Creator/Author:Παπαγεωργίου, Γιώργος
 
Title:Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:3
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1986
 
Pagination:192
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:16ος-20ός αι.
 
Description:Cette étude se propose d'examiner l'institution de l'apprentissage. Cette institution, obligatoire pour l'enfant ou le jeune qui voulait exercer un métier, avait en vue l'apprentissage du métier et la transmission des techniques traditionnelles. Grâce à elle, les maîtres préservaient leur position de monopole dans les corporations et les compagnonages puisque cette institution cherchait à détourner et même éloigner les promotions indésirables du personnel d'échelon inférieur. En gros, on peut distinguer deux degrés dans l'apprentissage: celui de la supposée acquisition de l'art ou du métier (tsirak - apprenti) et celui de la détention des secrets du métier (kalfa - aide). Comme nous rapprennent les documents relatifs de l'époque, mais aussi la tradition orale, le premier degré de l'apprentissage dans les corporations était long et fatiguant. C'est à ce degré que se faisait l'entrée du jeune dans la profession. Les conditions de travail, de subsistance et d'existence des apprentis étaient très pénibles. La situation était encore plus désespérante si on considère que parmi les enfants qui étaient envoyés en apprentissage auprès des maîtres au premier degré, la plupart d'entre eux n'avaient pas encore dix ans, et par conséquent étaient inaptes au travail. L'accord était réalisé entre le maître et le tuteur du petit enfant ou un représentant. Cet accord comprenait le temps d'apprentissage obligatoire du jeune, sa rémunération probable ainsi que, le cas échéant, son alimentation et son habillement. Le temps habituel d'apprentissage était de trois ans (1001 jours), bien que cette durée ait pu différer non seulement d'une corporation à l'autre, mais aussi d'un lieu à l'autre. Généralement, les maîtres étaient absolument libres quant à la fixation de la durée de l'apprentissage et ainsi Us l'établissaient en vue de leurs propres intérêts. Il importe de signaler ici que les fils des maîtres ainsi que ceux de la parenté jouissaient d'un traitement plus avantageux que les simples apprentis puisque leurs parents veillaient à les faire progresser aussi rapidement que possible, assurant ainsi une succession immédiate. Le type de travail que l'apprenti offrait au maître à ce degré était tout à fait inadapté aux aptitudes corporelles et intellectuelles de leur âge. Ces jeunes apprentis étaient par exemple obligés de rendre des services, non seulement dans le cadre professionnel de l'atelier, mais aussi dans les maisons où ils exerçaient des tâches purement domestiques. Mais à l'atelier aussi, le maître limitait ses exigences à des travaux domestiques, entendant ainsi garder l'apprenti à l'écart des secrets du métier. Rien ne déterminait le temps de travail, l'horaire habituellement dépassait les 10-12 heures et approchait souvent, et même dépassait les 15-16 heures. Ce fait, joint aux pitoyables conditions d'existence et à l'alimentation, influait sur la conformation physique des apprentis qui étaient pour la plupart chétifs et maladifs, et les conduisait souvent à la mort. Le système éducatif comprenait aussi différentes punitions imposées par les maîtres. Ceux-ci avaient plein pouvoir et toute liberté quant au type et à l'étendue de la punition, ce qui rendait très difficile la position de l'apprenti; c'est pourquoi nombre d'entre eux se trouvaient contraints de quitter leur maître afin de rester saufs. Les obligations de l'apprenti en vue de son passage au degré de kalfa n'étaient habituellement pas déterminées avec clarté dans les règlements des corporations. Le maître agissait toujours en se basant presque exclusivement sur les qualités psychiques et les mérites de son candidat, et non sur ses aptitudes professionnelles. L'attitude positive ou négative du maître jouait donc un rôle décisif dans l'évolution régulière ou non des apprentis qui provenaient de familles n'appartenant pas à des corporations. Au cours du deuxième et dernier degré d'apprentissage,, l'élève offrait des services plus substantiels à son maître, et en même temps il améliorait sa situation du point de vue professionnel et social, même s'il n'était pas encore considéré comme membre officiel de la corporation. La durée du service en tant que kalfa, tout comme précédemment dans le cas du tsirak, n'était pas juridiquement fixée. Tout dépendait des usages des corporations locales et des accords passés entre les maîtres et les kalfas (aides). La durée du travail journalier dépassait les limites de l'endurance humaine à cet âge-là. Les excès quant à ce sujet provoquèrent l'étonnement de voyageurs étrangers de l'époque. Parfois, et pour différentes raisons, leur horaire de travail se trouvait prolongé pendant la nuit. Les conditions de travail et d'existence ne différaient guère de celles du degré d'apprentissage précédent. Mêmes ateliers bas, sombres, humides et sales constituaient un environnement étouffant et insalubre. Avec en plus la mauvaise alimentation et l'excès de travail, ces conditions entraînaient des conséquences fâcheuses sur la santé des kalfas qui présentaient un indice élevé de maladies à ce degré professionnel. L'obligation, mais aussi l'habitude pour le kalfa de rester près de son maître après sa promotion de tsirak en aide, limitait encore plus son indépendance. II continuait ainsi à travailler dans les mêmes conditions inacceptables, presque gratuitement, ou bien pour une bien mince rémunération. Il y avait deux sortes de rémunération pour les kalfas, l'une annuelle et l'autre à la pièce. La dernière épreuve, mais la plus décisive durant toute la durée de l'apprentissage était la promotion du degré de kalfa à celui de maître. Le résultat des examens auxquels il était appelé à se soumettre devait permettre d'apprécier combien ses connaissances professionnelles pourraient l'amener jusqu'au degré supérieur dans la profession. Son importance était donc déterminante pour sa carrière future. Pour que le kalfa puisse se présenter aux examens, il fallait tout d'abord que parvienne à la corporation la motion de l'instructeur, dans laquelle il certifiait que son aide pouvait exercer l'art ou le métier étant donné qu'il avait accompli avec succès son cycle d'instruction. Quand les examens avaient été passés avec succès, le kalfa était proclamé maître et devenait membre officiel de la corporation après avoir payé une somme fixe appelée testir pour la concession du permis d'inscription. Le décernement du titre de maître comportait deux phases: l'une était la remise de la ceinture de maître au candidat et l'autre le divertissement avec ses autres compagnons de métier. On est en droit de s'attendre à ce qu'après l'obtention du permis d'inscription, il puisse partager tous les problèmes et à ce que le jeune maître puisse ouvrir un nouvel atelier sous sa propre responsabilité. Mais peu de kalfas connaissaient ce cours régulier des choses. C'était entre autres les maigres rémunérations qui faisaient marquer un point d'arrêt dans l'évolution normale des apprentis, parce que leur était ainsi ôtée toute possibilité d'épargne. Ils se présentaient donc économiquement sans ressources, ce qui remettait obligatoirement à plus tard le travail autonome ou bien affaiblissait leur force concurrentielle sur le marché. En peu de mots, on pourrait dire que les deux degrés d'apprentissage constituaient une dure épreuve, aussi bien corporellement qu'intellectuellement pour l'apprenti qui n'avait pas la possibilité de choisir et était contraint de survivre en supportant patiemment la continuelle oppression arbitraire et l'exploitation de son maître instructeur.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 6.69 Mb
 
Visible pages: 86-105 από: 194
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/86.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα
   

Ασθένειες  

Εισήλθαν Εξήλθαν

Πέθαναν

%

Ευλογιά  

620 470

150

24,19

Δυσεντερία 

396 233

163

41,16

Υδρωπικίαση 

50 12

38

76,00

Χολέρα  

223 105

118

52,91

Τέτανος 

15 5

10

66,66

Διαλείποντες

   

Πυρετοί 

458  

Πηγή: A. Γ. Πασπάτης, Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, εν Αθήναις 1862

 

3. Αμοιβές

Η υποχρέωση, αλλά και η συνήθεια να παραμένει ο μαθητευόμενος και μετά την προαγωγή του σε κάλφα κοντά στον μάστορά του, συντηρούσε το προηγούμενο κλίμα εκμετάλλευσης και περιόριζε στο ελάχιστο τις δυνατότητές του, με τα δεδομένα μηδενικά περιθώρια επιλογής του εργοδότη του. Έτσι και ως βοηθός συνέχιζε να εργάζεται κάτω από απαράδεκτο καθεστώς αμοιβής, δωρεάν σχεδόν ή με πενιχρές αποδοχές.

