Creator/Author:Παπαγεωργίου, Γιώργος
 
Title:Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:3
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1986
 
Pagination:192
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:16ος-20ός αι.
 
Description:Cette étude se propose d'examiner l'institution de l'apprentissage. Cette institution, obligatoire pour l'enfant ou le jeune qui voulait exercer un métier, avait en vue l'apprentissage du métier et la transmission des techniques traditionnelles. Grâce à elle, les maîtres préservaient leur position de monopole dans les corporations et les compagnonages puisque cette institution cherchait à détourner et même éloigner les promotions indésirables du personnel d'échelon inférieur. En gros, on peut distinguer deux degrés dans l'apprentissage: celui de la supposée acquisition de l'art ou du métier (tsirak - apprenti) et celui de la détention des secrets du métier (kalfa - aide). Comme nous rapprennent les documents relatifs de l'époque, mais aussi la tradition orale, le premier degré de l'apprentissage dans les corporations était long et fatiguant. C'est à ce degré que se faisait l'entrée du jeune dans la profession. Les conditions de travail, de subsistance et d'existence des apprentis étaient très pénibles. La situation était encore plus désespérante si on considère que parmi les enfants qui étaient envoyés en apprentissage auprès des maîtres au premier degré, la plupart d'entre eux n'avaient pas encore dix ans, et par conséquent étaient inaptes au travail. L'accord était réalisé entre le maître et le tuteur du petit enfant ou un représentant. Cet accord comprenait le temps d'apprentissage obligatoire du jeune, sa rémunération probable ainsi que, le cas échéant, son alimentation et son habillement. Le temps habituel d'apprentissage était de trois ans (1001 jours), bien que cette durée ait pu différer non seulement d'une corporation à l'autre, mais aussi d'un lieu à l'autre. Généralement, les maîtres étaient absolument libres quant à la fixation de la durée de l'apprentissage et ainsi Us l'établissaient en vue de leurs propres intérêts. Il importe de signaler ici que les fils des maîtres ainsi que ceux de la parenté jouissaient d'un traitement plus avantageux que les simples apprentis puisque leurs parents veillaient à les faire progresser aussi rapidement que possible, assurant ainsi une succession immédiate. Le type de travail que l'apprenti offrait au maître à ce degré était tout à fait inadapté aux aptitudes corporelles et intellectuelles de leur âge. Ces jeunes apprentis étaient par exemple obligés de rendre des services, non seulement dans le cadre professionnel de l'atelier, mais aussi dans les maisons où ils exerçaient des tâches purement domestiques. Mais à l'atelier aussi, le maître limitait ses exigences à des travaux domestiques, entendant ainsi garder l'apprenti à l'écart des secrets du métier. Rien ne déterminait le temps de travail, l'horaire habituellement dépassait les 10-12 heures et approchait souvent, et même dépassait les 15-16 heures. Ce fait, joint aux pitoyables conditions d'existence et à l'alimentation, influait sur la conformation physique des apprentis qui étaient pour la plupart chétifs et maladifs, et les conduisait souvent à la mort. Le système éducatif comprenait aussi différentes punitions imposées par les maîtres. Ceux-ci avaient plein pouvoir et toute liberté quant au type et à l'étendue de la punition, ce qui rendait très difficile la position de l'apprenti; c'est pourquoi nombre d'entre eux se trouvaient contraints de quitter leur maître afin de rester saufs. Les obligations de l'apprenti en vue de son passage au degré de kalfa n'étaient habituellement pas déterminées avec clarté dans les règlements des corporations. Le maître agissait toujours en se basant presque exclusivement sur les qualités psychiques et les mérites de son candidat, et non sur ses aptitudes professionnelles. L'attitude positive ou négative du maître jouait donc un rôle décisif dans l'évolution régulière ou non des apprentis qui provenaient de familles n'appartenant pas à des corporations. Au cours du deuxième et dernier degré d'apprentissage,, l'élève offrait des services plus substantiels à son maître, et en même temps il améliorait sa situation du point de vue professionnel et social, même s'il n'était pas encore considéré comme membre officiel de la corporation. La durée du service en tant que kalfa, tout comme précédemment dans le cas du tsirak, n'était pas juridiquement fixée. Tout dépendait des usages des corporations locales et des accords passés entre les maîtres et les kalfas (aides). La durée du travail journalier dépassait les limites de l'endurance humaine à cet âge-là. Les excès quant à ce sujet provoquèrent l'étonnement de voyageurs étrangers de l'époque. Parfois, et pour différentes raisons, leur horaire de travail se trouvait prolongé pendant la nuit. Les conditions de travail et d'existence ne différaient guère de celles du degré d'apprentissage précédent. Mêmes ateliers bas, sombres, humides et sales constituaient un environnement étouffant et insalubre. Avec en plus la mauvaise alimentation et l'excès de travail, ces conditions entraînaient des conséquences fâcheuses sur la santé des kalfas qui présentaient un indice élevé de maladies à ce degré professionnel. L'obligation, mais aussi l'habitude pour le kalfa de rester près de son maître après sa promotion de tsirak en aide, limitait encore plus son indépendance. II continuait ainsi à travailler dans les mêmes conditions inacceptables, presque gratuitement, ou bien pour une bien mince rémunération. Il y avait deux sortes de rémunération pour les kalfas, l'une annuelle et l'autre à la pièce. La dernière épreuve, mais la plus décisive durant toute la durée de l'apprentissage était la promotion du degré de kalfa à celui de maître. Le résultat des examens auxquels il était appelé à se soumettre devait permettre d'apprécier combien ses connaissances professionnelles pourraient l'amener jusqu'au degré supérieur dans la profession. Son importance était donc déterminante pour sa carrière future. Pour que le kalfa puisse se présenter aux examens, il fallait tout d'abord que parvienne à la corporation la motion de l'instructeur, dans laquelle il certifiait que son aide pouvait exercer l'art ou le métier étant donné qu'il avait accompli avec succès son cycle d'instruction. Quand les examens avaient été passés avec succès, le kalfa était proclamé maître et devenait membre officiel de la corporation après avoir payé une somme fixe appelée testir pour la concession du permis d'inscription. Le décernement du titre de maître comportait deux phases: l'une était la remise de la ceinture de maître au candidat et l'autre le divertissement avec ses autres compagnons de métier. On est en droit de s'attendre à ce qu'après l'obtention du permis d'inscription, il puisse partager tous les problèmes et à ce que le jeune maître puisse ouvrir un nouvel atelier sous sa propre responsabilité. Mais peu de kalfas connaissaient ce cours régulier des choses. C'était entre autres les maigres rémunérations qui faisaient marquer un point d'arrêt dans l'évolution normale des apprentis, parce que leur était ainsi ôtée toute possibilité d'épargne. Ils se présentaient donc économiquement sans ressources, ce qui remettait obligatoirement à plus tard le travail autonome ou bien affaiblissait leur force concurrentielle sur le marché. En peu de mots, on pourrait dire que les deux degrés d'apprentissage constituaient une dure épreuve, aussi bien corporellement qu'intellectuellement pour l'apprenti qui n'avait pas la possibilité de choisir et était contraint de survivre en supportant patiemment la continuelle oppression arbitraire et l'exploitation de son maître instructeur.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.69 Mb
 
Visible pages: 106-125 από: 194
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/106.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

υποχρεώσεως προς τον το αυτό επιτήδευμα μετερχόμενον, μη έχων άλλην υποχρέωσιν παρά να πληρόνη τακτικώς και απ' ευθείας εις το δημόσιον ταμείον τους φόρους του και να συμορφόνηται με τας γενικάς αστυνομικάς διατάξεις"1, εννοώντας προφανώς την ύπαρξη της παράλληλης παραγωγής και την μη υποταγή της στους επαγγελματικούς κανόνες, των οποίων εγγυητής ήταν η συντεχνία.

