Creator/Author:Ζιώγου - Καραστεργίου, Σιδηρούλα
Title:Girls` Secondary Education in Greece (1830-1893)
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
Nr. within series:2
Place of Publication:Athens
Publisher:General Secretariat for Youth
Date of Publication:1986
Nr. of vol.:1 volume
Spatial coverage:Greece
Temporal coverage:1830-1893
Description:INTRODUCTION (pp. 11-32) In the introduction, the author presents the motives (mainly the lack of any reliable and clear knowledge about women`s education during the 19th century) that drove her to study this topic as well as the objectives of her study (on one hand the course of girls` secondary education, namely the types of schools for girls, their internal organization/operation, their position and status in the internal education system of Greece, and on the other hand, the problems of the girls` secondary education, its peculiarities and its course.). Then the author substantiates the time limits of her essay and cites the book contents. WOMEN`S EDUCATION IN GREECE DURING THE OTTOMAN OCCUPATION Brief historical review (pp. 19-32) In this chapter, it is reported that during the Ottoman occupation, women`s education started long after boys` education had begun, although even boys` education began only after 16th century and it was confined, up to the end of 18th century, (the exceptions were few) to very simple «common» schools. This resulted in a really enormous illiteracy rate among women in Greece. Educated women could be found only in the community of the so-called «Fanariotes» and later in the islands, because of the special socio-economic circumstances that were formed there. Girls` education appeared at the beginning of 19th century and it was offered in monasteries -the same way that boys` education was offered in the narthexes of the churches at the very beginning. The pupils-nuns were taught under the supervision of an abbess, along with the female subjects, elements of reading and writing. The first organized school for girls was established in Venice (1609-1829), but even this school began to admit external pupils only very late. With regards to female teachers, these appeared only by the end of 18th century. Every earlier references to female «teachers» probably meant women who knew reading and writing and taught these abilities to girls in their houses. Of course, at the same period girls who came from rich and educated families were taught at home by male teachers. THE FIRST STEPS IN GIRLS` EDUCATION: 1830-1861 (pp. 33-146) At the beginning of the 19th century the social position of Greek women was improved noticeably. They took part in the intellectual life of their hometowns, became active in charity work and produced literature or art works. This helped the early appearance of the first girls` schools, which at the beginning were established only in Nafpio, Aegina and Ermoupolis -the financial and cultural centers of the newborn Greek state. The direction of girls` education, its purposes of it and the subjects taught were influenced by the circle of the women of Fanari and by the western views that came to Greece through the western founders of private girls` schools. • The first established schools for girls were monitorial schools. The very first one, the only one at the period of the Liberation struggle of the Greek nation, was the school established in Athens in 1825. Although it was in operation for only one year, it is a very important school not only for being the first one, but also for being established outside the church ground on one hand, and on the other hand for connecting the content of girls` education to the future social function of girls as mothers and citizens. Although there is a great lack of evidences we can say that from 1828 on schools for girls began to be established. They were organized on the monitorial teaching system and were private. Such schools were established in Nafplio, in Argos, in Aegina (one school in each town) and in Ermoopolis (three schools). The only exception was the two schools in Ermoupolis, which were established and supported by the municipality of Ermoupolis as well as the Church Missionary Society. In many places where there were no girls` schools, girls attended classes at the schools for boys, a fact that reveals that half the number of the schools for boys had instituted co-education. In the islands, the number of girls attending classes in schools for boys was much larger than the number of girls attending boys` schools in mainland Greece. • Of the schools mentioned above only the municipality school of Ermoupolis (which at the beginning was supported both by the Municipality and the Church Missionary Society, and later, only by the municipality) was a secondary education school. According to the few survived records, its internal operation was similar to the operation of the boys` secondary education schools. • After the establishment of the new Greek state, many western missionaries or Societies of Friends of the Greeks became active in the field of education, especially in girls` education so that, after 1931, apart from monitorial and Kindengarden schools, three «High» schools for girls were established by western missionaries. Those were the «Philellinikon Paedagogeion» of Fr. Hildner in Ermoupolis, the school of the French G. Volmerange in Nafplio and the school of J. and Fr. Hill in Athens. All three schools aimed at offering education to the upper class girls and later on, at training female teachers. The most important of these three schools was the Hills` school, which played a very important role throughout the 19th century, as it was the first school in which sponsored-by-the-state teachers were trained. • Primary education was officially organized by the 1834 Act. In terms of girls` education it was stated that it had to be offered -wherever it was possible- in separate schools, while for female teachers` education, a female teachers training school was proposed. This school was never founded and so girls continued to be trained for teachers at the existed three «High» schools for girls. Consequently, their education was very primitive -as those schools aimed primarily at educating the upper class girls. To obtain the teacher certificate, after finishing the «High» school, they had to sit for exams in front of a selection committee. Two years after, by the 1836 Act the secondary education was organized by the 1834 Act. The Act did not include any schedule or any reference to girls` secondary education. As a result, girls` secondary education continued to operate as it did in the past. In terms of the private «High» school for girls, it was mentioned that they should be organized and operation similarly to the equivalent boys` schools. However, the former were of much lower status than the latter. An example to illustrate this view (apart from the curricula which reveal that girls` education was much poorer) is the duration of male and female teacher training programs. Future male teachers had to have finished the second year of the so called «Hellenic» school (lower secondary education school) to be enrolled at the Teachers training school, while females could be enrolled in the «High» schools -which operated as teacher training schools as well- after the completion of the primary school. • In 1836 a society named «Philekpaideutiki Etaireia» was established in Athens. Its purpose was the progress and spreading of primary education, particularly girls` primary education. To fulfill its purpose it established a Teacher Training School for girls very early (1837), which consisted of two sections, a lower one (primary school) and an upper one (High school). The upper section operated as a lower secondary school and also as a teacher training school. The studies lasted for 2 years in 1837 and progressively increased to 5 years in 1858. According to the curricula and schedules of 1837 and 1842, the most important subjects for girls` education were Greek and French language, as well as needlework or practical classes in general. On the other hand, maths were not taught at the last year of schooling. This reveals that girls` education - even at the training school - was primarily directed to the fulfillment of the educational needs of the upper class daughters and that a substantial teacher training program was of secondary importance. The number of pupils in the Higher section of the school increased excessively from 1837 until 1848 (13 to 396 pupils). At the same time, the number of pupils decreased from the first to the last year of studies, due to strict exams as well as to the view that 2-3 years of studies was too much for a girl. From 1850 on, a period of improvement in girls` education began. The state shows an interest in it, but only in primary education. It is recommended to the municipalities to establish schools for girls. However, mixed schools are forbidden. In 1861 the Teacher Training School of Philekpaideutiki Etaireia was recognized by the State as the only training school for φεμαλε teachers. • In 1837, the year that Philekpaideutiki Etaireia established its Teacher Training School, two private High schools for girls already existed in Athens (the school of J. and Fr. Hill, and Volmerange`s school). All three schools were in operation until 1840-43, when both private schools ceased their operation. The two private schools started their operation again in 1853, the first under ownership/direction and the second re-established by the same founder (Mrs. Hill). Until 1860 more high schools and one (so called) «vocational» school were in operation in Athens. At the same time, three high schools operated in the towns of Ermoupolis and Patra: the municipality`s school, Hildner`s High School and the «Parthenotropheion» school of A. Magaki) in Ermoupolis and one or two schools - Voreli`s school and, according to only one record, Ioannidis`s school - in Patras. In general, during the years 1831-1861 ten high schools for girls operated in Greece, regardless of the duration of their operation. • Until 1855 the State neither officially considered nor called the girls` high schools secondary education schools. This is reflected in the way high schools are named in the official state indexes. Only after 1855 girls` high schools were considered equal to the lower secondary schools for boys, so called «Hellenic» schools. In terms of the expansion of high schools, it is quite limited, particularly when it is compared to the expansion of primary schools, which is remarkable (three primary schools in 1837, 52 in 1856). Furthermore, when compared to the number of schools for boys, schools for girls are proved to be much fewer. • Until the end of this period, contradictory opinions and views about the necessity of girls` education are expressed by the Greek intellectuals. Some of them defended girls` education and advanced it as a society`s necessity and as a basic element of the nation`s progress. Others accused it of the nullification of the women`s life role, given by nature, and stated that the upbringing given by the mothers at home was more appropriate for women. The debate benefited the advancement of girls` education. Omissions and problems were pointed out and three main demands became obvious: the necessity for an education provided for girls of all social classes, the segregation of the general secondary schools from the teacher training ones and the enrichment of curricula. Thus, nobody talked about a girls` education as being equal to boys` education. NEW PERSUITS AND EXPERIMENTATIONS: 1861-1893 (pp.147-242) The lack of female teaching staff had led to a production of a large number of very poorly qualified teachers, as individuals with elementary knowledge of primary school teaching subjects were given the teaching degree. The poor knowledge and low training status of female teachers led the State to restrict teachers` training to one particular school, namely to the school of Philekpaideutiki Etaireia (1861: year of the official recognition of the Philekpaideutiki Etaireia`s school as the only teacher training school for women). This fact could have brought school curricula and schedules under more severe state control, something that did not happen. The whole internal