Γενικά υπήρχαν δύο μορφές αμοιβών για τους καλφάδες:

α) πληρωμή σε χρόνο

β) πληρωμή με το κομμάτι.

Η πρώτη, πιο συνηθισμένη, παρουσίαζε τις παρακάτω διαβαθμίσεις: ημερήσια, εβδομαδιαία, μηνιαία, εξαμηνιαία και ετήσια. Στην εξαμηνιαία συμφωνία, ο χρόνος άρχιζε να προσμετράται από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου (23 Απριλίου) και έφθανε μέχρι του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου) ή αντίστροφα· στην ετήσια ο χρόνος υπολογιζόταν συνήθως από "Αγιώργη σε Αγιώργη" και σπανιότερα από "Αϊδημήτρη σε Αϊδημήτρη"1. Πιο

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Ο βίος της κοινότητος Βλάτσης επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 462. Πβ. και Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο, σ. 113.

p. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/87.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

συχνά όμως συμφωνούνταν οι ημερήσιες πληρωμές.

Το μεργιάτικο διέφερε από μάστορα σε μάστορα, αλλά και από συντεχνία σε συντεχνία1. Χωρίς αμφιβολία οι καλφάδες που δούλευαν στις συντεχνίες των χαλκουργών, των τσαρουχάδων και των άλλων παπουτζήδων είχαν πιο μικρό ημερομίσθιο από τους ομοιόβαθμούς τους στις συντεχνίες των τζαρτζήδων, των γουναράδων και χρυσοχόων. Σύμφωνα με τον Μ. Καλινδέρη, το συνηθισμένο μεροκάματο ενός κάλφα παπουτζή στην Κοζάνη στα τέλη του 19ου αιώνα απέφερε 15 οθωμανικές λίρες, ή και παραπάνω, το χρόνο2. Στα Γιάννενα, την ίδια εποχή, το ημερομίσθιο ενός βοηθού στις συντεχνίες που ασχολούνταν με την υπόδηση του ανθρώπου (ψιλοπαπουτζήδων, κοντουράδων, τσαρουχάδων και σαράτζηδων), κυμαινόταν ανάλογα με την ικανότητα και την επιδεξιότητα του, από 5-7 πιάστρα3, δηλ. περίπου 15 οθωμανικές λίρες το χρόνο,

Για την αγοραστική αξία του ημερομισθίου ενός κάλφα ο παρακάτω πίνακας είναι αρκετά ενδεικτικός.

——————————————

1. Ο Traian Stoianovich στην εργασία του, "Αγρότες και γαιοκτήμονες των Βαλκανίων και οθωμανικό κράτος: Οικογενειακή οικονομία, οικονομία αγοράς και εκσυγχρονισμός", στον τόμο Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια τον 19ο αι., Αθήνα 1980, σ. 173, μας πληροφορεί ότι οι λιγότερο καλοπληρωμένοι τεχνίτες ήταν οι χαλκουργοί και οι κατασκευαστές σάκκων από κατσικόδερμα, αμειβόμενοι μόνο με 5 ως 6 πιάστρα την ημέρα, ενώ αντίθετα οι ειδικευμένοι σειρητοποιοί κέρδιζαν ημερήσια σχεδόν 20 πιάστρα.

2. Οι καλφάδες αυτοί ονομάζονταν στην Κοζάνη μεργιαχτζήδες. Βλ. Μ. Καλινδέρης, ό.π., σ 462.

3. Βλ. έκθεση του αυστριακού πρόξενου στα Γιάννενα Cajetan Zagorski προς το Υπουργείο Εμπορίου της χώρας του, στο Nachrichten über Industrie, Wien 1874, σ 342.

p. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/88.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Ισοτιμία του μεροκάματου ενός κάλφα με τα κυριότερα είδη διατροφής στα μέσα του 19ου αιώνα στα Γιάννενα1

Είδος οκά

δράμια

Είδος

οκά

δράμια

Βοδινό κρέας

2

160

Καλαμπόκι

5

-

Πρόβειο "

2

-

Κριθάρι

4

320

Χοιρινό "

3

-

Αλεύρι κοινό

3

-

Ψάρι

1

-

τυρί

1

120

Λάδι

-

290

Βούτυρο

-

20Ο

Σιτάρι

3

-

Μέλι

1

080

Ακόμη, κατά την Αγγελική Χατζημιχάλη, αρκετοί καλφάδες έπαιρναν, εκτός από το μεργιάτικο, και το χρονιάτικο: δύο λίρες κατ' αποκοπή και δύο ζευγάρια παπούτσια. Μερικοί μάλιστα φτασμένοι καλφάδες ζητούσαν και μια επιπλέον αμοιβή, τη "διάβα", που ο μάστορας ήταν υποχρεωμένος να την παραχωρήσει, όταν τελείωναν κάποια δουλειά2.

Τόσο οι καλφάδες που δούλευαν με ημερομίσθιο όσο και εκείνοι που εργάζονταν με βδομαδιάτικο, πληρώνονταν από τους μάστορες κάθε Σαββατόβραδο η την Παρασκευή το βράδυ. Αυτό συνέφερε και τα δύο μέρη, γιατί και για τον μάστορα "δεν μαζεύονταν πολλά λεφτά" και ο κάλφας "είχε στην τσέπη του χρήματα κάθε βδομάδα".

Το σύστημα της ετήσιας αμοιβής συνηθίζεται περισσότερο στις συντεχνίες των κτιστάδων: "1872 Σεπτεμβρίου 10, εγώ ο Γληγόρ Κάλφας (μάστορας) εστοίχησα ένα κάλφα διά γρ. 600, ένα

——————————————

1. Ο πίνακας αυτός βασίστηκε σε προξενικές εκθέσεις των Υπουργείων Εξωτερικών της Αγγλίας (F.O., 78/1766, f. 240v-241r) και της Γαλλίας (AMAE, Correspondance Commerciale, Γιάννενα 10, 1846-1862, f. 335v-336V). Nα προσθέσουμε εδώ ότι το μεροκάματο του κάλφα στην περιοχή αυτή είναι από τα πιο ψηλά της Δ. Ελλάδας. Βλ. παρακάτω, σ. 92.

2. Βλ. Αγγ. Χατζημιχάλη, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων", ό.π., σ. 290.

p. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/89.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ζευγάρι πουτούρες1 και ένα φέσι τον χρόνον έχει από μένα τον Γρηγόρ Κάλφα"2.

Η αμοιβή με το κομμάτι στην ουσία δεν διαφέρει και πολύ με την πληρωμή σε διάρκεια χρόνου, αφού το σύστημα αυτό δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά μια παραλλαγμένη μορφή του μεροκάματου. Όπως στο τελευταίο, η ωριαία δουλειά δεν πληρώνεται ανάλογα με την αξία που ο εργάτης δημιουργεί σ' αυτό το χρονικό διάστημα, έτσι και η αμοιβή με το κομμάτι δεν είναι πληρωμή του έργου που έκανε ο εργάτης για να φτιάσει το δοσμένο κομμάτι εμπόρευμα. Στην πληρωμή με το κομμάτι, γράφει ο Μαρξ, η αξία του εμπορεύματος δεν μετριέται με τον ενσωματωμένο μέσα της εργατικό χρόνο, μα αντίθετα η δουλειά, που ξόδεψε ο εργάτης,, υπολογίζεται με τον αριθμό των κομματιών που παράγει3.

Το είδος αυτό της αμοιβής4, που άρχισε να παρουσιάζεται

——————————————

1. ποτούρα ή ποτούρι = μάλλινη περισκελίδα πιο στενή από τη βράκα. (τουρκ. potur).

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 126.

3. Καρλ Μαρξ, Το κεφάλαιο, τ. Α΄, βιβλίο πρώτο, μεταφρ. Παναγιώτη Μαυρομμάτη, εκδ. "Σύγχρονη Εποχή", Αθήνα 1978, σ. 571.

