Συγγραφέας:Κατσάπης, Κώστας
 
Τίτλος:Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:45
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2007
 
Σελίδες:463
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1956-1967
 
Περίληψη:Αντικείμενο του βιβλίου αυτού αποτελεί η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίον το ροκ εν ρολ εμφανίστηκε στην Ελλάδα, της διαδικασίας μέσω της οποίας διαδόθηκε στη νεολαία, καθώς και η αποκωδικοποίηση των ερμηνειών που δόθηκαν για το ροκ εν ρολ, τις αφετηρίες του και τις (πραγματικές ή υποτιθέμενες) συνέπειές του για την ελληνική νεολαία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας διερευνά τον απόηχο που οι «ηδονικοί» αυτοί ρυθμοί είχαν στην ελληνική κοινωνία, το πώς η τελευταία ερμήνευσε το ροκ εν ρολ, ποιες ήσαν οι προϋποθέσεις των όποιων προσλήψεων, αλλά και ποιες οι συνέχειες και οι τομές που μπορούν να εντοπιστούν. Δεδομένου ότι ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να έχει τύχη μόνο συναρθρώνοντας το ροκ εν ρολ στις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της εποχής του, επελέγη ως καταληκτήριο όριο της έρευνας το 1967.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 25.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 98-117 από: 466
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/98.gif&w=600&h=915

3. ΠΑΡΤΙ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΤΡΥΦΗΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

Τα πάρτι κατέχουν κομβική θέση στην όλη συζήτηση. Ο όρος «πάρτι» αν και συνδέθηκε με τη δεκαετία του '50 και τις νεανικές κατ' οίκον συγκεντρώσεις, στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ήταν σε χρήση πολλές δεκαετίες πριν και δήλωνε κάθε είδους κοινωνική εκδήλωση που λάμβανε χώρα (κυρίως) σε σπίτια και οργανωνόταν με στόχο τη διασκέδαση και την ψυχαγωγία των παρευρισκομένων. Ωστόσο, τη δεκαετία του '50 ο όρος άλλαξε περιεχόμενο, η χρήση του περιορίστηκε στην περιγραφή εκείνων των νεανικών συγκεντρώσεων που είχαν ως στόχο τους τη διεξαγωγή χορών, ως επί το πλείστον «μοντέρνων» (ροκ εν ρολ, τουίστ, χάλι-γκάλι κλπ.),56 και τα πάρτι άρχισαν να αποκτούν αρνητικό πρόσημο.57

Τέτοιου είδους συγκεντρώσεις οπωσδήποτε και δεν ήταν κάτι το καινοφανές για την ελληνική κοινωνία. Υπήρχαν, ωστόσο, δύο στοιχεία που διαφοροποιούσαν τα πάρτι της δεκαετίας του '50 από τις συγκεντρώσεις των προηγούμενων

56. Τη μόδα του ροκ εν ρολ ακολούθησαν άλλες μικρότερης επιτυχίας και μακροβιότητας χορευτικές μόδες, πολλές από τις οποίες κατά κάποιο τρόπο αφομοιώθηκαν από το ροκ εν ρολ, με την έννοια ότι εν πολλοίς έγιναν αντιληπτές ή ανασύρονται από τη μνήμη ως μία άλλη εκδοχή του. Οι πιο σημαντικές από αυτές ήταν το καλύψο, η νέα τρέλα που υποτίθεται πως θα έπαιρνε τη θέση του ροκ εν ρολ το 1957 και που εισήχθη με κυριότερο εκπρόσωπο της τον Χάρι Μπελαφόντε (βλ. «Το ροκ εντ ρολλ πέθανε... Ζήτω το Καλυψώ!», Εικόνες 85 (09.06.1957), σ. 27) και το χάλι-γκάλι (hully-gully) που υπήρξε μια εφήμερη, αλλά οπωσδήποτε άξια αναφοράς χορευτική μόδα το 1963 («Ο καινούργιος χορός του 1963: το Χούλλυ-Γκούλλυ», Ραδιοπρόγραμμα 13/668 (01.03.1963), σ. 10-12). Ωστόσο, ο σπουδαιότερος από τους επίδοξους διαδόχους του ροκ εν ρολ ήταν το τουίστ. Το τουίστ έγινε παγκόσμια επιτυχία με την κυκλοφορία του ομώνυμου τραγουδιού από τον Τσάμπι Τσέκερ (Chubby Checker) το 1960. Κατέκτησε τα τσαρτς δύο φορές (το 1960 και το 1962) και εγκαινίασε μία «χορευτική μανία» που σύντομα διαδόθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο και έγινε γνωστή με τον όρο «dance crazes» (P. Scaruffi, «Before the Flood. Dance Crazes», στο http://www.scaruffi.com/history/cptl2.html, τελευταία επίσκεψη: 06.05.2006). Σήμερα το τουίστ θεωρείται αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του ροκ εν ρολ («Dancing in the 50s and 60s», στο http://www.history-of-rock.com/dancing_in_the_fifties. htm, τελευταία επίσκεψη: 14.09.2006).

57. Γράφει σχετικά η Απογευματινή: «Μετά την αρχική τους εισαγωγή εις την Ευρώπην δεν έπαυσαν να καταφθάνουν, από την Αμερικήν πάντοτε, διάφοραι παραλλαγαί του αρχικού πάρτυ, το οποίον και δεν διεκρίνετο πολύ από τις χορευτικές συγκεντρώσεις που υπήρχαν από ανέκαθεν. Μετά όμως είχαμε το σορπράιζ πάρτυ, το κοκτέιλ πάρτυ, το πιτζάμας πάρτυ και άπειρα άλλα πάρτυ. Προ ημερών έκαμεν την εμφάνισίν του εις την Βαλτιμόρην ένα νέον είδος πάρτυ...». («Εξωφρενισμοί: ένα νέον είδος πάρτυ. Οι προσκεκλημένοι θα καταστρέφουν οιονδήποτε αντικείμενον της οικίας. Έρχεται από την Αμερικήν», Απογευματινή, 13.07.1956).

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/99.gif&w=600&h=915

νων χρόνων. Το πρώτο από αυτά συνδεόταν με την ανάδυση της νεολαίας ως μιας ξεχωριστής και ευδιάκριτης κοινωνικής ομάδας (και) στην Ελλάδα προς τα τέλη της δεκαετίας του '50. Η διαδικασία αυτή ακολουθήθηκε από (κι από μία άποψη προϋπέθετε) την παράλληλη ανάδυση μιας σειράς προτιμήσεων και επιθυμιών που για πρώτη φορά αναγνωρίζονταν ως νεανικές, γεγονός που σήμαινε, παράλληλα, τον αποκλεισμό των μεγαλύτερων σε ηλικία από αυτές. Οι νεανικές ταινίες και η μουσική ροκ εν ρολ αποτελούσαν μία όψη του φαινομένου αυτού, ενώ τα πάρτι υπήρξαν η προβολή της ίδιας διαδικασίας στον χώρο της διασκέδασης, γεγονός που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στο να αναδειχθεί η συμμετοχή των νέων σε αυτά ως ένα από τα «δικαιώματα» που οι μεγαλύτεροι τους αναγνώριζαν ή πιο σωστά όφειλαν να τους αναγνωρίσουν.58 Όχι συμπτωματικά, πάρτι δίχως την απουσία των γονιών (ή έστω τη διακριτική τους παρουσία) δεν νοούνταν.59

Το δεύτερο στοιχείο που διαφοροποιούσε τα πάρτι από τις χορευτικές συγκεντρώσεις των προηγούμενων χρόνων ήταν το γεγονός ότι τη δεκαετία του '50 συνδέθηκαν με τη σεξουαλική δραστηριότητα των νέων και ως εκ τούτου αναδείχθηκαν σε σημαντική παράμετρο της δημόσιας συζήτησης που αφορούσε την «ηθική παρακμή» τους. «Δεν έχει μόνον προβλήματα η σημερινή νεολαία. Είναι η ιδία ένα πρόβλημα», διαπίστωνε με έκδηλη ανησυχία σε πόνημά του το 1971 ο Α. Τσιριντάνης60 αναγνωρίζοντας ότι τα πάρτι αποτελούσαν βασικό συστατικό της ανησυχίας που υποκινούσε στην ελληνική κοινωνία η ανάδυση της νεολαίας και η ταύτισή της με το ροκ εν ρολ. Δεδομένου ότι η συζήτηση που άνοιγε το ροκ εν ρολ με την εμφάνισή του διασταυρωνόταν, όπως είδαμε παραπάνω, με μία γενικευμένη φοβία σχετικά με τη σεξουαλική δραστηριότητα των νέων, η περί τα πάρτι συζήτηση σύντομα συνδέθηκε με αυτήν και τα

58. Ελίζα-Άννα Δελβερούδη, «Οι νέοι διασκεδάζουν», ό.π., σ. 268.

59. Μια ενδιαφέρουσα περιγραφή των πάρτι που γίνονταν στην πόλη της Καβάλας στα τέλη της δεκαετίας του '50 και στην αρχή της δεκαετίας του '60, δίνει στην εξαιρετική έρευνα του για τη συνοικία Παναγία της Καβάλας ο Νίκος Καραγιαννακίδης. Σύμφωνα με όσα αναφέρει, απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία ενός πάρτι ήταν η απομάκρυνση των γονιών από το σπίτι. Τα πάρτι ξεκινούσαν νωρίς το απόγευμα και συνήθως έληγαν γύρω στις 10.00 το βράδι. Η μουσική που ακουγόταν ήταν οι επιτυχίες της εποχής (Πατ Μπουν, Πρίσλεϋ, Πέρι Κόμο κλπ), ενώ οι χοροί που πραγματοποιούνταν, αποτελούσαν μια εξαιρετική ευκαιρία για τη σύναψη ειδυλλίων. Αυτό μάλλον εξηγεί το ότι όσο πιο συντηρητική ήταν μια οικογένεια, τόσο λιγότερες πιθανότητες υπήρχαν να επιτραπεί στην κοπέλα να πάει σε κάποιο πάρτι δίχως συνοδεία συγγενούς της (Ν. Ε. Καραγιαννακίδης, «Όψεις της καθημερινής ζωής στη συνοικία Παναγία Καβάλας (1922-1987), όπως προκύπτουν από προφορικές μαρτυρίες κατοίκων», Η παλιά πόλη της Καβάλας (7ος π.Χ.- 20ός αι.). Ο χώρος, οι άνθρωποι, τα τεκμήρια της ιστορίας, Καβάλα 2005, σ. 158-163).

