Creator/Author:Διεθνές Συμπόσιο
 
Title:Proceedings of the International Symposium Historicity of Childhood and Youth
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:1
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Contributors:Society for the Study of Modern Hellenism
 
Date of Publication:1986
 
Pagination:725
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Bibliography
 
Education
 
International Symposia
 
Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Youth organisations
 
Youth publications
 
Spatial coverage:Europe
 
Temporal coverage:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 28.86 Mb
 
Visible pages: 377-396 από: 730
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/377.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/378.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/379.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ

ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

p. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/380.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Πανεπιστημίου 25, Γ΄ όροφος, τηλ. 3238025

p. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/381.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ

ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΑΘΗΝΑ, 1-5 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1984

ΤΟΜΟΣ Β'

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

ΑΘΗΝΑ 1986

p. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/382.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/383.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η εργασία και η εκμάθηση

Τετάρτη 3 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΑΟΣ

p. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/384.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/385.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΖΩΗ

ΣΤΗΝ ΕΘΙΜΙΚΗ ΓΑΛΛΙΑ 1368-1789

MARCEL COUTURIER

Η ανακοίνωση αυτή θα ήθελε να παρουσιάσει, ορισμένα αποτελέσματα μιας προσωπικής έρευνας, που έγινε εδώ και είκοσι χρόνια, από την οποία συγκρατώ μόνο ό,τι αφορά την παιδική ηλικία και τη νεότητα από την άποψη της ένταξης των νέων στην ενεργό κοινωνική ζωή. Από πολύ νωρίς η εργασία έθεσε σαν στόχο να χρησιμοποιηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο η πληροφορική, στο μέτρο που ήταν δυνατή η χρήση υπολογιστή. H ανακοίνωση θα παραχωρήσει μια θέση στα μεθοδολογικά προβλήματα που μια τέτοια πορεία αποκάλυψε στα χρόνια που πέρασαν.

H ΜΕΘΟΔΟΣ

H έρευνα βασίστηκε στη χρήση χρονολογικών σειρών τεκμηρίων μεγάλης διάρκειας (1368-1789). Πρέπει να θυμίσουμε ότι μία σειρά αποτελείται από τεκμήρια του ίδιου τύπου ως προς τη δομή και το περιεχόμενό τους, τα οποία έχουν συγκροτηθεί με σταθερό τρόπο στις λεπτομέρειες τους και για τον ίδιο χρηστικό σκοπό. Επιλέξαμε αυτή την διαδικασία για να καθορίσουμε με βεβαιότητα τα συμβάντα και να τα ποσοστοποιήσουμε επακριβώς. Η διαδικασία αυτή ολοκληρώνεται προφανώς με τον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

Τα δελτία που χρησιμοποιήθηκαν είναι απόθεμα δεδομένων που συγκεντρώθηκε από το 1960, επεξεργάσθηκε με μηχανικά μέσα από το 1964 και μετασχηματίσθηκε σε μικροτράπεζα δεδομένων από το 1968. Σ' αυτό το πληροφορικά επεξεργασμένο τμήμα, προστέθηκε ένα σύνολο παραδοσιακών δελτίων, γιατί το σύστημα επεξεργασίας της πληροφορίας γίνεται, όπως πάντα μέχρι σήμερα, με τον συνδυασμό των παραδοσιακών δυνατοτήτων, του ερευνητή

p. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/386.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και την εισφορά σε ικανότητα μνήμης, ταχύτητας εκτέλεσης και αυτοματισμού, εν τέλει, του υπολογιστή.

ΟΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΕΡΙΣΤΑΣΕΙΣ

Το γεωγραφικό πεδίο της έρευνας ήταν η εθιμική Γαλλία, δηλ. το τμήμα της χώρας που βρίσκεται βόρεια και ανατολικά της γραμμής, που εκτείνεται από την εκβολή του Λίγηρα μέχρι, τη Σαβοΐα· εξυπακούεται ότι η γραμμή αυτή παρουσιάζει επί τόπου πολλές α-κανονικότητες.

Σ' αυτή τη Βορειοανατολική Γαλλία ο νόμος παρουσιάζει την ιδιομορφία να μην έχει διατυπωθεί σε γραπτό κείμενο, παρά μόνον αργά (16ος αι.) και να διαφέρει από τη μια δικαστική περιφέρεια στην άλλη. To πνεύμα των παλαιών προφορικών εθίμων διατηρήθηκε ζωντανό σχεδόν παντού μέχρι το 1789, πράγμα που δεν διευκολύνει καθόλου τη σύσταση ομοιογενών βάσεων τεκμηρίωσης,

Η πραγματική βάση της τεκμηρίωσης συγκροτείται από πηγές, από τις οποίες πρέπει να εξαχθεί ό,τι αφορά τη νεότητα και την παιδική ηλικία, για να συσταθούν ομοιογενείς σειρές χρήσιμων γεγονότων. Η ανακοίνωση αυτή θα περιορισθεί σε ό,τι προσφέρουν οι πηγές που αφορούν τα εδάφη μεταξύ Σηκουάνα και Λίγηρα.

