Creator/Author:Παπαγεωργίου, Γιώργος
 
Title:Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:3
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1986
 
Pagination:192
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:16ος-20ός αι.
 
Description:Cette étude se propose d'examiner l'institution de l'apprentissage. Cette institution, obligatoire pour l'enfant ou le jeune qui voulait exercer un métier, avait en vue l'apprentissage du métier et la transmission des techniques traditionnelles. Grâce à elle, les maîtres préservaient leur position de monopole dans les corporations et les compagnonages puisque cette institution cherchait à détourner et même éloigner les promotions indésirables du personnel d'échelon inférieur. En gros, on peut distinguer deux degrés dans l'apprentissage: celui de la supposée acquisition de l'art ou du métier (tsirak - apprenti) et celui de la détention des secrets du métier (kalfa - aide). Comme nous rapprennent les documents relatifs de l'époque, mais aussi la tradition orale, le premier degré de l'apprentissage dans les corporations était long et fatiguant. C'est à ce degré que se faisait l'entrée du jeune dans la profession. Les conditions de travail, de subsistance et d'existence des apprentis étaient très pénibles. La situation était encore plus désespérante si on considère que parmi les enfants qui étaient envoyés en apprentissage auprès des maîtres au premier degré, la plupart d'entre eux n'avaient pas encore dix ans, et par conséquent étaient inaptes au travail. L'accord était réalisé entre le maître et le tuteur du petit enfant ou un représentant. Cet accord comprenait le temps d'apprentissage obligatoire du jeune, sa rémunération probable ainsi que, le cas échéant, son alimentation et son habillement. Le temps habituel d'apprentissage était de trois ans (1001 jours), bien que cette durée ait pu différer non seulement d'une corporation à l'autre, mais aussi d'un lieu à l'autre. Généralement, les maîtres étaient absolument libres quant à la fixation de la durée de l'apprentissage et ainsi Us l'établissaient en vue de leurs propres intérêts. Il importe de signaler ici que les fils des maîtres ainsi que ceux de la parenté jouissaient d'un traitement plus avantageux que les simples apprentis puisque leurs parents veillaient à les faire progresser aussi rapidement que possible, assurant ainsi une succession immédiate. Le type de travail que l'apprenti offrait au maître à ce degré était tout à fait inadapté aux aptitudes corporelles et intellectuelles de leur âge. Ces jeunes apprentis étaient par exemple obligés de rendre des services, non seulement dans le cadre professionnel de l'atelier, mais aussi dans les maisons où ils exerçaient des tâches purement domestiques. Mais à l'atelier aussi, le maître limitait ses exigences à des travaux domestiques, entendant ainsi garder l'apprenti à l'écart des secrets du métier. Rien ne déterminait le temps de travail, l'horaire habituellement dépassait les 10-12 heures et approchait souvent, et même dépassait les 15-16 heures. Ce fait, joint aux pitoyables conditions d'existence et à l'alimentation, influait sur la conformation physique des apprentis qui étaient pour la plupart chétifs et maladifs, et les conduisait souvent à la mort. Le système éducatif comprenait aussi différentes punitions imposées par les maîtres. Ceux-ci avaient plein pouvoir et toute liberté quant au type et à l'étendue de la punition, ce qui rendait très difficile la position de l'apprenti; c'est pourquoi nombre d'entre eux se trouvaient contraints de quitter leur maître afin de rester saufs. Les obligations de l'apprenti en vue de son passage au degré de kalfa n'étaient habituellement pas déterminées avec clarté dans les règlements des corporations. Le maître agissait toujours en se basant presque exclusivement sur les qualités psychiques et les mérites de son candidat, et non sur ses aptitudes professionnelles. L'attitude positive ou négative du maître jouait donc un rôle décisif dans