazzo, Chuck Berry, Rocky Graziano, Lois Ο' Brien, Lionel Hampton, Ferlin Husky, The Moonglows, Brook Benton, La Vern Baker, Shaye Cogan

Fats Domino, The Platters, Gene Vincent and the Blue Caps, Eddie Cochran, Nino Tempo, The Treniers, Little Richard

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/71.gif&w=600&h=915

Τίτλος ταινίας

Έτος

Συμμετέχοντες καλλιτέχνες

Untamed Youth

Rock Baby, Rock it

1957

1957

Rock All Night The Big Beat Jambouree

1957

1957

1957

Calypso Heat Wave

Bop Girl Goes Calypso

Rock Around the World

King Creole Go, Johnny Go!

High School Confidential!

1957

1957

1957

1958 1958

1958

Mamie Van Doren, Lori Nelson, John Russell, Don Burnett, Eddie Cochran, Lurele Tuttle, Yvonne Lime

Johnny Carroll and the Hot Rocks, Don Coats and the Bon-Aires, Key Wheeler, Rosco Gordon and the Rod Tops, The Five Stars, The Belew Twins, Preacher Smith and the Deacons, The Cell Block Seven Dick Miller, Russell Johnson, Abby Dalton, Jonathon Haze, The Platters, Robin Morse, The Blockbusters

Del Vikings, Fats Domino, The Diamonds, The Four Aces, Count Basie, Harry James, The Mills Brothers

Kay Medford, Robert Pastine, Paul Carr, Freda Holloway, Slim Whitman, Jodie Sands, Frankie Avalon, Fats Domino, Jerry Lee Lewis, Carl Perkins, Lewis Lymon and the Teen Chords, Buddy Knox, Count Basie, The Four Coins, Joe Williams Johnny Desmond, Merry Anders, Paul Langton, Michael Granger, Meg Myles, Joel Grey, The Treniers, The Tarriers, The Hi-Lo's, Maya Angelou, Darla Hood Judy Tyler, Bobby Troup, Margo Wood, Lucien Littlefield, Mary Kaye Trio, Nino Tempo

Tommy Steele, Patrick Westwood, Dennis Price, Tom Littlewood Elvis Presley

Jimmy Clanton, Alan Freed, Sandy Stewart, Chuck Berry, Jo-Ann Campbell, Herb Vigran, The Cadillacs, Ritchie Valens, Eddie Cochran, Harvey Fuqua, The Flamingos, Jackie Wilson Russ Tamblyn, Jan Sterling, John Drew Barrymore, Mamie Van Dören, Diane Jergens, Ray Anthony, Jerry Lee Lewis, Jackie

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/72.gif&w=600&h=915

Τίτλος ταινίας

Έτος

Συμμετέχοντες καλλιτέχνες

Sing, Boy Sing Hot Rod Gang Summer Love

Let's Rock!

Dragstrip Riot Carnival Rock The Gene Krupa Story

Hound Dog Man

Juke Box Rhythm Girls Town

Idle on Parade

Coogan, Charles Chaplin Jr, Lyle Talbot, William Wellman Jr, Michael Landon

1958 Tommy Sands, Lili Gentle, Edmont O' Brien John Mc Intyre, Nick Adams

1958 John Ashley, Gene Vincent, Jody Fair, Steve Drexel

1958 John Saxson, Molly Bee, Rod Mc Kuen, Judi Meredith, Jill St. John, George Winslow, Fay Wray, Edward Piatt, Shelly Fabares, Troy Donohue

1958 Julius La Rosa, Phyllis Newman, Conrad Janis, Delia Reese, Joy Harmon, The Royal Teens, Paul Anka, Danny and the Juniors, Roy Hamilton, Wink Martindale, The Tyrones

1958 Yvonne Lime, Gary Clarke, Fay Wray, Connie Stevens, Bob Turnbull

1958 Susan Cabot, Brian Hutton, David Stewart, Dick Miller, Ed Nelson

1959 Sal Mineo, Susan Kohner, James Darren, Susan Oliver, Yvonne Craig, Lawrence Dobkin, Red Nichols, Buddy Lester

1959 Fabian, Carol Lynley, Stuart Whitman Arthur O' Connell, Dodie Stevens, Betty Field, Royal Dano, Margo Moore, Claude Akins, Edgar Buchanan, Jane Darwell

