Creator/Author:Φουρναράκη, Ελένη
 
Title:Girls’ Education and Upbringing
 
Subtitle:Greek Responses (1830-1910). An Anthology
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:11
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1987
 
Pagination:630
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1830-1910
 
Description:Dans ce volume ont été recueillis des témoignages, des idées élaborées dans la Grèce du XIXe siècle concernant l'enseignement et l'éducation des filles. Parmi les matériaux écrits très variés où 1' on aurait pu puiser des témoignages analogues, le corpus de l'anthologie s' est presque exclusivement limité à la littérature pédagogique et normative. Ainsi les textes retenus critiquent les pratiques de l'éducation scolaire, le contenu ou les méthodes de l'enseignement, cependant ils se réfèrent souvent aussi à l'éducation au sein de la famille ou dans un environnement social plus large, aux qualités morales et aux modèles de comportement sur la base desquels on considérait que la femme devait être formée. Au premier abord cette littérature pédagogique et normative donne 1' impression que —au moins dans les premières décennies qui suivirent l' indépendance de l'état grec (1830)— la réflexion sur la spécificité de 1' enfance et de la jeunesse des femmes est plutôt fragmentaire et limitée par rapport à la majorité des témoignages qui ne précisent pas le sexe et. qui principalement concernent avant tout les garçons. Néanmoins cette réflexion existe et s' enrichit vers la fin du XIXe siècle en se rattachant à un discours plus large et plus systématique sur la spécificité de la «nature» féminine et de la «vocation» sociale de la femme ainsi qu' à la recherche d' un caractère féminin national «authentique». Nous constatons cependant des retards et des contradictions dans cette démarche pour formuler un modèle scolaire pour fille, «différent» de celui des garçons —conformément à la tendance plus générale de l' époque— mais néanmoins systématique et non pas dévalorisé qualitativement. Il faudrait, d' ailleurs, remarquer que, selon le décret royal de 1834, s' instaure l'instruction primaire obligatoire pour les filles comme pour les garçons, mais l'enseignement féminin secondaire et la formation des institutrices sont abandonnés par l'état à l'initiative privée jusqu' aux années 1910. Le débat autour de 1' enseignement féminin — champ d' agitation et d' affrontement à divers niveaux — sera particulièrement marqué par des femmes des Lettres et des femmes pédagogues (parmi lesquelles figurent les premières féministes) qui seront surtout sensibilisées par 1' exigence d' une égalité intellectuelle des sexes et préconiseront, comme d' ailleurs certains partisans de la modernisation, le travail des femmes et l' organisation de l' enseignement professionnel. Mais la référence continue à une «nature» féminine spécifique constitue un arrière-fond idéologique qui semble s' imposer et marquer de son sceau l' aube de notre siècle, au moment ou l' on entrevoit le changement graduel des besoins sociaux qui conduiront à 1' octroi d' un enseignement féminin secondaire équivalent à celui des garçons et à Γ insertion des femmes dans les professions. Pour que l' on puisse suivre avec exactitude les évolutions et les différenciations sur cette question au delà des stéréotypes et des répétitions uncessantes (par ex. le modèle de la mère, épouse, maîtresse de maison, ou les vertus «féminines») nous avons opté en faveur d' un temps long. Par ailleurs d' autres paramètres viendront modifier la dynamique de ces lieux communs: dans quelle conjoncture idéologique et politique ce discours est à chaque fois articulé, quels sont ses supports, dans quelle argumentation plus large s'intègre-t-il, quels sont les impératifs qui l' accompagne, de quelle pratique est-il suivi ou à quels nécessités sociales correspond-t-il. En même temps, seule une pareille approche globale peut mettre en évidence de façon plus complète la réflexion contenue en ces textes, autour de sujets aussi variés que par ex. les rapports masculin féminin, le privé et le public, le moderne et le traditionnel, la famille, la maternité, l'enfance, le problème des réformes de l' enseignement. L' introduction qui précède les textes — une première tentative de lecture historique — ainsi que le mode de présentation des textes (classés par ordre chronologique mais une phrase caractéristique mise en titre illustre la problématique propre à chacun) essaie de cerner certaines différenciations et évolutions, terrain qui exige, certainement, une recherche plus systématique dans le futur.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 48.83 Mb
 
Visible pages: 272-291 από: 634
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/272.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ανθρώπου αι σχέσεις προς εαυτόν και προς τον πλησίον καθαρώς ωρίσθησαν, διεγράφησαν και εχαρακτηρίσθησαν; Η εικών της αφωσιωμένης συζύγου δεν ωρίσθη διά της Αλκήστιδος; Η της σεμνής, ανδρείας και φιλοστόργου θυγατρός δεν διεγράφη διά της Αντιγόνης; Το δράμα του Προμηθέως δεν παρέχει εικόνα ανδρός καρτερούντος υπέρ του δικαίου και της αληθείας; Ο Οιδίπους εν Κολωνώ δεν ορίζει ακριβώς την σχέσιν μεταξύ πατρός και τέκνων εν όλη τη αυστηρά μεγαλοπρεπεία αυτής; Ο Ιππόλυτος αυτός, ως προς το ανδρικόν φύλον, δεν είναι εικών θεία της αγνότητος του πλατωνικού βίου; Μεταξύ δε τινων λαών εχαρακτηρίσθη η υψίστη του διδασκάλου σχέσις, οία παρίσταται διά των πατέρων της Εκκλησίας, οίτινες αγνόν τηρήσαντες το αληθές του Χριστού πνεύμα, ου μόνον του αρχαίου δεν επελάθοντο κόσμου, αλλά και των ιδεών της αρχαιότητος εν πολλοίς οπαδοί γενόμενοι, διέσωσαν τα στοιχεία εκείνα, άτινα αι προλήψεις ήθελον καταπνίξει. Ναι, φιλόμουσος ομήγυρις, η ανατολική Εκκλησία, ήτις κατά την λαμπράν της οργανώσεως αυτής περίοδον ετίμησε Σόλωνας, Σωκράτας, Πλάτωνας και Αριστοτέλεις και συγκατέταξε τα ονόματα αυτών μεταξύ των πρωταγωνιστών της αληθείας, ου μόνον δεν διέσπασε τον σύνδεσμον μεταξύ του αρχαιοτέρου και νεωτέρου βίου του ελληνισμού, αλλά και διέσωσεν ημίν φιλοστόργως τους πολυτίμους προγονικούς θησαυρούς, ων η στέρησις ήθελεν αφήσει μέγα και δυσπλήρωτον χάσμα εις τον καθόλου της ανθρωπότητος βίον. Ναι! έχομεν δύο κραταιάς και θείας δυνάμεις, δι' ων ασφαλείς δυνάμεθα να θέσωμεν βάσεις του εθνικού παιδαγωγικού βίου, τον ελληνισμόν και την ορθοδοξίαν.

Αλλ' είναι ήδη ανάγκη να ζητήσω συγγνώμην, διότι παρέτεινά πως το προοίμιον του λόγου μου, εν ω εσκόπουν απλώς να υποδείξω τα στοιχεία εκείνα, δι' ων καταληπτοτέραν ήλπιζον να καταστήσω την έκθεσιν του προγράμματος του παρθεναγωγείου τούτου· πεποιθυία όμως εις την υμετέραν επιεική ακρόασιν αφήκα μάλλον ελευθέραν την εκτύλιξιν των ιδεών και αισθημάτων μου.

Ότε πρώτον το γενικόν ετέθη πρόγραμμα της γυναικείας παιδεύσεως εν τη ελευθέρα πατρίδι, αι κοινωνικαί ανάγκαι ήσαν κατεπείγουσαι, η δε διάδοσις των γραμμάτων απήτει την όσον οίον τε ταχείαν αυτής ακτινοβολίαν· όθεν αναλόγως ωργανίσθησαν και τα εν Ελλάδι παρθεναγωγεία, ως τούτο φαίνεται εισέτι εκ του πολλαχού επικρατούντος προγράμματος, εν ω παρατηρείται τάσις τις προς φιλολογικήν μάλλον ή εγκύκλιον παίδευσιν την τόσον αρμόζουσαν τη γυναικί. Αλλά τίς δύναται να αρνηθή ότι η περίοδος αύτη έφερε, κατά τας προσδοκίας του έθνους, τους αρίστους αυτής καρπούς; Δεν κατεπλημμύρησαν τας επαρχίας παρθένοι τρυφεραί, ως ιεραπόστολοι της μητρικής γλώσσης; Δεν ηγωνίσθησαν γυναίκες ασθενείς και απροστάτευτοι περί τον Παρνασσόν, τον Ταΰγετον, την Οίτην, την Πίνδον, τον Όλυμπον και αλλαχού υπέρ της εθνικής ταύτης ζωής; Αλλ' η ανάγκη εκείνη της ταχείας διαδόσεως των γραμμάτων παρήλθεν, αι περιστάσεις ημών ήλλαξαν φάσιν, η προς την Δύσιν συγκοινωνία

p. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/273.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ηύξησε, και δι' αυτής επολλαπλασιάσθησαν αι ανάγκαι, αι δε πρόοδοι των συνοικούντων ημίν εθνών εξήγειραν την εθνικήν ημών φιλοτιμίαν και παρώρμησαν ημάς εις ενεργητικώτερον βίον· διότι νυν πρόκειται η εξασφάλισις του μέλλοντος του Ελληνισμού εν τω μέσω των δυσχερών πολιτικών περιστάσεων. Την σπουδαίαν δε ταύτην ανάγκην πολλοί των ημετέρων συνορώντες σπεύδουσιν έκαστος κατά τρόπον ίδιον προς θεραπείαν αυτής. Αν λοιπόν είπωμεν ότι και κατά την περίστασιν ταύτην απαιτείται απαραιτήτως και η της γυναικός σύμπραξις ως διδασκάλου, μητρός και πολίτιδος, δεν θέλομεν φανεί πολύ τολμηραί. Το δε Συμβούλιον του Ζαππείου έχον ταύτα πάντα υπ' όψιν, εμβριθώς δε και μετ' επιστασίας τα παιδαγωγικά μελετήσαν ζητήματα και όσα εν τη ελευθέρα Ελλάδι περί της εθνικής παιδεύσεως εδημοσιεύθησαν, νομίζει, ότι, το εφ' εαυτό τουλάχιστον, διέγραψε πρόγραμμα μάλλον σύμφωνον προς τους παρόντας καιρούς, όπερ εύχομαι εις χείρας ικανωτέρας και παιδαγωγικωτέρας των εμών να εύρη και επιτυχεστέραν την ανάπτυξιν και τελειοποίησιν.