4. O Α. Γ. Πασπάτης, στο Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου, σ. 259, αναφέρει χαρακτηριστικά τα εξής: "πολλοί ράπται εργάζονται διά τους κεφαλαιούχους τεχνίτας εντός των οικιών των. Άλλοι είναι έμμισθοι προς τόσην τιμήν το φόρεμα". Πβ. και Κ. Φωτόπουλος, "Τα ισνάφια των παπ' τσήδων και κονταρτζήδων", σ. 74. Το ίδιο παρατηρείται και στη συντεχνία των ταμπάκηδων στα Γιάννενα" "υπάρχει δε και μία μερίς εργατών οι οποίοι εργάζονται κατ' αποκοπήν, αναλαμβάνοντες δηλαδή την κατεργασίαν ωρισμένης ποσότητος δερμάτων με την ανάλογη αμοιβή". Στην ίδια πόλη η εργασία στο σπίτι κατά τις μεγάλες χειμερινές νύκτες των καλφάδων, που πληρώνονταν με το κομμάτι, ονομαζόταν κάμπαλον. Βλ. Ευάγγ. Μπόγκας, Τουρκικές λέξεις σε παλιότερα ελληνικά κείμενα, Αθήνα 1958, σ. 27. Ακόμη o Ηλίας Δρίζης στη μελέτη του, Ιστορία του χωρίου Πλαισίου, πρώην Πλεσιβίτσας (της επαρχίας Θυάμιδος Φιλιατών), Αθήνα 1981, σ. 110-111, μας πληροφορεί ότι στο τσαρουχάδικο εργαστήρι του Παν. Δακούκη στις Φιλιάτες εργάστηκαν, από το β' μισό του 19ου αι. και μετά, αρκετοί καλφάδες με το κομμάτι.

p. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/90.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

πιο συχνά μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και πρέπει να συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων στην περιοχή και την παρακμή των συντεχνιών1, έφερνε τους καλφάδες σε μειονεκτική θέση, αφού, με το σύστημα αυτό, το ύψος της πληρωμής εξαρτάται αποκλειστικά πλέον από την επιδεξιότητα, τη γρηγοράδα και τη δεξιοτεχνία του κάλφα. Επιπλέον, η χρηματική αξία του κομματιού προσδιοριζόταν από τον μάστορα. Ανάλογα λοιπόν με την ποσότητα του προϊόντος, που θα παρουσίαζε ένας πολύ ικανός και επιδέξιος κάλφας-πρότυπο, οι μάστορες απαιτούσαν και από τους άλλους βοηθούς παρόμοια ποσότητα με την ίδια αμοιβή. Αυτό όμως σήμαινε ότι οι περισσότεροι καλφάδες, που παρουσίαζαν περιορισμένες επαγγελματικές ικανότητες και ασθενική δύναμη, πάρα πολύ δύσκολα μπορούσαν να παράγουν το ίδιο έργο, σε παραπλήσια χρονικά πλαίσια.

Έτσι, οι καλφάδες με τα μειωμένα σωματικά, πνευματικά και επαγγελματικά προσόντα επιμήκυναν υποχρεωτικά το χρόνο εργασίας, για να είναι σε θέση να παράγουν περισσότερο εμπόρευμα (κομμάτια) ή να συμπληρώσουν τον αριθμό της ποσότητας μέσα στα τακτά όρια, που τους είχαν καθορίσει οι μάστορες τους. Όμως η αύξηση των εργάσιμων ωρών σήμαινε ταυτόχρονα και την πτώση της τιμής της εργασίας. Παράλληλα δυνάμωνε τον ανταγωνισμό των καλφάδων με αρνητικές επιδράσεις στο ύψος της αμοιβής του κομματιού.

Η πληρωμή με το κομμάτι είχε και άλλα μειονεκτήματα, το κυριότερο από τα οποία ήταν ότι, λίγο πριν λογαριαστεί με τον κάλφα, ο μάστορας έκανε έλεγχο, όχι μόνο στην ποσότητα αλλά και στην ποιότητα του εμπορεύματος, και μπορούσε εύκολα να

——————————————

1. Αναφέρουμε εδώ δύο ενδεικτικά παραδείγματα του φαινομένου αυτού. Σύμφωνα με την Αγγ. Χατζημιχάλη ("Ραπτάδες-χρυσορράπτες και καποτάδες", ό.π., σ. 469-470) o σερρακιώτης στην καταγωγή Κώστας Μπίτζιος διατηρούσε στα Γιάννενα, γύρω στα I860, στο καποτάδικο εργαστήρι του 40 καλφάδες. Την ίδια περίπου εποχή επίσης, από μαρτυρία του Δημ. Χασιώτη (Διατριβαί και Υπομνήματα περί Ηπείρου, Αθήνησιν 1887, σ. 29) βλέπουμε ότι κάθε γιαννιώτικο εργαστήρι απασχολούσε 40-50 εργάτες.

p. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/91.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

περικόψει το συνολικό χρηματικό ποσό που δικαιούνταν ο πρώτος.

To σύστημα αυτό δουλειάς είχε όμως κι ένα μειονέκτημα για τον μάστορα. Ο κάλφας ανέπτυσσε τον αυτοέλεγχο και αισθανόταν αυτόνομος, ανεξάρτητος και αδέσμευτος, χρονικά και τοπικά, από το εργαστήρι του συντεχνίτη, αφού εργαζόμενος στο σπίτι του, είχε τη δυνατότητα να δουλεύει παράλληλα και για κάποιο άλλο βιοτέχνη η έμπορο. Μ' αυτό τον τρόπο όμως δημιουργούνταν συνθήκες παράνομης εργασίας, εναντίον της οποίας αγωνίζονταν οι μάστορες, που συνήθως απέφευγαν τη μορφή αυτή δουλειάς για να προστατεύουν τα δικαιώματα του συντεχνιακού μονοπωλίου.

Παράλληλα με τα παραπάνω δύο είδη αμοιβών, οι μάστορες πολλές φορές υποχρεώνονταν η δέχονταν να τρέφουν και να ντύνουν τους βοηθούς τους, αρκεί τα έξοδα που απαιτούσαν αυτές οι υποχρεώσεις να εκπίπτουν από τις αποδοχές των καλφάδων. Η συμφωνία αυτή τις περισσότερες φορές συνέφερε τον μάστορα, γιατί είχε την ευχέρεια ν' αγοράζει τα πιο φτηνά ρούχα, να προσφέρει ανθυγιεινό σπίτι και άσχημη διατροφή στον κάλφα, όλα βέβαια σε κόστος κατά πολύ χαμηλότερο από τα συμφωνημένα.

Πέρα όμως απ' όλα αυτά, οι αμοιβές των καλφάδων, είτε αυτοί εργάζονταν με ημερομίσθιο, είτε με το κομμάτι, έρχονταν σε πλήρη αντίθεση με το σημαντικό σε αξία και μέγεθος έργο που πρόσφεραν στους μάστορες τους. Οι πενιχρές τους αποδοχές ήταν ο κυριότερος ανασταλτικός παράγοντας στην ομαλή και αυτοδύναμη εξέλιξη τους, επειδή οι περισσότεροι απ' αυτούς δεν είχαν την παραμικρή δυνατότητα αποταμίευσης. Κατά συνέπεια αδυνατούσαν να συγκεντρώσουν ένα χρηματικό ποσό, "σερμαγιέ"1, για να εξοπλίσουν το μελλοντικό εργαστήρι τους με εργαλεία και εμπόρευμα, πράγμα που αποτελούσε, σύμφωνα με τους όρους του φερμανιού του σουλτάνου Μουσταφά του Γ΄, τη δεύτερη βασική προϋπόθεση για την επαγγελματική τους καθιέρωση μετά την απόκτηση του μαστορικού αξιώματος2.

——————————————

1. σερμαγιά = χρηματικό κεφάλαιο (τουρκ. sermaye)

2. Βλ. παράρτημα, αριθ. εγγρ. 1.

p. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/92.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Οι ισχνές αποδοχές των καλφάδων, που εργάζονταν στις τουρκοκρατούμενες περιοχές, αποδυναμώνονταν ακόμη πιο πολύ με την αφαίρεση των ποσών που προορίζονταν για την εκπλήρωση των φορολογικών τους υποχρεώσεων1. Επιπλέον, στις ίδιες περιοχές, οι εργάσιμες μέρες του κάλφα περιορίζονταν σημαντικά με την τήρηση των θρησκευτικών αργιών και κυρίως με τη συμμετοχή του στις αγγαρείες, τις άμισθες δηλαδή εργασίες που πρόσφεραν για την εκτέλεση διαφόρων δημοσίων έργων, υπηρεσιών και εκδουλεύσεων του κατακτητή.