Ο μεγαλύτερος όγκος προέρχεται από γραφείς και συμβολαιογράφους. Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν αρχίζουν από το 1368 στο Châteaudun, το 1448 στη Chartres, και περίπου στα 1500-1520 σε κάποια χωριά της περιοχής. Υπάρχουν και λίγο πιο παλαιές σε διάφορα μέρη της Γαλλίας, αλλά δεν ανέτρεξα σ' αυτές. Αυτές οι συμβολαιογραφικές πηγές παρέχουν σειρές για μαθητείες από το 1400, σειρές για κηδεμονίες και για δικαστικές αποφάσεις που αφορούν τους κατά νόμο ανήλικους και τ' αγαθά τους. Μια άλλη πηγή προέρχεται από τις δικαστικές αποφάσεις, αλλά τα αποθέματα τεκμηρίωσης, μερικά από τα οποία ανέρχονται στο τέλος του 14ου αι., παρουσιάζονται πολύ συχνά ως ασυνεχείς μαρτυρίες.

Λίγο-πολύ μπορούμε να δεχθούμε την ύπαρξη "σειρών", με την πραγματική έννοια του όρου, κατά το 1500 αν και συχνότερα πρέπει να περιμένουμε έως το 1650. Τα αρχεία των νοσοκομείων, συνήθως με τη μορφή λογιστικών βιβλίων, είναι πολύ πιο πλούσια. Τα λογιστικά βιβλία της Chartres λειτουργούν από το 1348, του Châteaudun από το 1500 περίπου, σε ορισμένες περιοχές συναντάμε πολύ παλαιότερες χρονολογίες. Παράλληλα συναντάμε αρχεία ειδικών ιδρυμάτων (φιλόπτωχων ταμείων ιδιαίτερα) από τη δημιουργία τους, συνήθως κατά τα μέσα του 16ου αι. Η εικόνα πρέπει να συμπληρωθεί με τη συμβολή των ενοριακών καταστίχων που σπανίζουν πριν το 1550, ακόμα και πριν το 1600, και μας παρέχουν πληροφορίες για γενικά δημογραφικά χαρακτηριστικά.

p. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/387.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ

Τα τεκμήρια αυτά δεν αφορούν όλο τον πληθυσμό. Η τάξη των ευγενών απουσιάζει, ενώ αντιπροσωπεύει το 1% του πληθυσμού. Οι πράξεις, όσον αφορά τους συμβολαιογράφους ή τη δικαιοσύνη, συνδέονται με την ύπαρξη αγαθών ή οικονομικών μέσων, με μερικές εξαιρέσεις για τα εγκαταλειμμένα παιδιά. Πράγματι, οι απόκληροι της κοινωνίας δεν αντιπροσωπεύονται παρά από τους πολύ φτωχούς, που προκαλούν τη φιλανθρωπία, για τους οποίους δεν υπάρχει ενδιαφέρον παρά για τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης ή για το σεβασμό της χριστιανικής ηθικής. Πράγματι μας διαφεύγει σχεδόν ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού, πολύ φτωχό για να ενδιαφέρει συμβολαιογράφους και δικαιοσύνη, πολύ καλοστεκούμενο για να ανήκει στις αρμοδιότητες του φιλανθρωπικού ιδρύματος. O προσδιορισμός του τμήματος αυτού θα αποτελούσε μόνος του αντικείμενο έρευνας.

Βλέπουμε ήδη ότι μ' αυτούς τους όρους η σύνταξη σειρών τεκμηρίωσης, με τη στατιστική έννοια του όρου, είναι άθλος ή εξαρτάται από την τύχη. Το γεγονός επιδεινώνεται από μια δικαιική τομή οφειλόμενη στη σύνταξη των εθίμων του 16ου αι. Στο παρελθόν o νόμος ήταν προφορικός και στενά τοπικός, Δίκαιο ανηλίκων και νομική ενηλικίωση εποίκιλαν από το ένα σημείο της επικράτειας στο άλλο. Στη βασιλεία του Φραγκίσκου του Α', η σύνταξη, δηλαδή o γραπτός προσδιορισμός συνοδεύτηκε από μια μεταρρύθμιση με τάση ενοποίησης των ουσιωδών διατάξεων στο σύνολο της επικράτειας. Η μεταρρύθμιση δεν επικράτησε παντού και αυτή η αποτυχία συνιστά έναν επί πλέον παράγοντα αναστάτωσης των σειρών τεκμηρίωσης από την άποψη της στατιστικής τους διερεύνησης. Τα πράγματα επιδεινώθηκαν από την αργοπορία των τοπικών θεσμών να υποταχθούν στους καινούργιους κανόνες και από την τάση τους να χρησιμοποιούν τους κανόνες αυτούς σαν απλό ένδυμα παλαιότερης συμπεριφοράς. Έτσι για παράδειγμα το "μισθωτήριο-ενοικιοστάσιο" της γιαγιάς του συγγραφέα Ανατόλ Φρανς κατακυρώθηκε σε πλειστηριασμό του 1797 με μορφή και πνεύμα συγγενικά με αυτά του 1 5ου αι. στον τομέα της δικαιοσύνης, ενώ το γεγονός ήταν τυπικά απαγορευμένο από το νόμο εδώ και διακόσια πενήντα χρόνια. Ενώ η συχνότητα του γεγονότος ποικίλλει κατά τόπο και χρόνο, παρατηρούμε ότι τίθεται σε αμφιβολία η ομοιογένεια κάθε σειράς τεκμηρίωσης σχετικής με την παιδική ηλικία και τη νεότητα και ότι θα πλήττεται γι' αυτό η στατιστική εγκυρότητα κάθε αποτελέσματος.