Το σπουδαιότατον όμως και το χαρακτηρίζον την εθνικήν παίδευσιν ενταύθα είναι η μέθοδος της διδασκαλίας και της σπουδής της αρχαίας ημών γλώσσης· επειδή τα όρια της ομιλουμένης και της αρχαίας δεν είναι εισέτι διαγεγραμμένα, ένεκα αυτής της διαπλαστικής δυνάμεως της νέας γλώσσης, τεινούσης αεί προς την αρχαίαν και ως προς τας ιδέας και ως προς την παράστασιν, διά τούτο πλην των συνήθων γυμνασμάτων, της εξηγήσεως και θεματογραφίας των συντακτικών και γραμματικών ασκήσεων, εδόθη μεγίστη σπουδαιότης και εις την ελευθέραν των συγγραφέων ανάγνωσιν, καθ' ην αιρομένων των διαλεκτικών δυσκολιών ανεπαίσθητος καθίσταται η διαφορά η μεταξύ των δύο γλωσσών· εφ' ω εις εκάστην τάξιν είναι ωρισμένοι εκ παραλλήλου και οι προς ερμηνείαν και οι προς ανάγνωσιν συγγραφείς. Υποβοηθούντων δε των παιδαγωγικωτέρων και καλλιτεχνικωτέρων τεμαχίων της αρχαίας λυρικής επικής και δραματικής ποιήσεως, η διελθούσα μαθήτρια τας τρεις γυμνασιακάς τάξεις είναι ικανώς παρεσκευασμένη προς αντίληψιν και της καθόλου ποιήσεως, όταν ταύτην ειδικώτερον διδαχθή. Ο δε σκοπός της εκλογής των τεμαχίων καθ' όλας τας τάξεις τηρουμένης της παιδαγωγικής ενότητος συντελεί ουσιωδώς εις την ανάπτυξιν και του αισθήματος και της καλαισθησίας. Διά δε των δις της εβδομάδος γραφικών γυμνασμάτων υποτυπούται και ίδιός τις χαρακτήρ του γράφειν, καθ' ον πλην του ατομικού τρόπου σχηματίζεται το κυρίως λεγόμενον ύφος (style), ήτοι ο τρόπος του γράφειν· αλλά προς τούτο δυστυχώς ελλείπουσι τα κατάλληλα γραφικά υποδείγματα, όπως και οι διδάσκοντες υποβοηθώνται κατά την διόρθωσιν, όπερ κυρίως αποτελεί το δυσχερέστατον μέρος της γλώσσης.

Κατά δε την διδασκαλίαν της ιστορίας, προϋποτιθεμένης της γνώσεως της γενικής ιστορίας βιογραφικώς διδασκομένης, καταβάλλεται κυρίως προσοχή

18

p. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/274.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εις τους λόγους και τα αίτια των ιστορικών συμβάντων, συγκρατείται και συνεχίζεται η ιστορική ενότης, ορίζονται και καταφαίνονται αι περίοδοι, και διαγράφεται τέλος η πορεία του ανθρωπίνου βίου κατά τον αιώνιον της προόδου νόμον, προς ον εστραμμένον έχων ο διδάσκων τον νουν συγκρατεί εν τη πολλαπλότητι των ιστορικών φαινομένων την ενότητα.

Διά των φυσικομαθηματικών επιστημών, δι' ων νέος κόσμος ιδεών ανοίγεται, εισέρχεται ο νους εις τον μεγαλοπρεπή της δημιουργίας ναόν, διά της επιστήμης αναζητεί τους λόγους των περί αυτόν φαινομένων, συνδέει τα μερικά φαινόμενα προς γενικωτέρους νόμους, κατανοεί την σκοπιμότητα της δημιουργικής πλάσεως, ης αναπόσπαστον αποτελεί μέρος και ο άνθρωπος, και την σχέσιν αυτού προς τα λοιπά της δημιουργίας όντα διαγινώσκει, τον προορισμόν αυτού κατανοεί και προς τούτον σκοπίμως σπεύδει. Αι φυσικομαθηματικαί λοιπόν επιστήμαι εισί τα πράγματα, εφ' ων ψηλαφητώς ο νους καθορά και τους μηχανικούς νόμους τους διακυβερνώντας τον μεγαλοπρεπή διάκοσμον.

Αλλά το σπουδαιότατον όργανον της γυναικείας παιδεύσεως, δι' ου η γυνή επιτελεί επί της γης τον εαυτής κλήρον, είναι η καρδία, ήτοι το αίσθημα ως προς την καθόλου αυτού αντίληψιν. Διότι η δύναμις η συνάπτουσα ως ολκή τα ηθικά όντα προς άλληλα είναι η αγάπη, όταν ο σκοπός αυτής ήναι και μερικώτερον και γενικώτερον η φιλανθρωπία.

Η γυναικεία καρδία ωρίσθη υπό του Δημιουργού διά την φύσιν και την εντολήν αυτής το ιερόν, εν ω κυρίως πρόκειται να διαπαιδαγωγηθή ο άνθρωπος, ως προς το αίσθημα την θειοτάτην ταύτην δυνάμιν, δι' ης ο βίος αποκτά την σκοπιμότητα αυτού· επειδή όταν η γυνή δυνηθή να κατανοήση την ιερωσύνην αυτής εν τε τω οίκω και τη κοινωνία και αι μικρολόγοι και παιδαριώδεις μορφαί του μυθιστορικού και ρεμβαστικού βίου της Δύσεως υποχωρήσωσιν εις το γενναίον και ευσεβές αίσθημα του καθήκοντος, τότε μόνον και ο ανήρ θέλει αποκτήσει την χαρίεσσαν σύντροφον αυτού, την ευσεβή, αφοσιωμένην και φιλόστοργον μητέρα των τέκνων του, την γενναίαν και θερμήν πολίτιδα της πατρίδος και την αγαθήν και γλυκείαν προστάτιδα της πασχούσης ανθρωπότητος, Διά τούτο λοιπόν και το ουσιωδέστατον μέρος της γυναικείας αγωγής είναι, και πρέπει να ήναι, η ορθή της καρδίας διαπαιδαγώγησις· αύτη δε δύναται να επιτευχθή διά της καλώς εννοουμένης θρησκευτικής αγωγής, διά των καλλιτεχνικών μέσων της αντιλήψεως και παραστάσεως των του καλού μορφών και διά της πρακτικής ηθικής δι' ης μόνης αποκτώσι το κύρος αι πράξεις του ανθρώπου. Προς τον σκοπόν λοιπόν τούτον εν τη συντάξει του προγράμματος εδόθη μεγίστη προσοχή ως προς την διδασκαλίαν του θρησκευτικού μαθήματος· όθεν από του νηπιακού μέχρι της τετάρτης τάξεως του σχολείου διδάσκεται το μάθημα τούτο κατά την αυτήν μέθοδον, καθ' ην και η ιστορία, διό γίνεται, εκλογή και εκ της Εβραϊκής και εκ της Χριστιανικής και εκκλησιαστικής ιστορίας των βίων

p. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/275.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκείνων, ων το παράδειγμα δύναται να χρησιμεύση ως υπογραμμός κατά τον έπειτα βίον. Όσον δε διά την κατήχησιν, ην ηναγκάσθημεν να περιλάβωμεν διά το πρώτον έτος εις το πρόγραμμα, νομίζομεν απαραίτητον ου μόνον να παρασιωπώνται τα δογματικά αυτής μέρη αλλά και να διαγραφή εκ του προγράμματος του σχολείου, αφού πρόκειται ευρύτερον να διδαχθή εις τας γυμνασιακάς τάξεις, ένθα ο νους είναι καταλλήλως ανεπτυγμένος και παρεσκευασμένος προς ανωτέραν αντίληψιν· διδάσκεται δε η εκκλησιαστική ιστορία, η χριστιανική ηθική, και ερμηνεύονται κατ' εκλογήν σκοπίμως πολλαί επιστολαί των αποστόλων, συμπληρούται δε το έργον διά της καταλλήλου ερμηνείας του Ευαγγελίου και των Ψαλμών. Είναι λυπηρόν να παρατηρήσωμεν, ότι ελλείπουσι παρ' ημίν παιδαγωγικά αναγνώσματα δι' ων σκοπιμώτερον ηδύνατο να καλλιεργηθή το θρησκευτικόν αίσθημα. Αλλά και η θρησκευτική διδασκαλία και τα αναγνώσματα ήθελον αποβή μάταια, αν διά της καθ' εκάστην στιγμήν αφανούς ενεργείας του παιδαγωγού επί των ψυχών των παιδαγωγουμένων δεν εξηγείρετο ανά πάσαν πράξιν αυτών η δύναμις της διακρίσεως του πρακτέου και η γνώσις του καλού. Ενταύθα κείται η μεγάλη και θεία του παιδαγωγού αποστολή!

Η μουσική, η τε οργανική και η φωνητική, το αναγκαίον τούτο της αγωγής αγλάισμα, οία διδάσκεται παρ' ημίν, πολύ εν γένει απέχει του παιδαγωγικού αυτής σκοπού· όθεν αποβαίνει μέσον προσφορώτατον εις διέγερσιν ανοικείων εις κόρην και νοσωδών αισθημάτων, παρορμώσα εις ματαιόσχολόν τινα ρεμβασμόν, εν ω ματαίως αναλίσκονται οι θησαυροί της γυναικείας καρδίας. Εκ δε της παντελούς ελλείψεως εθνικής παιδαγωγικής μουσικής σχεδόν απανταχού αποτυγχάνει του υψηλού αυτής προορισμού. Ημείς προσεπαθήσαμε διά της εκλογής καταλλήλων μουσικών θεμάτων να συντελέσωμεν, το εφ' ημίν, εις τον παιδαγωγικόν αυτής σκοπόν. Μεγάλως δε ήθελον ευεργετήσει οι δυνάμενοι, αν έσπευδον να καταρτίσωσιν εθνικήν παιδαγωγικήν μουσικήν εκ των σωζομένων μουσικών μνημείων του έθνους και υποτυπώσωσιν ίδιον χαρακτήρα εις αυτήν, επιφέροντα την αληθή της καρδίας διαπλαστικήν δύναμιν, οίαν είχον ορίσει και εννοήσει οι πρόγονοι ημών. Ως προς την καλλιγραφίαν, ης ο σκοπός είναι η μόρφωσις του χαρακτήρος της γραφής, και καθ' ην επεκράτησεν εσφαλμένως ίσως ο ευρωπαϊκός τρόπος, καλόν ήτο να εισαχθή ο μάλλον σύμφωνος προς αυτό το σχήμα των γραμμάτων της γλώσσης ημών χαρακτήρ, καθ' ον έγραφον οι προγενέστεροι, ήτοι αντί των γωνιωδών γραμμών να επικρατήση το στρογγύλον είδος, καθ' ο τα γράμματα δεν σκιάζονται κατά τους νόμους των στερεών σωμάτων, αλλά παρίστανται ως γραμμαί. Ουσιωδέστατον δε γύμνασμα προς την καλλιγραφίαν εθεωρήθη, μετά την επί των γραμμών άσκησιν, η διά της ταχυγραφίας μόρφωσις του χαρακτήρος επί το στρογγυλώτερον,

Η δε ιχνογραφία και η ζωγραφική, δι' ων οριστικώτερον καλλιεργείται το καλλιτεχνικόν αίσθημα, προσελήφθη ως μέσον προσφορώτατον προς 

p. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/276.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαπαιδαγώγησιν της του καλού αισθήσεως. Ευχής δε έργον ήτο αν δι' εικόνων καλλιτεχνικών σκοπίμως ηθροισμένων και εξ όλων των μορφών της τέχνης ειλημμένων, και αισθητώς διεπαιδαγωγείτο η καλαισθησία των παίδων, διότι αναμφισβήτητος είναι η μυστηριώδης και βαθεία επιρροή, ην εξασκεί επί της ψυχής έργον ευσεβούς καλλιτέχνου. Τίς εξ ημών δεν ησθάνθη εναρμόνιον και γλυκύ τι αίσθημα ατενίζων προς το Θησείον ή τον χαριέστατον ναόν της απτέρου Νίκης; καίπερ αγνοών τους νόμους της αρχιτεκτονικής αρμονίας; Τίς δεν κατελήφθη υπό υψηλού θρησκευτικού αισθήματος εντός του ναού της αγίας Σοφίας; Δια τούτο αναγκαίον είναι να κοσμηθώσιν αίθουσαί τε και παραδόσεις, ου μόνον διά των εικόνων της φυσικής ιστορίας, αλλά και δι' εικόνων καλλιτεχνικών.