organization and operation of the school remained a responsibility of Philekpaideutiki Etaireia`s Board of Directors, and the state merely signed the curricula and schedules sent to it. Consequently, the duration of the studies in this school was not permanently defined. Studies lasted for 4-6 years, according to the duration of studies at the primary school. Studies at the male teachers` training school lasted for 2 years, but the enrolled students had to have finished the 2nd year of the «Hellenic» school. A comparison between the curricula of male and female training schools constitutes a clear indication of the poorer preparation of female teachers. The male teachers` curricula included more subjects, more hours were devoted to the lessons of pedagogy and to practicing lessons, while in female teachers` curricula many hours were devoted to foreign languages and to practical lessons. That led to a production of low status women teachers in terms of knowledge and methodology of teaching, something that education inspectors very frequently stated. Finally, in 1881 the State took on the responsibility of the teachers training school operation and defined the teaching subjects and the schedule. Parallel to the expansion of girls` education and the enrichment of its curricula, new profession perspectives arose for women, such as Kindengarden teachers, teachers of handicraft, or teachers of physical education. • In 1870 the Teacher Training School of Philekpaedeutiki Etaireia consisted of Arsakio (a boarding teacher training school) and of a non-boarding one. Both had attached primary schools (one each) for the practical training of their students. The curricula of this period remained oriented to women education of western origin, consisted of knowledge of foreign languages, needlework, music and good manners. In 1880 for the first time an inspector is responsible for the Philekpaedeutiki Etaireia`s schools. Three years, a `Ladies Council` is responsible for girls` schools, supervising the general conditions of the school and particularly the teachers of the handicraft lessons. • In 1866 Philekpaedeutiki Etaireia established and sponsored another school for girls in Kerkira (Corfu). It consisted of a Kindengarden school, a Primary school and a "Hellenic school" (High school with 3 years of studies). The curriculum of the High school, although the school was given the name «Hellenic school» (name used for boys` lower secondary schools) was similar to the curriculum of the rest of High schools for girls. In general, Philekpaedeutiki Etaireia had established and sponsored High schools for girls in towns as Athens, Patra and Kerkira and primary schools in many other places in Greece. • At the same time, private high schools for girls were in operation, but only in the towns of Athens and Ermoupolis. The State had started to interfere in matters such as the internal operation of private schools, curricula and timetables, while, until then these mattes were of the founder`s responsibility. In 1869 four high schools for girls were in operation in Athens, the school of Philekpaedeutiki Etaireia, the school of Christomanou-Laskaridou (this is the previous Hill`s school), the school of D. Soumerli and the French High school of Files de la Charite of Saint Josef. The school of Christomanou-Laskaridou was proved a very important one for its curricula and its educational objectives as well as for being one of the only two schools (the other was the school of the Municipality of Ermoupolis), which offered girls higher education than the «Hellenic» school did. After 1880 seven high schools operated in Athens. In Ermoupolis three High schools existed (apart from those three, two more primary schools were in operation, sponsored by the Municipality). After 1880 education in this town declined due to financial reasons and the only school that flourished was Zen. Kampani`s school. In Patra, the third town with considerable educational movement, until 1890, three High schools operated (one of those was a school of Philekpaedeutiki Etaireia, called Arsakeio, as it was equivalent to the school in Athens). • In regards with the purposes of girls` education and curricula, the main purpose was hostess` education, something that is obvious from the curricula, in which the most important subjects -many more teaching hours are devoted to them- are those that fulfill the above purpose. Of considerable importance is the fact that two girl schools tried to organize and offer vocational education as well (school of Simopoulou in Athens and school of Z. Kampani in Ermoupolis) in 1887 and 1888 respectively. Parallel to the main -above mentioned- purpose of girls` education, all high schools of that period trained the pupils who wished to enter the teaching profession. Officially, however, private schools earned the right of teacher training only in 1892. • According to the 1879 census, nearly all women (93%) were illiterate, while a quite lower percentage of men were illiterate, too (69%). More literate women could be met at the prefectures of Attiki, Syros and Tinos. In primary education schools, female pupils represented only 1/5 of the total number of pupils, although primary education was obligatory. Female pupils of secondary education (which was private at its greatest extent) represented 11.3% of the total number of secondary students. Until 1865 only eight high schools operated in Greece and they were located in the towns of Athens and Ermoupolis. After 1865 high schools were founded also in Patra and Pireus. GIRLS` SECONDARY EDUCATION IN THE GREEK COMMUNITIES OF THE OTTOMAN EMPIRE. General statements and comparisons (pp.243-258) This chapter deals with girls` education in the cities of Istanbul, Smyrna and Philippoupolis, where Greek communities flourished and Greek education had a remarkable progress. Around 1850 three schools for girls were established in Istanbul . They were monitorial schools, but one of these (the first one) had some high school classes. From 1874 on, four high schools were established («Zappeion», «Pallas», «Central Parthenagogeion» and «Ioakeimeion»), which became cultural centers for the Greek community of the city. The foundation of the «Ekpaideutikon Frontistirion» constituted a very important fact for girls` education. Its aim was the diffusion of Greek education to the orthodox nations of the Ottoman Empire, particularly to the orthodox women. Its purposes were accomplished by the «Greek Philological Council of Istanbul», which founded in 1861. In Smyrna schools for girls were in operation very early on. In 1840 there were already three monitorial schools, in which 750 girls studied. Later on the number of schools increased. In 1881 the «Hellenic Parthenagogeion» was established, a high school, which in 1885 was recognized by the Greek state as equal to Arsakeion High school of Athens and in 1886 changed its name to «Homereion Parthenagogeion». In Philippoupolis, a school for girls was in operation since 1845. Thus, the most important educational fact for the town and its larger territory was the foundation of a teacher training school for girls (as well as for boys). Both operated under the name of «Zaripheia Didaskaleia». At the same time «Didaskaleia» (traning school for teachers of both sexes) called «Zographeia» were established in Kestorati of Ipeiros. Education in Greek communities in the territories of Ottoman Empire developed in parallel to education in Greece. There was continuous and close contact between the Greek communities of the Ottoman Empire and Greece. It could even be said that there was a relation of dependence. The similarities observed in the educational processes of both areas are due to this relationship. However, one could identify many interesting differences too. For instance, in the communities of diaspora they managed to separate general secondary education from the teachers` training, organizing, thus, self-existent secondary and teachers` training schools. ATTEMPTS AND PRESSURE FOR REFORM IN GIRLS` SECONDARY EDUCATION (1861-1893) (pp.259-338) The main problems of girls` education that had to be faced at the period 1861-1893 were the necessity of girls` education, its purpose and the content of its curricula, Namely, answers should be given to questions like: Should girls be educated? If yes, to which extent? Which kind of education was more appropriate for girls? Should they be educated in mixed classes or not? The answers given were: affirmation to the necessity of their education, which thus, should be different from the one prepared for boys. Consequently, girls should be educated in separate schools. Co-education should be avoided, if possible, otherwise it was allowed up to the 8th year of their age. After 1889 co-education was allowed only at the one-teacher schools and at the schools called «Grammateia». More substantial efforts for reforming girls education were made after 1870, by the «Society for Expansion of Greek Education», by «Primary Teachers Society» and by the «Ladies Society on behalf of Feminine Education». But even those efforts did not intend to change girls education` ideological framework (the differentiation between girls` and boys` education was considered legitimate even by the reformers). Kalliroi Parren and her intellectual circle appeared more progressive. She contributed -through her newspaper «Ladies newspaper»- much to improvement of girls` education and to the revelation of women`s social and professional problems. Regarding girls` education, she stated that there was a great need for public secondary schools for girls, equal to boys` ones. In general, the majority of the society insisted on different secondary education for girls, while women (K. Parren) asked for more vocational education. On the other hand, the problems arising from the combination of working and family life, remained unclear for the majority of women themselves. By the Εducation Bills of 1870, 1877, 1879, 1880 girls` secondary education was officially organized in separate schools, it was also given different curricula and had different purposes. However, the fact that secondary education was intended only for upper classes` girls, as the state did not establish public secondary schools, has not been changed by these Bills. • In the labor market, women worked as laborers, servants, teachers, midwifes. The majority of the workingwomen were laborers, but as the time passed many of them had opened their own workshops and they produced clothes, hats or various needlework. K. Parren brought out the view that state should also employ women at post offices and telegram offices. • The social field of charity was the first social field, in which women of middle or upper class became active. They did it through ladies committees or councils, which were proved very effective in this matter. They organized and sponsored orphanages, with attached primary schools or kind of vocational schools for the orphans or workshops for them or poor girls, where they could earn their living. They also helped refugees or tried to relief patients at hospitals. • Women also took part in the intellectual life of Greece, writing articles at the existing press or publishing feminist journals, or newspapers. Such journals were : «Thalia», «Euridiki», «Ladies` Newspaper». Furthermore, women appeared as writers (Ag. Bartholomeou-Palli, Marg. Miniati), intellectuals (Ev. Kairi, El. Moutzan Martinegou), poets (S. Lambisi, S. Leontias, A. Oikonomou, A. Mazaraki, Ef. Samartzidou) and painters (Helen Boukouri-Altamoura). However, the greatest contribution of women to the culture and letters was their occupation with education where not only were they teachers, but pedagogues, school founders, and columnists as well. After 1880 the first women scientists appeared, graduated from European universities. In Greece they managed to be admitted at the University of Athens in 1890. The period 1830-1893 concludes with speculation on the search for new «alternatives» for women`s education and occupation.
License:This digitized book in every format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
The book in PDF:Download PDF 28.69 Mb
Visible pages: 6-25 από: 470
Current page:
+20 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