Ειδικότερα, οι διαφορετικοί αυτοί μηχανισμοί δεν έχουν το ίδιο αποτέλεσμα ανάλογα με τις οικογένειες, πλούσιες ή φτωχές, όπου ανήκουν τα παιδιά και οι νέοι άνθρωποι. Για να εξαλειφθούν οι αβεβαιότητες της γνώσης που προέρχονται απ' αυτήν την επί πλέον δυσκολία, θα έπρεπε να συγκεντρώσουμε ένα μεγαλύτερο αριθμό πραγματικών περιστατικών, με άλλα λόγια να επεκτείνουμε

p. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/388.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σημαντικά τη συλλογή εγγράφων στα αρχεία: αυτό βέβαια σημαίνει εργασία που προέρχεται περισσότερο από την προσπάθεια διαδοχικών γενεών ερευνητών παρά από τη μοναχική προσπάθεια ενός ατόμου.

Η ΕΝΤΑΞΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ

Αυτές οι γενικές συνθήκες της βάσης τεκμηρίωσης που αφορά την παιδική ηλικία και τη νεότητα καθώς και τα χρονικά όρια της ανακοίνωσης, με οδηγούν να περιορίσω το λόγο μου στα φαινόμενα της εκμάθησης και να συμπεριλάβω προχωρώντας ορισμένες συνέπειες αναφορικά με τη διαιώνιση των κοινωνικών οικογενειακών κατεστημένων.

Σ' αυτό τον τομέα η τεκμηρίωση αποτελεί μια σχετικά σωστή σειρά από το τέλος του 14ου αι. μέχρι την επανάσταση του 1789 και ορισμένα χρόνια μετά.

Πρόκειται για μια άφθονη σειρά, που μόνο της πρακτικό μειονέκτημα είναι ότι βρίσκεται διάσπαρτη στο σωρό των πρωτοκόλλων των γραφέων και στα πρωτότυπα των συμβολαιογράφων. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να σημειώσουμε κάποια δικαιική εξέλιξη. Στα τέλη του 14ου αι. και μέχρι, τα μέσα του 16ου αι., ίσως και αργότερα, τις υποχρεώσεις με τον μελλοντικό εργοδότη του τις συνάπτει και τις συνομολογεί ο μελλοντικός μαθητευόμενος, είτε είναι 11-12 χρόνων είτε έχει ήδη αποκτήσει την κατ' έθιμο ενηλικίωση. Οι γονείς ή οι επίτροποι του δεν εμφανίζονται παρά ως μάρτυρες, σπάνια ως εγγυητές. Τον 17ο αι. η κατάσταση αλλάζει. Οι γονείς συμβάλλονται και φέρονται ως εγγυητές του παιδιού ή του κηδεμονευομένου τους. Η ουσία ωστόσο παραμένει ίδια.

Στη συμφωνία αυτού του τύπου, ένας τεχνίτης προσλαμβάνει για μαθητευόμενο ένα παιδί από 11 ως 13 χρόνων, υποχρεώνεται να του παρέχει στέγη, διατροφή, συχνά ρουχισμό, πάντα ή σχεδόν πάντα να το φροντίζει, να του μάθει τη δουλειά «όσο το επιτρέπει το μυαλό του». Ο μαθητευόμενος, απ' την πλευρά του, υποχρεώνεται «να προσφέρει υπηρεσίες για κάθε τι νόμιμο και τίμιο». Στην πραγματικότητα, με τη συμφωνία αυτή το παιδί εγκαταλείπει την οικογένειά του για να μπει προσωρινά στην οικογένεια του αφεντικού: τρώει στα τραπέζι του, κοιμάται στο σπίτι του, τον βοηθάει στη δουλειά του. Πρόκειται, για εκμάθηση της ζωής έξω από την πατρική οικογένεια και συγχρόνως για την εκμάθηση τέχνης. Το ενδιαφέρον συνίσταται στην παρατήρηση των αποχρώσεων των αμοιβαίων δεσμεύσεων στο πέρασμα των αιώνων. Το γενικό νόημα των υποχρεώσεων παραμένει το ίδιο: πρόκειται για συμβόλαιο μαθητείας με τους πρακτικούς όρους για τον καθορισμό του πλαισίου της μαθητείας αυτής από την πλευρά του αφεντικού, που έχει ως σκοπό από κοινού με την πρακτική εξάσκηση, να εξασφαλίσει την εκμάθηση του επαγγέλματος