l'évolution régulière ou non des apprentis qui provenaient de familles n'appartenant pas à des corporations. Au cours du deuxième et dernier degré d'apprentissage,, l'élève offrait des services plus substantiels à son maître, et en même temps il améliorait sa situation du point de vue professionnel et social, même s'il n'était pas encore considéré comme membre officiel de la corporation. La durée du service en tant que kalfa, tout comme précédemment dans le cas du tsirak, n'était pas juridiquement fixée. Tout dépendait des usages des corporations locales et des accords passés entre les maîtres et les kalfas (aides). La durée du travail journalier dépassait les limites de l'endurance humaine à cet âge-là. Les excès quant à ce sujet provoquèrent l'étonnement de voyageurs étrangers de l'époque. Parfois, et pour différentes raisons, leur horaire de travail se trouvait prolongé pendant la nuit. Les conditions de travail et d'existence ne différaient guère de celles du degré d'apprentissage précédent. Mêmes ateliers bas, sombres, humides et sales constituaient un environnement étouffant et insalubre. Avec en plus la mauvaise alimentation et l'excès de travail, ces conditions entraînaient des conséquences fâcheuses sur la santé des kalfas qui présentaient un indice élevé de maladies à ce degré professionnel. L'obligation, mais aussi l'habitude pour le kalfa de rester près de son maître après sa promotion de tsirak en aide, limitait encore plus son indépendance. II continuait ainsi à travailler dans les mêmes conditions inacceptables, presque gratuitement, ou bien pour une bien mince rémunération. Il y avait deux sortes de rémunération pour les kalfas, l'une annuelle et l'autre à la pièce. La dernière épreuve, mais la plus décisive durant toute la durée de l'apprentissage était la promotion du degré de kalfa à celui de maître. Le résultat des examens auxquels il était appelé à se soumettre devait permettre d'apprécier combien ses connaissances professionnelles pourraient l'amener jusqu'au degré supérieur dans la profession. Son importance était donc déterminante pour sa carrière future. Pour que le kalfa puisse se présenter aux examens, il fallait tout d'abord que parvienne à la corporation la motion de l'instructeur, dans laquelle il certifiait que son aide pouvait exercer l'art ou le métier étant donné qu'il avait accompli avec succès son cycle d'instruction. Quand les examens avaient été passés avec succès, le kalfa était proclamé maître et devenait membre officiel de la corporation après avoir payé une somme fixe appelée testir pour la concession du permis d'inscription. Le décernement du titre de maître comportait deux phases: l'une était la remise de la ceinture de maître au candidat et l'autre le divertissement avec ses autres compagnons de métier. On est en droit de s'attendre à ce qu'après l'obtention du permis d'inscription, il puisse partager tous les problèmes et à ce que le jeune maître puisse ouvrir un nouvel atelier sous sa propre responsabilité. Mais peu de kalfas connaissaient ce cours régulier des choses. C'était entre autres les maigres rémunérations qui faisaient marquer un point d'arrêt dans l'évolution normale des apprentis, parce que leur était ainsi ôtée toute possibilité d'épargne. Ils se présentaient donc économiquement sans ressources, ce qui remettait obligatoirement à plus tard le travail autonome ou bien affaiblissait leur force concurrentielle sur le marché. En peu de mots, on pourrait dire que les deux degrés d'apprentissage constituaient une dure épreuve, aussi bien corporellement qu'intellectuellement pour l'apprenti qui n'avait pas la possibilité de choisir et était contraint de survivre en supportant patiemment la continuelle oppression arbitraire et l'exploitation de son maître instructeur.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.69 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 194
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/0.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

H ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

(16ος-20ός αι.)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ 

——————— 3 ———————

ΑΘΗΝΑ 1986

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/1.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/2.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/3.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

(16ος-20ός αι.).

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/4.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Πανεπιστημίου 25, Γ΄ όροφος, τηλ. 3238025

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/5.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

H ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

(16ος-20ός αι.)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

——————— 3 ———————

ΑΘΗΝΑ 1986

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/6.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/7.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

Στις μεγάλες σιωπές της νεοελληνικής ιστοριογραφίας εντάσσεται και η εργασία μιας μεγάλης μερίδας του εξαρτημένου ενεργού πληθυσμού της Ελλάδας. Πρόκειται για την παιδική εργασία.

Η απουσία σχετικών μελετών οφείλεται, κατά κύριο λόγο, όχι τόσο στις ελλείψεις της ιστορικής μας γραφής όσο στις νοοτροπίες και τους προσανατολισμούς της πλούσιας και αξιόλογης άλλωστε παραδοσιακής ιστοριογραφίας, που υποβάθμισε, περιθωριοποίησε ή και απώθησε θέματα σημαντικά, όπως την παιδική και τη γυναικεία εργασία, την αξία της και τον κοινωνικό της ρόλο, Έτσι οι γνώσεις μας για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας είναι πολύ περιορισμένες και ατελείς.

Ειδικότερα για το θέμα που μας απασχολεί η έλλειψη συστηματικών ερευνών γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Οι λιγοστές και διάσπαρτες έμμεσες πληροφορίες, που μας παραδίδονται μόνο για τους μαθητευόμενους σε μπουλούκια ή συντροφίες κτιστάδων και σε μερικές ειδικότητες πλανοδίων τεχνιτών και συντεχνιτών, δεν μπορούν να μας διαφωτίσουν για το θεσμό της μαθητείας ούτε χρονικά ούτε τοπικά.

Η παρούσα μελέτη δεν φιλοδοξεί να δώσει μια ή περισσότερες λύσεις στο συνολικό πρόβλημα της εισόδου των νέων γενεών στον ενεργό πληθυσμό, αλλά προσπαθεί ν' αποκρυπτογραφήσει τους μηχανισμούς που διέπουν τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας και ν' αναζητήσει τους τρόπους προσαρμογής της παιδικής και νεανικής ηλικίας σ' αυτά.

Για τη διερεύνηση του θέματος προστρέξαμε στις γνωστές αλλά και σε άγνωστες αρχειακές πηγές, που επισημάναμε και μελετήσαμε.

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/8.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Οι πηγές αυτές είναι:

1. Τα νοταριακά κατάστιχα των συμβολαιογράφων της Κέρκυρας, που αποτελούν τμήμα του "Ιστορικού Αρχείου" της πόλης αυτής,

2. Το Αρχείο Σταύρου Ιωάννου, φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Φόροι, Εσνάφια, Λάσσα και φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Ισνάφια, Βιλαέτι Ιωαννίνων.

3. Οι εμπορικές εκθέσεις των γάλλων και αυστριακών προξένων στα Γιάννενα κατά τον 19ο αιώνα.

4. Γενικά Αρχεία του Κράτους. Αρχείο Γιάννη Βλαχογιάννη, φάκ. 80: Επαγγέλματα-Συνάφια-Ρουφέτια.

5. Τοπικό Ιστορικό Αρχείο Κοζάνης. Αρχείο Κ. Δ. Τακιατζή-Κοεμτζή.

6. Ο υπ' αριθ. 5 κώδικας του Αρχιμανδρειού Ιωαννίνων.

Στις δημοσιευμένες πηγές εντάσσονται τα αρχεία των διαφόρων συντεχνιών, τα απομνημονεύματα, οι τοπικές χρονογραφίες, τα περιηγητικά κείμενα, τα δημοτικά τραγούδια και οι οθωμανικοί κώδικες. Ακόμη η έρευνα στο δημοσιευμένο υλικό δεν περιορίστηκε μόνο σε μελέτες η άρθρα, που αναφέρονται άμεσα η έμμεσα στα επαγγέλματα και τις συντεχνίες, αλλά στράφηκε και προς τις εφημερίδες και τα περιοδικά της εποχής για τη σφαιρική και όσο το δυνατόν ολοκληρωμένη αντιμετώπιση του θέματος.

Τέλος, για να συμπληρωθεί ο κύκλος των πληροφοριών, θεωρήσαμε απαραίτητο να προστρέξουμε και σε προφορικές μαρτυρίες.

Με βάση λοιπόν το υλικό αυτό προχωρήσαμε στη συγγραφή της μελέτης μας, που τη χωρίσαμε εκτός από την εισαγωγή και τα συμπεράσματα, σε δύο κεφάλαια.