Χαρακτηριστική, για τις δυσμενείς επιπτώσεις του θεσμού των αγγαρειών πάνω στους χριστιανούς ραγιάδες γενικότερα, είναι η άποψη που εξέφραζε, τον Ιούνιο 1842, ο Γάλλος πρόξενος στα Γιάννενα Eugène Poujade σε επιστολή του προς τον υπουργό των Εξωτερικών της Γαλλίας Guizot: Cet impôt a toujours été un de ceux que les Rayas ont le plus redoutés dans toute la Tourquie, mais surtout dans la Grèce occidentale où le louage du travail journalier το ημεροκάματον a toujours été comparativement cher2.

Αλλά και στο νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος οι καλφάδες δεν ήταν παντελώς απαλλαγμένοι από φορολογικές επιβαρύνσεις. Έτσι βλέπουμε ότι, σύμφωνα με τον Νόμο περί του φόρου των επιτηδευμάτων, που επικυρώθηκε από τον Όθωνα στις 4/16 Νοεμβρίου 1837, όλοι οι βοηθοί που εργάζονταν σε βιοτεχνικά και εμπορικά εργαστήρια υποχρεώνονταν να πληρώνουν στο εξής το 1/4 εκείνου

——————————————

1. Ο κυριότερος φόρος ήταν ο κεφαλικός, γνωστός και ως χαράτσι. Αργότερα, μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1856 (Hatt-i-Humayun), βλέπουμε ότι οι καλφάδες υπόκεινταν στο στρατιωτικό φόρο, γνωστό και με τα ονόματα iane-i-askeriye, nizamiye, imdatiye και bedelat. Βλ. Κων. Βακαλόπουλος, "Χριστιανικές συνοικίες, συντεχνίες και επαγγέλματα της Θεσσαλονίκης στα μέσα του 19ου αιώνα". Μακεδονικά 18 (1978), σ. 112, 119, 121, 123, 134, όπου ανάμεσα στους φοροϋπόχρεους, εκτός από τους μάστορες, περιλαμβάνονται και καλφάδες.

2. Βλ. την επιστολή του πρόξενου, με ημερ. 11 Ιουνίου 1842, στο AMAE, Janina, vol. 9 (1839-1845), f. 98r.

p. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/93.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

του φόρου που οι προϊστάμενοί τους βιοτέχνες και έμποροι κατέβαλλαν. Από τη φορολογία αυτή εξαιρούνταν οι γιοι των εμπόρων και των βιοτεχνών που εργάζονταν κοντά στους γονείς τους, οι μαθητευόμενοι που δεν είχαν τελειώσει τον τρίτο χρόνο της μαθητείας τους και οι υπηρέτες που εργάζονταν στα βιοτεχνικά και εμπορικά εργαστήρια, με μηνιαίες αποδοχές κάτω από 20 δραχμές.

Η κατάσταση ήταν ακόμη πιο απελπιστική για τους οικογενειάρχες καλφάδες, οι οποίοι υπερίσχυαν αριθμητικά των ανύπαντρων ("μπεκιάρηδων")1 συναδέλφων τους, για τον παρακάτω λόγο. Την εποχή εκείνη ήταν πολύ συνηθισμένο, "επιδημικό" θα λέγαμε, το φαινόμενο να παντρεύονται οι περισσότεροι νέοι, ανεξάρτητα από το επάγγελμα που ακολουθούσαν, σε πολύ μικρή ηλικία2. Η πραγματικότητα αυτή, που οφειλόταν σε διάφορους λόγους, δεν επέτρεπε στο εργατικό δυναμικό της επαγγελματικής αυτής βαθμίδας να φέρει και να συντηρήσει την οικογένειά του στην πόλη, ούτε ν' αναλάβει τα έξοδα διαβίωσης των οικογενειακών τους μελών στο χωριό, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις. Η επιβίωση των οικογενειών τους εξαρτιόταν κυρίως από την περιουσία των καλφάδων στον τόπο καταγωγής τους, αν υπήρχε, και από την αγροτική ή οικιακή βιοτεχνική παραγωγή των γυναικών τους εκεί. Το καθεστώς αυτό, "η οικογένεια στο χωριό, ο κάλφας στην πόλη", αποτελεί κανόνα που πολύ δύσκολα παραβιάζεται.

——————————————

1. Οι νέοι ανύπαντροι μαθητευόμενοι ή μπεκιάρηδες είχαν σχηματίσει στις μεγάλες βαλκανικές πόλεις τις δικές τους οργανώσεις από τον 17ο κιόλας αιώνα, που βέβαια δεν μπορούν να ταυτιστούν με τις συντεχνίες. Τα μέλη των ταϊφάδων αυτών, που ένωναν την ανύπαντρη νεολαία ενός επαγγέλματος ή συναφών επαγγελμάτων, έκαναν μάλλον μια συλλογική ζωή σε κοινά σπίτια, γνωστά ως bekar-odalari, "πανδοχεία-χάνια" ή δωμάτια των μπεκιάρηδων, όπου και περνούσαν ένα μεγάλο μέρος του ελεύθερου χρόνου τους. Βλ. Zija Shkodra, "Les esnaf ou corporations dans la vie urbaine balkanique des XVII-XVIII siècles", Studia Albanica, 12 (1975), τεύχ. 2, σ. 67.

2. Για το φαινόμενο αυτό, από λαογραφική σκοπιά, βλ. Γ. Θανάτσης, Αρραβώνες και γάμοι μικρής ηλικίας, Αθήνα 1983.

p. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/94.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Αλλά και στην περίπτωση που ο κάλφας διαθέτει κάποιο χρηματικό εισόδημα, στο στάδιο αυτό δεν μπορεί να το μετατρέψει σε εμπορικό κεφάλαιο.

Στο καταστατικό της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης αναγράφεται μια σχετική ρήτρα, σύμφωνα με την οποία, ούτε ο κάλφας μπορεί ν' αγοράσει το παραμικρό για τον εαυτό του, ούτε ο μάστορας για λογαριασμό του βοηθού του: "όπού να μην έχη την άδειαν ο κάλφας εκείνος, όποιος και αν είναι, διά να ψωνίζη ούτε το παραμικρόν πράγμα διά λογαριασμόν του, ούτε ο μαΐστωρ του ή άλλος μαΐστωρ να ψωνίση πράγμα διά λογαριασμόν του κάλφα, αλλά να δέχεται τα άσπρα του κάλφα με διάφορον"1. Όπως πολύ εύστοχα ερμηνεύεται από τον Σπ. Ασδραχά, αυτή η απαγόρευση δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι ο εργάτης δεν μπορεί να παράγει ως απλός εμπορευματικός παραγωγός, αφού ο ρόλος αυτός ανήκει αποκλειστικά στον μάστορα. Από το άλλο μέρος ο κάλφας δεν μπορεί, να διαθέσει το χρήμα του στο εσωτερικό της συντεχνιακής παραγωγής παρά με τη μορφή του έντοκου δανείου2.

Παραπλήσιες είναι και οι παράμετροι μιας άλλης εξίσου ενδιαφέρουσας ρήτρας στο ίδιο καταστατικό, όπου απαγορεύεται στον συντεχνίτη να συνεταιριστεί με κάλφα είτε φανερά είτε κρυφά. Από τον κανόνα εξαιρείται ο συνεταιρισμός ενός μάστορα με το γιο άλλου συναδέλφου, με την προϋπόθεση όμως ότι δεν θα έχει αντίρρηση η συντεχνία: "όποιος μαΐστωρ θέλει να γείνη σύντροφος, να συντροφιάζη μόνον με άλλον μαΐστορα του ισναφίου του· με κάλφαν όμως [..,] δεν έχει ποτέ την άδειαν διά να συντροφιάζη ούτε εις το φανερόν ούτε κρυφίως, πάρεξ αν είναι μαΐστορος υιός και τούτο να γίνεται με άδειαν και του ισναφίου"3.

——————————————

1. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", Θρακικά 2 (1929), σ. 330.