1959 Jo Morrow, Jack Jones, Brian Donlevy, George Jessel, Hans Conried, Karin Booth, Marjorie Reynolds

1959 Mamie Van Doren, Mel Torme, Paul Anka, Ray Anthony, Maggie Hayes, Cathy Crosby, Gigi Perreau, Gloria Talbot, Jim Mitchum, Elinor Donahue, Sheilah Graham, Harold Lloyd Jr, Charles Chaplin Jr

1959 Anthony Newley, Anne Aubrey, William Bendix, Sidney James, Lionel Jefferies, David Lodge

Πηγή: «Rock an Roll Movies. The Fifties», στο http://www.rockabilly.nl/general/movies.htm, τελευταία επίσκεψη: 13.01.2006.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/73.gif&w=600&h=915

Στην Ελλάδα μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα ότι το ροκ εν ρολ διαδόθηκε μέσα από αυτήν τη διαδικασία. Φαίνεται πως το 1956 είχε δημιουργηθεί και στη χώρα μας μια πολυπληθής ομάδα νεαρών με κοινό σημείο αναφοράς τον Τζέιμς Ντην και τις ταινίες του, οι οποίοι μάλιστα τον Ιανουάριο του 1957 τέλεσαν στον κινηματογράφο Παλλάς ίνα. καλλιτεχνικό μνημόσυνο του ειδώλου τους, με αφορμή την προβολή της τελευταίας του ταινίας Ο Γίγας. Αν αληθεύουν οι εκτιμήσεις των εφημερίδων, στην εκδήλωση αυτή θα πρέπει να παρευρέθησαν περίπου δύο χιλιάδες νέοι, αριθμός οπωσδήποτε όχι μικρός.53 Επιστολές σε διάφορα έντυπα που ζητούν τη δημοσίευση αφιερωμάτων στη «μανία της εποχής», όπως χαρακτηριστικά γράφει το περιοδικό Εικόνες,54 και πρωτοσέλιδα σε περιοδικά ποικίλης ύλης, όπως τα Θεάματα της Εβδομάδος,55 απλώς υπογραμμίζουν την επιρροή που άσκησε ο αμερικανός ηθοποιός σε πολλούς νέους της Αθήνας:

[Ο Τζέιμς Ντην] ... είχε επηρεάσει πολλούς νέους... Το μαλλί! Αν το βλέπατε, μια εποχή ήταν όλοι αλά Τζέιμς Ντην. Και ιδιαίτερα στις συνοικίες...56

Η πρώτη «ροκ εν ρολ ταινία» που προβλήθηκε στην Ελλάδα υπήρξε η Rock Around the Clock. Φαίνεται πως οι υπεύθυνοι της εταιρείας διανομής θεώρησαν σκόπιμο να τονίσουν περί τίνος ακριβώς πρόκειται κι έτσι η ταινία αυτή προβλήθηκε σε τρεις αθηναϊκούς κινηματογράφους (Ράδιο Σίτυ, Άστορ και Μαξίμ) την τελευταία εβδομάδα του Νοεμβρίου του 1956 με τον τίτλο Ροκ Εντ Ρολ. Οι κριτικοί των εφημερίδων κατέγραψαν το γεγονός ότι επρόκειτο ουσιαστικά για μια επίδειξη του νέου χορού, ενός χορού που όπως φαίνεται προκάλεσε κύματα ενθουσιασμού στους νεαρούς θεατές της ταινίας, που κατά τη διάρκεια της προβολής της προκαλούσαν πανδαιμόνιο με φωνές, χειροκροτήματα και σφυρίγματα επιδοκιμασίας.

... Έτσι, αυτό το επταήμερο προβάλλεται στο «Άστορ, το «Ράδιο Σίτυ» και το «Μαξίμ» μια ταινία που δεν είνε τίποτε άλλο παρά μία δίωρη επίδειξις Ροκ εντ Ρολ, όπως δείχνει και ο τίτλος της. Κατά τα διαλείμματα που μεσολαβούν εκτυλίσσεται μια κάποια υποτυπώδης υπόθεσις, η οποία όμως πολύ λίγο απασχολεί τον θεατή που παρακολουθεί τις ωραίες φιγούρες του νέου χορού και τις έξαλλες επιδείξεις της ορχήστρας του Μπίλυ Χέηλ...57

53. Κ. Παπαϊωάννου, «Το μνημόσυνο του Γίγαντος στο Παλλάς. 2000 Αθηναίοι αποθεώνουν και νεκρό τον Τζαίημς Ντην», Ακρόπολις, 30.01.1957.