p. 388
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/389.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και της ζωής, Ό,τι αφορά τη ζωή και την εργασία λίγο αλλάζει. Το πολύ-πολύ μπορούμε να σημειώσουμε ότι αργότερα, κατά τον 18ο αι., παρατηρούμε την εμφάνιση ρητρών που υποχρεώνουν το αφεντικό να μεταχειρίζεται ήπια τον μαθητευόμενο, ενώ συγχρόνως συναντώνται περιπτώσεις όπου ο μαθητευόμενος είναι εγκατεστημένος στην οικογένεια του, που τον φροντίζει και τον ντύνει. Αντίθετα, εξελίσσονται οι οικονομικές διατυπώσεις. Το συμβόλαιο μαθητείας υπακούει στους νόμους της αγοράς. Στο τέλος του Εκατονταετούς Πολέμου, όταν η ειρήνη επιφέρει την αναζωπύρωση της οικονομικής δραστηριότητας, η χώρα μαστίζεται από έλλειψη εργατικών χεριών. Τους μαθητευόμενους πληρώνουν τ' αφεντικά. Αυτό συμβαίνει, ανάλογα με τον τόπο και το επάγγελμα, περίπου μέχρι το 1520 και μάλιστα μέχρι το 1530 ή το 1540. Κατόπιν οι υποψηφιότητες για μαθητεία είναι πολυαριθμότατες: οι μαθητευόμενοι πληρώνουν τ' αφεντικά. Στο τέλος του 17ου αι., στα μαύρα χρόνια της βασιλείας του Λουδοβίκου 14ου, η παιδική θνησιμότητα είναι πολύ υψηλή (συνδυασμός οικονομικής κρίσης και λοιμωδών επιδημιών, κυρίως της ιλαράς). Μετά το 1715, με την οικονομική ανάκαμψη, υπάρχει πάλι έλλειψη εργατικών χεριών και για 15 χρόνια τ' αφεντικά πληρώνουν τους μαθητευόμενους. Στη διάρκεια αυτών των περιόδων, φτωχοί και παιδιά ταπεινών οικογενειών μπορούν να φτάσουν την επαγγελματική αρμοδιότητα μέσω της μαθητείας. Τον 15ο αι. ακόμα και τα παιδιά-δραπέτες, που κυκλοφορούν από πόλη σε πόλη, το καταφέρνουν. Τα πρωτόκολλα των γραφέων του Châteaudun, μας παρουσιάζουν παιδιά εννέα, δέκα, έντεκα χρονών, κάποτε και παραπάνω, καταγόμενα από τη δυτική Γαλλία, από το Poitou μέχρι τις εκβολές του Λίγηρα, που φέρονται γενικώς ορφανά και δεσμεύονται στη μαθητεία συνεπικουρούμενα στη σύναψη συμβολαίου απ' τον οικονομικό επίτροπο των κομήτων του Dunois, Η υποχρέωση τους είναι λίγο μεγαλύτερης διάρκειας απ' των άλλων μαθητευόμενων, για να εξαγοράσουν, φαίνεται, το υποτυπώδες ντύσιμο που τους παρέχεται.

Η απουσία συμβολαιογραφικών πηγών τόσο παλαιών και ίδιου περιεχομένου σε άλλες περιοχές, δε μου επέτρεψε να ελέγξω αν πρόκειται για γενική συμπεριφορά ή για ειδική περίπτωση οφειλόμενη στην πρωτοβουλία του τοπικού οικονομικού επιτρόπου.

Το κόστος της μαθητείας, όταν το αφεντικό εισπράττει κάποιο δικαίωμα, ποικίλλει ανάλογα με το επίπεδο της τέχνης και το οικονομικό ενδιαφέρον της άσκησης της. Η μαθητεία του ξάντη είναι η πιο φθηνή, όταν δεν παρέχεται δωρεάν. Η μαθητεία του "κουρέα - πρακτικού γιατρού" είναι η πιο δαπανηρή και μακρόχρονη, μέχρι έξι ή επτά χρόνια, και πρέπει να πληρωθεί το ισόποσο 120 ως 200 ημερών εργασίας ειδικευμένου εργάτη.