60. Α. Ν. Τσιριντάνης, Οι νέοι και η εποχή μας, Αθήνα 1971, σ. 15.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/100.gif&w=600&h=915

πάρτι απέκτησαν μυθικές διαστάσεις. Δεν θα πρέπει να μας διαφύγει το γεγονός ότι ο κινηματογραφικός φακός, που με μία διάθεση καταγγελίας61 έσκυψε την ίδια εποχή στα ζητήματα που απασχολούσαν την κοινή γνώμη, απέδωσε με γλαφυρό (και αρνητικό τις περισσότερες φορές) τρόπο το τι συνέβαινε στο ημίφως των πάρτι, με τους «παραστρατημένους» νέους να επιδίδονται σε ερωτικές πράξεις, να οργανώνουν «στριπτήζ», να παίζουν «μπουκάλα» και να διακινούν φωτογραφίες γυμνών γυναικών.62

Πράγματι, ο φόβος για την ανεξέλεγκτη σεξουαλική δραστηριότητα των νέων ήταν αυτός που τροφοδοτούσε τις αντιδράσεις απέναντι στο ροκ εν ρολ. Η εφημερίδα Ακρόπολη το φθινόπωρο του 1956 δημοσίευσε σε συνέχειες ένα εκτενές αφιέρωμα στην «κατάσταση της μαθητιώσας νεολαίας» και στους «κινδύνους» που την περιέβαλαν, σε μια χρονική στιγμή οπωσδήποτε όχι τυχαία, δεδομένου ότι την ίδια εποχή η έλευση του ροκ εν ρολ στην Ελλάδα συνιστούσε μία καλή αφορμή για να συζητηθούν τα ζητήματα αυτά. Σε ένα από τα άρθρα αυτά η εφημερίδα φιλοξενούσε τη γνώμη του διευθυντή της μαιευτικής κλινικής του Κρατικού Νοσοκομείου, ο οποίος έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με τις συνέπειες που είχε η «χαλάρωση των ηθών» που παρατηρούνταν τα τελευταία χρόνια:

Έτσι, οι ρομαντικοί περίπατοι των μαθητριών στους «λόφους της αμαρτίας» ή οι τολμηρές επισκέψεις τους στα στεγασμένα καταφύγια της Αφροδίτης, δεν τους προσφέρουν μόνο την πρόωρη ερωτική μύησι. Ένα σημαντικό ποσοστό από τις μικροσκοπικές αυτές Εύες έχει σε λίγο την ανάγκη του γυναικολόγου. Ο διευθυντής της μαιευτικής κλινικής του Κρατικού Νοσοκομείου, κ. Κ. Καλαμαράς μας αποκαλύπτει ότι οι περιπτώσεις εγκυμοσύνης ανήλικων κοριτσιών εικοσαπλασιάσθηκαν μεταπολεμικώς και ο ρυθμός τους αυξάνει με ρυθμό αλματώδη. Προσθέτει δε ότι η αναλογία των μαθητριών που είνε ήδη «μικρές κυρίες» πλησιάζει το 10%, ενώ ένα άλλο 3040 % συγκεντρώνει επικίνδυνη ερωτική εμπειρία.63

Η εξέλιξη αυτή εγγραφόταν σε μια ευρύτερη οπτική την οποία ασπαζόταν ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, σύμφωνα με την οποία ο μεταπολεμικός κόσμος με την αφθονία των καταναλωτικών αγαθών που τον χαρα-

61. Μαρία Παραδείση, «Η παρουσίαση της νεολαίας στα κοινωνικά δράματα της δεκαετίας του εξήντα», ό.π., σ. 215.

62. Στο ίδιο, σ. 205. Αναφέρομαι συγκεκριμένα σε μία σειρά από κοινωνικά δράματα (ο Κατήφορος, 1961' ο Νόμος 4000, 1962' η Οργή, 1962' ο Ίλιγγος, 1963 και η Στεφανία, 1966) τα οποία αναλύει στο άρθρο της η Παραδείση.

63. Ε. Παπαταξιάρχης, «Να σωθή η μαθήτρια από την διαφθοράν. Γνωστοί Έλληνες επιστήμονες αποκαλύπτουν φοβεράς περιπτώσεις», Ακρόπολις, 16.10.1956.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/101.gif&w=600&h=915

χαρακτήριζε και την έλευση νέων δεδομένων στο προσκήνιο, όπως λ.χ. η είσοδος της γυναίκας στην αγορά εργασίας, είχε επιφέρει μια άνευ προηγουμένου ανατροπή στις κοινωνικές συμπεριφορές, αναπόσπαστο τμήμα της οποίας φαινόταν να είναι η «επικίνδυνη ερωτική εμπειρία» των νέων, ιδίως των κοριτσιών.64 Πέρα από την προφανή δυσπιστία που προκαλεί η άποψη αυτή, είναι αλήθεια πως την μεταπολεμική περίοδο είχαν επέλθει σε όλον τον κόσμο σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίον οι νέοι έβλεπαν τις σχέσεις με το άλλο φύλο, επομένως και την ερωτική επαφή.65 Διαπρεπείς γιατροί, οι ερμηνείες των οποίων απείχαν σημαντικά από τα στερεότυπα περί «ηθικής σήψης» της εποχής, διαπίστωναν ότι παγκοσμίως είχε συντελεστεί μία σημαντική ανατροπή στις καθιερωμένες πρακτικές των νέων σχετικά με τη σεξουαλική τους δραστηριότητα, αναγνώριζαν το γεγονός ότι η ερωτική ζωή του ανθρώπου ξεκινούσε πια σε μικρότερη ηλικία και απέδιδαν την εξέλιξη αυτή σε μία πρωτόγνωρη διεύρυνση της ψυχοσυναισθηματικής και σωματικής του ωριμότητας.66

Δεδομένων των συνθηκών που επικρατούσαν στο ελληνικό σχολείο με τον αυστηρό διαχωρισμό αρρένων και θηλέων, τα πάρτι θεωρήθηκαν (και σε έναν

64. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει η ερμηνεία που δίδεται στον «κατήφορο των νέων» στα περισσότερα κοινωνικά δράματα που ασχολούνται με το θέμα. Η Μαρία Παραδείση τονίζει ότι στις ταινίες που αναλύει «διαφαίνεται η "θέση" ότι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου είναι σχεδόν συνώνυμη με τη διάλυση της οικογένειας, τη διαφθορά των νέων» (Μ. Παραδείση, ό.π., σ. 215). Αναλυτικά για τις ερμηνείες που δόθηκαν στις συνέπειες που είχε η εμπειρία του πολέμου και της μεταπολεμικής περιόδου στους νέους, την κοινωνική συμπεριφορά και την ψυχοσύνθεση τους, βλ. κεφάλαιο «Μια νεολαία "παραστρατημένη": ροκ εν ρολ και νεανική παραβατικότητα», καθώς και «Εξαμερικανισμός της νεολαίας; Πολιτικές διαστάσεις του ροκ εν ρολ».

65. Σχετικά με τις αλλαγές που επήλθαν στις ερωτικές σχέσεις των νέων στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του '50, καθώς και για μια «οικονομική ιστορία» του ραντεβού, βλ. W. Sombat, «Teenage Dating in the 1950s», στο The Beat Begins: America in the 1950s, στο http://www.honors.umd.edu/HONR269J/projects/sombat.html, τελευταία επίσκεψη: 25.01.2006.

66. Γράφει σχετικά ο σεξολόγος Ν. Δρακουλίδης, πρόεδρος της «Ελληνικής Ψυχοβιολογικής Εταιρείας»: «Κάθε μεταπολεμική εποχή πλην των διαφόρων καλών και κακών συνεπειών που δημιουργεί, διευρύνει ολονέν και περισσότερον την περιοχήν της κοινωνικής ελευθερίας και συντελεί εις την απαλλαγήν από καθιερωμένας συμβατικότητας. [...] Το περιθώριον της ζωής έχει διερυνθή όχι μόνον από απόψεως χρονολογικής παρατάσεως, αλλά και από πλευράς αφ' ενός μεν πρωίμου ωριμότητος και αφ' ετέρου καθυστερήσεως της παρακμής του ανθρώπου. [...] Επόμενο λοιπόν είνε μέσα στην αύξησι αυτήν της ζωτικότητος και ειδικώτερα στην πρώιμη ανάπτυξι της εφηβίας να δούμε μια εντονώτερη παρόρμησι ερωτοσεξουαλική, που με την επίδρασι παραγόντων του περιβάλλοντος να εκδηλώνεται ρεαλιστικώτερα από άλλοτε ...». (Ε. Παπαταξιάρχης, «Μαθηταί και μαθήτριαι γίνονται "«καννίβαλοι" στα έξαλλα πάρτυ», Ακρόπολις, 23.10.1956).

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/102.gif&w=600&h=915

μεγάλο βαθμό ήταν) μία πρώτης τάξεως ευκαιρία για να έρθουν σε επαφή τα αγόρια με τα κορίτσια και να δημιουργηθούν ειδύλλια. Αυτή η αρχή ίσχυε ακόμη και στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, στα οποία τη δεκαετία του '50 ήταν διαδεδομένη η κοινή φοίτηση αγοριών και κοριτσιών. Είναι χαρακτηριστικό το ότι ακόμη και αυτό το περιορισμένης έκτασης «πείραμα» ήταν αρκετό για να ενεργοποιήσει τα ανακλαστικά της Ιεράς Συνόδου, που έβλεπε και στον απλό ακόμη συγχρωτισμό των δύο φύλων την προοπτική-κίνδυνο της σύναψης ερωτικών σχέσεων. Σχετικά με το ζήτημα αυτό προειδοποιούσε τον Οκτώβριο του 1956 τις υπηρεσίες του υπουργείου Παιδείας:

Κατά τας πληροφορίας μας, μερικά από αυτά [σημ. τα ιδιωτικά σχολεία] δια να καταστήσουν την ατμόσφαιράν των περισσότερον ευχάριστον και ελκυστικήν, δεν αγρυπνούν όσον πρέπει, δια την κατά πάντα εύκοσμον συμπεριφοράν των μαθητών και μαθητριών τους. Αντιθέτως μάλιστα, δημιουργούν δι' αυτούς μίαν ατμόσφαιρα πλήρη πειρασμών και ηθικών κινδύνων. Η διοργάνωσις πολυήμερων μικτών εκδρομών, τα χορευτικά πάρτυ, αι γυμναστικαί επιδείξεις μαθητών και μαθητριών κατά την ίδιαν ώραν και με στολάς όχι ευπρεπείς, η δι' αυτοκινήτων αγεληδόν μεταφορά μαθητών και μαθητριών, όλα αυτά δημιουργούν αναμφιβόλως πλείστους κινδύνους.61

Η διάσταση που είχαν τα πάρτι ως μια αφορμή για τη γνωριμία των δύο φύλων αποτελεί ένα γεγονός που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, αντιθέτως είναι ένα από τα λίγα σημεία στα οποία συμφωνούν τόσο οι νεαροί που σύχναζαν στα πάρτι, όσο και οι ενήλικοι επικριτές τους. Από 'κει και πέρα οι γνώμες διαφέρουν. Ο Τύπος της εποχής τη δεκαετία του '50 αρέσκεται να αναπαράγει την άποψη ότι στα πάρτι επικρατούσε ένα κλίμα σεξουαλικής αποχαλίνωσης, που φαίνεται πως προκαλούσε τρομακτική εντύπωση και ανησυχία σε ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας. Όταν, το φθινόπωρο του 1956, η Ακρόπολη αφιέρωσε ένα σύνολο άρθρων στα σύγχρονα προβλήματα της ελληνικής νεολαίας, πρόβαλε ως ενδεικτική των «νέων ηθών» της την περίπτωση ενός «σεξουαλικού πάρτι», όπως χαρακτηριστικά γράφει, που οργάνωσε (ή εννοείται πως οργάνωσε) μία κοπέλα δεκαέξι ετών και το οποίο έληξε άδοξα μετά την επιστροφή του πατέρα της στο σπίτι:

Ξαφνικά τα βήματα των νεαρών επιδρομέων έπαφαν να δέρνουν το αστραφτερό παρκέ και τα φώτα έσβησαν ένα-ένα. Το πικ-απ σταμάτησε να παίζη τους ξέφρενους σκοπούς και ακούστηκε ένα λικνιστικό ταγκό του Μπιάνκο. Ο κ. καθηγητής ήτο έτοιμος να αναπνεύση, αλλά πρόσεξε δίπλα του ένα ζευγάρι να συμπληρώνη τον αισθησιακό ρυθμό της μουσικής με παράδοξους

67. «Άγρυπνος εποπτεία», Εκκλησία 19 (01.10.1956), σ. 349.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/103.gif&w=600&h=915