Πλην της εντολής ταύτης η ιχνογραφία και η ζωγραφική υποβοηθούσι και τον ειδικώτερον της γυναικός καλλιτεχνικόν βιον, ήτοι τα εργόχειρα. Ταύτα δυστυχώς εν πολλοίς, αποβαλόντα την αληθή καλλιτεχνικήν αυτών ουσίαν, έπαθον ό,τι η ζωγραφική μετά την της φωτογραφίας ανακάλυψιν, απέβησαν δηλαδή μηχανικά ως τα επί του Κανόβου εν ω δυνατόν ήτο, παρ' ημίν μάλιστα, βοηθεία της των προγόνων αμιμήτου κοσμηματογραφίας τα κάλλιστα να εφαρμοσθώσι σχήματα και όντως ελληνοπρεπή. Διά δε του ανατολικού τριχάπτου πολλά των ποικιλτικών έργων δύνανται να συνδυασθώσιν, όπερ παλλάς αφορμάς προς την καλήν ταύτην τέχνην ήθελε διεγείρει. Μείζων δε προσοχή εδόθη εις το οικονομικόν μέρος των εργοχείρων, καθ' ο διδάσκονται άπαντα τα είδη, ως χρείαν έχει η καλή οικονόμος, και προς διακόσμησιν του οίκου αυτής και προς αποφυγήν ματαίας δαπάνης. Δεν περιωρίσθημεν όμως εις τούτο μόνον, διότι ικανήν παρέχομεν αφορμήν προς εξάσκησιν της ατομικής φιλοκαλίας επί των διαφόρων ποικιλτικών έργων, αν και είναι ομολογούμενον, ότι ο εσωτερικός βίος κατ' ανάγκην διαπλάττει και το εξωτερικόν σώμα, του οποίου η υγιεία είναι εκ των πρωτίστων του παιδαγωγού καθηκόντων, διά τας επικρατούσας παρ' ημίν έξεις και την έλλειψιν καταλλήλου ασκήσεως, πολλάκις το σώμα αυτό δεν είναι αληθής της ψυχής εικών. Ημείς δε ασπαζόμενοι ως μέσον προσφορώτατον σωματικής διαπλάσεως την γυμναστικήν, δεν λησμονούμεν, ότι το κυρίως διαπλάττον το σώμα είναι ο εσωτερικός βίος· όθεν παραλείποντες όλως το αθλητικόν μέρος της γυμναστικής, όπερ εις ειδικάς μόνον αρμόζει περιστάσεις, παραβλάπτει δε την χάριν του γυναικείου σώματος, ησπάσθημεν την κυρίως παιδαγωγικήν γυμναστικήν, ήτις λαβούσα εκ της υγιεινής ό,τι ειδικώς εκάστη των μαθητριών αρμόζει, ώρισεν ως σκοπόν αυτής την κυρίως καλλιτεχνικήν του σώματος διάπλασιν, ως προς την στάσιν, το βάδισμα, τα σχήματα και τας διαφόρους μιμητικάς κινήσεις, δι' ων κυρίως διαδηλούνται μετά χάριτος αι ψυχικαί διαθέσεις. Αλλ' επειδή έργον του παρόντος δεν είναι ειδική τις περί γυμναστικής πραγματεία, αρκούμαι εις ταύτα μόνον, ευχομένη όπως οι περί την γυμναστικήν διδάσκαλοι χαρακτηρίσωσιν οριστικώτερον και παρ' ημίν την παιδαγωγικήν γυμναστικήν.

p. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/277.gif&w=600&h=908 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 27

p. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/278.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

το σκαφίδιον υμών είναι έτοιμον, ο εξοπλισμός επαρκής, τα πάντα προμηνύουσιν αίσιον πλουν!

1879

Κ. Κεχαγιά

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΤΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΔΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ

Σας βλέπω ήδη ετοίμους και προς το πηδάλιον σπευδούσας. Αναλαμβάνετε καθήκοντα προς έργον δυσχερέστατον μεν, ευγενέστατον δε. Βλέπω επί των όψεών σας επιλάμπουσαν την θείαν χάριν, ην επέσπασε βεβαίως εφ' υμών η ειλικρινής των καρδιών ημών προς τον Θεόν δέησις! Ηνεώχθη ενώπιον των οφθαλμών υμών μέγας και ευρύς ο ορίζων της εν τω χριστιανισμώ ενότητος των ανθρώπων. Παρακολουθώ μετά παλμών αληθούς στοργής το βλέμμα υμών, όπερ ατενίζει προς τας εκτάσεις του μεγάλου τούτου ορίζοντος. Το σκαφίδιον υμών είναι έτοιμον, ο εξοπλισμός επαρκής, τα πάντα προμηνύουσιν αίσιον πλουν! Ηπλώσατε τα ιστία υμών και ο άνεμος σπεύδει να πληρώση αυτά, μαντεύων την ανυπόμονον υμών σπουδήν. Πρέπει άρα ν' αποχαιρετισθώμεν; δεν υπάρχει τι, όπερ αναχαιτίζει υμάς εκ του πλου; αναγνώσατε επί της σημαίας, ήτις κυματίζει επί του ιστού, τα λευκά γράμματα επί της κυανής ταινίας. Τί λέγει; Πατρίς! Δεν αισθάνεσθε ότι κατά την σπουδαίαν ταύτην στιγμήν απεχωρίσατε ασυνειδήτως τας αχωρίστους αδελφάς, την πατρίδα και την θρησκείαν, απ' αλλήλων, ων την τελευταίαν μόνον φαίνεται ότι ενεκολπώθητε προ του απόπλου; Έχετε ανάγκην και της ευλογίας ταύτης, όπως ο βίος υμών η πλήρης και η αποστολή δικαία. Η πατρίς εστιν ο αγρός, εν ω μέλλετε να σπείρητε τα αγαθά της ευσεβείας και της ορθοδοξίας σπέρματα. Εμελετήσατε τας ανάγκας αυτής υπό την έποψιν της εντολής υμών; Δεν είναι δίκαιον να καθιερώσωμεν τας πρώτας ημών σκέψεις προς αυτήν, ήτις κυρίως χαρακτηρίζει τον σκοπόν του ημετέρου βίου;

Η ημετέρα πατρίς, φίλταται, ης ελαχίστη μοίρα ηλευθερώθη, διασώζει έτι ημίν ήθη και έθιμα, άπερ εν ξενοκρατία διαπλασθέντα εν τω φόβω του Θεού

———————

Αποσπάσματα από τη μελέτη της Κ.Α. Κεχαγιά, "Εγκόλπιον παιδαγωγικόν ή συμβουλαί τινές προς τας αποφοιτώσας Ζαππίδας". Αναδημοσιεύεται εδώ από την έκδοση: Καλλιόπη Α. Κεχαγιά, Παιδαγωγικαί μελέται, σ. 200-201, 214-251.

p. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/279.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

και τη επιρροή των εθνικών παραδόσεων, τας πολυτιμοτάτας εθνικάς ιδέας περιέσωσεν ημίν, ας προς τας παρούσας προσαρμόζουσαι ανάγκας, δύνασθε να θέσητε αυτάς και ως βάσιν της εθνικής των νεωτέρων ημών αγωγής.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΘΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ

Και μέχρι μεν του σημείου τούτου επησχόλησαν βεβαίως τον νουν και την καρδίαν υμών τα προς τας μαθητρίας αναμένοντα καθήκοντα· νυν δε παρίσταται ενώπιον υμών και έτερον σπουδαιότατον καθήκον, προς ο άπασαι αι γνώσεις πρέπει να σπεύδωσι, το καθήκον προς την υπερτάτην γνώσιν, προς την γνώσιν της Τέχνης του βίου. Κατ' αυτήν λοιπόν ίστασθε εν τω μέσω τεσσάρων ομοκέντρων κύκλων, προς ους διηνεκώς πρέπει να κατευθύνωνται αι ακτίνες των ενεργειών υμών. Ούτοι δε εισίν ο οίκος, η κοινωνία εν τη ημετέρα πατρίδι, το έθνος και η ανθρωπότης. Διότι ένεκα των καθηκόντων προς τα κέντρα ταύτα δεν δύναται πλέον το σχολείον να θεωρηθή κέντρον αποκλειστικόν των ενεργειών υμών, ως χώρα ιδίους όλως και περιωρισμένους έχουσα νόμους προς την απόλυτον αυτής ευεξίαν. Επειδή άλλως παραβλάπτονται τα ιερώτερα των καθηκόντων προς την ενότητα του ανθρωπίνου βίου. Υμείς δε είσθε κεκλημέναι όπως συμπληρώσητε το έργον των γονέων, εξ ων αποτελούνται αι αληθείς μονάδες των κοινωνιών. Ομολογώ, ότι και ευκολώτερον είναι και ηδύτερον να στρέψητε το έργον προς μόνους τους πόθους και τας ιδέας υμών, θεωρούσαι εαυτάς κέντρον πάσης ενεργείας· ομολογώ επίσης, ότι είναι ηδύ ν' αφίνητε την προς υμάς αγάπην των μαθητριών ανεξέλεγκτον, ουδόλως αναλογιζόμεναι, ότι την δευτέραν θέσιν μόνον πρέπει να κατέχητε εις τας καρδίας των μαθητριών υμών, εφ' ων το πρώτον δικαίωμα ανήκει αυτοδικαίως τοις γονεύσιν. Όθεν το αυστηρόν και δίκαιον προς τον οίκον καθήκον απαιτεί να λησμονήτε ενίοτε τα υμέτερα δικαιώματα επί των αισθημάτων των περί υμάς, αποβαίνουσαι ούτω πιστοί λειτουργοί του οίκου και διευθύνουσαι φιλοστόργως και λανθανόντως παν αίσθημα και πάσαν δράσιν των μαθητριών υμών προς αυτήν την ιεράν του οίκου εστίαν. Ούτω δε μόνον η εκ του οίκου κατ' αντανάκλασιν προς ημάς προερχομένη αγάπη αποβαίνει οσία, ενεργός και μορφωτική χαρακτήρος. Αλλά και κατά τούτο καλώς έχουσαι, φίλταται, μη λησμονείτε ότι όπισθεν των προς την σχολήν και τον οίκον καθηκόντων ίσταται η πατρίς, η κοινή πάντων μήτηρ, ης τα δικαιώματά εισιν και ισχυρότερα και ιερώτερα, διότι υπ' αυτής ορθώς η καρδία εμπνεομένη θέλει δυνηθή ποτέ να κατανοήση και το καθολικώτερον των καθηκόντων, το προς την ανθρωπότητα.

p. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/280.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Όταν λοιπόν βαθέως συναισθάνησθε το αλληλένδετον των καθηκόντων τούτων, τότε ευρύτερον θέλει αναπτυχθή και δικαιότερον το συναίσθημα των καθηκόντων προς το γένος. Ώστε ούτε πρόγραμμα, ούτε γνώσις, ούτε σχέσις, ούτε αυταί αι αφελείς της καρδίας εφέσεις πρέπει να κήνται έξω των ομοιοκέντρων εκείνων κύκλων, ων η ενότης περικλείει την αληθή γνώσιν της τέχνης του βίου.