Επιστρέφοντας, μετά τη σύντομη αλλά απαραίτητη αυτή παρένθεση, στην απονομή του τίτλου του μάστορα, παρατηρούμε ότι την απόκτηση της μαστοριάς επισημοποιούσε η δημόσια τελετή της τοποθέτησης της ζώνης κυριότητας στο νέο μάστορα2, η οποία γινόταν συνήθως στην αίθουσα των συνεδριάσεων της συντεχνίας (λόντζα)3.

Ας δούμε όμως πώς περιγράφει αυτό το τελετουργικό έθιμο το φιρμάνι του σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄: "Η τελετή της ανακήρυξης του νέου μάστορα είναι πατροπαράδοτη και νομιμοποιημένη πια από παλιά, από τους ίδιους τους οργανωτές του εσναφικού τζακιού Η τελετή αρχίζει με θρησκευτική δοξολογία και ευχές, που γίνονται από τον εντεταλμένο θρησκευτικό υπάλληλο, σύμφωνα με τα δόγματα και τις ιεροτελεστίες της θρησκείας που ο μαθητής-κάλφας πιστεύει. Καμιά ιεροτελεστία και θρησκευτική παράκληση, λόγοι, παρακλητικές ευχολογίες για τους μαστόρους-κάλφες δεν επιτρέπεται, χωρίς την έγκριση και την άδεια της συντεχνιακής διοίκησης· πρόσωπα που θα εκτελούσαν τέτοιες παρανομίες και ενάντια στη συντεχνιακή οργάνωση θα καταδιώκονται και θα τιμωρούνται αυστηρά, παρόλο που οι υπαίτιοι γι' αυτές

——————————————

1. Εφημ. Ελπίς, φ. 626 (4 Μαΐου 1851).

2. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1. E. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 85. Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες, τα ισνάφια, ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς 2 (1949-1950), σ. 17. Η ίδια, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων", 8.π., σ. 291.

3. Από το ιταλικό loggia, ομοσπονδία συντεχνιακή.

p. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/107.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

δεν θα είναι μέλη της συντεχνιακής ένωσης, αλλά ξένοι και δεν θα έχουν τίποτε το κοινό με τις συντεχνίες"1.

Συνεχίζοντας πάνω σ' αυτό το θέμα, η αυτοκρατορική διαταγή απευθυνόταν στους κατά τόπους πολιτικούς και στρατιωτικούς διοικητές, τους δικαστές και άλλους αυτοκρατορικούς υπαλλήλους και τους υποχρέωνε με την ιδιότητα τους αυτή να επαγρυπνούν προς όφελος της υπηρεσίας για την τήρηση του εθίμου και να προσέχουν ώστε οι μαθητές-κάλφες στο ισνάφι, οι οποίοι θα ήταν αναγνωρισμένοι από τη συντεχνιακή οργάνωση ως ισότιμοι και αυτόνομοι μάστορες, να μπορούν ν' αποκτούν τον τίτλο "μάστορας" τότε μόνο, όταν θα έχει συντελεστεί από τη συντεχνία η εθιμική πανηγυρική και δημόσια τελετή, καθώς πραγματοποιόταν από παλιά.

Έτσι, σύμφωνα πάντα με το φιρμάνι, ο κάλφας που είχε αναγορευτεί πρόσφατα μάστορας, μέχρι να περάσει στη μέση του τη μαστορική ζώνη με τις φούντες, επίσημα, από τη συντεχνία και μέχρι να εφοδιαστεί με το μαστορικό δίπλωμα, απαγορευόταν να έχει καινούριο μαστορικό εργαστήρι, είτε μόνος του είτε συνεταιρικά.

Η παραπάνω παράγραφος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί αφήνει να εννοηθεί καθαρά ότι ο κάλφας δεν μπορεί να είναι επίσημο μέλος της συντεχνίας και να εξασκήσει και αυτόνομα το επάγγελμά του, αν δεν πληρώσει πρώτα στο "εσναφικό κουτί", το ταμείο της συντεχνίας, ένα καθορισμένο ποσό, που ονομαζόταν τεστίρι2, με το οποίο εξασφάλιζε και τη σχετική εγγραφή επαγγελματική άδεια, το μαστορικό δίπλωμα του φιρμανιού.

Ο χρηματικός αυτός δασμός, που αποτελούσε έναν από τους πιο βασικούς οικονομικούς πόρους της συντεχνίας, ήταν υποχρεωτικός για την εγγραφή του νέου μάστορα στη συντεχνία και απαραίτητος για τη χορήγηση της επαγγελματικής άδειας3. Αν ο

——————————————

1. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1.

2. τεστίρι = άδεια (τουρκ. destur).

3. "Ουδείς δε δύναται γενέσθαι μέλος της συντεχνίας, ήτοι ονομασθήναι μαΐστωρ ή μάστορας μη καταβαλών πρότερον εις το ταμείον της συναφείας

p. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/108.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

υποψήφιος δεν εκπλήρωνε την οικονομική αυτή υποχρέωση, δεν γινόταν δεκτός στη συντεχνία και δεν αναγνωριζόταν ως ισότιμος μάστορας με τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη: "Εις όλους τους τόπους και τα βαρόσια όπου ευρίσκονται συνάφια το εσυνάφι δεν δέχεται άλλο χωρίς να γίνη κάλφας και του δοθή τεστήρι να ανοίξη εργαστήρι"1.

Το τεστίρι ήταν η πιο συνηθισμένη ορολογία της χρηματικής εγγυοδοσίας, αλλά συχνά αντικαθίσταται και με διαφορετικές ονομασίες, όπως φιλειά, μαστοριά και μπασκαλίτικο. Οι δύο πρώτοι όροι παρουσιάζονται με μεγαλύτερη συχνότητα στη Θράκη2. Αντίθετα το μπασκαλίτικο, όπως και το μπασκαλής, εκτός από τη Θράκη υιοθετείται και σε άλλες περιοχές, όπως τα Γιάννινα3, την Κοζάνη4 και την Ύδρα5.

Τα πρώιμα χρόνια της οθωμανικής επικράτησης, όταν ο κάλφας αναγορευόταν μάστορας και πλήρωνε το τεστίρι, οι συντεχνίες γιόρταζαν το γεγονός επίσημα, με πλουσιοπάροχα δείπνα και πανηγυρικές εκδηλώσεις, στις οποίες παρευρίσκονταν όλα τα μέλη τους. Χαρακτηριστική είναι η ενθύμηση ενός συντεχνίτη αμπατζή της Φιλιππούπολης: "επί του έτους χιλίους επτακοσίους πέντε έγεινα(ν) των μαστόρων τα τεστίργια και επάγησαν έξοδα γρόσια 90 και ξοδιάστηκε κρέας οκάδες 26 και 400 ψωμιά και 20 οκάδες βούτυρο και τέσσερα κοιλά ρύζι και 50 σταμνιά κρασί και 6 σταμνιά ρακή"6.