Στην εισαγωγή γίνεται μια προσπάθεια να παρουσιαστεί ο τρόπος με τον οποίο τα διάφορα επαγγέλματα ήταν οργανωμένα στον ελλαδικό χώρο τους τέσσερις προηγούμενους αιώνες. Στη συνέχεια εξετάζεται το κοινό χαρακτηριστικό τους γνώρισμα, η εσωτερική τους ιεράρχηση. Τέλος γίνεται μια σύντομη αναφορά στα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας.

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/9.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφεται το αρχικό στάδιο μαθητείας, που αποτελεί και την πιο δύσκολη περίοδο της συνολικής επαγγελματικής εκπαίδευσης του μαθητευόμενου. Προσδιορίζεται το όριο ηλικίας και η γεωγραφική και κοινωνική προέλευση των παιδιών, που πρωτοέρχονται στη συντεχνία. Επισημαίνονται τα είδη και η διάρκεια μαθητείας και περιγράφονται οι άσχημες συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαμονής των μαθητευομένων, οι οποίες πολλές φορές τους ανάγκαζαν να εγκαταλείψουν τους μάστορες τους για να σωθούν. Τέλος, το κεφάλαιο ολοκληρώνεται, με την εξέταση των υποχρεώσεων του τσιρακιού για τη μετάβαση του στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα του κάλφα.

Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στο στάδιο της καλφικής υπηρεσίας, που είναι και το τελευταίο της μαθητείας στο επάγγελμα. Αρχικά αναφέρεται η διάρκεια υπηρεσίας του κάλφα και η ηλικία που έχει συνήθως ένας βοηθός στη βαθμίδα αυτή. Στη συνέχεια ερευνώνται το είδος, ο χρόνος και οι συνθήκες εργασίας του μισθωτού εργάτη, καθώς και οι μορφές και το ύψος των αμοιβών του. Ακόμη επισημαίνονται τα αίτια, που τον οδηγούν στην εγκατάλειψη των μαστόρων και παρουσιάζονται τα είδη ποινών και ο τρόπος διαπαιδαγώγησης του. Το κεφάλαιο συμπληρώνεται με την εξέταση των προϋποθέσεων, που πρέπει να εκπληρώνει ο κάλφας για την απόκτηση του τίτλου του μάστορα και την περιγραφή των δυσκολιών που συναντά για την προαγωγή του στη βαθμίδα των μαστόρων.

Στις Διαπιστώσεις και τα Συμπεράσματα, με τα οποία κλείνει η εργασία μας, εξετάζεται η σκοπιμότητα των παραδοσιακών συστημάτων μαθητείας.

Τέλος στο Παράρτημα δημοσιεύονται ενδεικτικά μερικά χαρακτηριστικά έγγραφα από το υλικό που χρησιμοποιήθηκε και δύο πίνακες.

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/10.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ

ΑΜΑΕ: Archives du Ministère des Affaires Étrangères, Correspondance Consulaire et Commerciale (Quai d'Orsay, Paris)

ΑΘΛΓΘ: Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού (περιοδικό)

ΑΣΙ: Αρχείον Σταύρου Ιωάννου (Εθνική Βιβλιοθήκη)

ΓΑΚ-ΑΓΒ: Γενικά Αρχεία του Κράτους -Αρχείον Γιάννη Βλαχογιάννη

Η.Χ.: Ηπειρωτικά Χρονικά (περιοδικό)

H.E.: Ηπειρώτικη Εστία (περιοδικό)

H.H.: Ηπειρωτικό Ημερολόγιο (περιοδικό)

Ν.Ε.: Νέα Εστία (περιοδικό)

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/11.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Συνήθως όταν γίνεται λόγος για τα επαγγέλματα, που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με τη βιοτεχνία και το εμπόριο της εποχής που εξετάζουμε, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σ' αυτά που έχουν οργανωθεί συντεχνιακά, παρά σ' εκείνα που δεν έχουν συγκροτηθεί σε θεσμοθετημένο σώμα.

Κι αυτό γιατί η εργασία στην περίοδο αυτή (16ος-20ός αι.) πραγματοποιείται κατά μεγάλο μέρος στο πλαίσιο των συντεχνιών, που συνιστούν ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα των αστικών πληθυσμικών συγκεντρώσεων.