αναστεναγμούς. [...] Περίεργος άναψε ένα πολύφωτο. Τα ζευγάρια μόλις πρόφθασαν να διορθώσουν τα περιπαθή τους συμπλέγματα και έδειξαν να δυσφορούν ζωηρά με τον αιφνιδιασμό. Ένας νεαρός ξαναγύρισε τον διακόπτη και το λίβιγκ-ρουμ ξαναβυθίσθηκε στο μισόφωτο. Το βλέμμα του κ. καθηγητού άρχισε να πηδά σαν πάνθηρας από ζευγάρι σε ζευγάρι. Σε λίγο εξοικιώθηκε με το ημίφως και είδε κατάπληκτος ότι τα περισσότερα ζευγάρια επεδίδοντο σε θωπείες, που εκείνος μόνο... μετά τον γάμο του είχε αποτολμήσει...68

Παρά το ότι τη δεκαετία του '50 τα πάρτι συνιστούσαν μια από τις ελάχιστες δυνατότητες που διέθετε ο νέος άνθρωπος στην Ελλάδα για να έρθει σε επαφή με το άλλο φύλο, οι μαρτυρίες ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτά δεν φαίνεται να επιβεβαιώνουν τις ακρότητες που παρουσιάζονται μέσα από πλήθος άρθρων ή τις κινηματογραφικές ταινίες της εποχής. Αν και τα πάρτι συνιστούσαν μία μοναδική ευκαιρία για να γνωριστούν οι νέοι και να δημιουργηθούν δεσμοί, η ατμόσφαιρα της σεξουαλικής αποχαλίνωσης φαίνεται πως —αν υπήρξε— ήταν μάλλον η εξαίρεση παρά ο κανόνας.69

Ωστόσο, ακόμη και έτσι να ήταν τα πράγματα, ο απόηχος του πλησιάσματος των δύο φύλων ήταν αρκετός για να κινητοποιήσει ανησυχίες σχετικά με τη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας «πειρασμών και ηθικών κινδύνων». Η οργάνωση τέτοιων εκδηλώσεων και ιδίως η παρουσία της νέας κοπέλας σε αυτές, αποτελούσε από μόνη της μία σημαντική παρέκκλιση από τις τρέχουσες ηθικές και κοινωνικές επιταγές και για τον λόγο αυτό γινόταν αντιληπτή ως κίνδυνος διάρρηξης των προτύπων που έως τότε κυριαρχούσαν σε σχέση με τη θέση και τον ρόλο της νέας γυναίκας. Ως εκ τούτου, η συμμετοχή των νέων στα πάρτι, ακόμη και αν όλα όσα συνέβαιναν σε αυτά κινούνταν σε ένα πλαίσιο «αθωότητας», συνιστούσε μία επιλήψιμη και επικίνδυνη δραστηριότητα, την οποία έπρεπε να αποφεύγουν. Οι απόψεις αυτές μόνο περιθωριακές δεν μπορούν να χαρακτηριστούν, γεγονός που επιβεβαιώνουν τα όσα υποστήριζε την ίδια εποχή η Πρόεδρος της Εταιρείας Προστασίας Ανηλίκων:

Επίσης, η αυστηρά παρακολούθησις των οιωνδήποτε πάρτυ που διοργανούνται από μαθητάς θα ήταν ενδεδειγμένη, διότι μετά το σβήσιμο των φώτων και το κολλητό ή το ξέφρενο και αισχρό «Ροκ εντ Ρολλ» επακολουθεί το τηλεφώνημα, η πρώτη δειλή συνάντησις, ένας περίπατος «απόμερα, μη μας δη κανείς» και φθάνουμε στο απροχώρητο και ανεπανόρθωτο.70

68. Ε. Παπαταξιάρχης, «Μαθηταί και μαθήτριαι», ό.π.

69. Την άποψη αυτή επιβεβαιώνουν οι μαρτυρίες που έχω συγκεντρώσει. Βλ. σχετικά συνεντεύξεις Μ. Παπαγιαννάκη, Μ. Αναστασιάδη, Ρόης Ντάκουρη και Α. Σολωμού.

70. Γ. Βελαχουτάκος, «Δια να σώσωμεν τους μαθητάς από την διαφθορά. Να γίνεται παρακολούθησις όλων των μαθητικών πάρτυ», Ακρόπολις, 26.10.1956.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/104.gif&w=600&h=915

Την άποψη αυτή ασπάζονταν και άλλοι εκπρόσωποι του επιστημονικού χώρου, όπως ο Κ. Δημητρόπουλος, υφηγητής Φιλοσοφίας και διευθυντής της Παιδαγωγικής Ακαδημίας της Πάτρας, ο οποίος σε βιβλίο του με τίτλο Εξελικτική Ψυχολογία καταπιανόταν με το ζήτημα της συμμετοχής των νεαρών κοριτσιών «σε δημόσιους ή ιδιωτικούς χορούς». Ο Κ. Δημητρόπουλος εξέφραζε την άποψη ότι η θέση της οικογένειας και του σχολείου θα πρέπει να είναι οπωσδήποτε αρνητική στο θέμα αυτό και επιχειρούσε να την τεκμηριώσει με τα παρακάτω επιχειρήματα:

α) Διότι υπό τους στροβιλισμούς του χορού και τας μελωδίας της μουσικής προκαλεί η φαντασία ελκυστικά και γοητευτικά βιώματα εις την φυχήν των εφήβων, άτινα κυριαρχούντα, και την παιδικότητα εξοντώνουν και το ενδιαφέρον προς τα μαθήματα απαμβλύνουν. β) Διότι ο χορός διευκολύνει την προς εξουδετέρωσιν των ανησυχιών σύναψιν συνδέσμων με ακατάλληλα πρόσωπα. Οι σύνδεσμοι ούτοι λόγω της ευθύμου ατμοσφαίρας, εν η συνήφθησαν, διέπονται υπό διεστραμμένον πνεύμα και ως εκ τούτου οδηγούν εις οδυνηροτέρας ανησυχίας, γ) Διότι at επί των βιωμάτων των χορών διηγήσεις προς τας συμμαθήτριας γίνονται αιτία πειρασμών και δι' εκείνας αίτινες δεν μετέσχον τούτων, οπότε σημειούνται νέαι αναταραχαί. Αύται δε τραυματίζουν την γαλήνην και άλλων οικογενειών, δ) Διότι δημιουργούνται προώρως τάσεις προς ακατάλληλον κοινωνικότητα προς τας εφήβους.11

Η συμμετοχή των νέων στα πάρτι όμως, δεν προβλήθηκε μόνο ως ένας μονόδρομος προς το «ανεπανόρθωτο». Όπως συνέβη και με το ροκ εν ρολ ως μουσική ή ως σύνολο πρακτικών και συμπεριφορών, τα πάρτι ερμηνεύτηκαν ως απόρροια μιας στροφής που από τις αρχές της δεκαετίας του '50 λάμβανε η ελληνική κοινωνία, εντάσσοντας, αφομοιώνοντας και αναπαράγοντας στοιχεία και συμπεριφορές του δυτικού τρόπου ζωής. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί ένα άλλο εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο του φαινομένου «ροκ εν ρολ» και, όπως ακριβώς ισχύει με τις φοβίες για τη σεξουαλική δραστηριότητα των νέων ή την υποτιθέμενη υποκίνησή τους από αυτό σε πράξεις παραβατικές, δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα.

Ο Eric Zolov, για παράδειγμα, στη μελέτη του για την υποδοχή του ροκ εν ρολ στο Μεξικό τονίζει πως το «rocanrol»72 έγινε αντιληπτό ως ένας προάγγελος του δυτικού τρόπου ζωής που ερχόταν να διαρρήξει, με εμφατικό μάλιστα τρόπο, τα καθιερωμένα πρότυπα της πατριαρχικής, ανδροκρατούμενης οικογένειας.73 Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην Ιταλία του «boom economico»,

71. Κ. Δημητρόπουλος, Εξελικτική ψυχολογία ήτοι η ψυχή του ανθρώπου κατά την εξελιξή της από της νηπιακής μέχρι της γεροντικής ηλικίας, Αθήνα 1951, σ. 254.

72. Πρόκειται για την μεξικανική εκδοχή του όρου «rock and roll».

73. Βλ. σχετικά Ε. Zolov, Refried Elvis, ό.π., σ. 17-61.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/105.gif&w=600&h=915

όπου η αντίδραση στο ροκ εν ρολ υπήρξε η πρόφαση για να συσπειρωθούν εκκλησιαστικές αρχές, γονείς και δάσκαλοι σε ένα μέτωπο που είχε ως πρόταγμά του την αντίθεση του στο πρότυπο της μεταπολεμικής ανάπτυξης που ερχόταν από τις ΗΠΑ.74 Στις δύο Γερμανίες, όπου ήδη από τη δεκαετία του '20 διαπιστώνεται μία ταύτιση του αμερικανικού τρόπου ζωής με τον μοντερνισμό,75 επομένως και μία σαφής εχθρότητα των οπαδών της «παράδοσης» απέναντι στα πολιτιστικά του προϊόντα, η πληθώρα των αμερικανικών προϊόντων που εισάγονται στη Δυτική Γερμανία μετά το 1945 (και μέσω αυτής και στην Ανατολική μέσα από διάφορους διαύλους, τουλάχιστον την πρώτη μεταπολεμική περίοδο), προκάλεσε στους εχθρούς του δυτικού τρόπου ζωής κύματα ανησυχίας και υποκίνησε μια νοητική επεξεργασία, το τελικό επεισόδιο της οποίας, παρά το αρχικό, φαίνεται πως τελικά υπήρξε το ροκ εν ρολ.76

Στην Ελλάδα τα πράγματα δεν ήταν πολύ διαφορετικά από ό,τι συνέβαινε στον υπόλοιπο κόσμο. Φαίνεται πως η εχθρότητα απέναντι στον δυτικό τρόπο ζωής υπήρξε άλλο ένα σημείο επαφής που στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου συσπείρωσε δυνάμεις και φωνές με διαφορετικές αφετηρίες και διαφορετικές στοχεύσεις: για την Αριστερά, για παράδειγμα, τα πάρτι, το ροκ εν ρολ και η σεξουαλική «αφύπνιση» των νέων ήταν απορριπτέα δεδομένης της σύνδεσης τους με τον αμερικανικό τρόπο ζωής.77 Για τον συντηρητικό χώρο, τη δεδομένη στιγμή η βασική προτεραιότητα ήταν η κατάδειξη της σύνδεσης αυτών των «εκφυλιστικών συμπτωμάτων» με την αγγλική νεολαία. Μια προσεκτική ανάγνωση του φιλικού προς την EFE Τύπου καταδεικνύει πως ο δυτικός τρόπος ζωής κατακρίνεται όχι μόνο με βάση την απόκλιση του από τις επιταγές της «ελληνορθόδοξης παράδοσης», αλλά και με βάση την ταύτισή του με την αγγλική νεολαία, την ίδια στιγμή που οι αναφορές στην αμερικανική είναι λιγότερες.

Η εξέλιξη αυτή μόνο τυχαία δεν είναι. Την άνοιξη του 1956, οι εκτελέσεις νεαρών Κυπρίων μαχητών της ΕΟΚΑ από τις αγγλικές αρχές είχαν δημιουργήσει ένα κύμα εχθρότητας απέναντι στους Άγγλους και πολλές εφημερίδες που κινούνταν σε ένα έντονα αντι-αγγλικό κλίμα, όπως η Απογευματινή λ.χ.,78 ενδιαφέρονταν να τεκμηριώσουν την «κατάπτωση» των Άγγλων νέων, μια «κατάπτωση» που ερχόταν να υπογραμμίσει με αντιστικτικό τρόπο την αυτοθυσία των νεαρών Κυπρίων. Τα πάρτι στα οποία η αγγλική νεολαία συμμετείχε, παρείχαν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία. Η παρακάτω περιγραφή (όπως και ο τίτλος του άρθρου) είναι χαρακτηριστική:

74. Α. Portelli, ό.π., σ. 139 και 145.