54. «Ταχυδρομείο: Η μανία της εποχής», Εικόνες 66 (28.01.1957), σ. 2.

55. Τα Θεάματα της Εβδομάδος 4 (01.09.1957).

56'. Συνέντευξη Ρόης Ντάκουρη, 03.08.2004.

57. Α. Μαμάκης, «Ποια ταινία της εβδομάδος είνε καλύτερη;», Έθνος, 27.11.1956.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/74.gif&w=600&h=915

Μία δεύτερη ταινία με τον τίτλο Ροκ, Ροκ, Ροκ! προβλήθηκε λίγους μήνες αργότερα, στα τέλη Φεβρουαρίου του 1957, ενώ ακολούθησαν πολλές ταινίες του Έλβις Πρίσλεϋ, με πρώτη από αυτές το Love me Tender,58 Οι παραπάνω ταινίες θα εγκαινίαζαν μια πρακτική παρακολούθησης ροκ εν ρολ ταινιών, η οποία θα κρατήσει τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '60,59 συνιστώντας έναν σημαντικό δίαυλο γνωριμίας και εξοικείωσης των νέων της Αθήνας με τους μοντέρνους ρυθμούς.60

Οι ταινίες έπαιζαν μεγάλο ρόλο. Όλες οι ταινίες, οι λίγες που ερχόντουσαν, έπαιζαν μεγάλο ρόλο, διότι έβλεπες αυτό που είχες ακούσει. Έβλεπες την κίνηση, γιατί σου έλεγε ο άλλος, ας πούμε, είδα σε ένα περιοδικό, υπάρχει ένας μουρλός, ο Έλβις Πρίσλεϋ, και ο οποίος κουνάει ξέρω 'γω τα γόνατά του ή σπάει τις κιθάρες του, αλλά το 'βλεπες... Που είναι άλλο πράγμα [...]. Κι αυτό είχε σημασία γιατί το έκανε πολύ πιο οικείο. Η εικόνα είναι εξαιρετικά πω οικεία από τον ήχο ή από το διάβασμα σε κάποιο περιοδικό ή σε κάποια εφημερίδα...61

Το αθηναϊκό κοινό συνωστιζόταν στις αίθουσες των κινηματογράφων για να παρακολουθήσει τις χορευτικές φιγούρες και τα τραγούδια των μεγάλων αστέρων του νέου είδους. Σε αφιέρωμά του στις χορευτικές μόδες της εποχής, το 1957, το περιοδικό Εικόνες δημοσιεύει έναν διάλογο του δημοσιογράφου με κάποιους από τους οπαδούς του ροκ εν ρολ, που φαίνεται να επιβεβαιώνει την άποψη αυτή:

- Πού μάθατε να χορεύετε Ροκ εντ Ρολ, εφ' όσον τα χοροδιδασκαλεία...

- Στον κινηματογράφο, προλαβαίνει την απορία μας, και σπεύδει να δ ώση τις αναγκαίες επεξηγήσεις.

- Ήρθε μια ταινία με τον Μπίλλυ Χάλλεϋ και τους κομήτες του. Είναι η ορχήστρα που λανσάρησε το χορό στην Αμερική. Από τις μικρές σκηνές του έργου...62

Το ενθουσιώδες κλίμα που επικρατούσε κατά την προβολή των ταινιών —ο

58. Προβλήθηκε στον κινηματογράφο Αττικόν την τελευταία εβδομάδα του Δεκεμβρίου του 1956 με τον τίτλο «Αγάπα με τρυφερά!».

59. Αναλυτικά για τις ροκ εν ρολ ταινίες της δεκαετίας του '60 και στοιχεία προσέλευσης των θεατών σε αυτές βλ. στο κεφάλαιο «"Ανέστησαν το ροκ...": η τομή των "γιεγιέδων"».