Από τον 16ο αιώνα τόσο στον τουρκοκρατούμενο ελλαδικό χώρο όσο και στον βενετοκρατούμενο οι πηγές αναφέρουν συντεχνιακές ενώσεις σε διάφορες πόλεις, που ήταν κυρίως διοικητικά, εμπορικά και βιοτεχνικά κέντρα. Έτσι, έχουμε συγκεκριμένες πληροφορίες ότι ως τα τέλη του 19ου αιώνα υπήρχαν οργανωμένες συντεχνίες στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στην Αδριανούπολη, στη Φιλιππούπολη, στο Διδυμότειχο, στις Σέρρες, στην Καβάλα, στη Θεσσαλονίκη, στα Γιαννιτσά, στη Νάουσα, στην Έδεσσα, στη Βέροια, στην Κοζάνη, στη Σιάτιστα, στην Καστοριά, στην Αχρίδα, στο Μελένικο, στη Μοσχόπολη, στο Αργυρόκαστρο, στα Γιάννενα, στην Πρέβεζα, στην Άρτα, στα Τρίκαλα, στην Ελασσόνα, στη Λάρισα, στο Βόλο, στη Λειβαδιά, στο Γαλαξείδι, στην Αθήνα, στην Τρίπολη, στη Σπάρτη, στο Ναύπλιο, στη Δημητσάνα, στον Πύργο, στην Πάτρα, στην Κέρκυρα, στη Ζάκυνθο, στην Κρήτη, στην Ύδρα, στις Σπέτσες, στα Ψαρά, στη Χίο και στη Μυτιλήνη.

Το συντεχνιακό σύστημα με την κυβερνητική υποστήριξη γνώρισε μια ανοδική πορεία τον 16ο αιώνα, η οποία συνεχίστηκε όλο τον 17ο και κορυφώθηκε τον 18ο, οπότε όλα σχεδόν τα επαγγέλματα

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/12.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αποτελούσαν το μονοπώλιο των συντεχνιών και η ανάπτυξή τους ήταν ισάξια αν όχι μεγαλύτερη από εκείνη της Δ. Ευρώπης, Είναι η εποχή που η συντεχνία παίρνει την πιο ώριμη και ολοκληρωμένη μορφή της, με τέλεια οργάνωση, με οικονομική αυτοτέλεια και αυτονομία στη λειτουργία της.

Τα πρώτα, συμπτώματα, παρακμής των συντεχνιών εμφανίζονται στις αρχές του 19ου αιώνα, με την παραβίαση του κλειστού αριθμού τους. Η κατάλυση του παραδοσιακού αυτού κανόνα, που είχε αποδειχθεί πολύτιμο προστατευτικό κέλυφος για την ίδια την ύπαρξη και τη ζωή της συντεχνίας, αποτέλεσε ολέθριο πλήγμα για το συντεχνιακό σύστημα και το οδήγησε σε μια χρόνια κρίση, που θα γίνει ιδιαίτερα αισθητή στα μέσα του ίδιου αιώνα και θα κορυφωθεί προς τα τέλη του, οπότε θα επέλθει και ο αφανισμός του. Η οικονομική εξασθένηση και δομική αποσύνθεση των συντεχνιών, που ως τότε γινόταν προοδευτικά, παρουσίασε ξαφνικά στα τελευταία χρόνια του 19ου αι. μια αλματώδη πορεία, που οφείλεται κυρίως στην ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων, το αποκορύφωμα των οποίων υπήρξε η βιομηχανική επανάσταση.

Το συντεχνιακό σύστημα, που από πολύ πιο πριν είχε φανερώσει τις αδυναμίες του στη νέου τύπου οικονομία, παρουσιάζεται την περίοδο αυτή εντελώς αναχρονιστικό και κατά συνέπεια ανίσχυρο στον ανταγωνισμό των βιομηχανικών ευρωπαϊκών ειδών.