——————————————

προσδιωρισμένον τι ποσόν, τεστήρι καλούμενον". Βλ. Π. Αραβαντινός, Χρονογραφία της Ηπείρου, τ. Β΄, σ. 260.

1. Βλ. επιστολή αχρονολόγητη Σταύρου Ιωάννου προς τον Αλή πασά, ΑΣΙ, φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Ισνάφια.

2. Βλ. Ελένη Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 85.

3. Βλ. επιστολή Αλή πάσα προς Στ. Ιωάννου, Η.Χ. 14 (1939), σ. 62, αριθ. εγγρ. 34, όπου αναφέρονται τα εξής: "και όποιος συντεχνίτης θέλει να ευγή μπασκαλής να δίνη 50 γρόσια μπασκαλίτικο και ένα παρά τον τενεκέ όσους τενεκέδες δουλεύσει τον χρόνον".

4. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 28 και 35.

5. Αντ. Λιγνός, Αρχείον κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

6. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 359.

p. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/109.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Αποκαλυπτική είναι ακόμη η μαρτυρία που μας παραθέτει ο Παπασυναδινός στο Χρονικό των Σερρών1: "ζρμη (1640) Μαΐω. Είχεν χρέος το ρουφέτι το ανυφαντάδικο κ... και γ το διάφορον και το σέρναν αυτό το βάρος κγ χρόνους και εδόθεν και είχεν δέσει διάφορον ξθ... και πάλιν το κεφάλαιον έστεκεν. Και το είχαν ρίξη ένα δυο βολές όλον το χρέος, και με το να ήταν οι πρωτομάστορες άπρακτοι εμάζευαν τα άσπρα και δεν τα έδιναν εις το χρέος· αμή τα εσκορπούσαν ένθεν κακείθεν εις αχαμνές και παραμικρές δουλείες [...]και έτζι ανασκουμπωθήκαμε και οι τρεις και εγίναμεν μία ψυχή και μία γνώμη και εκάμαμε ταστήρι και εμαζώναμεν ημείς τα άσπρα, και έτζι εδώσαμε όλο το χρέος και το διάφορον και εξεχρόσαμε το ρουφέτι. Και εκάμαμεν και μεγάλην φιλιά και εφιλεύσαμεν όλο το ρουφέτι μικρούς και μεγάλους και εκαλέσαμεν και τον αρχιερέα εις την τράπεζα. Και εφράνθημεν καλά. Ομοίως και την δεύτερην ημέραν και την τρίτην εφιλεύσαμε όλους και το χρέος εβγήκε και ο τράπεζος εγίνη επάνου εις την εξοχήν2. Διότι στραβοσιά εις το μέσος δεν ήτο, αμή πολύ κόπος και πολλά εμπιστοσύνη",

Στη Θεσσαλονίκη παρόμοιες ψυχαγωγικές εκδηλώσεις πραγματοποιούνταν με μεγάλη λαμπρότητα από τη συντεχνία των ταμπάκηδων, κάθε φορά που έβγαιναν καινούριοι μάστορες. Μάλιστα εδώ παρατηρούμε ότι, εκτός από τα συντεχνιακά μέλη, προσκαλούνται και άλλοι συμπολίτες. Να πώς μας περιγράφει το γεγονός ο Γάλλος περιηγητής E. Μ. Cousinery: "όταν η συντεχνία αυτή βγάζει νέους μαστόρους όλη η πόλη γιορτάζει. Η στρατιωτική μουσική ακούγεται σ' όλους τους δρόμους. Οι πρωινές μαντινάδες παίζονται στις πόρτες όλων των μεγάλων και ιδιαίτερα στου πρωτομάστορα της συντεχνίας ή του εσναφιού. Αυτά τα πρελούδια,

——————————————

1. Βλ. Πέτρος Πέννας, «"Το χρονικόν των Σερρών'' του Παπασυναδινού», Σερραϊκά Χρονικά, τεύχ. Α΄, Αθήναι 1938, σ. 64-65.

2. Ο Γιώργος Καφταντζής που εξέδωσε και πάλι το χρονικό αυτό με τον τίτλο: "Η Σερραϊκή χρονογραφία του Παπασυναδινού", Σερραϊκά Χρονικά 9 (1982-83), σ. 92, διαβάζει στο χειρόγραφο αντί επάνου εις την εξοχήν, απάνω και εξαπάνου.

p. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/110.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

που συνεχίζονται για 15 μέρες και μερικές φορές περισσότερο, τερματίζονται με μεγάλα συμπόσια, που πραγματοποιούνται έξω από την πόλη, κάτω από τα πλατάνια και διαρκούν τρεις μέρες1. Όλοι οι κάτοικοι της πόλης και της γύρω περιοχής είναι προσκαλεσμένοι δικαιωματικά, χωρίς να υπάρχει διάκριση ταξική ή θρησκευτική. Δεν είδα παρά μια φορά αυτό τον αγροτικό δείπνο. Ήμουν επίσης έκπληκτος από τις πομπώδεις προπαρασκευές αυτής της συγκέντρωσης, από το πλήθος που ελκύει και την τάξη που παρατηρείται. Δεν υπάρχει παρόμοιο παράδειγμα για τόσο πολυάριθμη και θορυβώδη συγκέντρωση. Διάφορα είδη διασκέδασης, ομάδες παλαιστών, που έρχονται από πολύ μακριά και μια θορυβώδης μουσική, ζωογονούν την τελετή. Οι πιο μεγάλες προσωπικότητες της πόλης, καθισμένες κάτω από τις καθαρές σκηνές τους, εξυπηρετούνται πρώτες. Σε κάθε τραπέζι, που πλησιάζει προετοιμασμένο γι' αυτές, προηγείται και ένας από τους νέους μαστόρους, κρατώντας στο χέρι του ένα μεγάλο ραβδί. Το γεγονός αυτό τους κατατάσσει στους περίεργους χωρίς να ενοχλείται κανένας. Αυτοί οι επίτροποι προεδρεύουν στη συνέχεια για την εξυπηρέτηση του λαού. Βαδίζουν χωριστά, ακολουθούμενοι από 10 ως 12 υπηρέτες, που φέρουν πάνω στα κεφάλια τους μικρά τραπέζια για τέσσερα άτομα. Προχωρώντας ανάμεσα στο πλήθος, προσκαλούν τους θεατές να καθήσουν στο χορτάρι. Συχνά φθάνει ένα τραπέζι, που προορίζεται για τέσσερα πρόσωπα που δεν είναι καθόλου γνωστά. Οι Ευρωπαίοι δεν συνηθίζουν συχνά να παίρνουν μέρος σε τέτοια συμπόσια"2.

Προοδευτικά όμως οι τελετές άρχισαν να εκφυλίζονται, για λόγους που δεν είναι άσχετοι με την οικονομική παρακμή των συντεχνιών. Ο Bianqui αναφερόμενος στο φαινόμενο αυτό έγραφε το 1835: "Tefferudj3 certains fêtes ou foires que les corps de

——————————————

1. Φαίνεται πως ήταν συνήθεια τα συμπόσια αυτά να κρατούν τρεις μέρες. Βλ. Γ. Καφταντζής, ό.π., σ. 92.

2. Βλ. Ε. Μ. Cousinery, Voyage dans la Macédoine, τ. Α΄, Paris 1831, σ. 50-51.