75. U. Poiger, «Rock' n' roll, Female Sexuality», ό.π., σ. 581.

76. Στο ίδιο, σ. 582.

77. Βλ. κεφάλαιο «Εξαμερικανισμός της νεολαίας; Πολιτικές διαστάσεις του ροκ εν ρολ».

78. Ας σημειωθεί ότι περίπου είκοσι ημέρες πριν, στις 10 Μαρτίου του 1956, η Απογευματινή είχε δημοσιεύσει το γνωστό άρθρο στο οποίο χαρακτήριζε την Αγγλία «πόρνη των θαλασσών».

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/106.gif&w=600&h=915

Άνω των 600 νεαρών αγοριών και κοριτσιών -πολλά από τα κορίτσια ήταν μόλις 16 ετών- έλαβον μέρος σε ένα ολονύκτιο γλέντι στο Λονδίνο, που θα είχε κάνει τους γονείς των να φρίξουν. Από τα μεσάνυχτα της Μεγάλης Παρασκευής ώς το πρωί του Σαββάτου βρίσκονταν σε φρενιτώδη υπερδιέγερσι. Και στο τέλος άρχισαν να κυλιούνται χάμω, να φιλιούνται και να κοιμούνται στις γωνιές και τα σκαλοπάτια. [...] Όσο η ώρα περνούσε, οι σκηνές που εκτυλίσσονταν στις αίθουσες του κέντρου έπαιρναν την μορφή ειδωλολατρικού οργίου μέσα στην άγια νύχτα. [...] Όταν οι χοροί τελείωναν, τα ζευγάρια ξάπλωναν χάμω. Φιλιόντουσαν και ασχημονούσαν μπροστά σε όλον τον κόσμο, χωρίς κανείς να τους δίνη σημασία. Δυο νεαροί λιποθύμησαν από το πολύ πιοτό και χρειάστηκε να τους βγάλουν έξω σηκωτούς. Δυο ζευγάρια κυλίστηκαν αγκαλιασμένα κάτω από το

' 70

πιάνο...

Ωστόσο, η πιο συνεπής και μαχητική στάση απέναντι στα πάρτι δόθηκε από τον κατεξοχήν «θεματοφύλακα» της παράδοσης στην Ελλάδα, την Εκκλησία, το επίσημο Δελτίο της οποίας (της Ιεράς Συνόδου, πιο σωστά) υπήρξε ιδιαίτερα καυστικό και επικριτικό απέναντι στα πάρτι. Φαίνεται πως, στην επιχειρηματολογία της Εκκλησίας, ροκ εν ρολ, πάρτι και «αμερικάνικος τρόπος ζωής» ήσαν τρεις κρίκοι της ίδιας αλυσίδας, που κατ' αυτήν συνιστούσε κίνδυνο για ό,τι αποκαλούσε «ελληνοχριστιανικό ήθος» και «ελληνορθόδοξη παράδοση». Ως εκ τούτου, η εκστρατεία της Ιεράς Συνόδου ενάντια στο ροκ εν ρολ δεν μπορούσε παρά να διαχυθεί συγχρόνως και στα τρία παραπάνω κανάλια: ο δυτικός τρόπος ζωής προβλήθηκε ως πηγή κινδύνων και η σύνδεσή του με την ανεξέλεγκτη σεξουαλική δραστηριότητα θεωρήθηκε αυτονόητη:

Συμφώνως προς πληροφορίας και εκθέσεις, που συνεχώς καταφθάνουν εκ του Εξωτερικού, ολίγοι μόνον εκ των νέων τούτων [σημ. αναφέρεται στους Έλληνες φοιτητές πανεπιστημίων του εξωτερικού] επιδίδονται μετά ζήλου εις τας σπουδάς αυτών. Οι υπόλοιποι δελεάζονται από τους πολλούς και ποικίλους πειρασμούς των ξένων πόλεων. Παραμελούν τελείως το καθήκον των και παρασύρονται εις αισθησιακήν ζωήν. Και φθείρονται κατασπαταλούντες ασκόπως τα χρήματα των γονέων των.. .80

Οι «πολλοί και ποικίλοι πειρασμοί» θεωρήθηκαν αναπόσπαστο κομμάτι του δυτικού τρόπου ζωής και η εισαγωγή στοιχείων του τελευταίου καταγγέλθηκε

79. «Αυτή είναι η νεολαία τους, ας την καμαρώσουν. Οργιώδες πάρτυ νεαρών Άγγλων. Εξακόσια αγόρια και κορίτσια γλεντούν αναίσχυντα ολόκληρη τη νύχτα της Μεγάλης Παρασκευής. Όταν οι χοροί τελείωναν τα ζευγάρια ξάπλωναν στο πάτωμα», Απογευματινή, 04.04.1956.

80. «Ανάγκη δραστικών μέτρων», Εκκλησία 20 (15.10.1956), σ. 363.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/107.gif&w=600&h=915

ως ύψιστος κίνδυνος για την ελληνική οικογένεια. Συμμετέχοντας στη συζήτηση που το ροκ εν ρολ άνοιγε το φθινόπωρο του 1956 σχετικά με τα νέα δεδομένα που είχε δημιουργήσει η μεταπολεμική εποχή, η Εκκλησία κατέθετε τη δική της άποψη αποδίδοντας στον «μοντέρνο τρόπο ζωής» μια σειρά από καινοφανείς πρακτικές και συνήθειες, οι οποίες μοιραία θα οδηγούσαν στον εκφυλισμό του θεσμού της οικογένειας.

Η Ιερά Σύνοδος χρησιμοποιεί εκτεταμένα τον όρο «μοντέρνα οικογένεια» (όρος ο οποίος δεν υπονοεί τη «σύγχρονη οικογένεια») και οπωσδήποτε με αρνητικό και απαξιωτικό τρόπο, υποστηρίζοντας την άποψη ότι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου υπήρξε υπεύθυνη για μία γενικότερη «χαλάρωση των ηθών», εκφάνσεις της οποίας υπήρξαν ο αριβισμός, η ροπή προς το εύκολο κέρδος και οι «αντιβιολογικαί και εκφυλιστικαί ελεύθεραι σχέσεις» μεταξύ των δύο φύλων.81 Η δυσπιστία (ή και εχθρότητα) προς τα νέα ήθη που αναδύονταν τη δεκαετία του '50 φαίνεται πως υπήρξε άλλη μια εντυπωσιακής συνέπειας σταθερά που διατρέχει τη λογική των υπερασπιστών της παράδοσης, καθώς η «έκλυση των ηθών» ταυτίζεται με τον αστικό τρόπο ζωής και την πρόοδο. Παρά το γεγονός ότι, όπως υπογραμμίζει εύστοχα η Έφη Αβδελά, την πρώτη μεταπολεμική περίοδο διατυπώθηκαν από επιφανείς εκπροσώπους της παραδοσιοκρατίας, όπως ο Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, και ακριβώς αντίθετες απόψεις, σύμφωνα με τις οποίες ο τρόπος ζωής της υπαίθρου τοποθετούνταν στον αντίποδα του πολιτισμού και επομένως αντιπροσώπευε τη βαρβαρότητα και την υπανάπτυξη,82 η κυρίαρχη άποψη υπήρξε αυτή της Ιεράς Συνόδου, η οποία και έβλεπε στην υποχώρηση του αγροτικού τρόπου ζωής και στην κυριαρχία του αστικού μία αρνητική εξέλιξη. Δεδομένου ότι τα πάρτι υπήρξαν μια μορφή διασκέδασης που αναπτύχθηκε στο αστικό περιβάλλον της δεκαετίας του '50,83 βρήκαν εύκολα τη θέση τους στο παραπάνω σχήμα:

Τοιούτοι κίνδυνοι λ.χ. πληθυνθέντες τα μέγιστα εν ταις μεταπολεμικαίς κοινωνίαις εμφωλεύουν εις τον τρόπον ζωής πολλών «μοντέρνων οικογενειών», [... ] εις την αισθησιακήν ζωήν, [... ] εις πλείστα σύγχρονα χορευτικά πάρτυ, άτινα κατά το μάλλον και ήττον έχουν σεξουαλικόν χαρακτήραν και δικαίως ήρχισαν να προκαλούν την αγανάκτησιν πολλών γονέων...84

81. Ε. Θεοδώρου, «Η εν τοις σχολείοις καλλιέργεια του ήθους των μαθητών», Εκκλησία 21 (01.11.1957), σ. 429.

82. Αναλυτικότερα για τη σχετική συζήτηση βλ. Έ. Αβδελά, ό.π., σ. 190-200.

83. Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό ότι τα πάρτι διεξάγονταν κατά κύριο λόγο σε διαμερίσματα και, ως εκ τούτου, υπήρξαν μια μορφή διασκέδασης η οποία αναδύθηκε τη δεκαετία του '50 παράλληλα με τη συγκέντρωση στην Αθήνα ενός μεγάλου τμήματος του αγροτικού πληθυσμού (Ε. Α. Δελβερούδη, «Οι νέοι διασκεδάζουν», ό.π., σ. 267).

84. Ε. Θεοδώρου, «Η εν τοις σχολείοις καλλιέργεια του ήθους», ό.π., σ. 429.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/108.gif&w=600&h=915

Υπήρχε, όμως, μια τελευταία παράμετρος στον «κίνδυνο» της σεξουαλικής αφύπνισης που το ροκ εν ρολ (εννοείται πως) έφερνε στα μέσα της δεκαετίας του '50. Και αυτή εντοπιζόταν στις κινήσεις και την εν γένει παρουσία του σπουδαιότερου καλλιτεχνικού του εκπροσώπου, του Έλβις Πρίσλεϋ. Ο τελευταίος γινόταν αντιληπτός ως μια ακόμη σοβαρή πηγή κινδύνου για τα ήθη των ελληνίδων (και όχι μόνο) θαυμαστριών του. Αξίζει να σταθούμε στην περίπτωση του.

4. «ΚΟΥΝΑΕΙ ΤΗΝ ΛΕΚΑΝΗΝ ΤΟΥ...» ΠΡΟΣΛΗΨΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΒΙΣ ΠΡΙΣΛΕΥ

«Προφήτης του ροκ εντ ρολ» και «μέγας ποντίφηξ της καινούργιας μανίας» ήσαν δύο μόνο από τους χαρακτηρισμούς που δόθηκαν τη δεκαετία του '50 στον Έλβις Πρίσλεϋ. Μία προσεκτική ανάγνωση στις όποιες αναφορές γίνονται στο ροκ εν ρολ φαίνεται πως επιβεβαιώνει την υποψία πως για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, τόσο για εκείνο το τμήμα της ελληνικής νεολαίας που λάτρεψε το ροκ εν ρολ, όσο και για εκείνους που το μίσησαν, το ροκ εν ρολ ουσιαστικά ταυτίζεται —αν δεν εξαντλείται κιόλας- στο πρόσωπο του Έλβις Πρίσλεϋ.