Οι ανεξέλεγκτες και αθρόες εισαγωγές των προϊόντων αυτών από τις δυτικές ευρωπαϊκές χώρες, σε συνδυασμό με την παντελή έλλειψη ανταγωνιστικότητας των συντεχνιών της περιοχής, οδήγησαν τις επαγγελματικές αυτές συσσωματώσεις σε ολοκληρωτική καταστροφή και εξαφάνισαν τις παραδοσιακές μορφές της βιοτεχνίας.

Στην περίοδο όμως που εξετάζουμε, παράλληλα με τις συντεχνίες, υπάρχει και η πλανόδια εργατική δύναμη, που είναι οργανωμένη σε συντροφιές και έρχεται ν' αντισταθμίσει την αδυναμία του τότε συστήματος να διατηρήσει ένα μόνιμο εργατικό δυναμικό σε επιτόπια απασχόληση. Η εξειδικευμένη αυτή εργατική δύναμη βρίσκει περιοδική απασχόληση κάθε φορά που υπάρχει ανάγκη

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/13.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

σε μια ευρύτερη γεωγραφική κλίμακα, τόσο στις τουρκοκρατούμενες όσο και στις βενετοκρατούμενες περιοχές.

Από τις πιο χαρακτηριστικές πλανόδιες συντροφίες, που υστερούσαν σημαντικά σε οργάνωση από τις συντεχνίες, επισημαίνουμε:

α) Τις παρέες ή κομπανίες των κτιστών και κουδαραίων, που αναλάμβαναν έργα, τα οποία δεν μπορούσαν να πραγματοποιήσουν οι κάτοικοι μιας περιοχής με την προσωπική εργασία και με τα συστήματα αλληλοβοήθειας η με το ανεπαρκές ειδικευμένο προσωπικό.

β) Τις ομάδες ή συντροφίες των πλανόδιων τεχνιτών και μικρεμπόρων (γυρολόγων), που πηγαίνουν να συναντήσουν τον πελάτη τους στα ηπειρωτικά και τα πεδινά χωριά, ενώ τα ομότεχνα συντεχνιακά μέλη περίμεναν το αγοραστικό κοινό καθηλωμένα στην αγορά της πόλης.

Το φαινόμενο της πλανόδιας εργασίας ακολούθησε μια παραπλήσια πορεία προς το συντεχνιακό μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Από εκεί και μετά, αντίστροφα προς τις συντεχνίες, οι συντροφίες των πλανόδιων επαγγελματιών αυξήθηκαν σημαντικά, αφού αρκετά συντεχνιακά μέλη προτίμησαν ν' απαρνηθούν την ανεπαρκή και ανώφελη πια συντεχνιακή προστασία και ν' ακολουθήσουν το παράδειγμα τους.

Παρά τις οργανωτικές και δομικές τους διαφορές, οι συντεχνίες και οι συντροφίες παρουσιάζουν ένα σημαντικό κοινό γνώρισμα, την εσωτερική ιεράρχηση, Στην επαγγελματική πυραμίδα τη βάση καταλαμβάνει ο μαθητευόμενος, τη μέση ο κάλφας και την κορυφή ο μάστορας.

Οι συντεχνίτες συμπεριφέρονται ως παραγωγοί και έμποροι, ενώ οι βοηθοί τους πληρώνονται με ετήσια αμοιβή. Οι πλανόδιοι επαγγελματίες, που ταξιδεύουν, πληρώνονται για το έργο που επιτελούν συνολικά και ο μάστορας κατανέμει τις επί μέρους αμοιβές ανάλογα με τη θέση που έχουν τα μέλη της συντροφιάς στην ιεραρχία, σε μερικές περιπτώσεις η εργασία πραγματοποιείται με βάση το ημερομίσθιο αποκλειστικά και σύμφωνα με την επαγγελματική ιεραρχία.