3. τεφερίτς = περίπατος, έξοδος για διασκέδαση (τουρκ. tefferüç). Για

p. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/111.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

métier se donnaient tous les dix ou vingt ans, pour célébrer la maîtrise de tous les apprendis du même métier, qui pendant ce long espace de temps étaient passés maîtres. Cet usage paraît tombé en désuétude"1.

Με την άποψη αυτή συμφωνεί και ο Μ. Αποστολίδης, υποστηρίζοντας ότι στη Φιλιππούπολη τα όψιμα χρόνια της Τουρκοκρατίας μόνον οι πιο εύποροι "νεομαΐστορες", που συνήθως ήταν και παιδιά των αμπατζήδων εργαστηριαραίων, προσκαλούσαν σε δείπνο το διοικητικό συμβούλιο της συντεχνίας και τους εγκριτότερους μάστορες2.

Ποιο ήταν το ποσό που πλήρωναν για το τεστίρι οι κάθε φορά αναγορευόμενοι μάστορες; Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το χρηματικό αυτό ποσό διέφερε κατά τόπους και κατά χρονικές περιόδους, όχι μόνο σε διαφορετικά γεωγραφικά τμήματα αλλά και στην ίδια περιοχή. Στη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ξεκίνησε στις αρχές του 18ου αιώνα από 10 γρόσια και έφθασε τελικά τα 250 3. Στις γιαννιώτικες συντεχνίες κατά τη δεκαετία 18701880 το τεστίρι ανερχόταν σε 130-150 γρόσια, ενώ στα τέλη του ίδιου αιώνα στην ίδια πόλη ο νέος μάστορας, σύμφωνα με τον Σαλαμάγκα, πλήρωνε ένα ποσό που κυμαινόταν από 5-10 χρυσές οθωμανικές λίρες4.

——————————————

τη συνήθεια αυτή βλ. Χ. Ν. Φιλαδελφεύς, "Ρουφέτιον και ρουσφέτιον", Παρνασσός 1 (1877), σ. 652. Πβ. και Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες, τα ισνάφια, ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς 2 (1949-1950), σ. 17. Για τα Βαλκάνια γενικότερα βλ. Ζ. Shkodra, "Les esnaf ou corporations dans la vie urbaine balkanique des XVII-XVIII siècles". Studia Albanica 12 (1975), τεύχ. 2, σ. 68.

1. Βλ. Τ. X. Bianchi, Vocabulaire français-turc, τ. Α΄, Paris 1835, σ. 312

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 3 (1936-37), σ. 167-168

3. Βλ. Ν. Todorov, La ville balkanique aux XVe-XIXe siècles. Développement socio-économique et démographique, Bucarest 1980, σ. 226-227.

4. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννινα, σ. 38.

p. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/112.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Εκείνο όμως που πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα είναι, ότι κι εδώ οι γιοι των μαστόρων έχουν προνομιακή μεταχείριση, αφού συνήθως στις περισσότερες συντεχνίες καταβάλλουν για τα έξοδα της προαγωγής τους τα μισά χρήματα από εκείνα που πληρώνουν οι νέοι μάστορες με έξω-επαγγελματική προέλευση: "εκείνος οπού είναι διά να έβγη νέος μαΐστωρ, να πληρώση διά τα της μαστοριάς ο μεν υιός του μαΐστορος γρόσια πεντήκοντα ήτοι γρ. 50 ο δε ξένος και εσναμπής γρόσια εκατόν ήτοι γρ. 100"1. Παρόμοια ρήτρα, μ' αυτή του καταστατικού της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης, υπάρχει στην καταστατική διάρθρωση της συντεχνίας των μπογιατζήδων της ίδιας πόλης: "Προς τούτοις και όστις εκ των καλφάδων έβγη μαΐστωρ, ει μεν είναι μαΐστορος υιός να πληρώνη εις την κάσσαν του ισναφίου εκατόν γρόσια No 100, ει δε μη διακόσια γρόσια No 200"2.

Η χρηματική αυτή επιβάρυνση δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητη3, αν αναλογισθούμε τις πενιχρές αποδοχές του κάλφα σ' όλο το διάστημα της μαθητείας του, με αποτέλεσμα αρκετοί απ' αυτούς, που δεν ανήκαν σε συντεχνιακές οικογένειες, ν' αδυνατούν να καταβάλλουν το ποσό του τεστιριού στη συντεχνία με όλες τις γνωστές συνέπειες, Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά η καλή διάθεση μερικών μαστόρων, οι οποίοι δανείζουν ολόκληρο ή ένα μέρος του ποσού στους νέους συναδέλφους τους για να μπορέσουν οι τελευταίοι να εκπληρώσουν την υποχρέωσή τους αυτή και στη συνέχεια ν' ασκήσουν ελεύθερα και αυτόνομα το επάγγελμα:

——————————————

1. Βλ. M. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 330.

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλιππουπόλεως Ιστορία, σ. 372.

3. Στη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ο νέος μάστορας επιβαρύνεται επιπλέον και με μια χρηματική προσφορά, "περκουζάρι", προς τον μάστορά του για να αποκτήσει την εγγραφή άδεια της συντεχνίας του· "και οψέποτες όταν εβγαίνη πασκαλής να δίνη και το περκουζάρι του μάστορά του όσο δεν το δωση να μην εβγαίνη". Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 7 (1940-41), σ. 11.

p. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/113.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

"επλήρωσε του μικρού κάλφα του δι' εξόφλησιν μαστοριάς γρ. 40"1. Ακόμη δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις, όπου αδυνατώντας και οι ίδιοι οι μάστορες να καλύψουν τα έξοδα προαγωγής των καλφάδων τους, εγγυώνται για την κανονική και εμπρόθεσμη καταβολή του τεστιριού τους στις προθεσμίες που έθετε η συντεχνία, ούτως ώστε, πληρώνοντας οι μέχρι τότε βοηθοί τους ένα μικρό ποσό προκαταβολικά, κατόρθωναν να έχουν την πολυπόθητη επαγγελματική άδεια στα χέρια τους: "ο Γιάγκος Μαρασλής Ντίπρηλης εγγυητής διά Γιώργι κάλφα του την μαστουργειά να πληρώση διορία 21 ημέρες γρ. 200 7βρίου 6 τεσλίμ2 101, 8βρίου 18 τεσλίμ 69,20-170,20, 9βρίου 22 τεσλίμ 29,20 γρ. 200"3.

Θα περίμενε λοιπόν κανείς μετά την απόκτηση της έγγραφης άδειας, ότι είχαν παραμεριστεί όλα τα προβλήματα και ο νέος μάστορας θα μπορούσε ν' ανοίξει καινούριο εργαστήρι με δική του ευθύνη. Όμως τη φυσιολογική και ομαλή αυτή πορεία λίγοι καλφάδες τη γνώριζαν. Οι περισσότεροι δεν διέθεταν τα απαραίτητα χρηματικά κεφάλαια για τον εξοπλισμό του εργαστηριού τους σε εμπόρευμα και εργαλεία, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το εργατικό δυναμικό της επαγγελματικής αυτής βαθμίδας ήταν συνήθως αποκομμένο από τα μέσα παραγωγής. Μόνο στη βενετοκρατούμενη Κρήτη υποχρεώνεται ο μάστορας, και όχι πάντα, στο τέλος της μαθητείας να εξοπλίζει τον κάλφα με τα σύνεργα ενός "λαβορέντε"4.