Από μουσική άποψη, ο Πρίσλεϋ σίγουρα δεν ήταν ο πιο σημαντικός καλλιτέχνης του ροκ εν ρολ, δεν υπήρξε ο πρώτος και σίγουρα δεν ήταν ο πιο αντιπροσωπευτικός.85 Ήταν όμως εκείνος ο οποίος «πατώντας» πάνω στην επιτυχία του Μπιλ Χάλεϋ κατάφερε να εξακοντίσει το ροκ εν ρολ σε ολόκληρο τον πλανήτη. Εάν εξαιρέσει κανείς τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η εμφάνιση του ροκ εν ρολ εκ των πραγμάτων μπόρεσε να γίνει αντιληπτή ως η απόληξη μιας μακράς πορείας της popular music, η οποία περνάει από το μπλουζ, το ρυθμ εν μπλουζ και συναντιέται με άλλες μουσικές φόρμες (όπως το λευκό χίλμπιλι ή τις μουσικές της Νέας Ορλεάνης), στον υπόλοιπο κόσμο οι καταβολές του ροκ εν ρολ, η ποικιλία του, την οποία με έξοχο τρόπο ταξινομεί ο Charlie Gillett σε πέντε κατηγορίες, καθώς και οι υπόλοιποι καλλιτέχνες του, αγνοήθηκαν παντελώς.

Με την εξαίρεση ενός στενού κύκλου ανθρώπων που χαρακτηρίζονταν από ιδιαίτερες μουσικές ανησυχίες και που θα πρέπει να είχαν προνομιακές προσβάσεις, τέτοιες που να τους παρέχουν τη δυνατότητα να κατέχουν ή να δανείζονται δίσκους καλλιτεχνών του μπλουζ ή της κάντρι,86 η συντριπτική πλειονότητα

85. Βλ. σχετικά το κεφάλαιο «Η ανάδυση του ροκ εν ρολ ως αυτόνομου μουσικού είδους».

86. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει ο Θανάσης Μουρατίδης σε συνέντευξη που μου παραχώρησε στις 16.12.2004. Τον ευχαριστώ ιδιαιτέρως για τις εξαιρετικά εύστοχες παρατηρήσεις του.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/109.gif&w=600&h=915

τητα των «οπαδών» του ροκ εν ρολ ουσιαστικά υπήρξαν θαυμαστές του Έλβις Πρίσλεϋ. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίον μελετώντας κανείς την περίπτωση «Πρίσλεϋ» μπορεί να οδηγηθεί σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με τον τρόπο πρόσληψης του ίδιου του ροκ εν ρολ εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών.87

Το γεγονός ότι τη δεκαετία του '50 απουσιάζουν από τη δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα σχετικά με το ροκ εν ρολ εμβληματικοί καλλιτέχνες του, όπως ο Τσακ Μπέρι ή ο Τζέρι Λι Λιούις, επιβεβαιώνει την άποψη ότι για να ασχοληθεί κανείς με ένα φαινόμενο που έλαβε παγκόσμιες διαστάσεις, θα πρέπει όχι μόνο να είναι έτοιμος να δεχτεί πολλές διαψεύσεις, αλλά και να σκύψει με προσοχή στις τοπικές ιδιαιτερότητές του. Αν για τις ΗΠΑ οι καλλιτέχνες που αναφέραμε παραπάνω γεύονταν τη δεκαετία του '50 την αγάπη του κοινού, στην Ελλάδα, οι αναφορές σε αυτούς είναι εξαιρετικά σπάνιες. Επρόκειτο για μία εξέλιξη η οποία συναντάται και σε άλλες χώρες.

Στην Ιταλία λ.χ., το ροκ εν ρολ ερμηνεύτηκε μουσικά ως κάτι εντελώς καινούργιο το οποίο στερούνταν καταβολών, αποκόπηκε τελείως από τις όποιες αφροαμερικάνικες ή άλλες ρίζες του και ταυτίστηκε με τον Πρίσλεϋ. Καλλιτέχνες όπως ο Μπέρι, δε γνώρισαν ποτέ φήμη και αποδοχή ανάλογη με εκείνη που γεύονταν στις ΗΠΑ, ενώ παρουσιάστηκε και μια αντιστροφή στο ενδιαφέρον του νεανικού κοινού, η οποία δεν πρέπει να είναι τόσο παράδοξη όσο την εμφανίζει ο Alessandro Portelli:88 οι «teen idols», που όπως είδαμε γνώρισαν τεράστια επιτυχία στα τέλη της δεκαετίας του '50, διαδόθηκαν στην Ιταλία πέντε-έξι χρόνια πριν τους καλλιτέχνες του ρυθμ εν μπλουζ ή του ροκαμπίλι.89

Στην Ελλάδα το όνομα του Πρίσλεϋ άρχισε να γίνεται γνωστό την άνοιξη του 1956 με αφορμή την τεράστια επιτυχία που γνώρισε το τραγούδι του Heartbreak Hotel.90 Στο περιοδικό Ραδιοπρόγραμμα ο συντάκτης της στήλης «Ενήμερος» παρουσιάζει με έναν χαριτωμένο τρόπο στους αναγνώστες του τον

87. Σχετικά με την ένταξη του Έλβις Πρίσλεϋ στις αναζητήσεις του ακαδημαϊκού χώρου και τις θεάσεις που παρέχει η περίπτωση του για τη μελέτη των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών στον αμερικάνικο νότο, βλ. την παρουσίαση του βιβλίου Μ. Bertrand, Race, Rock and Elvis, Ιλινόις 2000, από τον Dexter Blackman, στο HSouth@h-net.msu.edu (Ιούνιος 2002).

88. Η επιτυχία του ροκ εν ρολ σε πολλές χώρες υποκίνησε τους νέους να ασχοληθούν με μουσικά είδη τα οποία είτε βρίσκονταν στις ρίζες του είτε είχαν (κάποια) σχέση με αυτό. Ανάλογο φαινόμενο παρουσιάστηκε και στην Ελλάδα τη δεκαετία του '60, όταν η επιτυχία των βρετανικών συγκροτημάτων και ιδίως των Ρόλλινγκ Στόουνς και των Άνιμαλς, υποκίνησε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον των νέων για τα μπλουζ (βλ. σχετικά συνέντευξη Α. Καφετζόπουλου (Αθήνα, 20.07.2004) και αναλυτικά το κεφάλαιο «"Ανέστησαν το ροκ...": η τομή των "γιεγιέδων"»).

89. Α. Portelli, ό.π., σ. 143-144.

90. Βλ. σχετικά κεφάλαιο «Η ανάδυση του ροκ εν ρολ ως αυτόνομου μουσικού είδους».

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/110.gif&w=600&h=915

Πρίσλεϋ ως έναν «επικίνδυνο νέο» είκοσι ενός ετών που όταν τραγουδά και παίζει κιθάρα «οι κοπελλίτσες των 1.7 χρόνων λιποθυμούν καθ' ομάδας».91 Την επόμενη εβδομάδα ο «Ενήμερος» επανήλθε παρουσιάζοντας και μία φωτογραφία του νέου καλλιτέχνη, τον οποίον, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, συνοδεύει η φήμη πως είναι στη φωνή και την εμφάνιση ένα μείγμα Φρανκ Σινάτρα και Τζώνυ Ραίη.92

Η αρχική παρουσίαση του Πρίσλεϋ με μάλλον θετικό τρόπο οφείλεται στο γεγονός ότι εκείνος ακόμη δεν είχε συνδεθεί με όσα φαινόμενα επρόκειτο να υποκινήσουν (και στην Ελλάδα) κύματα ανησυχίας. Ο Πρίσλεϋ παρουσιάζεται ως ένας νεαρός που, όπως γράφει χαρακτηριστικά το Ραδιοπρόγραμμα, δεν πίνει και δεν καπνίζει, ενώ για την ερμηνεία της ομορφιάς του, η οποία πλέον χαρακτηρίζεται ως μία σύνθεση της ομορφιάς του Μπράντο και του Τζέιμς Ντην,93 κινητοποιείται η εμπειρία που πρόσφατα έχει συγκεντρωθεί από τη λατρεία της νεολαίας σε μια σειρά από κινηματογραφικά «είδωλα», λατρεία, όμως, που δεν φαίνεται να είχε οδηγήσει σε διαδικασίες επαναπροσδιορισμού των κοινωνικών ρόλων.

Λίγους μήνες αργότερα, ωστόσο, τα πράγματα ήσαν τελείως διαφορετικά. Στο ίδιο ακριβώς περιοδικό και την ίδια στήλη, ο Έλβις παρουσιάζεται ως ένας «ακούρευτος και έξαλλος νεαρός» με μακριά στενά σακάκια και «παράξενο, παρδαλό ντύσιμο»,94 ενώ στις αρχές του 1957 η φωνή του, που αρχικά προβαλλόταν ως εφάμιλλη του Φρανκ Σινάτρα, χαρακτηρίζεται ψεύτικη, το δε ύφος του προσποιητό.95 Ακόμη και εκείνοι που αρχικά είχαν εκφραστεί θετικά για τον Πρίσλεϋ, λίγους μήνες αργότερα έρχονταν να συνταχθούν με όσους υποστήριζαν ότι ο τραγουδιστής από το Μισισιπή αποτελούσε μία σημαντική πηγή κινδύνου για τη νεολαία.

Αυτό που είχε μεσολαβήσει και οδηγήσει στη σημαντική αυτή μετατόπιση ήταν η διαπίστωση ότι ο Έλβις Πρίσλεϋ λειτουργούσε ως καταλύτης στους νε-

91. «Γράφει ο Ενήμερος», Ραδιοπρόγραμμα 312 (20.05.1956), σ. 4.

92. Ο Τζώνυ Ραίη (Johnnie Ray) ήταν ένας λευκός τραγουδιστής από το Όρεγκον, ο οποίος γνώρισε μεγάλη επιτυχία στις αρχές της δεκαετίας του '50. Η πρώτη του επιτυχία ήλθε το 1951 όταν κυκλοφόρησε με την ετικέτα Okeh, μία εταιρεία της Columbia που απευθυνόταν στη μαύρη αγορά του ρυθμ εν μπλουζ, το πρώτο του σινγκλ που περιείχε τα τραγούδια Whiskey and Gin και Tell the Lady I Say Goodbye. Η φωνή του ήταν ένα μείγμα τζαζ επιρροών και ρυθμ εν μπλουζ, οπότε η φήμη που υπάρχει πως όταν ακούστηκε για πρώτη φορά στο ραδιόφωνο οι περισσότεροι ακροατές πίστεψαν πως ήταν αφροαμερικανός, δεν πρέπει να απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Για τον Φρανκ Σινάτρα και την τεράστια επιρροή που άσκησε στην ποπ μουσική του εικοστού αιώνα, (νομίζω ότι) δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις.

93. «Γράφει ο Ενήμερος», Ραδιοπρόγραμμα 313 (27.05.1956), σ. 4.

94. «Γράφει ο Ενήμερος», Ραδιοπρόγραμμα 332 (07.10.1956), σ. 4.

95. «Γράφει ο Ενήμερος», Ραδιοπρόγραμμα 357 (31.03.1957), σ. 4.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/111.gif&w=600&h=915

νεαρούς θαυμαστές του -και ιδίως στις κοπέλες-, απελευθερώνοντας μία σεξουαλικότητα πραγματικά πρωτοφανή τόσο όσον αφορά την έντασή της, όσο και όσον αφορά τη δημόσια επίδειξή της. Ο Πρίσλεϋ, το «ανθρώπινο ηλεκτροφόρο καλώδιο», όπως έγραφε σε αφιέρωμά του το περιοδικό Εικόνες,96 ήταν πραγματικά όμορφος και η ελκυστική του φιγούρα απείχε πολύ από εκείνη του έτερου πιονέρου του ροκ εν ρολ, του Μπιλ Χάλεϋ, ο οποίος, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Κώστας Αρβανίτης, ήταν «χοντρός, ηλικιωμένος και είχε ηλίθια φάτσα».97 Ωστόσο, η ομορφιά από μόνη της δεν αρκούσε για να μετατρέψει τον Πρίσλεϋ σε είδωλο εκατομμυρίων κοριτσιών, οι οποίες προχωρούσαν σε υστερικές εκδηλώσεις, τέτοιες που μπροστά τους ωχριούσαν ακόμη και αυτές που είχε επιδείξει ο νεαρόκοσμος λίγα μόλις χρόνια πριν για τον Τζέιμς Ντην. Ούτε καν οι ερμηνευτικές του ικανότητες, οι οποίες αν και αναμφισβήτητες,98 μάλλον υποτιμήθηκαν —ακόμη και από τους θαυμαστές του— εν μέσω της συζήτησης που άνοιξαν οι σεξουαλικές συμπαραδηλώσεις της σκηνικής του παρουσίας.