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/14.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Πώς όμως μπορούσε ο μαθητευόμενος να ολοκληρωθεί επαγγελματικά για ν' αποκτήσει τον επίζηλο και προνομιούχο τίτλο του μάστορα;

Απαραίτητη προϋπόθεση για την τέλεια εκμάθηση των μυστικών του επαγγέλματος, τόσο στις συντεχνίες όσο και στις συντροφίες, ήταν η μακρόχρονη πρακτική εκπαίδευση του παιδιού ή του νέου, που γινόταν από τον μάστορα στα αυστηρά καθορισμένα και παραδοσιακά πλαίσια του θεσμού της μαθητείας.

Σε γενικές γραμμές οι μαθητευόμενοι, τόσο στις συντεχνιακές συσσωματώσεις όσο και στις πλανόδιες συντροφιές, έχουν τις περισσότερες φορές πολλά κοινά χαρακτηριστικά, όπως: ηλικία, γεωγραφική και κοινωνική προέλευση, άσχημες συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαμονής. Όμως παρά τις ομοιότητες αυτές, τα παιδιά και οι νέοι, που μαθητεύουν σε συντεχνιακά επαγγέλματα, γνωρίζουν πιο σκληρή δοκιμασία, αφού το καθεστώς μαθητείας σ' αυτά είναι αναμφισβήτητα πιο ανελαστικό, πιο άτεγκτο και πιο αυστηρό.

Πιο συγκεκριμένα, το νομικό υπόβαθρο των συντεχνιών παρουσιάζει μεγαλύτερη πληρότητα και τελειότητα σε αντίθεση με το αντίστοιχο των συντροφιών, που φαίνεται υπερβολικά ασαφές και αδύναμο. Τα καταστατικά, οι γραπτοί κανονισμοί, τα μητρώα των μελών, το διοικητικό συμβούλιο και ο θεσμός των εξετάσεων του υποψήφιου μάστορα είναι μερικά ενδεικτικά στοιχεία, που απουσιάζουν από τις συντροφιές, οι οποίες λειτουργούν αποκλειστικά σχεδόν με βάση το άγραφο εθιμικό δίκαιο.

Έτσι, ενώ στις συντροφίες ο μάστορας έχει τον τελευταίο λόγο σ' όλα τα θέματα και εξουσιάζει απόλυτα το βοηθητικό του προσωπικό, στα ισνάφια ο μάστορας δεν είναι η αυθεντία στο επάγγελμα, αφού πάνω από αυτόν βρίσκεται η συντεχνία, η οποία ασκεί τον έλεγχο της προαγωγής, ρυθμίζει την κινητικότητα στο εσωτερικό των επαγγελματικών ομάδων και διαφυλάττει την επαγγελματική ηθική, προστατεύοντας και διαιωνίζοντας τις παραδοσιακές μεθόδους κατασκευής η επεξεργασίας των προϊόντων.

Θα μπορούσε όμως να ισχυριστεί κανείς ότι το παιδί ή ο νέος, που μαθητεύει σε κάποιο συντεχνιακό μέλος, φαίνεται να είναι πιο

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/15.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

κατοχυρωμένος, αφού, σε περίπτωση που αδικείται από τον μάστορά του, μπορεί να προσφύγει στο διοικητικό συμβούλιο της συντεχνίας, ενώ αντίθετα, η θέση του μαθητευόμενου στη συντρόφια είναι πιο ανίσχυρη, μια και o μάστορας του δεν ελέγχεται από κανένα.

Η πραγματικότητα όμως είναι τελείως διαφορετική, Η επέμβαση της συντεχνίας στα θέματα των εσωτερικών προαγωγών ποτέ δεν αποβαίνει προς όφελος των μαθητευομένων και κυρίως αυτών που προέρχονται από εξω-επαγγελματικές οικογένειες.

Αντίθετα στις συντροφίες οι μαθητευόμενοι είναι συνήθως γιοι ή συγγενείς των μαστόρων, οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι την απουσία ανώτερου ελεγκτικού οργάνου, διευκολύνουν το πέρασμα των συγγενικών τους προσώπων από τη μια επαγγελματική βαθμίδα στην άλλη και πολλές φορές τους απονέμουν τον τίτλο του μάστορα, χωρίς να είναι εφοδιασμένοι με τα απαιτούμενα επαγγελματικά προσόντα, αφού δεν έχουν εξαντλήσει τον προβλεπόμενο χρόνο μαθητείας.