2. Σπ. Ασδραχας, "Οι συντεχνίες στην Τουρκοκρατία: οι οικονομικές λειτουργίες", στο Ζητήματα Ιστορίας, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1983, σ. 100.

3. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 331.

p. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/95.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

4. Σπάσιμο (διακοπή) συμφωνίας -Εγκατάλειψη των μαστόρων

Συχνά οι δυσκολίες, που προαναφέραμε, ανάγκαζαν τους καλφάδες να εγκαταλείπουν τους μάστορες τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή τους, που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη: "ο κάλφας οπού ήθελε φύγη από τον μάστοράν του προτού να τελειώση ο καιρός του, άνευ ευλογοφανούς αιτίας να χάνη την ρώγαν του εκείνης της χρονιάς"1.

Ποιες όμως ήταν οι "ευλογοφανείς" αιτίες, τα αυταπόδεικτα στοιχεία, που θα επέτρεπαν δικαιολογημένα στο βοηθό να εγκαταλείψει πρόωρα τον βιοτέχνη η τον έμπορο κοντά στον οποίο εργαζόταν; Οι ελάχιστες και ανεπαρκείς ειδήσεις που μας παραδίδονται δεν μπορούν, ούτε χρονικά ούτε τοπικά, να μας διαφωτίσουν. Παρ' όλα αυτά δεν θα βρισκόμαστε και πολύ μακριά από την πραγματικότητα υποστηρίζοντας, ότι τα πιο πιθανά επιχειρήματα, που θα μπορούσε να επικαλεστεί ο κάλφας για να εγκαταλείψει πριν τον "συμβιβαστικό" καιρό τον μάστορά του, χωρίς συνέπειες και επιπτώσεις, ήταν: α) η απάνθρωπη συμπεριφορά του μάστορά του· β) η σωματική και ψυχική ανικανότητα του εκπαιδευτή του· γ) η αδικαιολόγητη καθυστέρηση των αποδοχών του ή η αυθαίρετη παρακράτησή τους και δ) οι σοβαροί οικογενειακοί λόγοι που θ' ανάγκαζαν τον κάλφα να σπάσει εσπευσμένα τη συμφωνία.

Όταν όμως ο κάλφας εγκατέλειπε αδικαιολόγητα τον μάστορά του, εκτός από την απώλεια του μισθού του, αντιμετώπιζε μεγάλες και ανυπέρβλητες δυσκολίες στη σύναψη συμφωνίας με άλλο μάστορα, επειδή οι συντεχνίες είχαν θεσπίσει διάφορα μέτρα για την πρόληψη τέτοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους, που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του κάλφα,.

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 28.

p. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/96.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

ο οποίος είχε εγκαταλείψει πριν τον "συμφωνημένο" καιρό τον παλιό του μάστορα: "όποιος μάστορης ήθελε συμάση εκείνον τον φευγάτον κάλφαν άνευ ειδήσεως των μαϊστόρων να παιδεύεται"1.

Κατά την ίδια έννοια απαγορεύεται σε οποιοδήποτε συντεχνίτη να δελεάσει και να αποσπάσει τον βοηθό ενός συναδέλφου του: "έτι δε όστις των μαϊστόρων συμφωνήσει κάλφα να τον δουλεύη και άλλος κρυφίως του ανεβάση τον μισθόν και τον αγιαρτίση2 και τον πάρη να παιδεύεται από το ρουφέτι ως σκανδαλοποιός και φίλαυτος και να πληρώνη ό,τι ποσόν ήθελεν φανή εύλογον και αποφασίσουν οι λοιποί"3. Η ρήτρα αυτή, όπως και οι ομόλογές της, που αναγράφονται τόσο στο καταστατικό της μικτής συντεχνίας τουφεκτζήδων, χαλκιάδων, καλαϊτζήδων και αλμπάνηδων της Κοζάνης ("κανένας ρουφελτής να μην πέρνη τον κάλφα από τον άλλον ρουφετλήν του προτού τελειώση ο καιρός του")4, όσο και στο καταστατικό της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης ("ούτε να ξεμαυλά ο ένας του άλλου τον κάλφαν")5, αποσκοπούσαν αναμφίβολα στην αποθάρρυνση παρόμοιων προσπαθειών από μέρους των μαστόρων.

Αν σ' όλα αυτά, που αναπτύξαμε παραπάνω, συναριθμήσουμε το συστηματικό και ανελέητο κυνηγητό από τη συντεχνία, πέρα από τις ισχύουσες τότε καταστατικές διατάξεις, του "φευγάτου" κάλφα, αλλά και τον αποφασιστικό ρόλο που θα έπαιζε η αρνητική στάση των μαστόρων στην αναστολή της επικείμενης προαγωγής του, εύκολα θα κατανοήσουμε γιατί, στο στάδιο αυτό, το 

——————————————

1. Ό.π., σ. 28.

2. αγιαρντίζω = πείθω με ψεύτικες υποσχέσεις κάποιον να μεταβάλει γνώμη προς ζημία τρίτου, μεταπείθω, ξελογιάζω (τουρκ. ayartmak, αόρ. ayartim).

3. Βλ. Θ. Μοσχονάς, Μέριμνα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας επί Τουρκοκρατίας. Συντεχνίαι-Αδελφάτα-Εσνάφια, Αλεξάνδρεια 1949, σ. 22.

4. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 36.

5. Βλ. M. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 331.

p. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/97.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

φαινόμενο της εγκατάλειψης των μαστόρων είναι πιο περιορισμένο, απ' ό,τι στο προηγούμενο.

Άλλωστε οι δυνατότητες που ανοίγονται τώρα στον κάλφα ήταν πολύ περιορισμένες, αφού η μετανάστευση σε άλλη πόλη και η κατάρτιση σύμβασης εργασίας με μάστορα του ίδιου επαγγέλματος ήταν προβληματική. Έτσι συνήθως κατέφευγαν στα χωριά και εργάζονταν κοντά σε μαστόρους με ελάχιστη ή λιγοστή αμοιβή.

5. Διαπαιδαγώγηση τον κάλφα - Ποινές

To σύστημα αγωγής του κάλφα δεν διέφερε σχεδόν σε τίποτα από εκείνο του τσιρακιού. Όπως και πριν, έτσι και τώρα, ο μαθητευόμενος έπρεπε να σέβεται και να τιμά τον μάστορά του, να εκτελεί πρόθυμα κάθε προσταγή του και να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του· να διατηρεί το καλό όνομα και τη φήμη του εργοδότη του· να φροντίζει για τα συμφέροντα του και τέλος να δείχνει καλή διαγωγή και να ζει σύμφωνα με τις ντόπιες συνήθειες και τους άγραφους συντεχνιακούς κανόνες1.

Ακόμη, τις Κυριακές και τις γιορτές έπρεπε να εκκλησιάζεται μαζί με τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη, είτε στην ιδιόκτητη εκκλησία της συντεχνίας του, η οποία συνήθως έφερε και το όνομα του προστάτη αγίου της2, είτε σε κάποια άλλη που επιτροπευόταν

——————————————

1. Το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα παραδοσιακής νοοτροπίας κάλφα συνηθισμένου στα φρόνιμα και ταπεινά, αποτελεί η περίπτωση του παραγιού του μεγαλέμπορου Σταθη Θωμά αρχικά και του Αδ. Κοραή μεπέτειτα, Σταμάτη Πέτρου. Στις περισσότερες επιστολές που απευθύνει από το Άμστερνταμ, εγκατεστημένος εκεί με τον Κοραή, προς τον Στ. Θωμά στη Σμύρνη, διαφαίνονται ολοκάθαρα οι επιβιώσεις των παραδοσιακών συντεχνιακών κανόνων, που σχετίζονται με τη διαπαιδαγώγηση του κάλφα και οι οποίες παραμένουν ισχυρές ακόμη κι όταν έχουμε να κάνουμε με ένα τυπικά καπιταλιστικό περιβάλλον. (Βλ. Σταμάτης Πέτρου, Γράμματα από το Άμστερνταμ, επιμέλεια Φίλιππου Ηλιού, Αθήνα 1976).

2. Για το θέμα αυτό γενικά βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι και η Εκκλησία επί Τουρκοκρατίας, Αθήνα 1973. Πβ. και Γ. Παπαγεωργίου, Οι συντεχνίες στα Γιάννενα, σ. 102-103.