Ένας από τους βασικούς ανασταλτικούς παράγοντες στην 

——————————————

1. Βλ. Αρχείον Μητροπόλεως Ιωαννίνων, κατάστιχο Π. Παπαφίλου, φ. 13r.

2. τεσλίμ = παράδοση (τουρκ. teslim).

3. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 123.

4. Βλ. Κ. Μέρτζιος, "Σταχυολογήματα", ό.π., σ. 288-289. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στους μαρμαράδες της Τήνου, όπου ο νέος μάστορας "προικιζόταν" από το αφεντικό του με ένα κασελάκι ξύλινο που μέσα περιείχε τα εργαλεία της δουλειάς. Βλ. Αλ. Φλωράκης, Η λαϊκή λιθογλυπτική της Τήνου, Αθήνα 1981, σ. 87.

8

p. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/114.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αυτοδύναμη ανέλιξη των μαθητευομένων ήταν οι περιορισμένες και ισχνές αμοιβές και στα δύο στάδια της εκπαίδευσης τους και οι οποίες τους αφαιρούσαν κάθε δυνατότητα αποταμίευσης. Η αδυναμία της συγκέντρωσης ενός ικανού χρηματικού κεφαλαίου βοηθούσε έξαλλου τα σχέδια των παλιών μαστόρων, που επιθυμούσαν να παρουσιάζονται οι νέοι συνάδελφοι τους και στο στάδιο αυτό οικονομικά εξαντλημένοι, ώστε ν' αναβάλλεται υποχρεωτικά το ξεκίνημα της αυτόνομης δουλειάς τους, ή στη χειρότερη περίπτωση, ν' αποδυναμώνεται η ανταγωνιστική τους δύναμη στην αγορά.

Έτσι, βλέπουμε ότι οι μπασκαλήδες της συντεχνίας των ραφτάδων της Ύδρας, που αδυνατούν ν' ανοίξουν δικό τους εργαστήρι, υποχρεώνονται να δουλεύουν υπεργολαβικά στους παλιούς μαστόρους, παραχωρώντας τους για την "δούλευσιν" αυτή, "οκτώ παράδες εις το κάθε γρόσι", δηλαδή το 1/5 της συνολικής αμοιβής τους1.

Άλλοι πάλι κάνουν υπομονή και μένουν μισθωτοί εργάτες ή δουλεύουν με το κομμάτι μέχρι να συγκεντρώσουν ένα σημαντικό κεφάλαιο για ν' ανοίξουν αργότερα δικό τους μαγαζί. Αποκαλυπτικό είναι ένα έγγραφο που βρίσκεται καταχωρημένο στο συμβολαιογραφικό κώδικα του νοτάριου Νικόλαου Καπέλλου στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας: 1655 μαγίου 14 [...] ο παρόν μάστρο θεοδορις Νικιτας τζανγγαρις σηνενφονισε μετα του παροντος μάστρο Λοϊζου Δοριανου τζανγγαρι και γαρ ο αυτος Δοριάνος υποσχεται να δουλεψι και καμι του αυτού μάστρο Θεοδορι διακοσια ζευγαρια παπουτζοπουλα ασπρα κε κακκινα [...] απο γαζετες2 δοδεκα το

——————————————

1. Βλ. Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

2. γαζέττα = παλιό βενετικό χάλκινο νόμισμα, ισοδύναμο με δύο σολδία (βεν. gazèta). Επειδή με την καταβολή του κέρματος αυτού μπορούσε ν' αναγνώσει κάποιος τις διαταγές, σε χειρόγραφο τότε, της Ενετικής δημοκρατίας, που τοιχοκολλούνταν ως ειδησεογραφικά δελτία σε κεντρικά μέρη, επικράτησε να λέγονται Gazette. Το 1600 με τον τίτλο Gazetta ονομάστηκε η πρώτη εβδομαδιαία εφημερίδα στη Βενετία και η ονομασία αυτή καθιερώθηκε έτσι για όλες τις εφημερίδες.

p. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/115.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

καθε ζευγαρι και ελαβε εις στο παρον ο αυτός Δοριανος από τον ανοθεν Νικιτα α μπον κοντο1 δουκάτα δέκα [...] με υποσχεσην να του φερνι καθε εβδομαδα ζευγαρια δεκαπεντε παπουτζόπουλα ός ανοθεν2.

Ακόμη, μερικοί καλφάδες που οι μάστορές τους είναι άτεκνοι ή χωρίς γιους στο επάγγελμα προσδοκούν να γίνουν συνεταίροι τους ή και γαμπροί τους και τελικά να τους διαδεχτούν στο μαγαζί3.

Αντίθετα, τα πράγματα ήταν πολύ πιο απλά και εύκολα για τους γιους των συντεχνιακών μελών, οι οποίοι βγαίνοντας μάστορες έβρισκαν έτοιμο το εργαστήρι του πατέρα τους, τα εργαλεία της δουλειάς και επιπλέον είχαν εξασφαλισμένη πελατεία.

Παρόλη όμως την προνομιακή μεταχείριση που γνωρίζουν οι γιοι των μαστόρων στη συνολική διάρκεια της μαθητείας τους, παρατηρούμε ότι από τα τέλη του 18ου αιώνα και κυρίως από τις αρχές του 19ου η συντεχνία παύει να είναι κλειστό επάγγελμα και οι τεχνίτες με εξω-επαγγελματική προέλευση αρχίζουν να υπερισχύουν καθαρά των συναδέλφων τους, που ήταν γιοι των μαστόρων.

Υπάρχουν τρία χαρακτηριστικά ντοκουμέντα, που τεκμηριώνουν αδιάσειστα τη διαπίστωση αυτή.

Το πρώτο, προερχόμενο από τη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης, το επεσήμανε πρώτος ο Σπ. Ασδραχάς με τον αποκαλυπτικό στατιστικό πίνακα, που μας έδωσε στη μελέτη του για τις συντεχνίες στην Τουρκοκρατία4 και τον οποίο παραθέτουμε αμέσως παρακάτω.

——————————————

1. α μπον κόντο = σε καλή τιμή.

2. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 9.

3. Βλ. Αναστ. Γούδας, Βίοι Παράλληλοι, τ. Γ΄, εν Αθήναις 1870, όπου αναφέρονται τα εξής: "και επί τέλους o μικρός και άσημος μαθητευόμενος είτε εγίγνετο συνέταιρος και γαμβρός του εμπόρου, είτε και αντικαθίστα αυτόν, πολλάκις μάλιστα τον υπερέβαινε. Τοσούτον δε σύνηθες ήτο τότε τούτο, ώστε πολλάκις οι μεν μαθητευόμενοι οικειοθελώς εγκατέλειπον το πατρικόν αυτών επώνυμον και ελάμβαναν το του εμπόρου ή προστάτου και ευεργέτου των",

4. Βλ. Σπ, Ασδραχάς, ό.π., σ. 102.

p. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/116.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Προαγωγές

καλφάδων στη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππουπολης

(1770-1818)

Έτη

Τεχνίτες εξωεπαγγελματικής προέλευσης Γιοί μαστόρων 

Σύνολο

ι" (ß) W (ß)

<" (Υ)

1770-1779 1780-1789 1790-1799 1800-1809 1810-1818*

52 59,09 36 40,91 35 25,18 104 74,82 27 20,77 103 79,23 40 28,78 99 71,22 31 16,15 161 83,85

88 0,89 139 0,26 130 0,25 139 0,39 192 0,53**

(α) απόλυτοι αριθμοί· (β) σχετικοί αριθμοί· (γ) συντελεστής

* οι τέσσαρες πρώτοι μήνες, ** 1810-1817.