60. Το ενδιαφέρον της νεολαίας για τα νέα ακούσματα υπήρξε τόσο μεγάλο που τον Οκτώβριο του 1956 θεατές της ταινίας Οι Απόφοιτοι των φυλακών χόρευαν στον κινηματογράφο Τιτάνια τραγούδια της Κατερίνα Βαλέντε, τα οποία αντιλαμβάνονταν ως ροκ εν ρολ («Τέντυ μπόυς της Αθήνας χορεύουν... στην Τιτάνια», Αυγή, 18.10.1956).

61. Συνέντευξη Μιχάλη Παπαγιαννάκη, 21.07.2004.

62. «Το ροκ εντ ρολλ πέθανε... Ζήτω το Καλυψώ!», Εικόνες85 (09/06/1957), σ. 28.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/75.gif&w=600&h=915

κριτικός κινηματογράφου της εφημερίδας Έθνος διαπιστώνει με προφανή έκπληξη ότι «οι περισσότεροι δείχνουν σαν να τους είνε εντελώς αδύνατον να μείνουν ακίνητοι στις θέσεις τους!»-,63 φαίνεται να επαληθεύει μία μικρή πρόβλεψη-πρόκληση που περιεχόταν σε διαφήμιση της ταινίας Ροκ εντ Ρολ σε αθηναϊκή εφημερίδα: «Η μεγάλη μάχη χορού και κεφιού. [...] Κι όποιος μπορεί, ας μη χορέψη στο κάθισμά του!».64 Το γεγονός αυτό ισχυροποιεί ακόμη περισσότερο την υποψία ότι σε αυτή την πρώτη περίοδο της πορείας του, το ροκ εν ρολ έγινε αντιληπτό (και αποδεκτό από τους θαυμαστές του), καταρχήν ως μία χορευτική και δευτερευόντως ως μία μουσική μόδα.

63. Α. Μαμάκης, «Ποια ταινία ...», Έθνος, 27.11.1956.

64. Έντυπη καταχώρηση της ταινίας Ροκ εντ Ρολ, Ακρόπολις, 24.11.1956.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/76.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/77.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

«ΗΔΟΝΙΚΟΙ ΡΥΘΜΟΙ» ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΡΟΚ ΕΛ ΡΟΛ

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/78.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/79.gif&w=600&h=915

1. ΤΟ ΡΟΚ EN ΡΟΛ ΩΣ ΧΟΡΟΣ

Ήταν η συνέχεια του ερεθισμού που τους είχε δώσει η [ροκ εν ρολ] ταινία!

Κι' αυτός ο ερεθισμός ήταν καθαρά σεξουαλικός...

Η Αυγή, 1957

Ροκ εν ρολ και χορός υπήρξαν δύο έννοιες απόλυτα συνδεδεμένες. Φαίνεται πως το ροκ εν ρολ υπήρξε για τους νέους τη δεκαετία του '50 μία αφορμή για ξεφάντωμα, για χορό και για διασκέδαση σε πάρτι και εκδρομές. Όχι συμπτωματικά, σε ένα από τα τραγούδια που έγραψε ο Τσακ Μπέρι τη δεκαετία του '50 με τον (χαρακτηριστικό) τίτλο Rock and Roll Music,1 θέλοντας να περιγράψει την εντύπωση και τα συναισθήματα που προκαλούσε στον νέο της εποχής το ροκ εν ρολ, έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην παρουσία του στις χορευτικές συγκεντρώσεις των νέων της εποχής.

Just let me hear some of that Rock And Roll Music [... ] It's gotta be Rock And Roll Music, If you want to dance with me...

To τελευταίο δίστιχο, υπογράμμιση της χορευτικής διάστασης που ενείχε το ροκ εν ρολ, φαίνεται πως περιέκλειε σημαντική δόση αλήθειας. Οι εκ των υστέρων αναγνώσεις που γίνονται, αποσιωπούν συνήθως το γεγονός ότι το ροκ εν ρολ έγινε αντιληπτό, τόσο από τους θαυμαστές του όσο και από τους πολέμιούς του, καταρχήν ως χορός και δευτερευόντως ως ένα καινούργιο «μουσικό είδος», η ερμηνεία του οποίου βασιζόταν, για παράδειγμα, στην ιδιαιτερότητα της μουσικής ή των στίχων του.