p. 6 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

«History knows no formal education but male education».


p. 7 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


p. 8 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


Μια σειρά φροντιστηριακών μαθημάτων, που είχα αναλάβει από το 1974, έγινε ή αφορμή να στραφεί ή προσοχή μου στα Ιδιαίτερα προβλήματα που παρουσίαζε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας και ή αφετηρία για συστηματική έρευνα γύρω από το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης που παρέμενε ως τότε ανοιχτό για τα σχολεία της Μέσης Παιδείας.

Στην πορεία της ερευνάς αυτής διαπίστωσα ότι ή διαφοροποίηση στην οργάνωση και στο πρόγραμμα των σχολείων με βάση το φύλο των μαθητών παρουσίαζε ενδιαφέρουσες Ιστορικές προεκτάσεις. Διαπίστωσα, για να δώσω ένα παράδειγμα, πως χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν εκατό χρόνια από την απελευθέρωση για να καθιερωθεί ή συνεκπαίδευση στα Δημοτικά Σχολεία και ότι ως τις αρχές του αιώνα μας δεν υπήρχαν για τα κορίτσια δημόσια σχολεία Μέσης Παιδείας, ούτε και είχαν το δικαίωμα, όσες μαθήτριες ήθελαν, να εγγράφουν στα δημόσια σχολεία των αγοριών. Το Διδασκαλείο αποτελούσε, για πολλά χρόνια, τη μοναδική διέξοδο των μαθητριών που είχαν κάποιες επιστημονικές φιλοδοξίες, και το επάγγελμα της δασκάλας το μόνο όπου είχαν τη δυνατότητα να σταδιοδρομήσουν.

Αποφάσισα να μην περιορίσω την ερευνά μου μόνο στη συνεκπαίδευση, παρά να δω, όσο ήταν δυνατό πιο σφαιρικά, την πορεία που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας, τους διάφορους παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη αύτη, καθώς και τα προβλήματα και τις κυριότερες τάσεις που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της εξελικτικής αυτής πορείας.

Η εργασία αυτή, στην πρώτη της μορφή, υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή και εγκρίθηκε από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Δημοσιεύθηκε το 1983 ως παράρτημα (αριθμός 38) της Επιστημονικής Επετηρίδας της Φιλοσοφικής Σχολής.

Σ. Ζ.-Κ.

p. 9 2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


p. 10 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


Προηγούμενες έρευνες, αντικείμενο και σκοπός αυτής της εργασίας, όρια και αναγκαίοι περιορισμοί, πηγές και βοηθήματα

Η μελέτη, ή ανάλυση και ή συζήτηση των προβλημάτων της γυναικείας εκπαίδευσης στο 19ο αιώνα απουσιάζει, συνήθως, ή αναφέρεται ελάχιστα στη σχετική βιβλιογραφία. Για τη θέση της Ελληνίδας στην κοινωνία και για την εξέλιξη της εκπαίδευσης της δεν διαθέτουμε ούτε γενικές ούτε ειδικές αναλύσεις. Πλήθος βασικά προβλήματα παραμένουν ακόμα σε πρωτογενές στάδιο επεξεργασίας. Αυτό οφείλεται στην ιδιαιτερότητα της γυναικείας εκπαίδευσης, στην ανεπάρκεια των δημοσιευμένων πηγών, καθώς και στο ότι δύσκολα μπορεί κανείς να βρει και να χρησιμοποιήσει τις πηγές που υπάρχουν. Το υλικό που θα μπορούσε να δώσει μια πιο λεπτομερειακή εικόνα της κοινωνικής και εκπαιδευτικής ιστορίας της Ελληνίδας κατά το 19ο αιώνα βρίσκεται, σε μεγάλο ποσοστό, ανεπεξέργαστο στα διάφορα αρχεία και σε πολλές περιπτώσεις είναι εξαιρετικά δυσπρόσιτο. Για όλους αυτούς τους λόγους, στη βιβλιογραφία που υπάρχει, επικρατεί, σε πολλά σημεία, σύγχυση και ασάφεια σχετικά με τη διάρθρωση και τη λειτουργία των Παρθεναγωγείων στο 19ο αιώνα, Η σύγχυση αυτή απλώνεται από τις χρονολογίες ίδρυσης των σχολείων ως τον τρόπο λειτουργίας των Παρθεναγωγείων.