7

p. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/98.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

από το ίδιο ισνάφι. Μάλιστα η συντεχνία είχε αποκλειστικά την ευθύνη για τη συνέπεια η ασυνέπεια του κάλφα απέναντι στις χριστιανικές του υποχρεώσεις και τιμωρούσε τους ανακόλουθους με χρηματικά πρόστιμα. Επίσης ο κάλφας ήταν υποχρεωμένος να παρακολουθεί τις κηδείες των μελών της συντεχνίας και έπρεπε να επικαλεστεί σοβαρούς λόγους για ν' απουσιάσει1.

Πιο αυστηρές όμως ποινές επιβάλλονταν στους καλφάδες, όταν αυθαδίαζαν, έβριζαν η συκοφαντούσαν τους μάστορες τους2. Ακόμη, αν το παράπτωμα ήταν πιο σοβαρό, π.χ. κλοπή, οι μάστορες τους έδιωχναν, τους "κατέβαζαν από το σκαμνί", κατά τη συνηθισμένη έκφραση της εποχής3, χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση για την εργασία που είχαν προσφέρει στα εργαστήρια τους μέχρι τώρα οι αποσυνάγωγοι πια βοηθοί τους.

Με την αυστηρή πειθαρχία αλλά και με την ηθικοθρησκευτική διαπαιδαγώγηση, οι μάστορες στόχευαν να κατευθύνουν μονοδρομικά τους καλφάδες στην υπακοή των εσναφικών κανόνων και στην ουσία στην υποταγή σ' αυτούς.

Από την άλλη μεριά βέβαια ο μάστορας όφειλε να τηρεί τις συμφωνίες και τις υποσχέσεις του προς τον κάλφα, να του συμπεριφέρεται με κατανόηση και να μην τον διώχνει χωρίς σοβαρή αιτία. Υπήρχε μάλιστα και σχετική ρήτρα από τη συντεχνία για το μέλος που απομάκρυνε τον βοηθό του αδικαιολόγητα, πριν τον

——————————————

1. Βλ. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννενα, ανάτυπο από το περ. Ηπειρωτική Εστία, 1959, σ. 37. Η υποχρέωση αυτή βλέπουμε ότι παραμένει και μετά τη διάλυση των συντεχνιών και προβλέπονται από τα νέα καταστατικά των σωματείων παρόμοιες ποινές γι' αυτούς που την αθετούν.

2. Βλ. Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλιππουπόλεως Ιστορία από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, εν Αθήναις 1959, σ. 373-374, όπου αναφέρονται τα παρακάτω για τους καλφάδες της συντεχνίας των πισιρτζήδων (αρτοψηστών) : "όστις ήθελεν αποδειχθή φλύαρος και υβριστής ο τοιούτος θέλει παιδεύεται πρεπόντως κατά τα εσναφικά ουσούλια". Πβ. και Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας (1778-1832), τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

3. Βλ. Κ. Φωτόπουλος, "Τα ισνάφια των παπ'τσήδων και κονταρτζήδων", ό.π., σ. 71.

p. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/99.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

καθορισμένο χρόνο. Στην περίπτωση αυτή ο μάστορας υποχρεωνόταν ν' αποζημιώσει τον κάλφα για το χρονικό διάστημα που ο τελευταίος είχε εργαστεί κοντά του: "και αν ο μάστορας διώξη τον κάλφα έξω του καιρού του χωρίς τινος ευλογοφανούς αιτίας να πληρώνη αυτώ σώαν και ανελλειπή την ρόγαν του"1.

Πέρα όμως από τους συντεχνιακούς κανονισμούς, δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι σχέσεις ανάμεσα στον μάστορα και τον κάλφα είναι πιο ανθρώπινες απ' ό,τι στο προηγούμενο στάδιο. Μέσα στα πλαίσια αυτά, βλέπουμε ότι συχνά οι μάστορες και οι βοηθοί τους παρακάθονται σε κοινό γεύμα στα σπίτια των πρώτων2.

Μάλιστα στα Γιάννενα την τσικνοπέμπτη οι μάστορες προσκαλούσαν όλους τους καλφάδες τους σε "επίσημο" γεύμα με πλούσιο τραπέζι. Τα άφθονα ντόπια φαγητά, καλομαγειρεμένα από τις "μπούλες", τις γυναίκες των μαστόρων, μεταφέρονταν στα εργαστήρια του παζαριού από τους καλφάδες και το μεσημέρι, που διέκοπταν τη δουλειά, άρχιζε το φαγοπότι και η διασκέδαση, Το άφθονο κρασί και γενικότερα το ευχάριστο περιβάλλον δημιουργούσε ένα κλίμα χαράς και ευθυμίας, με αποτέλεσμα για πρώτη φορά να λύνεται ο "γλωσσοδέτης" των καλφάδων3. Άλλωστε, ίσως να ήταν και η μοναδική περίπτωση, όπου μάστορες και μαθητευόμενοι. της επαγγελματικής αυτής βαθμίδας παρευρίσκονταν στο εργαστήρι, χωρίς οι τελευταίοι να επηρεάζονται από τα αυστηρά πλαίσια της συντεχνιακής πειθαρχίας και της μαστορικής τους εξάρτησης.

6. Απόκτηση μαστοριάς

Η προαγωγή του κάλφα στη βαθμίδα των μαστόρων αποτελούσε την τελευταία, αλλά και πιο κρίσιμη, δοκιμασία του 

——————————————

1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 35.

2. Φ. Δ. Δρακοντοειδής, «Ξαναδιαβάζοντας τον " Όλιβερ Τουίστ" του Τσαρλς Ντίκενς», Διαβάζω, αρ. 34, σ. 47.

3. Βλ. Δημ. Σαλαμάγκας, Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα επί Τουρκοκρατίας στα Γιάννενα, σ 27. Πβ. και Κ Φωτόπουλος, "Τα ισνάφια των παπ' τσήδων και κονταρτζήδων", ό.π., σ. 70.

p. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/100.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

μαθητευόμενου στη διάρκεια της συνολικής του συντεχνιακής εκπαίδευσης. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων, στις οποίες καλούνταν να υποβληθεί, για να εκτιμηθεί κατά πόσο οι επαγγελματικές του γνώσεις ήταν ικανές να τον οδηγήσουν στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα, ήταν καθοριστικό σημείο για το μέλλον της σταδιοδρομίας του.

Πριν όμως φθάσει στο στάδιο των εξετάσεων, ο κάλφας έπρεπε να εκπληρώνει μερικές προϋποθέσεις, όπως: α) να έχει συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, β) να έχει διανύσει τον προβλεπόμενο από τη συντεχνία χρόνο της "δευτεροβάθμιας" μαθητείας και γ) να είναι τέλειος γνώστης της τέχνης ή κάτοχος των μυστικών του επαγγέλματος.

Και στο στάδιο αυτό οι καλφάδες συναντούσαν πολλά εμπόδια από τους μάστορες, επειδή οι τελευταίοι φρόντιζαν να περιορίζουν τον συντεχνιακό συναγωνισμό με τον έλεγχο της αύξησης των συντεχνιακών μελών και παράλληλα να διατηρούν τη μονοπωλιακή τους θέση στη συντεχνία. Για το λόγο αυτό, οι συντεχνίτες απομάκρυναν τον επερχόμενο κίνδυνο, με την αναβολή της αναγόρευσης των καλφάδων σε μάστορες. Έτσι, ακολουθούσαν διάφορες μεθόδους εμπόδισης, κρυφές και φανερές, θεμιτές και αθέμιτες, που εξαρτιόνταν από το βαθμό συναγωνισμού στη συντεχνία, τη φιλική ή εχθρική διάθεση που επικρατούσε ανάμεσα στα συντεχνιακά μέλη και τις οικογενειακές ή συγγενικές σχέσεις που είχαν οι μάστορες με τους βοηθούς τους.

Βέβαια δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι ο κάλφας δεν ήταν πάντοτε σοβαρός ανταγωνιστής του μάστορα, γιατί όλοι οι βοηθοί που ετοιμάζονταν για την άμεση απόκτηση της μαστοριάς, ούτε ήταν τέλειοι γνώστες της τέχνης, ούτε τόσο ικανοί και επιδέξιοι στο επάγγελμα. Αντίθετα, ο κάλφας που πέρα από τις επαγγελματικές του ικανότητες, διέθετε και ένα σημαντικό χρηματικό κεφάλαιο, αποτελούσε πιο υπολογίσιμο αντίπαλο και πιο επικίνδυνο ανταγωνιστή για τους συντεχνίτες από τον φτωχό και αδέξιο ομοιόβαθμό του.