Η μαρτυρία ενός γορτύνιου κτίστη, που δεν έγινε πρώτα τριότης (κάλφας) αλλά μονοκοπανιά μάστορης, γιατί είχε τον πατέρα του πρωτομάστορα στη συντροφία, αποκαλύπτει, τη χαλαρότητα και ελαστικότητα των μηχανισμών που διέπουν τις εσωτερικές προαγωγές στα επαγγέλματα αυτά και ταυτόχρονα υποδηλώνει τη διαφορετική αντιμετώπιση και αντίδραση της συντεχνίας σε παρόμοια θέματα.

Το παράδειγμα αυτό, που δεν είναι το μοναδικό, αλλά ίσως το πιο ενδεικτικό, έρχεται να επιβεβαιώσει έμμεσα την αρτιότητα και δραστικότητα του συστήματος της συντεχνιακής μαθητείας, η οποία εντασσόταν στον ευρύτερο κύκλο των περιοριστικών συντεχνιακών λειτουργιών.

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/16.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/17.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄

ΤΣΙΡΑΚΙ - Α΄ ΣΤΑΔΙΟ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/18.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/19.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Για να φθάσει κάποιος στη βαθμίδα του μάστορα και να έχει στη συνέχεια το δικαίωμα να δουλέψει σε δικό του εργαστήρι, μόνος του η συνεταιρικά, όφειλε από μικρός να μαθητεύσει σε κάποιο συντεχνιακό μέλος, το καθορισμένο από τη συντεχνία χρονικό διάστημα, ώστε να μεταπηδήσει, αρχικά στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα του κάλφα1 και σε δεύτερη φάση να κριθεί ικανός για την απόκτηση της μαστοριάς2.

Όπως προκύπτει από τα σχετικά έγγραφα της εποχής άλλα και από την προφορική παράδοση, η συντεχνιακή μαθητεία στο πρώτο της στάδιο ήταν και μακρόχρονη και κοπιαστική και παραμελημένη. Επίσης μερικές ονομασίες που μας παραδίνονται για τον μαθητευόμενο σε διάφορες περιοχές είναι ενδεικτικές για τον κοινωνικό χαρακτηρισμό που του αποδίδεται στην διάρκεια της "πρωτοβάθμιας" εκπαίδευσης του. Έτσι βλέπουμε ότι στην 

——————————————

1. κάλφας = βοηθός εργασίας, αρχιτέκτονας, εργοδηγός, αρχιεργάτης. Στα Επτάνησα λεγόταν και λαουρέντες (Βλ. Π. Χιώτης, Ιστορικά απομνημονεύματα της Νήσου Ζακύνθου, τ. Β΄, εν Κερκύρα 1858, σ. 407).

2. "Αι έργαζόμεναι επαγγελματικαί τάξεις ήτον από παλαιόν -πρό του 1800-ωργανωμέναι. Υπήρχαν παλαιόθεν και ενταύθα τα τόσον γνωστά "ισνάφια" εις α ίσχυον αι γνωσταί διατάξεις περί αποκλεισμού απ' αυτών των ξένων προς το επάγγελμα αν δεν έδέχοντο να διέλθουν την ιεραρχικήν κλίμακα της πρακτικής τεχνικής εκπαιδεύσεως (τσιράκι, κάλφας, μάστορας)". Βλ. Πέτρος Σπανδωνίδης, "Μελένικος", ο νεκρός Μακεδονικός Ακρίτης, Θεσσαλονίκη 1930, σ. 111. Για την οθωμανική αυτοκρατορία γενικότερα βλ. Ömer Lüfti Barkan, "Les principes économiques et sociaux de l'industrie urbaine et ses cadres corporatifs", Actes du IIe Congrès International des études du Sud-est européen, VI, Athènes 1981, σ. 147.

p. 19
Search form
Search the book: Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

    ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

    H ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

    (16ος-20ός αι.)

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ 

    ——————— 3 ———————

    ΑΘΗΝΑ 1986