Αυτή η τελευταία υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα «σκάνδαλα» των ΗΠΑ τη δεκαετία του '50. Ο Πρίσλεϋ κουνούσε τη λεκάνη του με έναν τρόπο πρωτοφανή τραγουδώντας με παθιασμένο τρόπο τα τραγούδια του και τον Ιούνιο του 1956, όταν παρουσιάστηκε στην εκπομπή The Milton Berle Show με σκοπό να προωθήσει το νέο του σινγκλ Hound Dog, το κοινό σκανδαλίστηκε με τις «άσεμνες» κινήσεις του. Το αποτέλεσμα ήταν να προκληθούν τεράστιες αντιδράσεις, οι οποίες φαίνεται πως μάλλον ενδυνάμωσαν περαιτέρω την προνομιακή θέση που κατείχε στις καρδιές των κοριτσιών. Η φήμη του απογειώθηκε και όταν τον Σεπτέμβριο του 1956 παρουσιάστηκε στο περίφημο Ed Sullivan Show, περίπου εξήντα εκατομμύρια Αμερικανοί στήθηκαν μπροστά στους τηλεοπτικούς τους δέκτες με σκοπό να τον παρακολουθήσουν.

Οι χορευτικές του κινήσεις προκάλεσαν σάλο στη συντηρητική λευκή Αμερική της ομοιομορφίας, των ήσυχων προαστίων και του καθωσπρεπισμού. Οι

96. «Υστερία. Ένας τραγουδιστής σκορπά πανικό», Εικόνες 53 (29.10.1956), σ. 22.

97. Κ. Αρβανίτης, «Ροκ και νεανική κουλτούρα», ό.π., σ. 114.

98. Η ερμηνεία του Έλβις Πρίσλεϋ, πέρα από όσα έχουν ειπωθεί κατά καιρούς, ήταν υποδειγματική και χαρακτηριζόταν από δύο βασικά στοιχεία. Το πρώτο ήταν η έμφυτη ικανότητά του να ερμηνεύει με έναν φυσικό και «θεατρικό» τρόπο τα τραγούδια του. Το δεύτερο ήταν η μεγάλη ποικιλία που χαρακτήριζε την ερμηνεία του. Ενώ το ροκ εν ρολ υπήρξε κατά βάση μία μείξη του ρυθμ εν μπλουζ με στοιχεία της κάντρι μουσικής, ο Έλβις Πρίσλεϋ εισήγαγε στο μείγμα αυτό στοιχεία από την παράδοση του Tin Pan Alley, από θρησκευτικά και κοσμικά τραγούδια της περιοχής του Μισισιπή, καθώς και ένα «ναπολιτάνικο» ύφος ερμηνείας, όχι άγνωστο στην καθιερωμένη ποπ μουσική της εποχής. Πολλά από τα παραπάνω στοιχεία υπήρξαν «προσωπικά», με την έννοια ότι εντάχθηκαν σε ένα ερμηνευτικό ύφος, που δεν γενικεύτηκε στη σκηνή του ροκ εν ρολ, αλλά είναι αναγνωρίσιμα ως προσωπικός τρόπος ερμηνείας του Πρίσλεϋ («Star Profiles: Elvis Presley», J. Street, S. Frith, W. Straw (eds.), ό.π., σ. 75).

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/112.gif&w=600&h=915

«ηδονιστικές» κινήσεις της λεκάνης του, που ουδεμία σχέση είχαν με τις κλασικές φιγούρες του ροκ εν ρολ, σύντομα οδήγησαν στο να καταστούν το σήμα κατατεθέν του, γεγονός που υποδεικνύει, δίχως άλλο, το παρατσούκλι που του δόθηκε («Elvis-The Pelvis», δηλαδή «Έλβις-η λεκάνη»). Εναντίον της σκηνικής του παρουσίας συσπειρώθηκαν εκκλησιαστικές οργανώσεις και σωματεία γονέων που έβλεπαν στη μουσική του, στον ερωτισμό που εξέπεμπε και στις «άσεμνες» κινήσεις του έναν κίνδυνο για τη νεολαία και τον θεσμό της οικογένειας. Στα τέλη του 1955 οι αστυνομικές αρχές της Φλόριντα του διαμήνυσαν πως εάν προχωρούσε στις γνωστές του κινήσεις επί σκηνής κατά τη διάρκεια των συναυλιών του, θα τον συλλάμβαναν με κατηγορία της προσβολής της δημοσίας αιδούς." Τον Ιανουάριο του 1957, όταν ο Πρίσλεϋ φιλοξενήθηκε για τρίτη φορά στο σόου του Εντ Σάλιβαν, ο τηλεοπτικός φακός υποχρεώθηκε να εστιάσει στο πάνω μισό του σώματος του, έτσι ώστε να μην επιδειχθούν σε εκατομμύρια αμερικανούς τηλεθεατές οι «αισχρές» χορευτικές του κινήσεις.

Η δημόσια συζήτηση σχετικά με τα νέα ήθη που κόμιζε ο Έλβις στη νεολαία διασταυρώθηκε με τις φοβίες και τις ανησυχίες σχετικά με την υποτιθέμενη ανεξέλεγκτη σεξουαλικότητα των νέων, την εισαγωγή του «αχαλίνωτου ερωτισμού» των νέγρων στη ζωή και την καθημερινότητα των λευκών Αμερικανών και, φυσικά, την ανάδυση του «αισχρού» ροκ εν ρολ. «Η απειλή η οποία βαρύνει επί των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν προέρχεται τόσον από τον Κομμουνισμόν, όσον από την σεξουαλικήν ανηθικότητα», διαπίστωνε το 1957 ένας αμερικανός ιερέας, ο Μπιλ Γκράχαμ, σε μια δήλωσή του που στην εποχή της προκάλεσε μεγάλη εντύπωση, καθώς συνόψιζε τις ανησυχίες που διακατείχε ένα μεγάλο τμήμα της αμερικανικής κοινωνίας.100 Πέρα από την όποια σχέση από μουσική άποψη είχε με το ροκ εν ρολ ο Έλβις Πρίσλεϋ, η παράλληλη ανάδυση όσων αναφέραμε (Έλβις, ροκ εν ρολ και φόβων για σεξουαλική δραστηριότητα των νέων) παρέχει μία εξήγηση για ποιον λόγο ο Πρίσλεϋ, αν και από μουσική άποψη δεν μπορεί να θεωρηθεί ο πλέον αντιπροσωπευτικός του ροκ εν ρολ καλλιτέχνης, ταυτίστηκε τόσο έντονα με το νέο μουσικό είδος (εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών μάλιστα, σχεδόν απόλυτα).

Στις αρχές του 1957, η εφημερίδα Τα Νέα αναγνώριζε σε μία ανασκόπηση του προηγούμενου έτους ότι ο Έλβις Πρίσλεϋ υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς πρωταγωνιστές της.101 Οι ανταποκρίσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες έκαναν λόγο για μία πραγματική υστερία των νέων κοριτσιών στο πρόσωπο του και για εκδήλωση μιας λατρείας πραγματικά πρωτόγνωρης που ξεπερνούσε

99. «Parental Advisory: Music Censorship in America», στο http://www.ericnuzum.com /banned/incidents/50s.html, τελευταία επίσκεψη: 15.01.2006.

100. «Αι Ηνωμέναι Πολιτείαι δεν κινδυνεύουν από κομμουνισμόν, αλλά από σεξουαλικήν ανηθικότητα», Τα Νέα, 08.06.1957.

101. «Ο Έλβις Πρίσλεϋ υπήρξεν από τους "ήρωες" του 1956», Τα Νέα, 31.01.1957.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/113.gif&w=600&h=915

σε κάθε προηγούμενο, ακόμη και αυτό του πολυαγαπημένου Τζέιμς Ντην.102 Στα τέλη του 1956 πάνω στο φαινόμενο «Πρίσλεϋ» είχε ήδη στηθεί μια ολόκληρη επιχείρηση εμπορίας του ονόματος του, η οποία, όπως υπολόγιζαν οι εφημερίδες, μόνο μέσα στο 1957 θα απέφερε κέρδη της τάξεως των είκοσι εκατομμυρίων δολαρίων:103 ζακέτες με την υπογραφή του ειδώλου, καλλυντικά για τις κοπέλες, μικροσκοπικά μαγιό και βραχιολάκια, ακόμη και γύψινα «μπούστα» του Πρίσλεϋ, τα οποία πωλούνταν αντί δύο δολαρίων.104 Η αμερικανική νεολαία έβλεπε τον Έλβις ως κάτι πραγματικά δικό της105 και η Πρίσλεϋ-μανία εύκολα γινόταν αντιληπτό πως είχε σημαντικές διαφορές από προηγούμενες «μανίες» για καλλιτέχνες του πενταγράμμου, όπως για τον Σινάτρα λ.χ. Το γεγονός αυτό υπογράμμιζε το περιοδικό Εικόνες σε αφιέρωμά του στο νέο είδωλο της νεολαίας, όταν έγραφε τα εξής:

... Ποτέ όμως, όσο εκδηλωτικοί και αν ήταν πάντα οι θαυμασταί των τραγουδιστών στον Νέο Κόσμο, όσο κι αν έσχιζαν ρούχα, κι αν θρηνούσαν, κι αν λιποθυμούσαν στα θέατρα, ποτέ δεν έφταναν στον παροξυσμό στον οποίον τους οδηγεί σήμερα ο Έλβις. [...] Το γεγονός είναι ότι σήμερα οι γονείς τον φοβούνται περισσότερο από κάθε άλλη κακή επιρροή στα παιδιά τους, οι ιερείς καυτηριάζουν το τραγούδι του από τον άμβωνα και οι δημοτικές αρχές των πόλεων τον εξορκίζουν...106

Ο απόηχος των ανησυχιών αυτών δεν μπορούσε παρά να φτάσει και στην Ελλάδα. Η εκδήλωση της λατρείας των κοριτσιών για τον Πρίσλεϋ, που έφτανε τα όρια του παροξυσμού, η δημόσια επίδειξη της, που είχε σαφείς σεξουαλικές διαστάσεις, όχι απλώς κατακρίθηκε, αλλά παρουσιάστηκε ως σύμπτωμα μιας κάποιας ψυχικής και συναισθηματικής παθολογίας. Δεν ήταν η πρώτη φορά που το ροκ εν ρολ προβαλλόταν ως κίνδυνος για την υγιή ανάπτυξη του

102. Την άνοιξη του 1957, όταν θα έχει προβληθεί η πρώτη κινηματογραφική ταινία του Πρίσλεϋ, το Love Me Tender, οι ανταποκρίσεις από τις ΗΠΑ θα επισημάνουν το γεγονός ότι με την πρώτη του μόλις ταινία, ο Έλβις Πρίσλεϋ -και με βάση σχετικά δημοψηφίσματα- ήταν ο πλέον δημοφιλής από τους κινηματογραφικούς αστέρες του Χόλιγουντ εκτοπίζοντας τον Τζέιμς Ντην στην δέκατη τέταρτη θέση του σχετικού πίνακα. («Ακούω, βλέπω, διαβάζω», Ραδιοπρόγραμμα 359 (14.04.1957), σ. 4).