Το θέμα της προώθησης του κάλφα γίνεται πιο πολύπλοκο,

p. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/101.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

αν το συναρτήσουμε με την επαγγελματική εμβέλεια του μάστορα του και των σχέσεων του με τους άλλους συναδέλφους του.

Όταν ο μάστορας δεν είχε γιο και ετοίμαζε τον βοηθό του για διάδοχο, σήμαινε πως η συντεχνιακή οργάνωση δεν θα εμπόδιζε την προαγωγή του συγκεκριμένου κάλφα. Μερικές όμως φορές, παρόμοια περίπτωση ίσως να δημιουργούσε αρκετά και αξεπέραστα προβλήματα στον υποψήφιο, αν ο εκπαιδευτής του ήταν δυνατός και δεινός ανταγωνιστής για τα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη κι ακόμη περισσότερο, αν είχαν δημιουργηθεί μίση και εχθρότητες ανάμεσα τους.

Είναι φανερό λοιπόν ότι οι καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση σ' άλλες περιπτώσεις ευνοούνταν, σ' άλλες ζημιώνονταν από τον συνδυασμό διαφόρων παραγόντων, με αποτέλεσμα αυτοί που δεν τα κατάφερναν, να παραιτούνται από την απόκτηση του μαστορικού τίτλου και να μένουν σ' όλη τους τη ζωή μισθωτοί εργάτες.

Αντίθετα, οι συγγενείς και ιδίως οι γιοι των μαστόρων είχαν πάντα το προβάδισμα και διευκολύνονταν σύμφωνα με παλιές συνήθειες. Έτσι παρατηρούμε ότι, κι όταν ακόμη μερικές συντεχνίες δυσκολεύουν τις διαδικασίες προαγωγής των καλφάδων, επειδή έχουν αρκετό αριθμό μελών, πάλι οι γιοι των μαστόρων κατορθώνουν να τις υπερκεράσουν. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της συντεχνίας των αμπατζήδων της Φιλιππούπολης, που στα τέλη του 18ου αιώνα δηλώνει, φανερά και κατηγορηματικά, ότι την περίοδο εκείνη τα μέλη της είναι πολλά για τα χρονικά και τοπικά δεδομένα και απαγορεύει, για δύο χρόνια οποιαδήποτε προαγωγή: "έως την σήμερον, όσοι μάστοροι έβγαν, καλά βγαλμένοι· από την σήμερον, 1789 Ιουλίου 27, έως χρόνους δύο να μην έβγη κανείς"1. Παρ' όλα αυτά όμως, απονέμονται στο διάστημα αυτό μερικοί τίτλοι μαστόρων σε γιους των συντεχνιακών μελών2. Πιο

——————————————

1. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", ΑΘΛΓΘ 7 (1940-41), σ. 24.

2. Το 1790 βγήκαν 4 μάστορες και το 1791 14.

p. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/102.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

εξώφθαλμη είναι η περίπτωση των συντεχνιών της Ζακύνθου, όπου ο μάστορας κληροδοτούσε στα παιδιά του το προνόμιο της απόκτησης του μαστορικού τίτλου χωρίς καμιά δοκιμασία, θεωρητική ή πρακτική1.

Για να προσέλθει ο κάλφας στις εξετάσεις έπρεπε πρώτα να γίνει η σχετική πρόταση από τον μάστορα του προς τη συντεχνία, την οποία ταυτόχρονα διαβεβαίωνε με ένορκη κατάθεση, ότι ο βοηθός του μπορούσε να εξασκήσει τέλεια την τέχνη ή το επάγγελμα, αφού είχε ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο της εκπαίδευσης του2. Αμέσως μετά, ο πρωτομάστορας του εσναφιού, στο οποίο ανήκε ο κάλφας, όφειλε να καλέσει όλα τα μέλη του για να προσδιορίσουν την εξεταστική επιτροπή, στην οποία πάντα προέδρευε ο ίδιος.

Ο αριθμός των εξεταστών ποίκιλλε και τοπικά και χρονικά. Έτσι, η επιτροπή άλλοτε ήταν τριμελής, άλλοτε πενταμελής και άλλοτε δωδεκαμελής3. Συνήθως τη συγκροτούσαν ο πρωτομάστορας, ο μάστορας του κάλφα και οι πιο ηλικιωμένοι και τίμιοι "εσναφλήδες", βιοτέχνες η έμποροι, αν ο υποψήφιος κατευθυνόταν σε εμπορικό επάγγελμα. Όλα τα μέλη της επιτροπής έπρεπε, απαραίτητα, να προέρχονται από την πρώτη επαγγελματική βαθμίδα και να μην έχουν καμιά συγγένεια αλλά και φανερή εχθρότητα με τον εξεταζόμενο.

Οι εξετάσεις χωρίζονταν σε δύο μέρη -χωρίς αυτό βέβαια ν' αποτελεί το γενικό κανόνα- το θεωρητικό και το πρακτικό.

Το θεωρητικό μέρος επιβεβαίωνε τις επαγγελματικές γνώσεις του κάλφα. Οι συνηθισμένες ερωτήσεις που του υποβάλλονταν από τις βιοτεχνικές συντεχνίες ήταν: από τι υλικό γίνεται το αντικείμενο της δουλειάς του, πώς ετοιμάζεται αυτό, πώς διακρίνεται

——————————————

1. Βλ. Λ. Ζώης, Αι εν Ζακύνθω συντεχνίαι, σ. 24.

2. Βλ. Ελένη Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι, σ. 84

3. Σύμφωνα με τον Δ. Σαλαμάγκα (Τα ισνάφια και τα επαγγέλματα, σ. 38) προς τα τέλη του 19ου αιώνα στα Γιάννενα το διοικητικό συμβούλιο της συντεχνίας αποτελούσε συνήθως και την εξεταστική επιτροπή.

p. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/103.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

η καλή από τη μέτρια ή την κακή ποιότητα και τέλος ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος επεξεργασίας του παραγόμενου εμπορεύματος.

Στο πρακτικό μέρος ο κάλφας έπρεπε να αποδείξει έμπρακτα τις ικανότητές του στην τέχνη ή το επάγγελμα. Για το λόγο αυτό γινόταν μια πρακτική δοκιμασία μπροστά στην εξεταστική επιτροπή, που όριζε ένα μέλος της, εκτός από τον μάστορα του κάλφα, για να ελέγξει τη δουλειά του υποψήφιου και να διαβεβαιώσει την επιτροπή για την ποιότητα του προϊόντος.

Στις εμπορικές συντεχνίες απαιτούνταν διαφορετικές εξετάσεις. Εκεί ο κάλφας έπρεπε να δείξει ικανότητα στους εμπορικούς λογαριασμούς, στη γραφή εμπορικών επιστολών και στο κράτημα των εμπορικών βιβλίων. Τα πράγματα έγιναν πιο εύκολα αργότερα γι' αυτούς που είχαν αποφοιτήσει από εμπορικά σχολεία.

Μετά το πρακτικό στάδιο των εξετάσεων, η επιτροπή αποφάσιζε, αν ο υποψήφιος πέτυχε, και επομένως μπορούσε να γίνει επίσημο μέλος της συντεχνίας, ή απέτυχε. Αν η απάντηση ήταν αρνητική για τον διαγωνιζόμενο κι αυτός επιθυμούσε να ξαναδώσει εξετάσεις όφειλε να εργαστεί και πάλι με την ιδιότητα του βοηθού στην ίδια συντεχνία ένα χρονικό διάστημα, για ν' αποκτήσει την απαιτούμενη μαστορική καταλληλότητα1.

Όταν οι εξετάσεις ήταν επιτυχείς, ο κάλφας αναγορευόταν από τον πρωτομάστορα της συντεχνίας μάστορας, μπροστά στη γενική συνέλευση των μελών της, τα οποία και επικύρωναν την προαγωγή φωνάζοντας "άξιος-άξιος"2.