Πράγματι, μετά το 1956 το ροκ εν ρολ μεταβλήθηκε σε μία χορευτική μόδα που γνώρισε τεράστια επιτυχία στη νεολαία. Πολλοί ήσαν οι νέοι της Αθήνας οι οποίοι γνώρισαν το ροκ εν ρολ στα πάρτι ή τα χοροδιδασκαλεία και επρόκειτο να μεταβληθούν τα επόμενα χρόνια σε «μόνιμους» θαυμαστές του,

1. Το τραγούδι αυτό τον Μάιο του 1957 έφτασε στο νούμερο 6 των charts του ρυθμ εν μπλουζ και στο νούμερο 8 των charts των ποπ τραγουδιών («Rock and Roll Hall of Fame and Museum: Chuck Berry, Performer», στο http://www.rockhall.com/hof/inductee.asp ?id = 67, τελευταία επίσκεψη: 07.02.2006).

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/80.gif&w=600&h=915

πολλοί περισσότεροι όμως είχαν μία «περιστασιακή» σχέση μαζί του, η οποία πήγαζε από την αγάπη τους για οποιονδήποτε καινούργιο χορό εισαγόταν στην χώρα με την ταμπέλα του «μοντέρνου». Το 1956, όταν το περιοδικό Εικόνες επιχείρησε να σκιαγραφήσει το προφίλ όσων αρέσκονταν να χορεύουν ροκ εν ρολ, περιελάμβανε τον παρακάτω διάλογο ως αποκαλυπτικό ακριβώς αυτής της πραγματικότητας:

- Δεν είμαστε επαγγελματίες χορευτές. [...] Απλώς μας αρέσει να χορεύουμε, μας ενθουσιάζει ο ρυθμός του και οι κινήσεις που επιβάλλει. Δεν καταλαβαίνω γιατί οι εφημερίδες μας ειρωνεύονται. [...] Είμαστε ένας κύκλος που μας αρέσει ο χορός. Πέρυσι χορεύαμε τσα-τσα.

- Και του χρόνου Καλυψώ;

- Ασφαλώς, αφού είναι ωραίο.. .2

Παρά το γεγονός ότι το ροκ εν ρολ ανασύρεται στη συλλογική μνήμη συχνά ως ένας χορός ο οποίος «καταργούσε» τα βήματα και τις συνήθεις πειθαρχίες των χορών, σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε έτσι. Δεδομένου ότι στην πρώτη του περίοδο, μέχρι δηλαδή περίπου το 1963,3 το ροκ εν ρολ ερμηνεύτηκε ως απόληξη μιας μακράς πορείας που είχε η τζαζ μουσική, οι κινήσεις που αυτό απαιτούσε από τους χορευτές του έγιναν αντιληπτές ως τμήμα χορών (όπως το σουίνγκ), οι οποίοι κυριαρχούσαν στη διασκέδαση την πρώτη μεταπολεμική περίοδο. Όταν τον Νοέμβριο του 1956, με αφορμή την πρώτη επίδειξη του ροκ εν ρολ στην Αίγλη του Ζαππείου, ένας δημοσιογράφος θα προσπαθήσει να δώσει τη δική του ερμηνεία στον νέο χορό που είχε προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων και συζητήσεων, θα διαπιστώσει με έκπληξη ότι τελικά το ροκ εν ρολ ελάχιστες χορευτικές καινοτομίες είχε σε σχέση με ό,τι όχι μόνο ήδη χορευόταν, αλλά και ήταν κοινωνικά αποδεκτό:

2. «Το ροκ εντ ρολλ πέθανε... Ζήτω το Καλυψώ!», Εικόνες 85 (9.06.1957), σ. 28.