Μερικές φορές, σ' όλα τα επαγγέλματα, το κόστος μειώνεται αλλά τότε επιμηκύνεται o χρόνος: o έφηβος πληρώνει με την εργασία του των τελευταίων

p. 389
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/390.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρόνων ό,τι δεν μπόρεσε να προσφέρει όταν προσλαμβανόταν ως μαθητευόμενος. Ορισμένοι επωφελούνται μιας διαφορετικής λύσης: γίνονται υπηρέτες κάποιου ευγενούς, που τους αποζημιώνει μερικά χρόνια αργότερα πληρώνοντας τη μαθητεία τους. Όλα τούτα μένουν περιθωριακά, δεν αφορούν ούτε το 10% των περιπτώσεων στα στοιχεία που συγκέντρωσα.

Ένας δρόμος κοινωνικής κινητικότητας, σε επίπεδο μαθητείας, ορίζεται επίσης απ' το γεγονός, ότι το παιδί ή ο ανάπηρος νέος ή ο φύσει πολύ αδύναμος δεν μπορεί να καταβάλει τη σωματική δύναμη που απαιτεί το επάγγελμα των γονιών του. Για το λόγο αυτόν θα γίνει ράφτης ή συχνότερα τσαγκάρης. Συνάντησα τέτοιες περιπτώσεις από το τέλος του 15ου αι. και μέχρι την Επανάσταση. Το γεγονός αυτό μένει περιθωριακό, αφορά λιγότερο από το 0,9% των περιπτώσεων του ευρετηρίου μου.

Η τεκμηρίωση δεν μας δίνει όλα τα επαγγέλματα. Δεν υπάρχει βέβαια ποτέ εκμάθηση της τέχνης του καλλιεργητή, το πολύ-πολύ κάποιες μαθητείες στην αμπελουργία, πολύ ειδικές: αφορούν πάντοτε σχεδόν ενήλικα άτομα, δεν αποφέρουν εισοδήματα στο "αφεντικό" αλλά καμιά φορά μια ελάχιστη αμοιβή για τον μαθητευόμενο, και συνήθως δε διαρκούν παρά ένα χρόνο. Έχω διαπιστώσει ότι μερικές φορές πρόκειται για ιδιοκτήτες κάποιου αμπελιού από κληρονομιά ή αγορά, που ήθελαν να το δουλέψουν οι ίδιοι. Οι μαθητείες των εμπόρων είναι περίπου άγνωστες. Εκείνη του συμβολαιογράφου ή του γραφέα πολύ σπάνια.

Στον ίδιο τον χώρο των βιοτεχνιών η σειρά των επαγγελμάτων δεν είναι πλήρης. Από τα τριακόσια περίπου επαγγέλματα που ανακαλύπτουμε στο Châteaudun στο πέρασμα των αιώνων, λιγότερα από σαράντα αντιπροσωπεύονται σε συμβόλαια μαθητείας. Η εξειδίκευση στην υφαντουργία είναι συχνά απούσα, ένα μέρος των επαγγελμάτων που σχετίζονται με τη διατροφή το ίδιο. Το γεγονός αυτό είναι αποτέλεσμα της οργάνωσης των επαγγελμάτων σε συντεχνίες. Όταν αυτές δεν υφίστανται, δε διαθέτουμε συνήθως κανένα τεκμήριο μαθητείας.

Επίσης δεν έχω κανένα συμβόλαιο σχετικό με τη μαθητεία κάποιου παιδιού στην τέχνη του πατέρα του: η μαθητεία συντελείται μέσα στην οικογένεια.

Τελικά, η μαθητεία δε φαίνεται πάντοτε ως ανυπέρβλητο εμπόδιο για την ένταξη των φτωχών στους κύκλους των ειδικευμένων επαγγελματιών. Η εντύπωση αυτή ενισχύεται όταν εξετάζουμε την τύχη των παιδιών που τα έχουν αναλάβει νοσοκομεία ή φιλόπτωχα ταμεία. Όσα επιζούν, τα βάζει να μαθητεύουν το ίδρυμα, που πληρώνει γι' αυτά. Ωστόσο δεν έχω ποτέ συναντήσει κανένα απ' αυτά τα παιδιά στις δαπανηρές μαθητείες της υφαντουργίας ούτε βέβαια του κουρέα - πρακτικού γιατρού. Τα πλούτη ή η φτώχεια του οργανισμού που τα περιμάζεψε παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο στην επιλογή της

p. 390
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/391.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επαγγελματικής τους ένταξης, αλλά εν τέλει συναντούμε δω και κει κάποια παιδιά που φθάνουν ως την αρχιτεχνία. Η τύχη αυτών των παιδιών εδώ μοιάζει πολύ καλύτερη από εκείνων που προέρχονται από πολύ φτωχό περιβάλλον και οι γονείς τους δεν έχουν χαθεί.