μεταβλητότητας.

Η δεύτερη αξιόλογη μαρτυρία αναφέρεται σε μερικές γιαννιώτικες συντεχνίες όπου, σύμφωνα με το σχετικό έγγραφο, βλέπουμε ότι στις αρχές του 19ου αιώνα τζιαρτζήδες, χαντζίδες, κρασοπούλοι, ψωμάδες, σιμητζήδες, μπακάληδες, και άλλα συνάφια είναι ένα τρίτο Γιαννιώτες και δύο τρίτα ξένοι, Ζαγορίσιοι, Λούντζηδες, Ζιτσιώτες1.

Τέλος, το τρίτο και τελευταίο τεκμήριο προέρχεται από τους φορολογικούς καταλόγους των γιαννιώτικων συντεχνιών (1812-1819). Μετά από διεξοδική μελέτη των καταστίχων αυτών παρατηρήσαμε ότι από τα "νέα ονόματα", δηλ, τους νέους μάστορες που βγαίνουν από τις συντεχνίες της πόλης αυτής και επιβαρύνονται για πρώτη φορά με φόρους του βαροσιού, ελάχιστοι είναι οι γιοι των μαστόρων.

Γιατί όμως η εγκατάλειψη του επαγγέλματος εγκαινιάζεται από τα ίδια τα παιδιά των συντεχνιτών ή, αντίστροφα, γιατί την

——————————————

1. Βλ. επιστολή αχρονολόγητη του Σταύρου Ιωάννου προς τον Αλή πασά, ΑΣΙ, φάκ. Πολιτεία Ιωαννίνων-Ισνάφια.

p. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/117.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ίδια περίοδο η προσφορά από το εξω-επαγγελματικό εργατικό δυναμικό προς τις συντεχνίες εξακολουθεί να παραμένει μεγάλη;

Στο καίριο αυτό ερώτημα είναι δύσκολο να δοθεί μια άμεση απάντηση. Ασφαλώς όμως η κρίση, που αρχίζει να υποβόσκει στα συντεχνιακά επαγγέλματα την εποχή αυτή, και η οποία προοδευτικά αυξάνει και κορυφώνεται με τις επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στην περιοχή, σε συνδυασμό με τις αλλαγές στις γενικότερες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νέας πραγματικότητας.

Δεν πρέπει όμως να περάσει απαρατήρητο το γεγονός ότι οι γιοι των μαστόρων διαπίστωναν καλύτερα από κάθε άλλο την ολοσχερή αδυναμία του αναχρονιστικού συντεχνιακού συστήματος να απομακρύνει η να περιορίσει τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών βιομηχανικών ειδών, ο οποίος υπερκέραζε προοδευτικά το μονοπώλιο των συντεχνιών και καρπωνόταν τις εσωτερικές αγορές. και έβλεπαν καθαρά ότι μόνο ο φόβος του συναγωνισμού κρατούσε τους πατεράδες τους μέσα στις συντεχνίες, από τις οποίες μάταια ζητούσαν βοήθεια, αφού οι επαγγελματικές αυτές συσσωματώσεις, που είχαν δημιουργηθεί για να χτυπήσουν το συναγωνισμό, αδύναμες και αναιμικές τώρα αναγκάζονταν να παραδοθούν σ' αυτόν.

Μάλιστα τα περισσότερα απ' αυτά τα παιδιά οι ίδιοι οι γονείς τους τα παρότρυναν να εγκαταλείψουν το πατροπαράδοτο επάγγελμα, χωρίς να παίρνουν υπόψη τους αν οι γιοι τους έχουν τα απαιτούμενα για τον νέο επαγγελματικό προσανατολισμό προσόντα1. Επιπλέον, οι φιλοδοξίες αρκετών παιδιών ξεπερνούσαν την

——————————————

1. Αποκαλυπτικές ως ένα σημείο για το ζήτημα αυτό είναι οι διαπιστώσεις του Ανδρέα Συγγρού: "Έχει οικογένειά τις δύο ή τρεις υιούς, οι γονείς, χωρίς ποσώς να εξετάσωσι την κλίσιν αυτών, ελαφρώς συσκέπτονται εις ποίον στάδιον συμφέρει τη οικογενεία να επιδοθή έκαστος αυτών και προορίζουσιν, ως επί το πλείστον, τον μεν διά το στρατιωτικόν, τον δε διά το δικηγορικόν ή προς την ιατρικήν [...] Ως εκ τούτου και ουδεμία συνέχεια οικογενειακού επαγγέλματος, ούτε κοινωνική κατάταξις παρατηρείται". Και συνεχίζει παρακάτω διατυπώνοντας μερικές σκέψεις για το φαινόμενο αυτό: "Δεν λέγω, ότι τα ελεύθερα επαγγέλματα δέον ν' απαγορεύωνται συστηματικώς διά τους υιούς των τεχνιτών ή άλλου είδους επαγγελματιών, αλλά διατείνομαι,

p. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/118.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ανάγκη της πρωταρχικής απασχόλησης,1 ενώ οι μάζες τη διεκδικούσαν,

Η ανανέωση των συντεχνιών, που πραγματοποιείται τώρα στη συντριπτική πλειοψηφία από παιδιά με εξω-επαγγελματική προέλευση, προσδίδει στο πολύπλοκο αυτό θέμα και μια αντιφατικότητα, αν λάβουμε υπ' όψη ότι την ίδια εποχή (μέσα 19ου αιώνα) οι σχέσεις ανάμεσα στους μάστορες και τους μαθητευόμενους με εξω-συντεχνιακή καταγωγή, οι οποίοι έχουν πάρει αρκετά χρόνια πριν το αριθμητικό προβάδισμα από τους γιους των μαστόρων, επιδεινώνονται συνεχώς και ανάμεσα στις δύο πλευρές βαθαίνουν πιο πολύ οι αντιθέσεις, που μέχρι τότε οι συντεχνίες κατόρθωναν ν' απομακρύνουν ή ν' αμβλύνουν.

Πιο συγκεκριμένα, οι μάστορες για ν' αυξήσουν τα περιορισμένα πια κέρδη τους, πολλαπλασιάζουν ταυτόχρονα τις απαιτήσεις τους από το βοηθητικό προσωπικό, τσιράκια και καλφάδες, και μεγαλώνουν την εκμετάλλευσή τους με την παραπέρα παράταση του ωραρίου εργασίας, με τη μείωση της αμοιβής τους2, με την καθυστέρηση της εξέλιξής τους και με την εφαρμογή μιας σειράς από διάφορα άλλα καταπιεστικά μέτρα3.

Η γέννηση των καπιταλιστικών σχέσεων στην περιοχή έπαιξε,

——————————————

ότι δέον να δίδεται μεγίστη προσοχή εις την εκλογήν του έπαγγέλματος και να μη παραμελώνται αι οικογενειακαί επαγγελματικαί παραδόσεις, ούτως ειπείν, κατά κανόνα" (βλ. Ανδρέας Συγγρός, Απομνημονεύματα, τ. Α΄, εν Αθήναις 1908, σ 85-86).