Οι σύντομες ιστορικές αναδρομές στο 19ο αιώνα που περιέχονται σε εργασίες σχετικά με την εκπαιδευτική κίνηση στον αιώνα μας δεν καλύπτουν, όπως είναι φυσικό, όλο το φάσμα των

p. 11 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

επιμέρους προβλημάτων. Την πορεία που ακολούθησε ή Δημοτική, ή Μέση και ή Επαγγελματική Εκπαίδευση των Ελληνίδων ως το 1954 την περιγράφει ή διδακτορική διατριβή της Ελ. Δούκα, που εγκρίθηκε από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου1, οι αναφορές όμως στην εκπαιδευτική κίνηση του 19ου αιώνα περιορίζονται μόνο σε μια εμπεριστατωμένη γενική θεώρηση.

Σε μια μικρότερη εργασία2, η A. Κόττου περιορίζεται σε μια σύντομη αλλά αξιόλογη ιστορική αναδρομή στο 19ο αιώνα και εντοπίζει με σαφήνεια και διορατικότητα τα προβλήματα που παρουσίαζε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας αμέσως μετά την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Ελ. Βενιζέλου το 1929.

Τέλος, στις γενικές Ιστορίες της παιδείας, υπάρχουν ορισμένα κεφάλαια που αναφέρονται, εντελώς επιγραμματικά όμως, στην εκπαίδευση των κοριτσιών στο 19ο αιώνα3.

Με τις παραπάνω εργασίες φωτίζονται αρκετά σημεία από την πορεία που ακολούθησε η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Όμως γίνεται φανερό ότι δεν υπάρχει για το θέμα αυτό ειδική και συστηματική έρευνα.

Η διαπίστωση ότι δεν μελετήθηκε συστηματικά ή πορεία που ακολούθησε ή Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα είναι ένα γεγονός που κάνει απαραίτητη την έρευνα του θέματος αυτού, για να συμπληρωθεί ένα σημαντικό κενό στην ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης.

Επειδή είναι δύσκολο να κρίνει κανείς σωστά ένα κοινωνικό


1 Β. Dukas, Ein Beitrag zur Frage der Frauenbildung in Griechenland, Diss Μόναχο 1955

2. A. Κόττου, "Η εκπαίδευση των Ελληνίδων από το 1830 έως σήμερα", στο βιβλίο της Ζ. Φράγκου, Γύρω από το παιδί, Αθήνα 1930, σ. 359-404.

3 Βλ. Σ. Τζουμελέας - Π. Παναγόπουλος, Η εκπαίδευσή μας στα τελευταία εκατό χρόνια, Αθήναι 1933, σ 115 - 118· Χρ.Λέφας, Ιστορία της 'Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 28-32 και 258-263· Α. Ισηγόνης. Ιστορία της Παιδείας, Ρόδος 1958, σ. 327 - 335.

p. 12 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ζήτημα όπως η εκπαίδευση, και προπάντων να εκτιμήσει την πρόοδο του, αν δεν παρακολουθήσει την εξέλιξη του από το παρελθόν, αποφάσισα να ξεκινήσω από τα θεμέλια και να ερευνήσω:

α) Την πορεία που ακολούθησε η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών από την απελευθέρωση ως το 1893, περίοδο που τα Παρθεναγωγεία λειτουργούσαν χωρίς ειδικό Οργανωτικό νόμο. Κύριος στόχος της έρευνας αυτής είναι να δοθεί μια κατά το δυνατό ολοκληρωμένη εικόνα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών, όπως διαμορφώθηκε στο 19ο αιώνα. να επισημανθεί, πιο συγκεκριμένα, το είδος των σχολείων και ο τρόπος που λειτουργούσαν, να προσδιορισθεί ή θέση που είχαν στο γενικότερο εκπαιδευτικό σύστημα και να γίνουν οι ανάλογες συγκρίσεις με τα αντίστοιχα σχολεία των αγοριών. Παράλληλα αναλύονται οι διάφορες προσπάθειες που έγιναν την εποχή αυτή για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στον τομέα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών.

β) Τα εκπαιδευτικά προβλήματα, τις ιδιομορφίες και τις κυριότερες τάσεις που επικράτησαν στην πορεία της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Καταβάλλεται εδώ προσπάθεια να δοθεί, με όσο γίνεται μεγαλύτερη πληρότητα και αντικειμενικότητα, ή εικόνα του πνεύματος που επικρατούσε την εποχή αυτή για τη γυναικεία εκπαίδευση, με σχετική ανάπτυξη της εκπαιδευτικής πολιτικής του κράτους και της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας. Επιδιώκονται επίσης, ως ένα βαθμό, άμεσες συσχετίσεις με τα παράλληλα κοινωνικά και πολιτικοοικονομικά γεγονότα της εποχής, ή έμφαση όμως δίνεται στο γυναικείο κίνημα και τις επιδιώξεις του,

Για να γίνει πιο καθαρή ή εικόνα, χρειάστηκε να διερευνηθούν, σε περιορισμένη έκταση, και ορισμένοι άλλοι τομείς, που δεν καλύπτονται ικανοποιητικά από τη σχετική βιβλιογραφία:

α) Οι αναφορές στη Δημοτική Εκπαίδευση περιορίζονται σε ορισμένα βασικά στοιχεία και είναι πιο λεπτομερειακές για τα πρώτα χρόνια, επειδή τότε τοποθετούνται οι βάσεις της εκπαίδευσης των κοριτσιών και επειδή τα στοιχεία αυτά δεν είναι γνωστά.

β) Η εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης στον υπόδουλο

p. 13 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ελληνισμό είναι από τους παράγοντες που επηρεάζουν, την εποχή αυτή, σε πολλά σημεία, την εκπαίδευση στο ανεξάρτητο κράτος, αφού η επικοινωνία είναι συνεχής και οι αλληλεπιδράσεις αναπόφευκτες και οπωσδήποτε μεγάλης σημασίας και για τους δύο χώρους. Η έρευνα προς την κατεύθυνση αυτή επεκτάθηκε σε περιορισμένα πλαίσια για να γίνουν μόνο ορισμένες συγκρίσεις και παρατηρήσεις.

γ) Η έλλειψη ειδικής βιβλιογραφίας που να αναφέρεται στην κοινωνική θέση της Ελληνίδας στο 19ο αιώνα, στη διαμόρφωση του γυναικείου κινήματος, και στις πρώτες προσπάθειες για τη συμμετοχή της γυναίκας στην κοινωνική και πνευματική ζωή του τόπου αποτέλεσε την τρίτη βασική δυσκολία για την ολοκλήρωση της εργασίας αυτής. Η ιστορία του γυναικείου κινήματος αποτελεί οπωσδήποτε σημαντικό παράγοντα για την κατανόηση και ερμηνεία πολλών σημείων της γυναικείας εκπαίδευσης αφού η αλληλεπίδραση των δύο αυτών παραγόντων είναι στενή και ο καθένας συντελεί καθοριστικά στη διαμόρφωση και την εξέλιξη του άλλου. Η σπουδαιότητα του παράγοντα αυτού, σε συνδυασμό με τη σύγχυση που επικρατεί στη βιβλιογραφία σχετικά με πληροφορίες που αναφέρονται στο 19ο αιώνα, με έκαναν να αποτολμήσω ένα διάγραμμα των πρώτων προσπαθειών των Ελληνίδων, βασισμένο σε πρωτογενείς πηγές.