Τούτων δε πάντων μετά στοργής μεταδιδομένων ταις νεωτέραις υμών, κατά την ώριμον αυτών ηλικίαν και την θέσιν αυτών εν τη κοινωνία και τα αμοιβαία καθήκοντα και δικαιώματα αυτών θέλουσι καλώς εννοήσει και σεβασθή. Αγαθαί δε μητέρες μορφούμεναι θέλουσι δρα και επί της κοινωνίας ως αγαθοί, πολίτιδες και πισταί της πατρίδος θυγατέρες, έχουσαι ενώπιον αυτών ως αλάνθαστον οδηγόν τον προορισμόν του ανθρώπου.

Τοιαύτα εισί, φίλταται, τα αγαθά αποτελέσματα του βίου, όταν βάσις αυτού δεν ήναι το άτομον αλλ' η ανθρωπότης, ήτοι η φιλανθρωπία. Κατά ταύτην η Σχολή, αναλαμβάνουσα και συμπληρούσα το έργον του οίκου, πρέπει να θεωρήται ως ιερόν, ένθα μυσταγωγούνται τα μεγάλα της πατρίδος, της κοινωνίας και της ανθρωπότητος συμφέροντα διά της αληθούς μονάδος της ιεράς του οίκου εστίας.

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΗΝΑΙ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

Μ' ερωτάτε, φίλταται, αν η ακριβής θέσις των διδακτέων εν τω προγράμματι, η κατάλληλος της διδακτέας ύλης διανομή και η γνώσις του τρόπου της μεταδόσεως τούτων δεν εξασφαλίζωσιν αρκούντως το υμέτερον έργον κατά την ειδικωτέραν εφαρμογήν των της παιδεύσεως αρχών. Η δε ερώτησις αύτη, εν η διακρίνω μετά στοργής την απειρίαν υμών, αλλά και την φιλομάθειαν, ανάγκην έχει προς απάντησιν επιστήμης ολοκλήρου, ήτις την διάπλασιν αυτού του χαρακτήρος του παιδευομένου σκοπούσα, περικλείει εν εαυτή έργον αιώνων, εν ω απετυπώθησαν κατά καιρούς αι αληθείς και υψηλαί του ανθρωπίνου βίου φάσεις· μ' ερωτάτε λοιπόν αν η διδάσκαλος πρέπη να ήναι και παιδαγωγός. Και λησμονείτε, φίλταται κόραι, ότι πάντων μεν δυνατόν να ήσθε κάτοχοι, στερούμεναι όμως παιδαγωγικών γνώσεων αδύνατον είναι να επιτύχητε του σκοπουμένου; όθεν αντί πάσης άλλης νουθεσίας παραπέμπω υμάς εις την μελέτην των μεγάλων παιδαγωγών, ων τας αρχάς και τας περί παιδεύσεως ιδέας ειδικώτερον εδίδαξα υμίν εν τη Σχολή ημών, και των οποίων την εφαρμογήν επειράθημεν κατά τας ασκήσεις των εν τω διδασκαλείω γυμνασμάτων υμών. Ταύτας λοιπόν τας

p. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/281.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

γνώσεις και πλείστας τούτων, ων πλήρης εστίν ο 19ος αιών διά την κατ' ολίγον επιγενομένην αναμόρφωσιν του παιδευτικού συστήματος, καλόν είναι και αναγκαίον να καλλιεργήτε επιμελώς και επισταμένως, όπως κανονισθώσιν ακριβέστερον αι σχέσεις και η πολιτεία υμών προς την σχολήν· επειδή αι ατομικαί παρατηρήσεις και η ατομική πείρα δεν δύνανται μόναι να επαρκέσωσι, διότι, μέχρις ου διά των ατομικών υμών παρατηρήσεων στοιχειωθήτε, καταρτίζονται έξεις προς τας οποίας πολλάκις ανεπιτυχώς εις το μέλλον θέλετε προσπολεμεί· διό εις τας θεωρητικάς υμών γνώσεις και τας πρακτικάς προσθέτουσαι των μεγάλων παιδαγωγών πείρας, επισφραγίζετε εκάστοτε ταύτας διά των υμετέρων ατομικών παρατηρήσεων και πειρών.

Γινώσκετε βεβαίως και υμείς, αγαπηταί φίλαι, ό,τι πρέπει από της έδρας προς τους περί υμάς να διδάξητε, και γινώσκετε ίσως πλέον των απαιτήσεων των γονέων, αρκούσιν άρα ημίν αι γνώσεις αύται προς τον σκοπόν της εντολής; Τούτο μόλις ηδύνατο να επαρκέση εις την οικοδιδάσκαλον, ήτις, διά την παρουσίαν των γονέων, μεριζομένη την ευθύνην της παιδεύσεως μετ' αυτών, μονομερές επιτελεί καθήκον. Αλλ' ημίν πάσα μονομερής διδασκαλία και ενέργεια εστίν επιβλαβεστάτη προς την αγωγήν, διασπώσα την ενότητα της παιδεύσεως, ης άνευ ατελής αποβαίνει ο πρακτικός βίος. Παρατηρήσατε τον διδάσκαλον εκείνον, τον ικανόν και διακεκριμένον κατά τας γνώσεις, τον ευγενή και αγαθόν ως προς την καρδίαν, τον πλήρη αυταπαρνήσεως και αφοσιώσεως ως προς τας σχέσεις, πώς απέβη παίγνιον και των ασθενεστάτων αυτού μαθητών! Παρακολουθήσατε τας ανωμαλίας άλλων ανδρών, ισχυροτάτην εχόντων θέλησιν, πώς αδυνατούσι να καθοδηγώσιν ηρέμα την άστατον και άτακτον θέλησιν των μαθητών αυτών! Ίδετε την αφωσιωμένην εκείνην διδάσκαλον, πώς διά του υπερβολικού ζήλου και της παραδειγματικής, αλλ' ακαίρου αυτής αφοσιώσεως προς τας μαθητρίας, δι' έλλειψιν παιδαγωγικής επιστήμης, κατετάραξε την γαλήνην της ψυχής αυτής και αδυνατεί να προσπολεμήση τας μακράς οπισθοβουλίας και κακοτροπίας των υπ' αυτήν! Όθεν απαραίτητος κατά ταύτα παρίσταται η ανάγκη, όπως η διδάσκαλος διά πεπειραμένων θεωρητικών τε και πρακτικών παιδαγωγικών γνώσεων αποβή και παιδαγωγός της επιστήμης εκείνης, ης τα μεν σπέρματα φύσει εν ημίν υπάρχουσιν, αναπτύσσονται δε διά της έμφρονος και επιμόνου ασκήσεως των αρχών αυτής υπό τας πεφωτισμένας οδηγίας πεπειραμένων παιδαγωγών. Η δε τοιαύτη προπαρασκευή από τινων ετών απέβη ευκολωτέρα, διά το πλήθος των προς τούτο εκδιδομένων παιδαγωγικών μελετών. Αι δε κόραι των ημερών μας δεν είναι τόσον ευάγωγοι, ως ήσαν προ τινων ετών, ότε επεκράτει διά την των ηθών απλότητα η οπωσδήποτε εν τω οίκω της αγωγής ενότης. Όχι, αδελφαί, νυν διά την επιδρομήν πολλών αναρμόστων και ξενικών εθίμων και ιδεών, ου μόνον αι μαθήτριαι υμών θέλουσι πολλάκις αντιστρατεύεσθαι προς

p. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/282.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

την ευόδωσιν του σκοπού, αλλά και οι γονείς και κηδεμόνες αυτών θέλουσι προβάλλει υμίν δυσκολίας ου σμικράς και πολλάκις δυσυπερβλήτους.

Ίδετε λοιπόν και λογίζετε προς τίνας δυσκολίας έχετε να παρασκευάσητε εαυτάς διά των παιδαγωγικών μελετών, όπως διαπαιδαγωγούσαι τα πνευματικά υμών τέκνα μη παραβλάπτητε, εξ αγνοίας ή εκ πάθους μικρολόγου, τα ιερά του οίκου και της κοινωνίας συμφέροντα. Διά να επιτύχητε δε εις το έργον πρέπει αγρύπνως και ανενδότως να σπουδάζητε εν υμίν αυταίς τον έξω άνθρωπον και να προσαρμόζητε τας γνώσεις και τας πράξεις υμών προς τους καιρούς και τας περιστάσεις, συγκρατούσαι ευλαβώς την αρχήν, τον σκοπόν και τα μέσα προς την ενότητα της εντολής υμών. Ούτω δε ου μόνον την εύνοιαν, το σέβας και την υπόληψιν του κοινού θέλετε προσελκύσει εις εαυτάς, αλλά και την αγάπην των γονέων και των μαθητριών υμών θέλετε έχει αδιάσπαστον. Τοιούτοι λοιπόν εισιν οι λόγοι δι' ους πάσα διδάσκαλος πρέπει να κατέχη και παιδαγωγικήν επιστήμην.

ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ ΕΝ ΤΑΙΣ ΕΠΑΡΧΙΑΙΣ

Και εγώ μεθ' υμών, διά τας πρωτοπείρους των παιδαγωγών, ήθελον κατ' αρχάς προτιμήσει θέσιν τινά επαρχιακήν, ένθα αι δεσχέρειαί εισιν ήττονες, η δε εκτίμησις των γινομένων μείζων. Αλλ' αν ανάγκαι εθνικαί, ή λόγοι κομματικοί, ή σάλος βιωτικός ρίψωσιν υμάς εν τινι των πρωτευουσών πόλεων της ελευθέρας ή δούλης Ελλάδος, ομολογώ, ότι το αναμένον καθήκον εστί δυσκολώτατον και απαιτεί πολλήν την μελέτην και την προσοχήν. Ενταύθα, διά την συχνήν και πυκνήν επαφήν των κατοίκων προς τους ξένους ή την επιμιξίαν και τας συγγενικωτέρας σχέσεις προς αυτούς, καθίστανται δυσπολέμητα σχεδόν τα εκ της μετατροπής του βίου προερχόμενα κακά· άτινα πλείστοι γονείς φιλόστοργοι εξ αγνοίας ασπάζονται πολλάκις, ως τα διαπλαστικά των ηθών και των εθίμων του ημετέρου βίου στοιχεία, υποβιβάζοντες ενώπιον των τέκνων αυτών τον αφελή, αλλά πλήρη αρετών κοινωνικόν και εθνικόν εαυτών βίον, και προσδεχόμενοι τα όλως ανοίκεια και ανάρμοστα τω ελληνικώ οίκω ξενικά στοιχεία κατά τας μυχίους σχέσεις του οίκου. Και διά την θέσιν αυτών εν ταις εαυτών κοινωνίαις επιβάλλουσι πολλάκις τας εσφαλμένας αυτών και πεπλανημένας περί αγωγής ιδέας και εις τους υπ' αυτούς και περί αυτούς, όπερ καθιστά το έργον του παιδαγωγού δυσχερέστατον. Τίνα λοιπόν πορείαν μέλλετε ν' 

p. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/283.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ακολουθήσητε ούτω περιστοιχούμεναι; Ίδετε, οι μεν κρατούντες και ισχύοντες έχουσι την πλειονοψηφίαν και την ισχύν, ημείς δε έξετε μόνους συμμάχους την συνείδησιν και την προς υμάς πίστιν, αφοσίωσιν και συμπάθειαν των ολίγων, οίτινες πολλάκις αναγκάζονται να υποχωρήσωσι τοις πολλοίς. Τίνα λοιπόν οδόν θέλετε ακολουθήσει; Αν μεν αμέσως και μετά τόλμης τας εμπνεύσεις μόνον της ορθής και εμπνευσμένης ακολουθήσητε συνειδήσεως και υπαγορεύσεις, ασχέτως προς τας επικρατούσας ιδέας των περί υμάς, μετ' ολίγους ίσως μήνας θέλετε απολέσει και την θέσιν υμών και τα μέσα της ενεργείας. Αν δε τουναντίον εις τας παραλόγους ή και εσφαλμένας ενδώσητε των περί υμάς γνώμας, όπως την εύνοιαν αυτών προσκτήσητε ευκολώτερον, θέλετε προδώσει αστόργως την αφελή πίστιν και αφοσίωσιν των ολίγων και τιμώντων υμάς γονέων και φίλων, θέλετε προδώσει, λέγω, τον πατρικόν οίκον των μαθητριών υμών, όστις αναμένει την δι' υμών κατά τα πάτρια διάπλασιν των μελών αυτού. Ναι, φίλταται, ενταύθα ο αγών είναι δυσχερής, αλλά περί του δικαίου πρόκειται.

Τα δε απρεπή και ανοίκεια οράματα και ακροάματα, ων πλήθουσι συνήθως αι πρωτεύουσαι, και το εκ της απαγορεύσεως προκύπτον θέλγητρον, θέλουσιν επαυξάνει ενίοτε τας δυσκολίας του παιδαγωγικού υμών έργου. Πώς λοιπόν θέλετε οικονομήσει τας περιστάσεις υμών;

Έν και μόνον δύναται να περισώζη υμίν το θάρρος και να παρέχη δύναμιν αληθή προς το έργον· η αληθής και ανυπόκριτος κατά Χριστόν αγάπη υμών προς τους γονείς και τα φίλτατα αυτών τέκνα, μετά της αδιασπάστου και ειλικρινούς συμπαθείας προς τα γινόμενα. Κατά ταύτα, ασπαζόμεναι μεν εκ των εναντιουμένων τα αβλαβή, τα σπουδαίως παραβλάπτοντα το ήθος των ξενιζόντων εθίμων προσπαθείτε εν μετριότητι να εξελληνίζητε προς το αληθές εθνικόν πνεύμα· ήγουν ουδέν των καθ' ημάς τόσον ηθοφθόρον είναι, οία τα θεάματα και ακροάματα εν τω θεάτρω και τη αιθούση, αφ' ων δυστυχώς ελλείπει συνήθως η υψηλή αντίληψις και η καλλίτεχνος παράστασις των αφορώντων τον βίον. Αντιπαραστήσατε εις τας περί υμάς το κατά τους πατέρας ημών θέατρον, τον σκοπόν του ποιητού, την αγαθήν επιρροήν της παραστάσεως επί των ηθών και των εθίμων των λαών, το ύψος του χαρακτήρος των παριστανομένων, εξεγείρετε εν ταις καρδίαις αυτών τον πόθον της αναγεννήσεως των ιδεών και αισθημάτων των μεγάλων εκείνων ποιητών· παραστήσατε επί το γελοιωδέστερον την ταπεινήν ήτταν της ψυχής υπό τα αγενή πάθη, ήτις εστί δυστυχώς η βάσις του νεωτέρου ελαφρού δράματος· καταστήσατε καταφανή την εν αυτώ ταπείνωσιν του ηθικού όντος· οδηγείτε ημείς αυταί εν ανάγκη και όταν αρμόζη, τας πρεσβυτέρας των μαθητριών υμών εις το θέατρον ή και εις την αίθουσαν, κρατούσαι το κριτήριον της αφελούς αλλά παρθενικής αυτών διανοίας υψηλότερον, και θέλετε εξάπαντος ιδεί αυτάς αποτροπιαζούσας προς τα κακώς γινόμενα, όπερ τα μάλιστα θέλει συντελέσει εις την θεραπείαν του κακού. Θέλει υψωθή η εντολή των θεαμάτων, θέλει γεννηθή όρεξις προς τα υψηλά και τα γενναία,

p. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/284.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

η δε νεωτέρα γενεά θέλει ατενίζει προς το παρελθόν, αφ' όπου αι εμπνεύσεις του εθνικού ημών προέρχονται βίου, εξ ου μετά χρόνον παρασκευής δύναται να εκπηγάση το εθνικόν δράμα και να χαρακτηρισθή το εθνικόν ημών θέατρον.

Τί επιβλαβέστερον υπάρχει της καθ' εκάστην αλλαγής της γυναικείας ενδυμασίας και τί καταστρεπτικώτερον τούτου προς τα συμφέροντα του οίκου, εν ω υπό την λανθάνουσαν ιδέαν της φιλοκαλίας εξυπηρετούμεν φευ! τας παραλόγους απαιτήσεις της φιλαρεσκείας και πολυτελείας; Διδάξατε προς θεραπείαν του λανθάνοντος τούτου κακού, διά της ιδίας υμών ενδυμασίας, τας αρχάς της ορθής και καλώς εννοουμένης φιλοκαλίας· επιζητείτε κατά την ενδυμασίαν την λογικήν και αρμόζουσαν τω ανθρώπω καλαισθησίαν, εν τη αρμονία των χρωμάτων και τω των χρωμάτων συνδυασμώ της ενδυμασίας, μετά της δεούσης οικονομίας, και ταχέως θέλετε υποβοηθήσει την καλαισθησίαν των υμετέρων μαθητριών εις την διάκρισιν μεταξύ του φιλαρέσκου και απρεπούς καλλωπισμού και της σεμνής και ελληνοπρεπούς φιλοκαλίας. Τοιαύτη τις περίπου, φίλταται κόραι, είναι η μέθοδος, δι' ης δυνατόν είναι να βελτιώσωμεν τα βελτιωτέα.

Υπάρχουσιν όμως και πλείστα πλεονεκτήματα εις τας μεγαλοπόλεις, ων η συνδρομή εστιν αξιόλογος κατά την παίδευσιν. Αι εθνικαί π.χ. εορταί διά την παρουσίαν των κυβερνητικών αρχών συντελούσιν ουσιωδώς εις την ενίσχυσιν του εθνικού φρονήματος. Τα σωζόμενα μνημεία κατά τε τας εκδρομάς και τους καθημερινούς περιπάτους, ου μόνον τας ιστορικάς βοηθούσι γνώσεις, αλλά και στενώτερον καθιστώσι τον ηθικόν σύνδεσμον μεταξύ υμών τε και των μαθητριών διά την ταυτότητα του αισθήματος. Τέλος, τα μουσεία, τα πολυτεχνεία, τα ωδεία εισί κέντρα, εν οις μετά τέρψεως και λεληθότως τα μέγιστα δύνασθε να διδάξητε μαθήματα εις τους περί υμάς. Αλλά και αυτή η εν ταις οδοίς συνάντησις ανθρώπων πεπολιτισμένων και ευεκτούντων συντελεί ουκ ολίγον εις τον σχηματισμόν του κατ' ιδίαν βίου.

Εξετάσωμεν νυν και τα κατά μικράς πόλεις και κώμας των επαρχιών συμβαίνοντα προς ας φαίνεται, ότι έχετε ιδιάζουσαν συμπάθειαν και αγάπην σεβόμεναι το απλοϊκόν αυτών. Ενταύθα βεβαίως θα είσθε απηλλαγμέναι των δυσχερειών εκείνων των εν ταις πρωτευούσαις, διότι διασώζονται έτι τα απλά και ποθητά ήθη, δι' ων ευκολώτερον διαπλάττεται η απρόληπτος καρδία, όπερ εστί μέγα τι κεφάλαιον της παιδεύσεως. Αλλ' ενταύθα μάλιστα αναλαμβάνετε και την όλην ευθύνην της αγωγής των μαθητριών υμών, τας οποίας εν πίστει ακάκω και πεποιθήσει παρέδωκαν υμίν οι γονείς. Έσεσθε δ' υπόλογοι προς παν κακώς έχον. Δεν ήθελεν ίσως είσθαι από σκοπού, αν μικράς τινας οδηγίας προσέθετον ενταύθα.

1) Η προς την εκκλησίαν σχέσις υμών έστω στενοτέρα και τακτικωτέρα, ίνα συνεχισθή η πάτριος εκείνη και αγαθοποιός σχέσις του οίκου προς την 

p. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/285.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκκλησίαν· όθεν κατά τας επισήμους εορτάς και Κυριακάς έστω καθήκον υμών, συγκεντρούσαι εν τη σχολή τας μαθητρίας, να συνοδεύητε αυτάς εν τω ναώ εκπροσωπούσαι ούτω εν τη εκκλησία την μητέρα των περί υμάς.