3. Στην ιστορία του ροκ εν ρολ, σύμφωνα με τις περισσότερες αναλύσεις ιστορικών και μουσικολόγων, είναι διακριτές τρεις διαφορετικές περίοδοι. Η πρώτη περιλαμβάνει τα χρόνια από την εμφάνισή του, το 1956, μέχρι περίπου το 1963 και κυριαρχείται από την εμβληματική φυσιογνωμία του Έλβις Πρίσλεϋ και καλλιτεχνών όπως του Τζέρι Λι Λιούις, του Μπιλ Χάλεϋ ή του Πατ Μπουν. Η δεύτερη ξεκινά με την εμφάνιση των Μπητλς στο προσκήνιο (1963) και εκτείνεται χρονικά μέχρι περίπου το 1967 περιλαμβάνοντας τα βρετανικά συγκροτήματα, τα οποία γνώρισαν επιτυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες επηρεάζοντας καταλυτικά τον ήχο του ροκ εν ρολ στην εποχή τους. Μία τρίτη περίοδος ξεκινάει γύρω στο 1967 και καταλήγει grosso modo στα τέλη της δεκαετίας του '60 με κύριο χαρακτηριστικό της τη σύνδεση του ροκ εν ρολ με το αντιπολεμικό κίνημα και την αντικουλτούρα. Για το ζήτημα της περιοδολόγησης του ροκ εν ρολ βλ. ενδεικτικά Λ. Καλλιβρετάκης, «Προβλήματα ιστορικοποίησης του rock φαινομένου», ό.π., σ. 160-167.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/81.gif&w=600&h=915

Ομολογώ ότι από ορισμένες φωτογραφίες τουλάχιστον που είδα, και από τη μουσική που έχω υπόψιν μου δεν βλέπω κατά τι ο νέος αυτός χορός είναι χειρότερος του «σουίνγκ» ή του τζίτερμπανγκ. Νομίζω ότι κι εκείνοι ήσαν το ίδιο χτυπητοί και... θορυβώδεις και το θέαμα των ζευγαριών που χορεύουν τον νέον χορόν δεν διαφέρει από το θέαμα των ζευγαριών που εχόρευαν τους παλιότερους -με τον ρυθμόν και τις φιγούρες των φυσικά.4.

Στα ίδια ακριβώς συμπεράσματα κατέληγε μία μέθοδος εκμάθησης του ροκ εν ρολ άνευ διδασκάλου, η οποία κυκλοφόρησε τα χρόνια εκείνα και υπογράμμιζε ακριβώς αυτό το στοιχείο, την άμεση σύνδεση δηλαδή του ροκ εν ρολ με τους χορούς της τζαζ:

Θα περιμένη τώρα ίσως ο αναγνώστης να του διδάξωμε κατά την πατροπαράδοτον μέθοδον των χοροδιδασκάλων, με τα κλασικά προστάγματα του ένα, δύο, τρία, τέσσερα τους ρυθμούς του Ροκ. Τέτοια διδασκαλία στην κυριολεξία δεν υπάρχει. Όποιος ξέρει «Σίμμυ», όποιος ξέρει «Σουίνγκ», όποιος ξέρει «Μπούκι- Μπούκι» ή «Μάμπ» ξέρει και ΡΟΚ ΕΝΤ ΡΟΛ. Με μιαν απλήν αλλά ουσιώδη διαφοράν. Θα προσπαθήση να εισαγάγη στον χορόν του, Α ΤΕΜΠΟ όμως, όποια φιγούρα της αρεσκείας του θελήσει ή από οποιονδήποτε άλλον χορόν ή της φαντασίας του και της εμπνεύσεώς του...5

Στην Ελλάδα ροκ εν ρολ μπορούσε να μάθει οποιοσδήποτε σε κάποια από τις πολλές σχολές χορού (χοροδιδασκαλεία) που πρόσφεραν μαθήματα εκμάθησης μοντέρνων χορών, ακολουθώντας μία πρακτική που ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στις αρχές της δεκαετίας του '50. Στις σχολές αυτές το ροκ εν ρολ διδασκόταν σε ένα κοινό κατά κύριο λόγο νεανικό, με τον κλασικό τρόπο που διδάσκονταν τα προηγούμενα χρόνια δημοφιλείς χοροί όπως το μάμπο ή το σουίνγκ. Η εκμάθησή του προϋπέθετε την πειθαρχία του χορευτή σε κινήσεις απολύτως συγκεκριμένες, όπως αυτές που προτείνονται σε έναν «οδηγό» εκμάθησης του νέου χορού, και η δυνατότητά του να εισαγάγει στον χορό τα βήματα της αρεσκείας του υπήρξε μάλλον περιορισμένη.6

Αυτό ήταν όμως το ροκ εν ρολ που συνάρπαζε τους νέους; Πώς εξηγείται η απήχηση που είχε στη νεολαία, η οποία στη συντριπτική της πλειονότητα δεν είχε τη δυνατότητα να λαμβάνει μαθήματα σε ιδιωτικά χοροδιδασκαλεία και γιατί εν τέλει η εμφάνισή του υποκίνησε τόση ανησυχία; Η απάντηση έγκειται στο γεγονός ότι το ροκ εν ρολ συνδέθηκε με τη σεξουαλική δραστηριότητα των νέων, την οποία υποτίθεται πως υποκινούσε. Αυτό που διαφοροποιούσε το ροκ

4. Ραδιοπρόγραμμα 336 (04.11.1956), σ. 4.