103. «Η τρέλλα του Ροκ εντ Ρολλ έχει κατακτήσει όλην την Αμερικήν», Απογευματινή, 28.11.1956.

104. Στο ίδιο.

105. Αμερικανός κριτικός, όταν θα επιχειρήσει να ερμηνεύσει την επιτυχία που γνώριζε ο Έλβις και το ροκ εν ρολ, θα διαπιστώσει ότι «η νεολαία δέχθηκε τον έξαλλον αυτό ρυθμό, σαν κάτι το αποκλειστικά δικό της, εντελώς αλλοιώτικο απ' αυτά που αγαπούν οι μεγάλοι», «Ακούω, βλέπω, διαβάζω», Ραδιοπρόγραμμα 393 (08.12.1957), σ. 4.

106. «Υστερία. Ένας τραγουδιστής σκορπά πανικό», Εικόνες 53 (29.10.1956), σ. 22.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/114.gif&w=600&h=915

νέου. Όπως είδαμε, οι χορευτικές του φιγούρες, όπως και το περιβάλλον στο οποίο αυτές επιδεικνύονταν (δηλαδή τα πάρτι), κατηγορήθηκαν ιδιαίτερα ως ένας παράγοντας που μπορούσε να προκαλέσει στους νέους σωματικές βλάβες, καθώς και μία πρόωρη έναρξη της σεξουαλικής τους δραστηριότητας, η οποία επίσης γινόταν αντιληπτή ως επιβλαβής για την ανάπτυξή τους. Αυτή τη φορά όμως, ο πρωτοφανής παροξυσμός της νεολαίας για τον Πρίσλεϋ προκαλούσε τέτοια έκπληξη στους ενήλικες, που θεωρήθηκε σωστό ακόμη και να ερμηνευτεί με τη χρήση εργαλείων από την ιατρική επιστήμη, όπως ακριβώς κάνει η Απογευματινή στην προσπάθειά της να εισαγάγει τους αναγνώστες της στο φαινόμενο «Έλβις Πρίσλεϋ»:

Το Ροκ εντ Ρολλ είναι μια μορφή μουσικής και φωνητικής εκφράσεως, η οποία προκαλεί στον εκτελεστή και στους θεατοακροατάς του ένα είδος επιληπτοειδούς κρίσεως. Στην περίπτωση μάλιστα του Έλβις Πρίσλεϋ, το πράγμα υπερβαίνει κάθε υπερβολή, προχωρεί έξω από κάθε όριο και πέφτει στη δικαιοδοσία της ιατρικής. Είναι πραγματικά ένα παθολογικό φαινόμενο...107

Το επιχείρημα αυτό επανέρχεται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Η εφημερίδα Τα Νέα σε μεγάλο αφιέρωμα της στον Πρίσλεϋ τον χειμώνα του 1957, αναπαράγει την άποψη ότι η σκηνική παρουσία του τελευταίου πρέπει να είναι αποτέλεσμα μίας μορφής καταληψίας από την οποία ο ίδιος πάσχει και την οποία με κάποιον τρόπο μεταδίδει στα πολυπληθή ακροατήριά του, τα οποία βλέποντάς τον «σεληνιάζονται». Μάλιστα, η τελευταία αυτή διαπίστωση παρουσιάζεται ως ένα «πόρισμα», το οποίο υποδείκνυε στους γιατρούς δυνατότητες της μουσικής «που δεν υποπτευόταν κανένας» μέχρι τότε, γεγονός που ισχυροποιούσε ακόμη περισσότερο τις ιατρικές, αν όχι μεταφυσικές, διαστάσεις που δίνονταν στον ομαδικό προς τον Πρίσλεϋ παροξυσμό:

Όλα μαζί, τραγούδι και χορός, διατρέχουν τον κίνδυνο να δώσουν σε ένα νευρολόγο το δικαίωμα να θεωρήση ότι είναι αρμοδιώτερος για να τα κρίνη από έναν μουσικοκριτικό. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που τα χαρακτηρίζουν φαινόμενα καταληφίας. [...] Ο πρώην ηλεκτροτεχνίτης ηλεκτρίζει τη νεολαία, την κάνει να σεληνιάζεται.. ,108

Είναι δεδομένο πως στην περίπτωση του Πρίσλεϋ ενοχλούσαν δύο πράγματα: το πρώτο ήταν οι «αχαρακτήριστες», όπως ονομάζονται, κινήσεις του σώ-

107. «Το καινούργιο αθεράπευτο πάθος της αμερικανικής νεολαίας. Ηλίθιοι ή εγκληματίαι είναι όσοι χορεύουν Ροκ εντ Ρολλ. Έλβις Πρέσλεϋ, ο πρώην σωφέρ και σημερινός φλεγόμενος χορευτής», Απογευματινή, 14.08.1956.

108. «Μια ομαδική ψύχωσις: Το νέο είδωλο των κοριτσιών. Φωνή της... λεκάνης: Έλβις δη Πέλβις!», Τα Νέα, 11.01.1957.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/115.gif&w=600&h=915

σώματός του»,109 οι οποίες και κατακρίνονται με κάθε ευκαιρία ως ηδονιστικές. Το δεύτερο ήταν η δημόσια επίδειξη της κοριτσίστικης λατρείας προς το πρόσωπο του, η οποία φαίνεται πως για τους επικριτές του Πρίσλεϋ αντιπροσώπευε κάτι πολύ σημαντικότερο από μία απλή δυσφορία για τη συμμετοχή νεαρών κοριτσιών σε πράξεις που κινούνταν εκτός του καθιερωμένου πλαισίου «καλής συμπεριφοράς». Ο Έλβις Πρίσλεϋ, τόσο με την εν γένει παρουσία του, όσο και με τη συμπεριφορά που προκαλούσε στις θαυμάστριές του, ανέτρεπε με εντυπωσιακό τρόπο τα στερεότυπα που υπήρχαν για τους κοινωνικούς ρόλους των δύο φύλων. Μέσα από τη συμμετοχή τους σε μαζικές εκδηλώσεις αγάπης προς τον Έλβις Πρίσλεϋ, οι κοπέλες στις Ηνωμένες Πολιτείες αμφισβητούσαν τους καθιερωμένους ρόλους που ήθελαν τη νέα γυναίκα να υποτάσσει την ερωτική της επιθυμία σε ένα αυστηρό πλαίσιο ηθικών αρχών. Η ερωτική επιθυμία για πρώτη φορά «έβγαινε» από τον χώρο της οικίας και παρουσιαζόταν με εμφατικό τρόπο σε δημόσια θέα, γεγονός που υπήρξε εξαιρετικά ρηξικέλευθο για τα δεδομένα της συντηρητικής Αμερικής του '50.110

Αν το ροκ εν ρολ, συνολικά, ερχόταν να μεταβάλει τους νέους σε εν δυνάμει παραβάτες,111 ο Πρίσλεϋ, έχοντας ήδη μεταβάλει τις νεαρές του θαυμάστριες σε «μαινόμενες ανήλικες Αμαζόνες»,112 είχε ήδη αμφισβητήσει έμπρακτα το πρότυπο της γυναικείας παθητικότητας στον έρωτα.113 Ο Τύπος στην Ελλάδα, καταγράφοντας με έκπληξη τις πρωτοφανείς εκδηλώσεις υστερίας για το πρόσωπο του Έλβις, δεν δίστασε εξαρχής να τις ερμηνεύσει ως τεκμήριο μιας «σεξουαλικής επιθετικότητας» εκ μέρους νεαρών κοριτσιών, που επιτίθονταν σε αστυνομικούς και κυριολεκτικά «λίντσαραν» το είδωλο τους στην προσπάθεια τους να το ακουμπήσουν και να του εκφράσουν την ερωτική τους επιθυμία.114

109. Στο ίδιο.

110. Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό ότι τη δεκαετία του '50 κυριαρχεί στην αμερικανική κοινωνία ένας έντονος συντηρητισμός, αποτέλεσμα του οποίου ήταν να ονομαστεί η γενιά που ενηλικιώθηκε τα χρόνια εκείνα «Silent Generation», δηλαδή «σιωπηρή γενιά». Τα μέλη της παντρεύονταν σε εξαιρετικά χαμηλές ηλικίες, ο μέσος όρος των οποίων κυμαινόταν μόλις στα 22,8 χρόνια για τους άντρες και στα 20,3 για τις γυναίκες, υπήρξε δηλαδή ο χαμηλότερος που γνώρισε ποτέ η αμερικανική ιστορία. Βλ. «Families of the fifties», στο http://www.fiftiesweb/pop/info-family.htm, τελευταία επίσκεψη: 21.01.2006.

111. Βλ. επόμενο κεφάλαιο «Μια νεολαία "παραστρατημένη": ροκ εν ρολ και νεανική παραβατικότητα ».

112. «Μια ομαδική ψύχωσις: Το νέο είδωλο των κοριτσιών. Φωνή, κιθάρα και κόλασι: ο Έλβις Πρίσλεϋ», Τα Νέα, 07.01.1957.

113. U. Poiger, «Rock' n' roll, Female Sexuality», ό.π., σ. 598.

114. Βλ. χαρακτηριστικά την περιγραφή των εκδηλώσεων στις οποίες προέβησαν νεαρές θαυμάστριες του Πρίσλεϋ στη Νέα Υόρκη, με σκοπό να εξασφαλίσουν εισιτήρια για την πρεμιέρα της κινηματογραφικής ταινίας του τελευταίου, Love Me Tender («Μια ομαδική ψύχωσις», Τα Νέα, 07.01.1957).

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/116.gif&w=600&h=915

Η συμπεριφορά αυτή παρουσιαζόταν ως ένα ακόμη σύμπτωμα της «παρακμής» που υποτίθεται ότι ταλάνιζε την μεταπολεμική εποχή. Μια σειρά από -φαινομενικά άσχετα με το θέμα- άρθρα, τα οποία υπογράμμιζαν τη γενική ανατροπή των παραδοσιακών ρόλων που είχε επέλθει μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου τόσο στον δυτικό κόσμο, όσο και στις Λαϊκές Δημοκρατίες,115 υποδείκνυαν τις πραγματικές και υπόγειες διαστάσεις του φαινομένου «Πρίσλεϋ», όπως και τους λόγους για τους οποίους αυτός ο «γόης με τα νυσταλέα μάτια»116 είχε προκαλέσει κύματα ανησυχίας και αντιδράσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.117

Δεν αμφισβητούσε, όμως, μόνο το κυρίαρχο πρότυπο για την ορθή γυναικεία συμπεριφορά ο Πρίσλεϋ. Φαίνεται πως παράλληλα έδινε ένα νέο περιεχόμενο στην έννοια «αρρενωπότητα» προτείνοντας ένα διαφορετικό πρότυπο για τον «ιδανικό άντρα», κύρια χαρακτηριστικά του οποίου ήταν η κατανόηση στην κοπέλα και μια συμπεριφορά πιο «εξευγενισμένη», πολύ μακριά από τα στερεότυπα που ταύτιζαν τον ανδρισμό με τη σωματική ρώμη και την επίδειξη της. Τον Οκτώβριο του 1957, όταν το περιοδικό Ραδιοπρόγραμμα θα τολμήσει την πρόβλεψη ότι η δημοτικότητα του Έλβις Πρίσλεϋ πνέει τα λοίσθια, μια αναγνώστρια του περιοδικού θα θελήσει να τον υπερασπιστεί περιγράφοντας το είδωλο της με τα παρακάτω λόγια:

Και τώρα αφού σας συστήθηκα, λιγάκι θα σας μαλώσω. Ο λόγος είναι ότι λέτε πως ο Έλβις Πρίσλεϋ κοντεύη να χαθή. Κατά την γνώμη μου, κανένας όσο και να προσπαθεί δεν μπορεί να κάνει τα «καψήματα» της φωνής

115. Βλ. χαρακτηριστικά: «Οι σύζυγοι θα πλένουν τα πιάτα της κουζίνας. Το φαινόμενον επεκτείνεται επικινδύνως εις ολόκληρην την Ευρώπην. Κίνδυνος δια τους άνδρας», Απογευματινή, 26.07.1956' «Τα πιο περίεργα νέα από όλον τον κόσμο: οι γυναίκες τώρα γίνονται σωφέρ», Απογευματινή, 16.07.1956' «Τριάντα τρία εκατομμύρια γιαπωνέζες, "σκλάβες των παραδόσεων", που έτρεμαν πριν από δέκα χρόνια και να κυττάξουν τον άνδρα, σήμερα γίνονται επιστήμονες, απεργούν, φορούν κάλτσες νάϋλον, και χορεύουν μανιωδώς ροκεντ-ρολλ», Ακρόπολις, 09.06.1956' «Αι κατακτήσεις του ασθενούς φύλου: 82.000 Ιταλίδες οδηγούν αυτοκίνητα και ολοένα πληθαίνονται», Το Βήμα, 03.06.1956' «Αμερικανίζουν πολύ οι Τσέχες, ενώ οι άνδρες των πλένουν πιάτα...», Ακρόπολις, 17.11.1957.