2) Είναι καθήκον επίσης αναγκαίον να επισκέπτησθε τους γονείς κατά την επέτειον αυτών εορτήν, όπως συγκρατήται η ηθική ενότης μεταξύ του οίκου και της σχολής. Λαμβάνετε δε μέρος ενεργόν και δεικνύετε αληθές ενδιαφέρον κατά τα μικρά δώρα των τέκνων προς τους γονείς, ότε της καρδίας αυτών ούσης θερμοτέρας και μαλακωτέρας, πολλάς δύνασθε των οικογενειακών να καλλιεργήσητε αρετών, και την σχέσιν του οίκου προς την κοινωνίαν να καταστήσητε δηλοτέραν. Ταύτα δε ευλαβώς πράττουσαι και περί τας σχέσεις υμών ευσεβούσαι, μεταξύ των απλοϊκών εκείνων και αγαθών ανθρώπων θέλετε ευκολώτερον δυνηθή να εύρητε και την υμετέραν γαλήνην και ευτυχίαν.

3) Σπουδαιότατον επίσης υμών μέλημα έστω η εξέγερσις της προς την γεωργίαν αγάπης, ήτις τοσούτον ελλείπει παρ' ημίν, και εν ω ο γλυκύτερος και ο τιμιώτερος τρόπος του βίου εύρηται, ούτινος απαραίτητον ανάγκην έχει η πατρίς.

4) Εξεγείρετε και υψώσατε εις τον νουν των περί υμάς την αγάπην προς την εργασίαν, συντελούσαι εις την τελειοποίησιν της κατ' οίκον βιομηχανίας διά των εγχωρίων στοιχείων της ραπτικής, υφαντικής, κλωστικής, πλεκτικής κλπ.

5) Συντελείτε, όσον οίον τε, διά της ιστορίας του τε παρελθόντος και ενεστώτος εθνικού υμών βίου εις την καλλιέργειαν του αισθήματος της φιλογενείας και του πατριωτισμού, αποφεύγουσαι τους ακαίρους και ανοήτους ενθουσιασμούς, δι' ων ύποπτος καθίσταται η σχέσις μεταξύ των κυβερνώντων και κυβερνωμένων εν ταις δεδουλωμέναις της πατρίδος επαρχίαις. Τουναντίον μάλιστα συμφέρει κατά τους καιρούς και τας παρούσας πολιτικάς περιστάσεις να συνδέωνται στενώς και ειλικρινώς τα ετερογενή εκείνα στοιχεία, άτινα κοινούς έχουσι να πολεμήσωσιν εχθρούς και κοινά να υπερασπισθώσι δίκαια.

Και μέχρι μεν τούτων καίτοι δυνάμεναι να επαρκέσητε προς τας ενδεχομένας υμίν δυσχερείας, η υμετέρα ευθύνη δι' αυτήν την διανομήν των προς τα τέκνα καθηκόντων μεταξύ των γονέων και υμών, η τε ευθύνη και τα καθήκοντα δεν έχουσιν εισέτι την αξίαν του σημείου εκείνου, ένθα συγκεντρούνται αδιαιρέτως αμφότερα καθήκοντά τε και δικαιώματα γονέως και παιδαγωγού εις μίαν και την αυτήν εστίαν. Ανελογίσθητε, αγαθαί μου φίλαι, το μέγεθος της ευθύνης υμών αν αι περιστάσεις υποδείξωσιν υμίν την ανάγκην του να στεγάσητε υπό την μητρικήν υμών στέγην και προς σκοπόν τινά ίδιον της κοινωνίας κοράσια παρά των οποίων προσδοκά η κοινωνία σπουδαίαν τινά εντολήν; Αι τρυφεραί αύται κόραι μακράν της πατρικής εστίας και της μητρικής στοργής έχουσιν ανάγκην να συμπληρώσωσιν εν τη υμετέρα αφοσιώσει και αγάπη το κενόν της καρδίας αυτών. Πώς θέλετε δυνηθή να διευθύνητε τα διαθέσεις υμών;

p. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/286.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Εμελετήσατε σπουδαίως την ειδικωτέραν ταύτην αποστολήν; Ηρευνήσατε προς ταύτην ειλικρινώς τα καθ' υμάς; Πόσον το έργον εστί δύσκολον και πόσον η ευθύνη υποκρύπτεται και διαλανθάνει πολλάκις! Αν μεν εγκολπωθήτε τας περί υμάς τρυφεράς καρδίας, μόνον προς θεραπείαν των υμετέρων στοργικών αποβλέπουσαι αισθημάτων, κινδυνεύετε ν' αποξενώσητε αυτάς των οικογενειακών δεσμών και να δημιουργήσητε δεσμούς άλλους, ους μετά το πέρας των σπουδών αι μαθήτριαι υμών θέλουσιν αναγκασθή να διασπάσωσιν απορφανιζόμεναι και τρίτον και συνταρασσόμεναι κατά την καρδίαν. Οι δε γονείς αντί της τρυφεράς και αφωσιωμένης θυγατρός θέλουσι προσδεχθή αυτάς ψυχράς και εν γένει κακοδαίμονας, μη δυναμένας να συμβιβασθώσι προς τας απαιτήσεις του οικιακού βίου και τα εν αυτώ καθήκοντα.

Τί δε ήθελε συμβή, αν γυνή ψυχρά και αδιάφορος, εξ ανάγκης τινός κοινωνικής, δυσθύμως την τυπικήν μόνον επιδιώκει των καθηκόντων εκπλήρωσιν, ουδόλως μεριμνώσα περί της ψυχικής και ηθικής ευεξίας των περί αυτήν; φευ! η εικών μόνον τοιαύτης τινός παιδαγωγού θλίβει την καρδίαν παντός φιλάνθρωπου. Αι περί αυτήν μαθήτριαι, εστερημέναι της δεούσης μητρικής στοργής ή της γλυκείας μερίμνης πρεσβυτέρας αδελφής, αίτινες παρέχουσι συνήθως τω σχολικώ βίω την αληθή αρμονίαν, πειθαρχούμεναι δε στρατιωτικώς, επιτελούσι το εαυτών καθήκον από φόβου ορμώμεναι· το δε παρθεναγωγείον, αντί εστίας ιεράς, αφ' ης δέον να ακτινοβολή παν ευγενές αίσθημα και πάσα δικαία στοργή, μεταβάλλεται εις ειρκτήν, εξεγείρον εις τας απαλάς καρδίας των εν αυτώ πεφυλακισμένων ανάλογα αισθήματα, απρεπείς πόθους και όνειρα ουχί αφελή. Τα δε κοινωνικά αισθήματα, δι' ων συγκρατούνται αι ευγενείς σχέσεις, εν αυτοίς έτι τοις σπαργάνοις διαστρέφονται και καταστρέφονται, αφίνοντα ξηράν και άγονον την καρδίαν. Επί δε του μετώπου των νεωκόρων τούτων της κοινωνίας δεν επιλάμπει πλέον η ιλαρά γαλήνη, το αλάνθαστον τούτο δείγμα ευσεβούσης ψυχής. Η πατρίς και η κοινωνία ενεπιστεύθησαν αυτή το μέλλον των φιλτάτων· προσεδόκων παρ' αυτής γενναία, υψηλά και ευγενή αισθήματα προς εκπλήρωσιν των απείρων και ποικίλων κοινωνικών καθηκόντων, ων εικόνα παρέχει ημίν αφθόνως ο εθνικός βίος, εν τω βίω των μητέρων ημών· όθεν διά την πνευματικήν της Ελληνίδος φύσιν δεν είναι ποιητική τις αντίληψις αι Αντιγόναι, Πηνελόπαι και Αλκήστιδες· εν τω ελληνικώ οίκω επεκράτησεν εκάστοτε η ιδέα του καθήκοντος επί της ηδονής και του ατομικού συμφέροντος. Προσέχετε, προς Θεού, μη αστόργως και ασπλάγχνως μολύνητε τα θεία ταύτα στοιχεία της εθνικής αγωγής! Φοβείσθε την δικαίαν οργήν του Θεού, διά την απορφάνησιν του οίκου μητέρων αφωσιωμένων και τέκνων φιλοστόργων. Αν τοιαύτα μέλλωσι να ώσι τα αποτελέσματα της παιδεύσεως και αγωγής, ω βέλτιον τότε, μυριάκις βέλτιον, η σεμνή των μητέρων ημών αμάθεια. Αλλά μακράν αφ' ημών η αποτρόπαιος αύτη εικών. Επιλάμπει, βλέπω, επί του βλέμματος

p. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/287.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

υμών η πεποίθησις εις την θείαν εκείνην ηδονήν την καταλαμβάνουσαν τους επ' αληθεί πίστει παρασκευαζομένους.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΣΤΟΡΓΗΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ

Υπάρχει, φίλταται, αγάπη προς τας μαθητρίας, και αγάπη υπέρ των μαθητριών, χάριν αυτών των μαθητριών. Και η μεν ορμάται εκ της φυσικής αλλά φιλαύτου ηδονής της ανθρωπίνου καρδίας, του αγαπάν και ανταγαπάσθαι· η δε εκ της θείας εκείνης αγάπης, ήτις δίδεται αφθόνως και ακτινοβολεί άνευ οπισθοβουλίας τινός και προσδοκίας, καθ' ην ο μεταδίδων κατά ταύτην δέον να ήναι ανενδεής, όπως η προσφορά η αγνή. Η διαφορά αύτη, ως προς την θεωρίαν όλως ακατάληπτος, και μάλιστα προς τους φιλοσοφούντας αυστηρότερον εις τα εν εαυτής συμβαίνοντα, είναι εκπληκτική, αν κρίνωμεν ταύτην εκ των αποτελεσμάτων εκατέρων. Η μεν δι' αυτήν την ευκινησίαν των εντυπώσεων και αποφάσεων μορφόνει χαρακτήρας αστάτους και υπό των περιστάσεων κυμαινομένους εκνευρίζουσα δε δι' αυτήν την άτοπον εφαρμογήν της συμπαθείας και ταπεινούσα, δειλούς και εγωιστάς καθιστά τους οπαδούς αυτής, ων η κρίσις και η καρδία στερείται του αληθούς συναισθήματος του δικαίου. Η δε ετέρα γενναία και μόνιμος, προς αυτό το αληθές των περί αυτήν συμφέρον αποβλέπουσα, και πολλάκις τας ιδίας εαυτής συμπαθείας και αδυναμίας καταπατούσα, δημιουργεί χαρακτήρας καρτερικούς, ανδρείους και μονίμους· ένθα υπέρ παν άλλο επικρατεί το αληθές του ηθικού όντος συμφέρον και το συναίσθημα του δικαίου· ότε το ναι είναι ναι και το όχι όχι.