5. Ροκ εντ Ρολ. Μέθοδος άνευ διδασκάλου, Αθήνα, χ.χ., σ. 8.

6. «Μην κακοποιείτε το ροκ εντ ρολ», Εικόνες 81 (13.05.1957), σ. 34-35.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/82.gif&w=600&h=915

εν ρολ από τους προηγούμενους χορούς ήταν το κοινωνικό περιεχόμενο το οποίο ήδη από τη γέννηση του έλαβε και το οποίο το καθιστούσε στα μάτια των οπαδών και των εχθρών του, για τους πρώτους όχημα σεξουαλικής έκφρασης, ένα είδος «εξευγενισμένου οργασμού», όπως θυμάται ο Γιώργος Τουρκοβασίλης,7 και για τους δεύτερους μουσική ικανή να ωθήσει τους νέους στη σύναψη δεσμού και την τέλεση της ερωτικής πράξης.

2. ΕΝΑΣ «ΚΑΘΑΡΩΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΣ ΧΟΡΟΣ»...

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Για να γίνει αντιληπτή η σύνδεση του ροκ εν ρολ με την ερωτική επιθυμία, θα πρέπει κανείς να ανατρέξει στις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που κυριαρχούσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του '50. Το ροκ εν ρολ «γεννήθηκε» από τη στιγμή που το νέγρικο ρυθμ εν μπλουζ μπολιάστηκε με στοιχεία από τη λευκή μουσική του Νότου, αποκτώντας συνάμα μία εξαιρετική ικανότητα πρόσβασης σε διευρυμένα ακροατήρια λευκών νέων. Το μουσικό υβρίδιο που προέκυψε δεν είχε τη δεκαετία του '50 μια ενιαία μορφή από μουσική άποψη -ο Charlie Gillett ορθώς διακρίνει στη θεμελιώδη μελέτη του για το ροκ εν ρολ πέντε διαφορετικά ήδη ροκ εν ρολ— ούτε επρόκειτο να αποκτήσει στο μέλλον. Ωστόσο, παρά τις όποιες ιδιαιτερότητές του, το ροκ εν ρολ υπήρξε κατά βάση μια «μαύρη» μουσική, μια μουσική που τα πρώτα χρόνια της εμφάνισης της θα παλέψει για να κατοχυρώσει την ειδολογική της αυτονομία, κυρίως με το ρυθμ εν μπλουζ και δευτερευόντως με την τζαζ.

Η απήχηση του ροκ εν ρολ σε μεγάλα ακροατήρια λευκών νέων στις ΗΠΑ δημιούργησε κύματα αντιδράσεων σε τμήματα της αμερικανικής κοινωνίας, ιδίως στον Νότο, αντιδράσεις οι οποίες εγγράφονταν στις πολιτικές εξελίξεις που την ίδια εποχή λάμβαναν χώρα στην αμερικανική κοινωνία. Πράγματι, στα μέσα της δεκαετίας του '50 το κίνημα για την προάσπιση των δικαιωμάτων των αφροαμερικανών NAACP8 κέρδιζε μία σημαντική τόσο νομικά όσο και συμβολικά δίκη, η οποία άνοιγε το δρόμο για τη σταδιακή άρση των διακρίσεων που είχαν επιβληθεί σε κάθε τομέα της κοινωνικής ζωής.

7. Γ. Τουρκοβασίλης, Τα ροκ ημερολόγια. Ελληνική νεολαία και ροκ εν ρολ, Αθήνα 1984, σ. 77.

8. Αρχικά των λέξεων National Association for the Advancement of Colored People. Ιδρύθηκε στη Νέα Υόρκη το 1909 έχοντας ως στόχο της δραστηριότητάς του την άρση των φυλετικών διακρίσεων στις ΗΠΑ, σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής. Για τη δραστηριότητα του βλ. ενδεικτικά «NAACP History», στο http://www.nuaacp.neu.edu/history. index.htm, τελευταία επίσκεψη: 04.03.2006.