116. «Μια ομαδική ψύχωσις», Τα Νέα, 07.01.1957.

117. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, οι καθολικές οργανώσεις έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να απαγορεύσουν την εμφάνιση του Πρίσλεϋ στο ραδιόφωνο και στις εκπομπές της RAI. Μάλιστα, πολλές φορές εκπρόσωποι τους πρωτοστάτησαν σε «σταυροφορίες» εναντίον του Πρίσλεϋ και της «δημόσιας ανηθικότητας» που, όπως υποστήριζαν, εξέφραζε υποκινώντας αντιδράσεις κατοίκων σε χωριά και κωμοπόλεις, όπου διοργανώνονταν γιορτές και υπήρχε η περίπτωση να ακουστούν τραγούδια του («I Grandi Temi: '56 Bardot e Presley», στο http://www.cronologia.it/storia/al956z.htm, τελευταία επίσκεψη: 08.12.2006).

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/70/gif/117.gif&w=600&h=915

του, που με καταγοητεύουν. Εκτός αυτού διαθέτει δύο γλυκά μάτια και αυτό φθάνει...118

Οι φανατικές του θαυμάστριες έβρισκαν στα «δυο γλυκά του μάτια» και στην εν γένει συμπεριφορά του ένα καινούργιο πρότυπο ανδρισμού. Η εξέλιξη αυτή δεν ξέφυγε από την προσοχή των επικριτών του Έλβις, οι οποίοι θα ερμηνεύσουν την απόκλιση του από τα παραδοσιακά πρότυπα ως μία ένδειξη θηλυπρέπειας.119 Το στοιχείο αυτό δεν φαίνεται να ενοχλούσε τον Πρίσλεϋ, ο οποίος μάλλον συνειδητά εισήγαγε τέτοιους νεωτερισμούς στη συμπεριφορά του (δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η δισκογραφική του εταιρεία επιχείρησε να αξιοποιήσει εμπορικά τη συζήτηση περί «θηλυπρέπειας») ,120 Η μομφή αυτή υπήρξε άλλη μια σταθερά της πολεμικής που ασκήθηκε στον Έλβις σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Πρίσλεϋ δεν κατηγορήθηκε μόνο ως κίνδυνος για τις γυναίκες, που μέσω της αγάπης του προς αυτόν μεταβάλλονταν σε σεξουαλικώς επιθετικά όντα, αλλά και ως κίνδυνος για τους άντρες τους οποίους εισήγαγε σε μία διαδικασία απώλειας της αρρενωπότητάς τους.

Στο Μεξικό, όπως έχει καταδείξει ο Eric Zolov, τόσο ο Πρίσλεϋ, όσο και οι Μπητλς την επόμενη δεκαετία, κατηγορήθηκαν έντονα ότι συνιστούσαν ένα πρότυπο ικανό να καλλιεργήσει τη «θηλυπρέπεια» στους νεαρούς θαυμαστές τους,121 ενώ στη Δυτική Γερμανία που η πολεμική εναντίον του Πρίσλεϋ υπήρξε τεράστια δεδομένου του ότι αμφισβήτησε έντονα το πρότυπο του ιδανικού πολίτη-στρατιώτη την ίδια στιγμή που η χώρα εξοπλιζόταν, οι κινήσεις του και τα κουνήματα της λεκάνης χαρακτηρίστηκαν εφάμιλλα «μιας ταλαντούχας χορεύτριας του στριπτίζ».122 Τέτοιες ακριβώς απόψεις υποστήριζε το Έθνος, όταν επιχείρησε να περιγράψει στους αναγνώστες του τον Έλβις Πρίσλεϋ:

Ο σωφφέρ-χορευτής και τραγουδιστής, σύμφωνα με την περιγραφή των αμερικανικών εφημερίδων, είναι ένας αποκρουστικώτατος κρεμανταλάς, με μακρυά αχτένιστα ξανθά μαλλιά και φαβορίτες, που οι τετράγωνοι ώμοι του γρονθοκοπούνται ανηλεώς με τις εντελώς εκτεθηλυμένες κινήσεις του και την κτηνώδη και λιγωμένη έκφρασι των χαρακτηριστικών του προσώπου του, όταν εκτελή το αριστούργημά του...123

118. «Επιστολή αναγνώστριας», Ραδιοπρόγραμμα 386 (20.10.1957), σ. 2.

119. Σχετικά με τη συζήτηση για την «θηλυπρέπεια» του Έλβις και την αμφισβήτηση του προτύπου περί «αρρενωπότητας» τη δεκαετία του '50 βλ. S. Simels, Gender Chameleons: Androgyny in Rock 'n 'Roll, Νέα Υόρκη 1985.

120. Για παράδειγμα, όταν το 1956 η RCA παρουσίασε τον Πρίσλεϋ στη Δυτική Γερμανία, επέλεξε το σλόγκαν «Τραγουδάει, όπως η Μέριλιν Μονρόε περπατάει» (U. Poiger, «Rock' n' roll, Female Sexuality», ό.π., σ. 588).

121. E. Zolov, Refried Elvis, ό.π., σ. 102.

122. U. Poiger, «Rock' n' roll, Female Sexuality», ό.π., σ. 589.

123. Χ. Χαιρόπουλος, «Ροκ εντ Ρολ», Έθνος, 08.11.1956.

Σελ. 117
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Ήχοι και απόηχοι. Κοινωνική ιστορία του ροκ εν ρολ φαινομένου στην Ελλάδα, 1956-1967
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 98
    

    3. ΠΑΡΤΙ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΤΡΥΦΗΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

    Τα πάρτι κατέχουν κομβική θέση στην όλη συζήτηση. Ο όρος «πάρτι» αν και συνδέθηκε με τη δεκαετία του '50 και τις νεανικές κατ' οίκον συγκεντρώσεις, στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ήταν σε χρήση πολλές δεκαετίες πριν και δήλωνε κάθε είδους κοινωνική εκδήλωση που λάμβανε χώρα (κυρίως) σε σπίτια και οργανωνόταν με στόχο τη διασκέδαση και την ψυχαγωγία των παρευρισκομένων. Ωστόσο, τη δεκαετία του '50 ο όρος άλλαξε περιεχόμενο, η χρήση του περιορίστηκε στην περιγραφή εκείνων των νεανικών συγκεντρώσεων που είχαν ως στόχο τους τη διεξαγωγή χορών, ως επί το πλείστον «μοντέρνων» (ροκ εν ρολ, τουίστ, χάλι-γκάλι κλπ.),56 και τα πάρτι άρχισαν να αποκτούν αρνητικό πρόσημο.57

    Τέτοιου είδους συγκεντρώσεις οπωσδήποτε και δεν ήταν κάτι το καινοφανές για την ελληνική κοινωνία. Υπήρχαν, ωστόσο, δύο στοιχεία που διαφοροποιούσαν τα πάρτι της δεκαετίας του '50 από τις συγκεντρώσεις των προηγούμενων

    56. Τη μόδα του ροκ εν ρολ ακολούθησαν άλλες μικρότερης επιτυχίας και μακροβιότητας χορευτικές μόδες, πολλές από τις οποίες κατά κάποιο τρόπο αφομοιώθηκαν από το ροκ εν ρολ, με την έννοια ότι εν πολλοίς έγιναν αντιληπτές ή ανασύρονται από τη μνήμη ως μία άλλη εκδοχή του. Οι πιο σημαντικές από αυτές ήταν το καλύψο, η νέα τρέλα που υποτίθεται πως θα έπαιρνε τη θέση του ροκ εν ρολ το 1957 και που εισήχθη με κυριότερο εκπρόσωπο της τον Χάρι Μπελαφόντε (βλ. «Το ροκ εντ ρολλ πέθανε... Ζήτω το Καλυψώ!», Εικόνες 85 (09.06.1957), σ. 27) και το χάλι-γκάλι (hully-gully) που υπήρξε μια εφήμερη, αλλά οπωσδήποτε άξια αναφοράς χορευτική μόδα το 1963 («Ο καινούργιος χορός του 1963: το Χούλλυ-Γκούλλυ», Ραδιοπρόγραμμα 13/668 (01.03.1963), σ. 10-12). Ωστόσο, ο σπουδαιότερος από τους επίδοξους διαδόχους του ροκ εν ρολ ήταν το τουίστ. Το τουίστ έγινε παγκόσμια επιτυχία με την κυκλοφορία του ομώνυμου τραγουδιού από τον Τσάμπι Τσέκερ (Chubby Checker) το 1960. Κατέκτησε τα τσαρτς δύο φορές (το 1960 και το 1962) και εγκαινίασε μία «χορευτική μανία» που σύντομα διαδόθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο και έγινε γνωστή με τον όρο «dance crazes» (P. Scaruffi, «Before the Flood. Dance Crazes», στο http://www.scaruffi.com/history/cptl2.html, τελευταία επίσκεψη: 06.05.2006). Σήμερα το τουίστ θεωρείται αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του ροκ εν ρολ («Dancing in the 50s and 60s», στο http://www.history-of-rock.com/dancing_in_the_fifties. htm, τελευταία επίσκεψη: 14.09.2006).

    57. Γράφει σχετικά η Απογευματινή: «Μετά την αρχική τους εισαγωγή εις την Ευρώπην δεν έπαυσαν να καταφθάνουν, από την Αμερικήν πάντοτε, διάφοραι παραλλαγαί του αρχικού πάρτυ, το οποίον και δεν διεκρίνετο πολύ από τις χορευτικές συγκεντρώσεις που υπήρχαν από ανέκαθεν. Μετά όμως είχαμε το σορπράιζ πάρτυ, το κοκτέιλ πάρτυ, το πιτζάμας πάρτυ και άπειρα άλλα πάρτυ. Προ ημερών έκαμεν την εμφάνισίν του εις την Βαλτιμόρην ένα νέον είδος πάρτυ...». («Εξωφρενισμοί: ένα νέον είδος πάρτυ. Οι προσκεκλημένοι θα καταστρέφουν οιονδήποτε αντικείμενον της οικίας. Έρχεται από την Αμερικήν», Απογευματινή, 13.07.1956).