1. Χαρακτηριστικό για την καινούρια νοοτροπία που επικρατούσε στους γιους των εμπόρων είναι το απόσπασμα, που δανειζόμαστε και πάλι από τα απομνημονεύματα του Ανδρέα Συγγρού: "Οι υιοί των εμπόρων [...] μη αρεσκόμενοι πλέον ούτε εις το κοπιώδες έργον του εμπόρου, ούτε προ πάντων εις τον κοινωνικόν βαθμόν του εμπόρου, τον κατά τον τρόπον του σκέπτεσθαι αυτών ολίγον αριστοκρατικόν, εγκατέλιπον το εμπόριον" (βλ. Ανδρέας Συγγρός, Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 123).

2. Το μεροκάματο έτσι καταντούσε πενιχρότατο αν λάβουμε υπόψη την συνεχή υποτίμηση των τουρκικών νομισμάτων και τις ψηλές τιμές των βασικών ειδών διατροφής της εποχής εκείνης.

3. Η "βάρβαρη" συμπεριφορά των μαστόρων της περιόδου αυτής παραμένει βαθιά χαραγμένη στη μνήμη πολλών υπερήλικων σημερινών μαστόρων.

p. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/119.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αναμφισβήτητα, πρωταρχικό ρόλο στη δημιουργία του αγεφύρωτου χάσματος ανάμεσα στους μαστόρους και τους καλφάδες. Η αναπόφευκτη σύγκρουση πήρε γρήγορα χαρακτήρα ανταγωνιστικό, ώστε να εκδηλώνονται αλλεπάλληλες και σκληρές διαμάχες ανάμεσα στο δυναμικό των δύο αυτών επαγγελματικών βαθμίδων. Οι μαθητευόμενοι και κυρίως οι καλφάδες έψαχναν τρόπους για ν' απαλλαγούν ή τουλάχιστον να περιορίσουν την άγρια εκμετάλλευση των εργοδοτών τους, οι οποίοι αντιστέκονταν σθεναρά σ' αυτή την τελευταία φάση της αγωνίας τους και προσπαθούν ν' αποδυναμώσουν το εργατικό κίνημα, που πάλευε για μια καλύτερη και ανθρωπινότερη ζωή.

Παρόλη όμως τη λυσσαλέα αντίσταση τους οι συντεχνίτες δεν κατορθώνουν ν' αποτρέψουν τη δημιουργία συντεχνιακών οργανώσεων των μισθωτών εργατών (καλφάδων), που σταδιακά μεταβάλλονται σε αγωνιστικές ομάδες, σε πραγματικές συνδικαλιστικές οργανώσεις στις αρχές του αιώνα μας. Έτσι η διάσπαση των περισσότερων συντεχνιών σε κεφαλαιούχους-εργοδότες και εργάτες-υπαλλήλους γίνεται αναπόφευκτη, αλλά και καθοριστική για την τύχη του συντεχνιακού θεσμού, αφού τα δύο αυτά συντεχνιακά υποκατάστατα θα έχουν, από εδώ και πέρα, ξεχωριστά συμφέροντα και διαφορετικές επιδιώξεις.

Η δομική παρακμή και αποσύνθεση των συντεχνιών στις αρχές του αιώνα μας είναι γεγονός αναμφισβήτητο πια. Τα σωματεία και οι επαγγελματικές οργανώσεις, με εντελώς διαφορετική υφή, που θα τις διαδεχτούν, θα επικυρώσουν και τυπικά την εξαφάνιση του παλιού συντεχνιακού συστήματος, Στο εξής η μαθητεία του τσιρακιού και του κάλφα θα διέπεται από τις αρχές του εργατικού δικαίου1 και όχι από τις περιοριστικές λειτουργίες και τις ηθικές νόρμες των συντεχνιών.

——————————————

1. Βλ. Δημ. Πόρτολος, Η σύμβασις μαθητείας κατά το ισχύον δίκαιον και τον αστικόν κώδικα ως συγκριτικής ερεύνης των αλλαχού κρατούντων, Αθήναι 1942. Πβ. και Χαρ. Γκούτος, Εργασιακές σχέσεις των οικοδόμων στη Χερσαία Ελλάδα μετά το 1800 (Συμβολή στην Ιστορία τον ελληνικού εργατικού δικαίου), Αθήνα 1985.

p. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/120.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/121.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Ο θεσμός της μαθητείας, υποχρεωτικός για το παιδί ή τον νέο που ήθελε ν' ακολουθήσει κάποιο επάγγελμα, απέβλεπε στην επαγγελματική του ολοκλήρωση και στη μετάδοση των παραδοσιακών τεχνικών. Παράλληλα όμως, αποτελούσε και μια ασφαλιστική δικλείδα για τη διατήρηση της μονοπωλιακής θέσης των μαστόρων στις συντεχνίες και στις συντροφίες, αφού απέτρεπε ή απομάκρυνε τις ανεπιθύμητες προαγωγές του προσωπικού των κατώτερων βαθμίδων.

Επιπλέον, ο ίδιος θεσμός, στον οποίο ενυπήρχε και η πρωταρχική μορφή της παιδικής εργασίας και απασχόλησης των εργαζομένων ανηλίκων, έδινε τη δυνατότητα στον μάστορα, με το πρόσχημα της εκπαίδευσής τους στην τέχνη ή το επάγγελμα, να τους χρησιμοποιεί σαν πολύ φθηνή εργατική δύναμη και να τους εκμεταλλεύεται με κάθε τρόπο.

Βέβαια στο πρώτο στάδιο της μαθητείας ο ανήλικος μαθητευόμενος, αν και απόλυτα αναγκαίος για τον μάστορά του, δεν αποτελούσε παραγωγικό στοιχείο και εύκολα μπορεί να ερμηνευθεί η παράταση της μαθητείας του και γενικότερα η εκμετάλλευσή του. Άλλωστε ο μάστορας θεωρούσε την εργασία του μαθητευόμενου, με εξω-επαγγελματική προέλευση, ως αντιπαροχή όχι μόνο στις επαγγελματικές γνώσεις που του πρόσφερε, αλλά και στην εξασφάλιση διατροφής και στέγης του, αν και το κόστος των δαπανών αυτών ήταν εντελώς ασήμαντο γι' αυτόν.

Αλλά κι όταν ακόμη ο μαθητευόμενος περνά στη βαθμίδα του κάλφα η στάση του μάστορα εξακολουθεί να είναι αρνητική. Παρ' ότι δηλ. η παραγωγικότητα του κατώτερου εργατικού δυναμικού αναπτύσσεται με τη σχετική εκμάθηση του επαγγέλματος,

p. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/122.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ο μάστορας επιμηκύνει την παραμονή του βοηθού του στο στάδιο αυτό, ενώ παράλληλα δεν τον αμείβει κανονικά, από τη μια μεριά για ν' αποζημιωθεί προφανώς από την μικρή αποδοτικότητά του στο πρώτο στάδιο της μαθητείας του και από την άλλη γιατί τον βλέπει σαν αυριανό ανταγωνιστή.

Με τον τρόπο όμως αυτό ο μαθητευόμενος ζημιωνόταν σημαντικά, αφού, αν και πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον εργοδότη του, δεν είχε την ανάλογη αμοιβή.

Οι πενιχρές αποδοχές του, ενδεικτικές του κλίματος εκμετάλλευσης, εκτός από τις ανυπέρβλητες δυσκολίες που του δημιουργούσαν στην κανονική του σίτιση, ήταν και ο κυριότερος ανασταλτικός παράγοντας στην αυτοδύναμη ανέλιξή του, με αποτέλεσμα ο μαθητευόμενος, αν και έχει περάσει με επιτυχία τις εξετάσεις για την απόκτηση της μαστοριάς, να μην μπορεί να αυτονομηθεί επαγγελματικά.