Χρονικά η έρευνα αυτή περιορίστηκε στο 19ο αιώνα γιατί, οπωσδήποτε, θα ξέφευγε από τα όρια μιας διατριβής ή μελέτη που θα έφτανε ως τη σύγχρονη εποχή, μια που πρόκειται για μεγάλη χρονική περίοδο και θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να οργανωθεί και να αναλυθεί το σχετικό υλικό. Απ' την άλλη, την περίοδο αυτή χαρακτηρίζει ένας έντονος και ιδιαίτερος προβληματισμός σε ό,τι έχει σχέση με την εκπαίδευση των κοριτσιών. Η ιδιαιτερότητα των προβλημάτων της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών απασχολεί με τόση ένταση τους παιδαγωγούς, την κοινωνία και την πολιτεία, που ο 19ος αιώνας μπορεί δίκαια να χαρακτηριστεί αιώνας προβληματισμού και αμφιβολιών.

p. 14 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Τα όρια της εργασίας περιορίστηκαν ανάμεσα στα χρόνια 1830 και 1893. 'Ως αφετηρία θεωρήθηκε το 1830 γιατί τη χρονιά αυτή ιδρύθηκε το πρώτο δευτεροβάθμιο σχολείο για τα κορίτσια, το Ελληνικό Σχολείο του δήμου της Ερμούπολης. Με το 1893 κλείνει ή περίοδος που εξετάζουμε, γιατί τη χρονιά αυτή δημοσιεύονται από το Υπουργείο Παιδείας τα πρώτα προγράμματα μαθημάτων για τα Παρθεναγωγεία της χώρας που λειτουργούσαν ως τότε χωρίς ειδική νομοθετική ρύθμιση.

Σχετικά με την έννοια της Μέσης Εκπαίδευσης1 παρατηρούμε ότι ως σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης θεωρούνται τα δευτεροβάθμια σχολεία της εποχής αυτής που δέχονται για εγγραφή μαθήτριες που έχουν τελειώσει το Δημοτικό Σχολείο. Στην κατηγορία των σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης συμπεριλαμβάνονται και τα Διδασκαλεία θηλέων, αφού στην ουσία είναι δευτεροβάθμια σχολεία που λειτουργούν μαζί με τα Παρθεναγωγεία, δηλαδή με κοινό πρόγραμμα μαθημάτων2.

Η εργασία αυτή δεν εξετάζει τα ξένα σχολεία, που τα περισσότερα ιδρύθηκαν από μοναχικά τάγματα για παιδιά καθολικών κυρίως και οπού φοιτούσε, σύμφωνα με πληροφορίες της εποχής, και ένας μεγάλος αριθμός μαθητριών του "Ανατολικού Δόγματος"3. Τα σχολεία όμως που ίδρυσαν ξένοι, ιεραπόστολοι κυρίως, αποκλειστικά για τις Ελληνίδες, συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο


1. Οι όροι "Μέση Εκπαίδευση" και "Μέση Παιδεία" χρησιμοποιούνται ως ταυτόσημοι. Ο κύκλος των σχολείων της δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης περιλαμβάνει, την εποχή αυτή, τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια.

2. Από το 1834 η πολιτεία τοποθέτησε τις μαθήτριες που σπούδαζαν με υποτροφία του κράτους για να γίνουν δασκάλες σε ιδιωτικά Παρθεναγωγεία. Από τα σχολεία αυτά οργανώθηκαν πιο συστηματικά εκείνα που συντηρούσε ή Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και έτσι ή πολιτεία αναγνώρισε από το 1861 ως Διδασκαλεία θηλέων τα σχολεία αυτά που συνέχιζαν όμως, παράλληλα, να λειτουργούν και ως Παρθεναγωγεία.

3. Η "ιδιοτυπία" των σχολείων αυτών απαιτεί ξεχωριστή διαπραγμάτευση και για τον τρόπο που ήταν οργανωμένα και για τους γενικότερους σκοπούς που επιδίωκαν.

p. 15 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

των υπόλοιπων ιδιωτικών σχολείων της περιόδου αυτής.

Τα κενά που επισημάνθηκαν παραπάνω δημιούργησαν την ανάγκη να ερευνηθούν οι πηγές και να αναζητηθούν εκεί οι απαντήσεις. Η τεκμηρίωση της εργασίας αυτής στηρίχτηκε στη χρησιμοποίηση ανέκδοτου υλικού και στη διερεύνηση πηγών της εποχής. Πιο συγκεκριμένα: Τα Γενικά Αρχεία τον Κράτους, το Αρχείο της Σχολής Hill, τα Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, Κανονισμοί και Προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων της εποχής. Πρακτικά Συλλόγων, Εκθέσεις Υπουργών και Επιθεωρητών, η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, η Εφημερίδα των Συζητήσεων της Βουλής, Συλλογές Νόμων, Εγκυκλίων και Διαταγμάτων, Περιοδικά και Ημερολόγια της εποχής1, αποτέλεσαν τις βασικές πηγές των δεδομένων της εργασίας αυτής.

Η μακροχρόνια έρευνα στις παραπάνω πηγές αποκάλυψε ένα τεράστιο υλικό ανεπεξέργαστο, που δημιουργούσε όμως μια νέα σειρά από προβλήματα: δυσχέρειες στην ταξινόμηση του υλικού, φόβοι για τυχόν αναχρονισμούς -η άγνοια πολλών σημείων μπορούσε κάθε στιγμή να οδηγήσει σε αυθαίρετα συμπεράσματα- ή ένταξη των κειμένων στο περιβάλλον τους για να φανεί τι πραγματικά αντιπροσωπεύουν, αποτέλεσαν τους κυριότερους προβληματισμούς. Όλες οι παραπάνω δυσκολίες ήταν ιδιαίτερα σοβαρές, αλλά πίστεψα πως έπρεπε να ολοκληρώσω την προσπάθεια αυτή έστω και με κίνδυνο να υπάρξουν ορισμένα κενά και να


1. Η επιλογή των περιοδικών έγινε με κριτήριο το περιεχόμενο τους. Δηλαδή αποδελτιώθηκαν πρώτα τα εκπαιδευτικού περιεχομένου και τα γυναικεία περιοδικά. Από τα υπόλοιπα -την εποχή αυτή κυκλοφορεί ένας μεγάλος αριθμός περιοδικών- αποδελτιώθηκαν εκείνα που αντιπροσωπεύουν φιλεκπαιδευτικούς και φιλολογικούς συλλόγους μαζί με τα δυο από τα πιο γνωστά περιοδικά της εποχής την Πανδώρα και την Εστία, που ή μακροβιότητα τους εξασφαλίζει μια συνολική εικόνα της εποχής. Τα Ημερολόγια αποτέλεσαν πολύτιμη πηγή πληροφοριών, επειδή δημοσιεύουν αγγελίες των σχολείων με περιληπτικές εκθέσεις για το είδος του σχολείου και τον τρόπο που λειτουργούσε.

p. 16 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μείνουν ανοιχτά για νεότερες αναζητήσεις πολλά θέματα, που θα συμπληρωθούν από κατοπινούς ερευνητές.

Η πορεία που ακολούθησα για την επεξεργασία των δεδομένων είναι: συγκέντρωση του υλικού, ταξινόμηση των δεδομένων σε κατηγορίες και παραπέρα κριτική ανάλυση, οργάνωση των δεδομένων με τέτοιο τρόπο που να είναι δυνατή ή παρουσίαση τους σε πίνακες, επισκόπηση και ανάλυση των δεδομένων, συμπεράσματα.

Όσα περιέχει το πρώτο μέρος της εργασίας αυτής αφορούν τη θέση και την εκπαίδευση της Ελληνίδας στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, χωρίς να εξετάζονται λεπτομερειακά τα ιδιαίτερα προβλήματα της εποχής αυτής. Η επισκόπηση αυτή έχει σκοπό να αποσαφηνίσει μερικά από τα γενικά προβλήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση της Ελληνίδας στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και κυρίως να προσδιορίσει τα στοιχεία εκείνα που επηρέασαν σε μεγάλο ή μικρό βαθμό την κατοπινή εξέλιξη της γυναικείας εκπαίδευσης στο ελεύθερο κράτος.