Ομολογώ μεθ' υμών ότι είναι έργον δυσχερέστατον η διάκρισις μεταξύ των δύο τούτων χαρακτήρων της στοργής, διά πολλούς και άλλους λόγους, αλλά και διότι η φίλαυτος και εγωιστική αγάπη τας εξωτερικάς ενδείξεις ελαστικωτέρας και ευκινητοτέρας έχουσα, μείζονα παρέχει ευκολίαν κατά την ανταλλαγήν των αισθημάτων, ενώ την ετέραν μόνον ο εις εαυτόν εγκύπτων δύναται να συνίδη και να κλίνη γόνυ ενώπιον της οσιότητος αυτής. Η νοσώδης εκείνη συμπάθεια και στοργή, η τα μοναστήρια των γυναικών εν τη Δύσει και τα αναλόγως τούτοις ωργανισμένα παρθεναγωγεία μαστίζουσα, καθ' ην υπό το πρόσχημα της θείας αγάπης, της αδελφότητος, της φιλίας και της στοργής υπολανθάνουσιν υλικώτεραι διαθέσεις, είναι ασύγγνωστος κατά την αληθή διαπαιδαγώγησιν των ψυχών, ήτο δε και πάντη άγνωστος προ τινος χρόνου παρ' ημίν, κατά τας ενδομύχους του εσωτερικού βίου φάσεις· διά ταύτα λοιπόν είναι ανάγκη

p. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/288.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

να επιστήσητε την υμετέραν προσοχήν αυστηρώς εις τας σχέσεις προς τας περί υμάς. Όταν π.χ. πλημμέλημά τι προκαλή την τιμωρίαν προς ανόρθωσιν του πλημμελούντος, πιστεύετε δε, ότι η συνείδησις αυτού φωτιζομένη δύναται να εννοήση το κακώς γενόμενον, επιβάλλετε αυτώ την τιμωρίαν μετά μονιμότητος διαθέσεως και μη πτοείσθε από των παιδικών στρατηγημάτων, των δακρύων και των ελαφρών υποσχέσεων· διότι ούτω πρακτικώτερον διδάσκετε το της δικαιοσύνης συναίσθημα. Προσέξατε όμως, φίλταται, μήποτε από του βλέμματος υμών εκλείψη η αληθής και δικαία συμπάθεια, ήτις βοηθεί τον τιμωρούμενον να υποστή την εαυτού ποινήν αγογγύστως και μεθ' υποταγής, όπερ επαυξάνει το σέβας και την υποταγήν αυτού προς την δικαίαν εκτίμησιν. Ποσάκις δεν είδομεν παιδία χλευάζοντα την πρόθυμον συγγνώμην και την ταχείαν συγχώρησιν επί πλημμελήματι; ή ποσάκις άλλοτε η ευγενής και ειλικρινής θλίψις και μετάνοια μετά την τιμωρίαν, καρδίας ατιθάσσους προς αποδοχήν της καταδήλου και αναγκαίας νουθεσίας δεν παρεσκεύασεν; Η εγωιστική αγάπη προκαλεί αδίκους τιμωρίας και αμοιβάς προς το συμφέρον μάλλον του απονέμοντος· εξεγείρει την φιλοτιμίαν μέχρι ζηλοτυπίας και φθόνου, και θυσιάζει πολλάκις την ηθικήν και σωματικήν ευεξίαν των παίδων εις την ικανοποίησιν της ατομικής φιλοτιμίας ή ματαιοδοξίας. Ενταύθα συμβαίνουσιν αι όλως άτοποι μεταξύ των παίδων διακρίσεις, αι άδικοι εύνοιαι ένεκα της κοινωνικής θέσεως και αυτών των οίκων. Ταύτα δε πάντα φευ! διαταράσσοντα την ψυχικήν των παίδων γαλήνην, παράγουσι την τε σωματικήν και ηθικήν αυτών καχεξίαν. Δυστυχείς οι γονείς οι εμπιστευόμενοι τα τρυφερά αυτών και άκακα τέκνα εις χείρας παιδαγωγών υπό φιλοδοξίας, επιδείξεως, μικροφιλοτιμίας ή κερδοσκοπίας ελαυνομένων. Δότε αυτοίς αφορμήν όπως σπουδάσωσι τον ιδιωτικόν βίον των παιδαγωγών, εκ πηγής αγνής, αυθεντικής και απρολήπτου. Ας εισέλθωσιν εις τον οίκον αυτών, ας ερευνήσωσι τα περί των σχέσεων αυτών προς τους γονείς, φίλους, οικείους και πατρίδα, ας βεβαιωθώσιν, ότι ευσεβής και δίκαιος πόθος προς το ιερόν της παιδαγωγίας έργον παρορμά αυτούς, και τότε ας εμπιστευθώσι την τύχην των τέκνων αυτών εις τας χείρας των ευσεβών παιδαγωγών.

ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΑΤΟΜΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ ΒΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ

Ο χαρακτήρ, φίλταται, της παιδαγωγού, οίον απαιτεί αυτόν η πεφωτισμένη

p. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/289.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

συνείδησις, δέον να ήναι αντανάκλασις και κατοπτρισμός των τε εσωτερικών και εξωτερικών σχέσεων αυτής, ατομικών τε και κοινωνικών. Επειδή όμως ο ατομικός και μύχιος βίος παρασκευάζει και το κοινωνικόν πλάσμα, προαπαιτείται ούτω παντός άλλου, όπως η εκτέλεσις του προκειμένου καθήκοντος επιτελήται ηρέμα και κανονικώς. Διά τούτο λοιπόν, είναι ανάγκη μεγίστης προσοχής, όπως ο ατομικός βίος η σύμφωνος τη εντολή.

Διά να καταστήσητε λοιπόν εαυτάς ισχυράς προς εκτέλεσιν των επιβαλλομένων υμίν καθηκόντων είναι ανάγκη να περιποιήσητε εις εαυτάς ανέσεις ηθικάς, ας κατά τας θρησκευτικάς υμών σχέσεις και τας φιλικάς διαχύσεις δυνατόν να έχητε,

Έχετε ανάγκην φίλων αληθών, ήτοι της από ίσου ψυχικής επικοινωνίας, ένθα της ευθύνης προς τας περί υμάς εκλειπούσης ελευθέρως και αφελώς εκδηλούνται άπασαι αι της ψυχής εφέσεις· επειδή η έλλειψις των τοιούτων σχέσεων καθιστά συνήθως τους πλείστους των διδασκάλων και παιδαγωγών μονομερείς, σχολαστικούς και ακοινωνήτους· όπερ δυστυχώς, αφαιρούν του βίου πολλά των θελγήτρων της κοινωνικότητος της ψυχής, συντελεί εις το ακατάρτιστον του χαρακτήρος. Καθήκον λοιπόν υμίν έστω, αγαπηταί φίλαι, να παρέχητε εις τας μαθητρίας υμών εικόνα της κοινωνικής θέσεως του όλου ανθρώπου και ουχί του αποκλειστικού και μεμονωμένου. Προσέχετε όμως, άπειροι καρδίαι, κατά την εκλογήν των φίλων επειδή οι φιλοφρονέστατοι μεταξύ τούτων δεν είναι συνήθως και ειλικρινέστατοι. Η δε σπουδαιότης της υμετέρας θέσεως καθιστά την εκλογήν ταύτην δυσχερεστάτην· επειδή κατ' αυτήν γνώμονα και δείκτην δέον να έχητε την βεβασανισμένην αρετήν και την ανυπόκριτον του εσωτερικού βίου ακτινοβολίαν· άτινα συνηθέστερον κοσμούσι τον σεμνόν οίκον του πτωχού ή τα πολυτελή δώματα των πλουσίων. Αλλά και πώς δύνασθε να συνάψητε φιλίαν μετ' εκείνων, οίτινες καίπερ ζώντες εν αφθονία και παντοειδέσιν απολαύσεσιν, ημίν, φίλταται, και τας αθωοτάτας του βίου ηθικάς ηδονάς πολλάκις απαγορεύουσι, βάσκανον αποτείνοντες βλέμμα επί της ψυχικής υμών ευεξίας; Και εκείνοι μεν περί εαυτών μόνον μεριμνώσι και περί των απολαύσεων του βίου ανετώτερον μελετώσι· δι' υμάς, δε, ω ευγενείς καρδίαι, η περί υμών αυτών μέριμνα και φροντίς θεωρείται έλλειψις του προσήκοντος χαρακτήρος της παιδαγωγού. Ποία λοιπόν ισότης αισθημάτων και σκέψεων δυνατόν να υπάρξη μεταξύ υμών και εκείνων, αν άλλος τις δεσμός υψηλότερος και θειότερος κατά τας κοινωνικάς σχέσεις δεν συνδέη υμάς ; Ζητήσατε λοιπόν φιλίαν αξίαν της υμετέρας θέσεως, ίνα η εν αυτή επικοινωνία ικανοποιή την ανάγκην της κοινωνικότητος υμών και καλλιεργή την καρδίαν.

Εις γάμου δε κοινωνίαν προσερχόμεναι και συνεχίζουσαι το παιδαγωγικόν υμών έργον, καταστήσατε τους υμετέρους οίκους πρότυπον συζυγικής αφοσιώσεως και μητρικής στοργής. Ας επιλάμπη επί του μετώπου του συντρόφου

19

p. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/290.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

υμών το αυτό του καθήκοντος συναίσθημα· ο δε βίος και αι σχέσεις αυτού έστωσαν επάξιαι της υμετέρας αποστολής,

Όταν δε ο Θεός χαρίση υμίν και τέκνα, σπουδάσατε μετ' εντόνου προσοχής την κατ' οίκον προς αυτά στοργήν υμών και σχέσιν· επειδή άλλως αι ευγενέστεραι υμών διαθέσεις, κακώς προσαρμοζόμεναι, θέλουσι παρορμήσει αυτά ταύτα τα τέκνα υμών να αντιστρατεύωνται κατά του έργου, δι' αυτά τα φυσικά και κεκτημένα δικαιώματα. Ομολογώ ότι η προς τα τέκνα υμών υμετέρα σχέσις θέλει αποβή δυσχερεστάτη, αν την φυσικήν προς αυτά σχέσιν δεν αντικαταστήση η ηθική και λελογισμένη. Άλλως κινδυνεύετε να στερήσητε ή τα τέκνα υμών μητρός, χάριν των μαθητριών, ή τας μαθητρίας υμών φιλοστοργίας, χάριν των τέκνων, ενώ κατά το υμέτερον έργον απαιτείται αμεροληψία ηθική τε και στοργική. Και, αν δεν εκινδύνευον να φανώ παραδοξολόγος, ήθελον προσθέσει μάλιστα, ότι ελλειπούσης της φυσικής στοργής εκ των προς τας μαθητρίας υμών σχέσεων, είναι δίκαιον ν' απονέμητε μείζονα αυταίς ηθικήν στοργήν, όπως συγκρατήται η ισορροπία των διαθέσεων.

Είναι ομολογουμένως αρετή σπανιωτάτη, αλλά και σπουδαιοτάτη, καθ' ην η αληθής και δικαία παιδαγωγός, αποκοιμίζουσα πάσαν φυσικήν στοργήν ταυτίζει την αγάπην των τέκνων με την των περί αυτήν. Καθ' ην όμως περίστασιν αισθάνεσθε, ότι αδυνατείτε να εκπληρώσητε το καθήκον τούτο, προτιμήσατε να πέμψητε τα τέκνα υμών εις σχολάς άλλας, όπως εξασφαλισθή και η προς τας μαθητρίας υμών σχέσις και η προς τα τέκνα υμών στοργή.