ΑΠ' ΤΗ ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΗ ΜΑΣΤΟΡΙΑ

Η εκμάθηση οδηγεί στο στάδιο του κάλφα, δηλ. του εργάτη που έχει την κλίση να γίνει μάστορας. Ο κάλφας αρχικά είναι έφηβος δέκα πέντε ως δέκα οχτώ χρόνων. Οι κάποιες καθυστερημένες μαθητείες, που αναφερόντα., πιο πάνω, αποτελούν εξαιρέσεις. Η απόκτηση της επαγγελματικής πληρότητας με την εξάσκηση της τέχνης αποτελεί τον όρο για το πέρασμα στη μαστοριά· δε συναντούμε τακτικά συμπληρωματικούς όρους σχετικούς με την ηλικία. Οι συντεχνιακές όμως αντιδράσεις θα υψώσουν ένα. εμπόδιο για να ευνοήσουν τη μεταβίβαση της αρχιτεχνίας στις ίδιες οικογένειες. Πρόκειται για τις διατυπώσεις που αφορούν το "αριστούργημα", που αποτελεί όχι μόνο τεχνικό φραγμό, αλλά και σημαντικό οικονομικό εμπόδιο, γιατί το κόστος του είναι υψηλό. Σ' αυτό προστίθεται και μια εισφορά για την είσοδο στην αδελφότητα, θρησκευτικό οργανισμό δίδυμο της συντεχνίας. Στις αρχές του 16ου αι. στο Châteaudun, για να γίνει κάποιος μάστορας-βυρσοδέψης έπρεπε να προσφέρει στην αδελφότητα των βυρσοδεψών το αντίστοιχο πενήντα ημερομισθίων ενός καλού εργάτη. Ενάμιση αιώνα πριν, περίπου το διπλό. Η εξαφάνιση της βυρσοδεψίας στο Châteaudun, στις αρχές του 17ου αι. μας απαγορεύει να παρακολουθήσουμε αυτό το ενδιαφέρον παράδειγμα εξαιτίας της παλαιότητας των πρώτων τεκμηρίων της σειράς. Φαίνεται ότι, παρ' όλα τα εμπόδια, η αναλογία των μαθητευομένων που φθάνουν στην μαστοριά είναι ανώτερη από αυτήν των μαθητών των μικροσχολών που καταλήγουν στα πανεπιστήμια. Τον 16ο αι. είναι ξεκάθαρο: ποτέ, πριν το 1789, δεν ήταν τόσο εύκολο για νέους ταπεινών οικογενειών να ενταχθούν στη ζωή, σ' ένα επίπεδο ανεκτό. Πάντα όμως η είσοδος στη μαστοριά αποτελεί μέρος των κατακτήσεων του ενήλικα μάλλον παρά των εφήβων. Εξαιρώντας κάποιες σπάνιες προνομιακές περιπτώσεις, τελικώς ξεφεύγει από το ζήτημα μας.

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ

Για να επιτραπεί να κριθεί η εγκυρότητα αποτελεσμάτων που εκτέθηκαν τόσο συνοπτικά θα αναφερθώ στο παράδειγμα της πόλης του Châteaudun, που πρόσφερε το τμήμα της βάσης τεκμηρίων που επιδέχεται τη λιγότερη κριτική. Ο πληθυσμός της πόλης κυμαίνεται από 3.500 κατοίκους κατά το 1400 μέχρι περίπου 10.000 στο τέλος του 16ου αι., για να φθάσει περίπου τις 5.000

p. 391
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/392.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γύρω στα 1720 και να αυξηθεί στις 6.000 περίπου το 1789. Παίρνοντας υπόψη τις κατά τόπους δημογραφικές παραμέτρους και τις εισφορές της γειτονικής υπαίθρου, συμπεραίνουμε ότι γύρω στα 10 με 30 αγόρια έχουν τη δυνατότητα να μπουν κάθε χρόνο στην ενεργό ζωή μέχρι το 1400, 50 με 80 τον 16ο αι. και 20 με 50 τον 18ο. Ωστόσο η τεκμηρίωση μας δίνει λιγότερες από δέκα περιπτώσεις, κατά μέσον όρο ετησίως, επιτροπείας, κηδεμονίας ή κατακύρωσης προσώπων. Με άλλα λόγια η τεκμηρίωση αυτή αφορά πάντοτε λιγότερο από το 1/5 του πληθυσμού, συχνά δε λιγότερο από το 1/8. Τα πράγματα δεν είναι καλύτερα για τα συμβόλαια μαθητείας: κάθε χρονιά παρουσιάζει τέσσερα ως δώδεκα απ' αυτά, δηλ. o μέσος όρος τοποθετείται περίπου σε ένα παιδί στα οκτώ ή καλύτερα στα δέκα.

Μπορούμε να δώσουμε μια τάξη μεγέθους για τα ενεχόμενα κοινωνικά στρώματα; Φαίνεται δύσκολο να γίνει με ακρίβεια αλλά μπορούμε να διατυπώσουμε ορισμένες παρατηρήσεις.