Αντίθετα, οι γιοι ή συγγενείς των μαστόρων εξασφάλιζαν ασύγκριτα καλύτερες συνθήκες εργασίας, τροφής και στέγης, αφού εξακολουθούσαν να ζουν στο οικογενειακό περιβάλλον και μυούνταν καλύτερα στην τεχνική της δουλειάς.

Αλλά το κυριότερο πλεονέκτημά τους ήταν τα προνόμια που απολάμβαναν στη διάρκεια της μαθητείας, τα οποία βέβαια δεν παραχωρούσαν πάντα οι συντεχνιακοί κανονισμοί ή οι άγραφοι εθιμικοί κανόνες της συντροφίας, αλλά οι ίδιοι οι γονείς τους. Έτσι, είχαν πάντα το προβάδισμα τόσο στις εσωτερικές προαγωγές όσο και στον εξοπλισμό του εργαστηρίου τους και στην εξασφάλιση της πελατείας, όταν αποκτούσαν τον τίτλο του μάστορα.

Επιγραμματικά, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η μαθητεία για τα παιδιά, που προέρχονταν από εξω-επαγγελματικές οικογένειες, ήταν μακρόχρονη, κοπιαστική και παραμελημένη. Παράλληλα, αποτελούσε μια σκληρή δοκιμασία, σωματική και πνευματική, για τον μαθητευόμενο, ο οποίος, μη έχοντας δυνατότητα επιλογών και όντας υποχρεωμένος να επιζήσει -στην πολύ συγκεκριμένη έννοια του όρου- υπέμενε καρτερικά τις συνεχείς αυθαιρεσίες, καταπιέσεις και εκμεταλλεύσεις του εκπαιδευτή του μάστορα.

p. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/123.gif&w=600&h=915 3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

1. Έγγραφα

2. Πίνακες

p. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/124.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Όπως αναφέρουμε και στα Προλεγόμενα, παραθέτουμε εδώ μερικά σημαντικά έγγραφα που χρησιμοποιήσαμε για την εργασία, διατηρώντας τη στίξη και την ορθογραφία των κειμένων. Για την καλύτερη χρήση του Παραρτήματος δίνουμε ξανά τα στοιχεία του κάθε εγγράφου. Παραθέτουμε ακόμη δύο πίνακες: ο πρώτος παρουσιάζει τα επαγγέλματα που υπήρχαν στο ελληνικό κράτος το 1837 και ο δεύτερος τους νέους μαστόρους που βγήκαν από τη συντεχνία των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης κατά το διάστημα 1685-1855.

p. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/125.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

1. ΕΓΓΡΑΦΑ

1

Αυτοκρατορικό διάταγμα τον σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄ (1773) σχετικό με τα συντεχνιακά ζητήματα

Δημοσιεύτηκε από τον βούλγαρο D. A. Ihčiev, "Esnafski documenti i esnafski organizacii v tursko vreme" ("Συντεχνιακά έγγραφα και συντεχνιακές οργανώσεις επί Τουρκοκρατίας") στο Spisanie na bǎlgarskoto ikonomičesko družestvo, Σόφια 1907, τ. 3, σ. 345-452.

Σουλτανικό φιρμάνι-διαταγή, σταλμένο ως εγκύκλιος προς όλες τις κεντρικές πόλεις και κωμοπόλεις των καζάδων1, που υπάγονται στην οθωμανική αυτοκρατορία, σε τρία μέρη του κόσμου Ασία - Αφρική - Ευρώπη, σχετικό με το πρόβλημα της οργάνωσης της αδελφότητας των συντεχνιών στο όνομα του θεμελιωτή αυτής της αδελφότητας του "αποδημήσαντος εις κύριον" Αχή-Εβράν-Βελή.

Προς τους υψηλώς μορφωμένους., άξιους και δίκαιους καδήδες2 -των καζάδων, που βρίσκονται στην Ευρωπαϊκή Τουρκία, Βαλκανική Χερσόνησο (Ρουμελία), Μικρασία (Ανατολή), Αίγυπτο,

——————————————

Αισθάνομαι την υποχρέωση να ευχαριστήσω θερμά κι από τη θέση αυτή τον συνάδελφο Ιω. Θεοχαρίδη για τη βοήθεια που μου πρόσφερε στη μετάφραση του κειμένου.

1. καζάς = περιοχή στην οποία εκτεινόταν η δικαιοδοσία ενός καδή (τουρκ. kaza και kadilik).

2. καδής = δικαστής. Επί πλέον ασκούσε και τη γενική εποπτεία πάνω στις συντεχνίες (τουρκ. kadi).

p. 125
Search form
Search the book: Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
Search results
    Digitized books
    Page: 106
    3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

    υποχρεώσεως προς τον το αυτό επιτήδευμα μετερχόμενον, μη έχων άλλην υποχρέωσιν παρά να πληρόνη τακτικώς και απ' ευθείας εις το δημόσιον ταμείον τους φόρους του και να συμορφόνηται με τας γενικάς αστυνομικάς διατάξεις"1, εννοώντας προφανώς την ύπαρξη της παράλληλης παραγωγής και την μη υποταγή της στους επαγγελματικούς κανόνες, των οποίων εγγυητής ήταν η συντεχνία.

    Επιστρέφοντας, μετά τη σύντομη αλλά απαραίτητη αυτή παρένθεση, στην απονομή του τίτλου του μάστορα, παρατηρούμε ότι την απόκτηση της μαστοριάς επισημοποιούσε η δημόσια τελετή της τοποθέτησης της ζώνης κυριότητας στο νέο μάστορα2, η οποία γινόταν συνήθως στην αίθουσα των συνεδριάσεων της συντεχνίας (λόντζα)3.

    Ας δούμε όμως πώς περιγράφει αυτό το τελετουργικό έθιμο το φιρμάνι του σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄: "Η τελετή της ανακήρυξης του νέου μάστορα είναι πατροπαράδοτη και νομιμοποιημένη πια από παλιά, από τους ίδιους τους οργανωτές του εσναφικού τζακιού Η τελετή αρχίζει με θρησκευτική δοξολογία και ευχές, που γίνονται από τον εντεταλμένο θρησκευτικό υπάλληλο, σύμφωνα με τα δόγματα και τις ιεροτελεστίες της θρησκείας που ο μαθητής-κάλφας πιστεύει. Καμιά ιεροτελεστία και θρησκευτική παράκληση, λόγοι, παρακλητικές ευχολογίες για τους μαστόρους-κάλφες δεν επιτρέπεται, χωρίς την έγκριση και την άδεια της συντεχνιακής διοίκησης· πρόσωπα που θα εκτελούσαν τέτοιες παρανομίες και ενάντια στη συντεχνιακή οργάνωση θα καταδιώκονται και θα τιμωρούνται αυστηρά, παρόλο που οι υπαίτιοι γι' αυτές

    ——————————————

    1. Εφημ. Ελπίς, φ. 626 (4 Μαΐου 1851).

    2. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1. E. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 85. Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες, τα ισνάφια, ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς 2 (1949-1950), σ. 17. Η ίδια, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων", 8.π., σ. 291.

    3. Από το ιταλικό loggia, ομοσπονδία συντεχνιακή.