Το δεύτερο μέρος της εργασίας χωρίζεται σε δύο κεφάλαια. Αυτά αντιστοιχούν στις χρονικές υποδιαιρέσεις που κρίθηκε αναγκαίο να χωριστεί το διάστημα των χρόνων 1830 - 1893, σε καθεμιά από τις χρονικές αυτές περιόδους εξετάζεται αναλυτικά ή χρονολογική εξέλιξη των σχολείων, τα είδη και ή λειτουργία τους, και δίνονται στατιστικά στοιχεία και πίνακες. Για να αποσαφηνισθεί το είδος των Παρθεναγωγείων, που λειτουργούσαν την εποχή αυτή χωρίς ειδικό οργανωτικό νόμο, γίνονται συχνά συγκρίσεις με τα αντίστοιχα δευτεροβάθμιο., σχολεία των αγοριών, καθώς και ορισμένες παρατηρήσεις στον τρόπο που λειτουργούσαν τα Παρθεναγωγεία στον υπόδουλο ελληνισμό, Η πρώτη περίοδος εκτείνεται ως το 1861, οπότε έχουμε την πρώτη επίσημη αναγνώριση από το κράτος του σχολείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ως Διδασκαλείου θηλέων, και ή δεύτερη ως το 1893, χρονιά που δημοσιεύονται τα πρώτα προγράμματα που ρυθμίζουν τη λειτουργία των Παρθεναγωγείων,


p. 17 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Στο τρίτο μέρος αναλύονται οι προσπάθειες που έγιναν για εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών. Πιο ειδικά, αναφέρονται τα προβλήματα που απασχολούν την εκπαιδευτική σκέψη και ή θέση που παίρνουν σ' αυτά διανοούμενοι και παιδαγωγοί της εποχής, τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που προτάθηκαν και ο αγώνας και οι διεκδικήσεις των Ελληνίδων για Ανώτερη Εκπαίδευση και βελτίωση της Μέσης.

p. 18 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών


(Σύντομη ιστορική αναδρομή)

Μετά την τουρκική κατάκτηση, τα μοναστήρια ή ο νάρθηκας των εκκλησιών αποτελούν τις μικρές παιδευτικές εστίες, τα "κουνά" σχολεία, όπου οι μοναχοί και οι ιερείς δίδασκαν σε λιγοστούς μαθητές ανάγνωση, γραφή και στοιχειώδεις γνώσεις αριθμητικής1. Διαφορετική κάπως ήταν ή κατάσταση της παιδείας στις


1. Για την παιδεία στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας βλ. Κ. Κούμας, Ιστορία των ανθρωπίνων πράξεων από των αρχαιοτάτων χρόνων έως των ημερών μας, τ. ΙΒ' (τα σχετικά με τον ελληνικό διαφωτισμό), Βιέννη 1832, φωτομ. επανέκδοση, Αθήνα 1966' Μ. Παρανίκας, Σχεδίασμα περί της εν τω Ελληνικώ Έθνει καταστάσεως των γραμμάτων από αλώσεως Κωνσταντινουπόλεως (1453 μ.Χ.) μέχρι των αρχών της ενεστώσης εκατονταετηρίδας, Κωνσταντινούπολις 1867· Κ. Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία, Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (14521821), Αθήναι 1868' G. Chassiotis, L'instruction Publique chez les Grecs depuis la prise de Constantinople par les Turcs jusqu'à nos jours, Παρίσι 1881· M. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις τον γένους κατά τον IH' και Ιθ' αιώνα (εκδ. φροντίδα Ά. Αγγέλου-Φ. Ηλιού), "Ερμής", Αθήνα 1976- Τρ. Ευαγγελίδης, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Λ'-Β', Αθήναι 1936 (απαραίτητο συμπλήρωμα: Κ.Θ. Λάππας, Ευρετήριον, Αθήναι. 1973)· Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, "Ίκαρος", Αθήνα '1985· Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέον Ελληνισμού, τ. Β', Θεσσαλονίκη 1964 και τ. Δ', Θεσσαλονίκη 1973 και του ίδιου, "Η δράση των Ελλήνων λογίων στην Δύση", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, "Εκδοτική Αθηνών", τ. Γ,

p. 19 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

λατινοκρατούμενες ελληνικές περιοχές, κυρίως στην Κρήτη, όπου συγκεντρώθηκαν μαθητές και λόγιοι από την τουρκοκρατούμενη χώρα. To ενδιαφέρον για την παιδεία δυναμώνει από τα μέσα του 16ου αιώνα, μετά τη λήξη των πολεμικών αναστατώσεων στον ελληνικό χώρο. Έτσι, το 17ο αιώνα με την προστασία του κλήρου και την οικονομική ενίσχυση των εμπόρων, τα "κοινά" σχολεία πολλαπλασιάζονται τόσο στην ηπειρωτική Ελλάδα όσο και στα νησιά. Παράλληλα, αρχίζουν να διαμορφώνονται σε μερικά εμπορικά κέντρα πνευματικοί πυρήνες που ξεχωρίζουν με την ακτινοβολία τους.

Το 18ο αιώνα, οι κυριότεροι παράγοντες, που επιτάχυναν την πνευματική πρόοδο σε πολλές περιοχές, είναι ή οικονομική άνθηση του ελληνισμού, το πνευματικό κίνημα του διαφωτισμού και οι ανακατατάξεις στην ελληνική κοινωνία, κυρίως με τη μορφοποίηση μιας οικονομικά ισχυρής τάξης εμπόρων. Από ατομικές πρωτοβουλίες πρώτα και ύστερα με τη συμβολή των κοινοτήτων ιδρύονται συνέχεια καινούρια σχολεία. Έτσι στο τέλος του 18ου αιώνα, σύμφωνα με πληροφορίες λογίων της εποχής, "κοινά" σχολεία λειτουργούν σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, για μεγαλύτερο ή μικρότερο χρονικό διάστημα. Αποτέλεσμα του φιλεκπαιδευτικού αυτού ζήλου των Ελλήνων και των προσπαθειών που καταβάλλουν οι Φαναριώτες, οι πλούσιοι έμποροι και οι φωτισμένοι, ανώτεροι και ανώτατοι κληρικοί είναι να εξελιχθούν μερικά σχολεία σε αξιόλογες εστίες που προώθησαν σημαντικά την παιδεία' έτσι, στις αρχές του 19ου αιώνα ή ανάγκη των γραμμάτων και ή πρόοδος που εξασφαλίζει η επιστήμη και η γνώση έγινε αισθητή σε ολόκληρο πια τον ελληνισμό.


1974, σ. 357-361· Γ. Ζώρας, "Ελληνική γλώσσα, διδασκαλία, Ακαδημίες, εκπαίδευση", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 361-364· Ά. Αγγέλου, "Η παιδεία στην Κρήτη και στα Επτάνησα", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 377-379, του ίδιου, "Η εκπαίδευση". Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. IA', σ. 306-328· και Χρ. Πατρινέλλης, "Από την Άλωση ως τις απαρχές της πρώτης αναγεννήσεως της παιδείας", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Γ, σ. 367-376.

p. 20 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

Κάτω από τις γενικές αυτές προϋποθέσεις είναι αυτονόητο ότι δεν μπορούμε να αναφερθούμε σε οργανωμένη εκπαίδευση των κοριτσιών. Είναι κοινή η διαπίστωση ότι o αναλφαβητισμός των γυναικών αποτελεί την περίοδο και του τελευταίου ακόμα αιώνα της Τουρκοκρατίας πανελλήνιο φαινόμενο1, Η Ελληνίδα ζούσε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας εντελώς απομονωμένη από κοινωνική άποψη2. Η υφαντική και το κέντημα αποτελούσαν τη βασική απασχόληση αλλά και την καλλιτεχνική παιδεία των κοριτσιών3, Σταδιακά όμως η θέση της Ελληνίδας αλλάζει. Στην κίνηση αυτή πρωτοστατούν οι ξενιτεμένοι στις μεγάλες παροικίες του εξωτερικού, Στις χώρες της Ευρώπης οι Έλληνες πλουτίζουν, γνωρίζουν την άνεση, μορφώνονται, γίνονται οι αντιπρόσωποι