Σελ. 82
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 63
    

    δισκογραφίας, καθώς εισήγαγε ένα δίσκο πολύ πιο ανθεκτικό από το εύθραυστο σελάκ που διαδέχθηκε, και ο οποίος μπορούσε να περιλαμβάνει τουλάχιστον μισή ώρα μουσικής σε κάθε πλευρά του: όχι άδικα, ο δίσκος των 33 στροφών ονομάστηκε Long Playing ή πιο απλά LP. Ο δίσκος των 45 στροφών βασιζόταν κι αυτός στο βινυλιο, αξιοποιούσε τις δυνατότητές του, καθώς ήταν εξίσου ανθεκτικός με τον δίσκο των 33 στροφών, όμως η κάθε του πλευρά περιείχε μόνο ένα τραγούδι, γεγονός που μείωνε κατά πολύ την τιμή του.33

    Η ανακάλυψη και εισαγωγή στο εμπόριο του δίσκου των 45 στροφών από την ανταγωνίστρια RCA υπήρξε καταλυτική για την παγίωση της διχοτόμησης που ήδη από τη δεκαετία του '40 παρατηρούνταν στην αγορά της popular music στις ΗΠΑ με βασικό κριτήριο την ηλικία των αγοραστών: οι έφηβοι καθιερώθηκαν ως μία αυτόνομη ομάδα, το LP άρχισε να προβάλλεται ως ο δίσκος που απευθυνόταν σε όλη την οικογένεια, ενώ το οικονομικότερο σινγκλ ως ο δίσκος που προοριζόταν για τις επιτυχίες της εποχής, γραμμένες κυρίως για τους τηνέιτζερ.34 Το σινγκλ, σύμφωνα με τα όσα γράφει ο Michael Ocks στην εισαγωγή του βιβλίου του, στα μάτια των εφήβων που συνωστίζονταν γύρω από τα τζούκμποξ φάνταζε «νεανικό φλερτ», όταν το LP φάνταζε «σχέση».35

    Η ελληνική νεολαία ευθυγραμμίστηκε άμεσα με την εξέλιξη αυτή και το δισκάκι των 45 στροφών αναδείχθηκε σε δυνατότητα διασκέδασης, εναλλακτική από αυτήν που προσέφεραν τα φημισμένα και ακριβά κέντρα διασκεδάσεως της εποχής. Η εμφάνιση ενός συνόλου εφήβων που ανέπτυξαν (καταρχήν μουσικές και αισθητικές) προτιμήσεις έχοντας ως σημείο αναφοράς τους το ροκ εν ρολ, φαίνεται πως οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στις δυνατότητες που παρείχε η ευκολία απόκτησης του δίσκου των 45 στροφών, καθώς και του πικάπ που αποτελούσε προϋπόθεση αναπαραγωγής του. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 και

    33. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 το σινγκλ κόστιζε στις ΗΠΑ 89 σεντς, όταν το LP κόστιζε 3,98 δολάρια (Μ. Ocks, Classic Rock Covers, Κολωνία 2001, σ. 6-7). Για να αντιληφθούμε την τάξη μεγέθους, ας αναφέρουμε ότι με βάση την μετατροπή που μπορεί να κάνει κανείς στην ιστοσελίδα του American Institute for Economic Research, 89 σεντς το 1956 αντιστοιχούν σε 6,18 δολάρια του έτους 2004 και 3,98 δολάρια του 1956 σε 27,63 δολάρια του 2004 («AIER Cost-of-Living Calculator», στο http://www.aier.org/cgiaier/colcalculator.cgi, τελευταία επίσκεψη: 08.02.2005).

    34. Κ. Keightley, ό.π., σ. 113.

    35. Γράφει σχετικά ο Michael Ocks: «For a number of reasons, albums seemed much more adult than singles. [...] Albums expanded the aural experience with a visual. Albums were 5 inches bigger and 4 times more expensive. Finally, you could hold the album cover while listening to the music and the music played for almost 20 minutes before you had to change the record. No comparison: one was an affair, while the other was a relationship» (M. Ocks, ό.π·., σ. 7).