Η τύχη των πάμφτωχων ορφανών και χωρίς οικογένεια διαθέσιμη να τα δεχθεί μπορεί να περιγραφεί συνοπτικά από τα μέσα του 15ου αι. και με σχετικά ικανοποιητικό τρόπο μετά τα μέσα του 16ου αι. Πρόκειται για το 1%, ή και λιγότερο, του πληθυσμού στις περισσότερες περιοχές, Η τύχη των παιδιών από φτωχό περιβάλλον μας διαφεύγει σχεδόν ολοκληρωτικά, από τη στιγμή όπου υπάρχει οικογένεια. Γιατί αυτή, καλώς ή κακώς, τα επιφορτίζεται χωρίς διατυπώσεις. Είμαστε πιο ευνοημένοι σχετικά με τους κατόχους αγαθών κάποιας σημασίας, κινητών ή ακίνητων. Η εξαφάνιση των γονιών επιφέρει τις διατυπώσεις της επιτροπείας ή της μίσθωσης με δημοπρασία ή και των δύο. Κατ' αυτό τον τρόπο, στην ύπαιθρο η ενεχόμενη μερίδα του πληθυσμού αντιπροσωπεύει ίσως το 20% έως 40% του συνόλου.

Στην πόλη, η κατάσταση διαφέρει. Όπου ζουν οι γονείς μόνο οι διατυπώσεις της μαθητείας προκαλούν την παρέμβαση των συμβολαιογράφων. Η μαθητεία όμως είναι αστικό φαινόμενο: οι τεχνίτες αποτελούν σημαντική μερίδα του πληθυσμού των πόλεων (26 με 40% στο Châteaudun, Chartres, Dreux και κάτι λιγότερο σε μικρότερες πόλεις: Bonneval, Illiers, Epernon). Δεν αποτελούν παρά ένα αμελητέο τμήμα του αγροτικού πληθυσμού. Για τις ενεχόμενες κοινωνικές ομάδες η τεκμηριωμένη κάλυψη δεν είναι ισοδύναμή τους.

Τελικά το 90% των πηγών δεν αφορά περισσότερο από το ένα τέταρτο του κοινωνικού φάσματος. Πριν το τέλος του 16ου αι. σίγουρα όχι. Στη συνέχεια η κατάσταση βελτιώνεται αργά, αλλά θα πρέπει να περάσουμε τα μέσα του 19ου αι. για να γνωρίσουμε όλη την κοινωνία από την βάση τεκμηρίωσης.

Εννοείται βέβαια ότι αυτό προκύπτει από τα όρια που θέτουν οι φυσικές δυνατότητες ενός μεμονωμένου ερευνητή: τα δελτία που χρησιμοποιήθηκαν σαν πηγή στην προηγούμενη ανακοίνωση, αντιπροσωπεύουν το 1/10 του όλου της

p. 392
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/393.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

διαθέσιμης τεκμηρίωσης για το Châteaudun. Μια πλήρης συλλογή θα εξάλειφε πολλές αβεβαιότητες άλλα θ' απαιτούσε δουλειά μιας ολόκληρης ζωής. Η διαπίστωση αυτή με κάνει να σκεφθώ ότι οι προσπάθειες που μπορούμε να κάνουμε, θ' αφήσουν πολλή δουλειά στις γενιές των ερευνητών που θα μας διαδεχθούν για να φθάσουν σε μια πλήρη εκμετάλλευση της τεράστιας τεκμηρίωσης που παρέχουν τα γαλλικά αρχεία.

Μετάφραση: Εύη Λιακοπούλου

Β 2

p. 393
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/394.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 394
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/395.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΙΣ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Από τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας που λειτούργησαν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας έντονο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το συντεχνιακό τόσο για την ιδιαιτερότητα όσο και για την έκταση και τη διάρκεια του φαινομένου.

Η συντεχνιακή μαθητεία που ευρύτερα εντάσσεται στον κύκλο των περιοριστικών και συνάμα προστατευτικών συντεχνιακών λειτουργιών, μια και μ' αυτή επιτυγχανόταν o έλεγχος των προαγωγών και εποπτευόταν η κινητικότητα στο εσωτερικό της συντεχνίας μπορεί να διαιρεθεί σε δύο μεγάλα στάδια: στο στάδιο της υποτιθέμενης εκμάθησης της τέχνης ή του επαγγέλματος (τσιράκι-μαθητευόμενος) και στο δεύτερο της κατοχής των μυστικών της δουλειάς (κάλφας-βοηθός),