1. Σύμφωνα με τον άγγλο περιηγητή R. Chandler (1765) οι Έλληνες δεν κρίνουν απαραίτητη τη μόρφωση για τις γυναίκες. Γυναίκες που γνωρίζουν ανάγνωση και γραφή θεωρούνται εξαιρετικά μορφωμένες (Κ. Σιμόπουλος. Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τ. Β', Αθήνα 1973, σ. 294). και ο Gh. Rulhiere που επισκέφθηκε το 1798 τη Ζάκυνθο παρατηρεί ότι ή έλλειψη κάθε μορφής παιδείας ήταν γενική στο νησί, αλλά η αμάθεια των γυναικών ήταν απίστευτη. Καταδικασμένες να ζουν κλεισμένες μέσα στο σπίτι από τα μικρά τους χρόνια, δεν διδάσκονταν τίποτα (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., σ. 779). Ο Bd. Clarke παρατηρεί ότι το 1801 και στην Αθήνα ακόμα, ή ανάγνωση και ή γραφή αποτελούσαν άγνωστα πράγματα για τον γυναικείο πληθυσμό (Κ. Σιμόπουλος, ό.π, τ. Γ1, Αθήνα 1975, σ. 72). Ο J. Hanson παρατηρεί, επίσης, ότι και στη Σμύρνη (1813) λίγες γυναίκες είναι εκείνες που διαβάζουν ή παίζουν κιθάρα και ακόμα λιγότερες εκείνες που μπορούν να γράψουν (Κ. Σιμόπουλος, ό.π, τ. Γ2, Αθήνα 1975, σ. 560, υποσ. 1).

2. "Ως έκ της αυστηρότητας των ηθών τα κοράσια σπανίως έξήρχοντο των οικιών ασχολούμενα περί τα οικιακά έργα" (Τρ. Ευαγγελίδης, ό.π., τ. A', σ. 63). Οι περιηγητές που επισκέφθηκαν την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα παρατηρούν πως οι. νέες έβγαιναν σπάνια έξω από το σπίτι, και στην εκκλησία πήγαιναν μονάχα την ημέρα του γάμου τους (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 234). Ο φόβος των Τούρκων ήταν, σύμφωνα με τους περιηγητές, ή κύρια αιτία του περιορισμού αυτού (Κ. Σιμόπουλος, όπ., τ Β', σ. 65 και 293).

3. Δημ. Λουκάτος, "Λαϊκός βίος". Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. IA', σ. 277.

p. 21 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

μιας νέας τάξης, των αστών. Πολλοί απ' αυτούς ξαναγυρίζουν στις πατρίδες τους μεταφέροντας πλούτο, νέες αντιλήψεις ζωής, νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. Στις πόλεις της Ευρώπης ή ελληνική οικογένεια έρχεται σε άμεση επαφή με ένα νέο κόσμο εμπειριών, ο οποίος πλουτίζει την κοινωνική δομή του ελληνισμού. "Η επίπλωση, η δίαιτα, η ενδυμασία, οι σχέσεις ανάμεσα στα άτομα και ανάμεσα στα φύλα, δηλαδή αυτό που ονομάζονταν τότε χρηστοήθεια, θα υποστούν σιγά σιγά βαθύτατες μεταβολές από την επαφή με το δυτικό κόσμο και από τη γοητεία που προξενεί η επαφή αυτή"1. Από το 17ο αιώνα ξεχωριστή είναι ή θέση της γυναίκας στον κύκλο των Φαναριωτών. Οι Φαναριώτισσες αποκτούν ξεχωριστή θέση στην κοινωνία και στην οικογένεια2 και πολλές απ' αυτές διακρίνονται για τη μόρφωση τους και για την αγάπη τους για τη μουσική, το θέατρο και την ποίηση'', Από τις αρχές του 18ου αιώνα αρχίζει και στον υπόδουλο ελληνισμό ή εμπορική ακμή που έχει ανυψώσει ήδη τον ελληνισμό του εξωτερικού. Το εμπόριο δυναμώνει σταδιακά μέσα στην αυτοκρατορία, επεκτείνεται προς τη Δύση και δημιουργεί πολλαπλούς δεσμούς με αυτή, φυσικά όχι μόνον οικονομικούς, Η οικονομική άνεση που εξασφάλισαν με το εμπόριο πολλές οικογένειες, έδωσε τη δυνατότητα για ταξίδια στη Δύση, ταξίδια όπου οι γυναίκες και οι κοπέλες έρχονταν σε επαφή με τα ήθη των δυτικών χωρών και μάθαιναν ξένες γλώσσες, και ή επαφή βέβαια Ελλήνων και δυτικών στα ίδια εμπορικά κέντρα επηρεάζει οπωσδήποτε τον τρόπο ζωής και τις συνήθειες των πρώτων4. Στα νησιά


1. Κ.Θ. Δημαράς, "Το Σχήμα του Διαφωτισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙA', σ. 331.

2. Στα 1770 ο περιηγητής E. Habessi παρατηρεί πως οι Ελληνίδες του Φαναριού έχουν εξασφαλίσει στην οικογένεια και την κοινωνία θέση παρόμοια με τις Ευρωπαίες της εποχής (Κ. Σιμοπόυλος, ό.π., τ. Β', σ. 350).

3. Βλ. σχετικά σ. 27-28 αυτής της εργασίας.

4. Ο περιηγητής J. Hanson που επισκέφθηκε στα 1813 τη Σμύρνη μας πληροφορεί 6τι, επειδή υπήρχε μεγάλη παροικία ξένων στη Σμύρνη, οι Ελληνίδες μάθαιναν και μιλούσαν ιταλικά και γαλλικά (Κ. Σιμόπουλος,

p. 22 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

του Αιγαίου και ιδιαίτερα στις Κυκλάδες, οι περιηγητές επισημαίνουν μεγάλη διαφορά στην κοινωνική θέση και τις ελευθερίες που απολαμβάνουν οι γυναίκες σε σύγκριση με την ηπειρωτική Ελλάδα. Οι επιδράσεις των δυτικών (μόνιμοι κάτοικοι, περιηγητές, έμποροι), η ανάπτυξη του εμπορίου και της συγκοινωνίας, τα ειδικά προνόμια και μερικές ιδιαίτερες συνθήκες στη ζωή των νησιωτών1, εξασφάλισαν ευνοϊκές προϋποθέσεις για τη βελτίωση αυτή2.

Παρόλο όμως που η θέση της Ελληνίδας στην οικογένεια και στην κοινωνία βελτιώνεται σταδιακά (στις παροικίες του ελληνισμού της διασποράς, στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, στα εμπορικά κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας και κυρίως στους φαναριώτικους κύκλους της Πόλης και των παραδουνάβιων ηγεμονιών),


ό.π., τ. Β', σ. 560, υποσ. 1). Στην Αθήνα τα αποτελέσματα της οικονομικής και κοινωνικής ανόδου της πόλης είναι ολοφάνερα και στην αντίστοιχη βελτίωση της κοινωνικής Θέσης της γυναίκας, όπως φαίνεται καθαρά από τις διηγήσεις των περιηγητών: έτσι o Ch. Tomson το 1730, o Le Roy το 1754, o R. Chandler το 1765 και ο J. von Riedesel το 1768 παρατηρούν ότι οι Αθηναίες ζουν απομονωμένες στα σπίτια τους (K. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 167, 278, 293 και 307). Στις αρχές του 19ου αιώνα όμως η θέση αυτή αλλάζει και ο S. Guller, στα 1820, παρατηρεί ότι μερικές Αθηναίες μιλούσαν με άνεση ιταλικά και διακρίνονταν για την ευγενική συμπεριφορά τους (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Γ3, σ. 592).