Η δε προς τας υπηρετρίας διαγωγή υμών έστω φιλάνθρωπος και δικαία· επειδή πολλάκις η ηθική και ψυχική υμών κατάστασις εκδηλούται ακριβέστερον κατά τας σχέσεις ταύτας· διό και η περί των αρετών και αδυναμιών μαρτυρία αυτών είναι αξιοπιστοτέρα πάσης άλλης. Καταστήσατε τον υμέτερον οίκον καταφύγιον των ηθικώς τε και ολικώς εν στενοχωρίαις ευρισκομένων, αποβαίνουσαι οι ουράνιοι μεσίται μεταξύ των ευπορούντων και των δυστυχούντων. Επισκέπτεσθε μεν άνευ διακρίσεως τους γονείς των μαθητριών υμών, αλλά καλλιεργείτε την σχέσιν μάλιστα εκείνων, ους δύνασθε να ωφελήσητε ηθικώς ή παρ' αυτών να ωφεληθήτε κατά τας κοινωνικάς σχέσεις.

Τηρείτε κατά τας συναλλαγάς των ιδεών υμών τον χαρακτήρα αυτών αμετάτρεπτον, προκειμένου περί καθήκοντος, ουδέν πράττουσαι χάριν επιβεβλημένης και εσφαλμένης γνώμης. Οι περί υμάς πολλάκις, ελαφρώς κρίνοντες, θέλουσι παρεξηγήσει το αυστηρόν της συμπεριφοράς υμών, αλλ' υμείς πανταχού και πάντοτε προτιμήσατε μετά γλυκύτητος την παρεξήγησιν και κακολογίαν υπέρ του καλού ή την ευφημίαν εν τω κακώ. Πιθανόν κατά τους κομματισμούς και τας των κρατούντων διαφωνίας να διακινδυνεύσητε τας θέσεις υμών, εφελκύουσαι καθ' υμών αυτών την δυσμένειαν των προυχόντων· μη φοβείσθε, φίλταται, έστε γενναίαι και βαίνετε προς το καθήκον· εν εσχάτη δε ανάγκη αποχαιρετήσατε τους παραγνωρίζοντας την οσιότητα του έργου υμών, μετά τόλμης δε και

p. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/291.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

θάρρους εμπρέποντος υμίν, φέρουσαι το μέτωπον αγνόν και αξιοπρεπές, ζητήσατε αλλαχού δράσιν δικαιοτέραν. Οι δε αδικήσαντες ή παραγνωρίσαντες υμάς θέλουσι τάχιον ή βράδιον εννοήσει το σφάλμα αυτών και υμάς εκτιμήσει διά την ευθύτητα της διαγωγής. Αλλά και τούτο αν δεν συμβή, δεν αρκεί άρα η αγαθή μαρτυρία της συνειδήσεως υμών; Τέλος έστω η καθόλου διαγωγή υμών κάτοπτρον των ιδεών υμών, ας μετά ζήλου προς τας περί υμάς μεταδίδετε· επειδή ούτω θέλετε προσφέρει τη κοινωνία μέλη ευσεβή και ενάρετα, αντί υποκριτικών και σοφιστικών.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΧΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΥ ΠΡΟΣ ΤΑΣ ΑΡΧΑΣ

Το τελευταίον τούτο ζήτημα, φίλταται, περί του οποίου δικαίας μεν, αλλά πολλήν εμφαινούσας απειρίαν, παρατηρήσεις σημειοίτε, είναι σπουδαιότατον ζήτημα και χρήζει εμβριθούς μελέτης, επειδή πολλαί εξ υμών πολλάκις επιζητούσι δράσιν μάλλον ανεξάρτητον και ελευθέραν, θεωρούσαι μετά βασκάνου όμματος πάσαν άλλην επέμβασιν πρόσκομμα της πορείας αυτών· όθεν προκύπτει πολλάκις η ασυμφωνία μεταξύ των επιτροπών και αρχών και των διευθυντών των σχολών. Είμαι δε βεβαία, ότι οι ούτω σκεπτόμεναι αγνοούσι καθ' ολοκληρίαν την σπουδαιοτάτην συνδρομήν των αρχών εις το έργον των παιδαγωγών κατά την των νεωτέρων παίδευσιν και αγωγήν.

Η κοινωνία, ο δεύτερος ούτος κύκλος των τεσσάρων ομοκέντρων, περί ων και αλλαχού ανεφέραμεν, έχει καθήκον και δικαίωμα να εκπροσωπή εαυτήν διά των τοπικών αρχών και των εφοριών εν πάση σχολή· διότι το έργον της παιδεύσεως των νεωτέρων πρέπει να ήναι μέλημα της κοινωνίας, ης μέλη ενεργά και χρήσιμα εισίν οι καλώς μεμορφωμένοι μετά ταύτα πολίται. Πλην όμως του λόγου τούτου υπάρχουσιν άλλοι λόγοι σπουδαιότατοι, παιδαγωγικοί, δι' ους η σύμπραξις και παρουσία των αρχών είναι απαραίτητος προς την ευδοκίμησιν του έργου των παιδαγωγών· επειδή, ως πολλάκις συμβαίνει, ο παιδαγωγός είναι μονομερής, αυτός ων κριτής και κρινόμενος των έργων αυτού, όπερ δυστυχώς παρορμά αυτόν πολλάκις αντί του δικαίου να πράττη το άδικον, αντί, λέγω, της μεμονωμένης του παιδαγωγού ενεργείας (και περινούστατον και δικαιότατον αν υποθέσωμεν αυτόν), διά την παρουσίαν των αρχών, παρίσταται κριτήριον άλλο, όπερ εκτός του έργου κείμενον πολλάκις γενικώτερον περισκοπεί αυτό· διό τα μεν υπερτροφικώς καλλιεργούμενα υποδεικνύον και περιστέλλον, τα δε αποδοκιμάζον και αποκρούον, εν πλείστοις δε ασπαζόμενον τα καλώς έχοντα, συντελεί εκ συμφωνίας ή αντιστάσεως εις την εξέγερσιν των

p. 291
Search form
Search the book: Girls’ Education and Upbringing
Search results
    Digitized books
    Page: 272
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    ανθρώπου αι σχέσεις προς εαυτόν και προς τον πλησίον καθαρώς ωρίσθησαν, διεγράφησαν και εχαρακτηρίσθησαν; Η εικών της αφωσιωμένης συζύγου δεν ωρίσθη διά της Αλκήστιδος; Η της σεμνής, ανδρείας και φιλοστόργου θυγατρός δεν διεγράφη διά της Αντιγόνης; Το δράμα του Προμηθέως δεν παρέχει εικόνα ανδρός καρτερούντος υπέρ του δικαίου και της αληθείας; Ο Οιδίπους εν Κολωνώ δεν ορίζει ακριβώς την σχέσιν μεταξύ πατρός και τέκνων εν όλη τη αυστηρά μεγαλοπρεπεία αυτής; Ο Ιππόλυτος αυτός, ως προς το ανδρικόν φύλον, δεν είναι εικών θεία της αγνότητος του πλατωνικού βίου; Μεταξύ δε τινων λαών εχαρακτηρίσθη η υψίστη του διδασκάλου σχέσις, οία παρίσταται διά των πατέρων της Εκκλησίας, οίτινες αγνόν τηρήσαντες το αληθές του Χριστού πνεύμα, ου μόνον του αρχαίου δεν επελάθοντο κόσμου, αλλά και των ιδεών της αρχαιότητος εν πολλοίς οπαδοί γενόμενοι, διέσωσαν τα στοιχεία εκείνα, άτινα αι προλήψεις ήθελον καταπνίξει. Ναι, φιλόμουσος ομήγυρις, η ανατολική Εκκλησία, ήτις κατά την λαμπράν της οργανώσεως αυτής περίοδον ετίμησε Σόλωνας, Σωκράτας, Πλάτωνας και Αριστοτέλεις και συγκατέταξε τα ονόματα αυτών μεταξύ των πρωταγωνιστών της αληθείας, ου μόνον δεν διέσπασε τον σύνδεσμον μεταξύ του αρχαιοτέρου και νεωτέρου βίου του ελληνισμού, αλλά και διέσωσεν ημίν φιλοστόργως τους πολυτίμους προγονικούς θησαυρούς, ων η στέρησις ήθελεν αφήσει μέγα και δυσπλήρωτον χάσμα εις τον καθόλου της ανθρωπότητος βίον. Ναι! έχομεν δύο κραταιάς και θείας δυνάμεις, δι' ων ασφαλείς δυνάμεθα να θέσωμεν βάσεις του εθνικού παιδαγωγικού βίου, τον ελληνισμόν και την ορθοδοξίαν.

    Αλλ' είναι ήδη ανάγκη να ζητήσω συγγνώμην, διότι παρέτεινά πως το προοίμιον του λόγου μου, εν ω εσκόπουν απλώς να υποδείξω τα στοιχεία εκείνα, δι' ων καταληπτοτέραν ήλπιζον να καταστήσω την έκθεσιν του προγράμματος του παρθεναγωγείου τούτου· πεποιθυία όμως εις την υμετέραν επιεική ακρόασιν αφήκα μάλλον ελευθέραν την εκτύλιξιν των ιδεών και αισθημάτων μου.

    Ότε πρώτον το γενικόν ετέθη πρόγραμμα της γυναικείας παιδεύσεως εν τη ελευθέρα πατρίδι, αι κοινωνικαί ανάγκαι ήσαν κατεπείγουσαι, η δε διάδοσις των γραμμάτων απήτει την όσον οίον τε ταχείαν αυτής ακτινοβολίαν· όθεν αναλόγως ωργανίσθησαν και τα εν Ελλάδι παρθεναγωγεία, ως τούτο φαίνεται εισέτι εκ του πολλαχού επικρατούντος προγράμματος, εν ω παρατηρείται τάσις τις προς φιλολογικήν μάλλον ή εγκύκλιον παίδευσιν την τόσον αρμόζουσαν τη γυναικί. Αλλά τίς δύναται να αρνηθή ότι η περίοδος αύτη έφερε, κατά τας προσδοκίας του έθνους, τους αρίστους αυτής καρπούς; Δεν κατεπλημμύρησαν τας επαρχίας παρθένοι τρυφεραί, ως ιεραπόστολοι της μητρικής γλώσσης; Δεν ηγωνίσθησαν γυναίκες ασθενείς και απροστάτευτοι περί τον Παρνασσόν, τον Ταΰγετον, την Οίτην, την Πίνδον, τον Όλυμπον και αλλαχού υπέρ της εθνικής ταύτης ζωής; Αλλ' η ανάγκη εκείνη της ταχείας διαδόσεως των γραμμάτων παρήλθεν, αι περιστάσεις ημών ήλλαξαν φάσιν, η προς την Δύσιν συγκοινωνία