Α΄ στάδιο (ciraklik). Στο στάδιο αυτό γινόταν η είσοδος του νέου στο επάγγελμα. Οι συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαβίωσης για τους μαθητευόμενους ήταν πάρα πολύ δύσκολες αν όχι απογοητευτικές. Την κατάσταση έκανε ακόμη πιο απελπιστική το γεγονός ότι τα παιδιά που στέλνονταν στους μαστόρους για την εκμάθηση της τέχνης ή του επαγγέλματος βρίσκονταν ακόμη στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξης αφού τα περισσότερα δεν είχαν συμπληρώσει το 10ο έτος της ηλικίας τους και επομένως ήταν ακατάλληλα για εργασία.1

Επειδή γενικά οι συντεχνιακοί κανονισμοί δεν προέβλεπαν από ποια ηλικία

1. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και με τους μαθητευόμενους σε παρέες, κομπανίες ή συντροφιές χτιστών. Βλ. Νικ. Μουτσόπουλου, Κουδουραίοι Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες. Ανάτυπον εκ του Λευκώματος του Τ.Ε.Ε., Αθήναι 1976, σ. 358.

p. 395
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/396.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έπρεπε να προσλαμβάνεται "στιχιέται" το παιδί από το μάστορα αφήνοντας τον τελευταίο τελείως ελεύθερο και ανεξέλεγκτο, υπήρχε ο κίνδυνος οι μαθητευόμενοι ούτε σωματικά ν' αναπτυχθούν αλλά και πνευματικά να οπισθοδρομούν ή να μένουν στάσιμοι.

Επιχειρώντας κανείς μια ανίχνευση στην προέλευση των παιδιών που πρωτοέρχονταν στη συντεχνία θα διαπιστώσει ότι ένα μέρος του κατώτερου αυτού εργατικού δυναμικού είναι συγγενείς των συντεχνιακών μελών και κυρίως γιοι των μαστόρων που ήθελαν να συνεχίσουν το επάγγελμα του πατέρα τους ενώ το υπόλοιπο προέρχονταν από εξω-επαγγελματικές οικογένειες.

Τα παιδιά με εξω-συντεχνιακή προέλευση κατάγονταν συνήθως από φτωχές οικογένειες και έρχονταν στη συντεχνία από τα χωριά ή τα γύρω προάστια, παρουσίαζαν δηλ. μια ποικιλία τόσο κοινωνικής όσο και γεωγραφικής προέλευσης. Οι περισσότεροι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στη συντεχνία για να διευκολύνουν τη δική τους προβληματική οικονομική θέση χωρίς να εξασφαλίζουν έστω και τα πιο υποτυπώδη εχέγγυα των απαραίτητων συνθηκών εργασίας και διαβίωσης τους.

Από την άλλη μεριά οι μάστορες τα προσλάμβαναν με ευχαρίστηση γιατί τα έπαιρναν συνήθως χωρίς αμοιβή ή σαν πολύ φτηνή εργατική δύναμη.

Η συμφωνία πραγματοποιόταν ανάμεσα στο μάστορα και τον κηδεμόνα του μικρού παιδιού. Σ' αυτή περιέχονταν ο υποχρεωτικός χρόνος μαθητείας του νέου, η πιθανή αμοιβή του και η τυχόν διατροφή και ενδυμασία του. Στη συνέχεια ο μάστορας ήταν υποχρεωμένος να γνωστοποιήσει την πρόσληψη του μαθητευόμενου στην αντίστοιχη συντεχνία που εργαζόταν,2 γιατί το μικρό παιδί μπορεί να ήταν κάτω από την εξουσία του εκπαιδευτή του, αλλά στην ουσία βρισκόταν κάτω από την αυθεντία της εσναφικής οργάνωσης.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τρία χρόνια3 (1001 μέρες) αν και το χρονικό αυτό διάστημα μπορούσε να ποικίλλει όχι μόνο από συντεχνία σε συντεχνία αλλά και από τόπο σε τόπο.

Στην πραγματικότητα όμως o μάστορας ήταν αυτός που καθόριζε το χρόνο μαθητείας ανάλογα με τις προσωπικές του ανάγκες. Έτσι φθάνουμε σε περιπτώσεις που η μαθητεία όχι μόνο ξεπερνούσε τα τρία χρόνια αλλά έφθανε και τα εφτά ή οχτώ. Βέβαια υπήρχε ο συντεχνιακός κανονισμός που

2. " ...Σημειώνουμεν εις το κατάστιχον τους μαθητάδες οπού στοιχούνι, του μιστό τους, να ξεύρουνι τουν κύριό τους". Βλ. Μυρτ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", Αρχείον του θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού θησαυρού, τ. 1, 1934-35, σ. 11ο.

3. Για το χρόνο της μαθητείας του τσιρακιού γενικά βλ. Halil Inalcik, O σχηματισμός κεφαλαίου στην Οθωμανική αυτοκρατορία στον τόμο Η οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών, στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, ΙΕ-ΙΘ αι., Αθήνα 1979, σ. 511.

p. 396
Search form
Search the book: Proceedings of the International Symposium Historicity of Childhood and Youth
Search results
    Digitized books
    Page: 377
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