1. Η μακρόχρονη απουσία των ανδρών υποχρέωνε σε πολλά άγονα νησιά τις γυναίκες να παίξουν ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη της οικονομίας με τα είδη που κατασκεύαζαν οι ίδιες και που ήταν κυρίως μεταξωτά και βαμβακερά υφάσματα και διάφορα πλεκτά. Η ανάγκη αυτή υποχρέωνε τις νησιώτισσες να κινούνται ελεύθερα έξω από το σπίτι και να μαθαίνουν ξένες γλώσσες για να έχουν τη δυνατότητα να πουλήσουν τα είδη που κατασκεύαζαν στους ξένους εμπόρους και περιηγητές. Ο J. Galland (1747), ο A. Bisani (1788), o J. Galt (1810) και πολλοί άλλοι περιηγητές αναφέρονται στο είδος αυτό της εμπορικής συναλλαγής (Κ. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 227, 495 και 549).

2. Η κοινωνική ζωή της Χίου, για παράδειγμα, θυμίζει στον Μ. Enernan (1711) και στον Ρ. Guys (1748) την Ευρώπη (K. Σιμόπουλος, ό.π., τ. Β', σ. 65 και 234).

p. 23 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

ειδική φροντίδα για τη μόρφωση των κοριτσιών υπάρχει την εποχή αυτή μόνο σε ορισμένες κοινωνικές τάξεις των πλούσιων εμπόρων και κυρίως των Φαναριωτών, η εκπαίδευση των οποίων διαμορφώνεται κάτω από εντελώς ειδικές συνθήκες. Την ευθύνη για τη μόρφωση των κοριτσιών αυτών αναλαμβάνουν οι "οικοδιδάσκαλοι". Ο θεσμός της οικοδιδασκαλίας, όμως, "παρά τις αιχμές τις οποίες είναι ενδεχόμενο να παρουσιάσει., δεν επηρεάζει τη γενική εκπαιδευτική εικόνα της εποχής"1.

Γίνεται επομένως φανερό, ότι με τον τρόπο που διαμορφώθηκε η γυναικεία εκπαίδευση την εποχή αυτή δεν είναι εύκολο να επιβιώσουν ιστορικά τεκμήρια, που να δίνουν με τρόπο .ικανοποιητικό την εξέλιξη της. Η ατέλεια της εικόνας αυτής μπορεί να αμβλυνθεί κάπως αν στρέψουμε τις αναζητήσεις μας προς άλλες κατευθύνσεις, όπως π.χ. στις γυναίκες που αντιγράφουν και έχουν στην κατοχή τους διάφορους κώδικες, στις γνωστές λόγιες γυναίκες (μοναχές και κοσμικές), στα σχολεία που λειτουργούσαν σε ορισμένα μοναστήρια - για τις μοναχές κυρίως αλλά και για κοπέλες από τις γύρω περιοχές.

Με το πνεύμα αυτό "η γυναικεία εκπαίδευση, παράλληλα, αν και πιο χαμηλά από την ανδρική, δεν παρουσιάζει, διακοπή σε καμιά στιγμή του μεταγενέστερου ελληνισμού"2. Από τους πρώτους ακόμα αιώνες της Τουρκοκρατίας είναι γνωστά τα ονόματα γυναικών που αντιγράφουν ή έχουν στην κατοχή τους ορισμένους κώδικες, τα ονόματα λογίων γυναικών, τα ονόματα οικοδιδασκάλων για τα κορίτσια πλούσιων εμπόρων ή αρχοντικών οικογενειών, καθώς και η φήμη ορισμένων μοναστηριών όπου οι καλόγριες ή οι κοπέλες από τις γύρω περιοχές διδάσκονται την ελληνική γλώσσα, μουσική και χειροτεχνία. Ενδείξεις και στοιχεία ότι λειτούργησαν σχολεία για την εκπαίδευση των κοριτσιών έχουμε από το τέλος του 18ου αιώνα και μετά.

Είναι γνωστό ότι από τους βυζαντινούς ακόμα χρόνους πολλές


1. Α. Αγγέλου, "Η εκπαίδευση", ό.π., σ 320.

2. Κ.Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 562.

p. 24 Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών

γυναίκες ασχολήθηκαν με την αντιγραφή κωδίκων1 ή τη συγγραφή εκκλησιαστικών ύμνων2.

Η παράδοση αυτή συνεχίζεται στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, 'Ονόματα γυναικών που αντιγράφουν κώδικες είναι γνωστά από τα πρώτα ακόμα χρόνια της Τουρκοκρατίας3, Με τα λιγοστά επίσης στοιχεία που αύτη τη στιγμή υπάρχουν, μπορούμε να πούμε ότι συνεχίζεται και ή παράδοση της αλεξανδρινής και βυζαντινής εποχής με τις γνωστές λόγιες γυναίκες. Η Άννα Νοταρά, με το ενδιαφέρον που δείχνει για φιλολογικές εκδόσεις4 και την πλατιά κοινωνική της δραστηριότητα5 μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις γνωστές λόγιες γυναίκες του Βυζαντίου και εκείνες της Τουρκοκρατίας, Την παράδοση αυτή συνεχίζει στην Αθήνα η Φιλοθέη Βενιζέλου6, μαζί


1. Σχετικά με γυναίκες βιβλιογράφους στα βυζαντινά χρόνια, βλ. Σ. Λάμπρος, "Ελληνίδες βιβλιογράφοι και κυρίαι κωδίκων κατά τους μέσους αιώνας και επί Τουρκοκρατίας", Επιστημονική Επετηρίς Εθνικού Πανεπιστημίου (1902-1903), Αθήναι 1903, σ. 234-249 και Ν. Βέης, Ελληνίδες βιβλιογράφοι και κυρίαι κωδίκων κατά τους μέσους αιώνας και επί Τουρκοκρατίας, Αθήναι 1905, σ. 7-9.

2. Σ. Λάμπρος, ό.π., σ. 230.

3. ό.π., σ. 250, 253-254, 256 και Ν. Βέης, ό.π., σ. 13.

4. Σύμφωνα με μαρτυρία του Ζαχαρία Καλλιέργη (από την Κρήτη) η έκδοση του Μεγάλου Ετυμολογικού Λεξικού πραγματοποιήθηκε το 1499 στη Βενετία "αναλώμασι μεν παραινέσει δε της λαμπρότατης κυρίας Άννης θυγατρός του πανσεβαστοτάτου και ενδοξότατο" κυρού Λουκά Νοταρά ποτέ μεγάλου δουκός της Κωνσταντινουπόλεως" (Γ. Ζαβίρας, Νέα Ελλάς ή Ελληνικόν θέατρον, ανατ. A' έκδοσης, επιμέλεια-εισαγωγή-ευρετήριον T. Γριτσοπούλου, Αθήναι 1972, σ. 304).

5. Η Άννα Νοταρά έκανε πολλές προσπάθειες και διαπραγματεύσεις (1472-1474) για την εγκατάσταση ελλήνων προσφύγων στην Τοσκάνη (Α. Βακαλόπουλος, "Η θέση των Ελλήνων και οι δοκιμασίες τους υπό τους Τούρκους", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 75 και Μ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου, "Ο παλαιός Ελληνισμός της κάτω Ιταλίας και Σικελίας", Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους, τ. Ι', σ. 237 ).

6. Η Φιλοθέη Βενιζέλου (1522-1589), κόρη αρχοντικής και πλούσιας οικογενείας των Αθηνών, ίδρυσε το γυναικείο μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα

p. 25
Search form
Search the book: Girls` Secondary Education in Greece (1830-1893)
Search results
    Digitized books
    Page: 6
    2. Ζιώγου, Εκπαίδευση κοριτσιών