——————————————

1. Έτσι βλέπουμε ότι στη συντεχνία των τεκτόνων της Φιλιππούπολης δύο νέοι μάστορες, στους οποίους o πρωτομάστορας ακύρωσε την προαγωγή και ταυτόχρονα τους αφαίρεσε το δικαίωμα της μαστοριάς, επειδή προφανώς κρίθηκαν ανέτοιμοι επαγγελματικά, παραμένουν με την ιδιότητα του μισθωτού εργάτη 6 ολόκληρα χρόνια. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", ΑΘΛΓΘ 1 (1934-35), σ. 117.

2. Βλ. Π. Παπαχριστοδούλου, "Τα εσνάφια και η οικονομική και πνευματική άνθιση του ελληνισμού επί Τουρκοκρατίας", ΑΘΛΓΘ 16 (1951), σ. 59. Πβ. και Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 327.

p. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/104.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

Πριν προχωρήσουμε όμως στις τελετουργικές διαδικασίες, που ακολουθούσαν με την απόκτηση της μαστοριάς, κρίνουμε σκόπιμο να σταθούμε λίγο κριτικά στον θεσμό των εξετάσεων.

Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι οι εξετάσεις αποτελούσαν το κυριότερο όπλο των μαστόρων και των συντεχνιών γενικότερα για τον έλεγχο των εσωτερικών προαγωγών, αλλά και ταυτόχρονα ένα ωραίο πρόσχημα για την παρεμπόδιση των ανεπιθύμητων καλφάδων, αφού το αποτέλεσμα της εξέτασης δεν εξαρτιόταν τόσο από τις ικανότητες του υποψήφιου, όσο από την διάθεση και την απόφαση της εξεταστικής επιτροπής. Έτσι και στην εύκολη και στη δύσκολη εξέταση, η επιτροπή μπορούσε να βρει το παραμικρό λάθος, ενώ στη δεύτερη δεν επεδίωκε κάτι τέτοιο.

Πέρα όμως από την αντικειμενικότητα ή μη των εξετάσεων, ο θεσμός αυτός απέβλεπε στην διατήρηση της καλής φήμης των συντεχνιών1, με τις προαγωγές των επαγγελματικά ολοκληρωμένων καλφάδων, και στην απαγόρευση ή στον περιορισμό της παράλληλης εξω-συντεχνιακής παραγωγής, άσχετα από τη δραστικότητα των αποτελεσμάτων που προσδοκούσαν τα εσνάφια.

Στα πλαίσια αυτά βλέπουμε ότι η συντεχνία των μαξιλαράδων της Θεσσαλονίκης διαμαρτύρεται στις τουρκικές αρχές, γιατί μερικοί Εβραίοι της ίδια πόλης, αν και δεν είχαν μαθητεύσει και επομένως δεν είχαν αναγνωριστεί ως μάστορες από τη συντεχνία τους, κατασκευάζουν "προσκεφάλαια εξ ερίου", προξενώντας έτσι αναστάτωση και αναταραχή στους κόλπους της, Το σουλτανικό φιρμάνι, που εκδίδεται το 1695 ως απάντηση στη διαμαρτυρία τους και

——————————————

1. Στην προσπάθεια τους αυτή οι συντεχνίες μερικές φορές έχουν αρωγό και την κοινότητα στην οποία εργάζονται. Χαρακτηριστικό είναι το έγγραφο της "κοινής καγκελλαρίας Ύδρας" τον Αύγουστο του 1819: "Εάν πάλιν τινάς συντεχνίτης σας αλλαχόθεν έλθη και θελήση να ανοίξη εργαστήριον, πρέπει πρώτον να δοκιμασθή υπό του πρωτομαΐστορος, και εάν ευρεθή άξιος της τέχνης, δύναται ελευθέρως να ανοίξη εργαστήριον οπόταν δώση μίαν εγγύησιν εις τον πρωτομαΐστορα εξ εναντίας και άπειρος εστί της τέχνης, δεν δύναται επί ουδεμία προφάσει ψαλίδα να πιάση εις τας χείρας του". Βλ. Αντ. Λιγνός, Αρχείον Κοινότητος Ύδρας, τ. 6 (1818-1821), σ. 224.

p. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/3/gif/105.gif&w=600&h=9153. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα

απευθύνεται στον ιεροδίκη της Θεσσαλονίκης, αναφέρει ότι αν οι κατηγορίες για τους Εβραίους είναι αληθινές, τότε αυτοί πρέπει. να σταματήσουν τη δουλειά τους, ως παραβάτες του συντεχνιακού εθίμου και δεν μπορούν να την ξαναρχίσουν "πριν μεταβούν και υπηρετήσουν εις τεχνίτας και αναγνωρισθούν υπό των προέδρων και αρχιτεχνιτών και συμπληρώσουν τας γνώσεις..."1.

Τόσο η παραπάνω περίπτωση όσο και οι παρόμοιες της γυναικείας συντεχνίας των σαπουνοποιών των Τρικάλων στα 1738, όπου αν κάποιος ασκεί το επάγγελμα χωρίς να έχει αποσπάσει τη συγκατάθεση των μελών της, υποχρεώνεται να καταβάλει σ' αυτή και στην μητρόπολη πρόστιμο2, και των αμπατζήδων της κωμόπολης Αβράνταλη της Φιλιππούπολης, που δεν έρχονται όλοι τους για να "φιλήσουν χέρι εις το εσνάφι των αμπατζήδων της πόλης για να πάρουν τεστήρι"3, αποδεικνύουν ότι υπάρχει μια παράλληλη εξω-συντεχνιακή παραγωγή στα αστικά κέντρα. Στο φαινόμενο αυτό η συντεχνία αντιδρά και προσπαθεί, είτε να εξαλείψει, είτε ν' απορροφήσει την παράλληλη παραγωγή, που είναι συναγωνιστική, τόσο ως προς το κόστος παραγωγής όσο και ως προς την πολιτική των τιμών. Η αντίδρασή της, που είναι σύμφωνη με το έθιμο, φαίνεται να έχει ικανοποιητικά αποτελέσματα μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Από εκεί και μετά όμως, με τις σημαντικές δομικές αλλαγές που συντελέστηκαν στο συντεχνιακό σύστημα, όλες οι προσπάθειες των μαστόρων, καταδικασμένες από πριν, παρέμειναν, όπως ήταν φυσικό, άκαρπες. Δίκαια λοιπόν υποστήριζε ο αρθρογράφος της αθηναϊκής εφημερίδας Ελπίς στις αρχές Μαΐου του 1851, ότι: "των συντεχνιών η ιδέα είναι γελοιωδεστάτη. Συντεχνίαι εν Ελλάδι δεν υπάρχουσι, διότι έκαστος είναι ελεύθερος να μετέρχηται οποίον επιτήδευμα θέλη ανεξαρτήτως πάσης 

——————————————

1. Βλ. Ιω. Βασδραβέλλης, Ιστορικά αρχεία Μακεδονίας, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη 1952, σ. 15-16.

2. Βλ. Ν. Κ. Γιαννούλης, Κώδικας Τρίκκης, Αθήνα 1980, σ. 45.

3. Βλ. Μ. Αποστολίδης, "Δύο έγγραφα εκ Φιλιππουπόλεως", ό.π., σ. 361.

p. 105
Search form
Search the book: Apprenticeship in the Various Trades (16th-20th Century)
Search results
    Digitized books
    Page: 86
    3. Παπαγεωργίου, Μαθητεία στα επαγγέλματα
       

    Ασθένειες  

    Εισήλθαν Εξήλθαν

    Πέθαναν

    %

    Ευλογιά  

    620 470

    150

    24,19

    Δυσεντερία 

    396 233

    163

    41,16

    Υδρωπικίαση 

    50 12

    38

    76,00

    Χολέρα  

    223 105

    118

    52,91

    Τέτανος 

    15 5

    10

    66,66

    Διαλείποντες

       

    Πυρετοί 

    458  

    Πηγή: A. Γ. Πασπάτης, Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, εν Αθήναις 1862

     

    3. Αμοιβές

    Η υποχρέωση, αλλά και η συνήθεια να παραμένει ο μαθητευόμενος και μετά την προαγωγή του σε κάλφα κοντά στον μάστορά του, συντηρούσε το προηγούμενο κλίμα εκμετάλλευσης και περιόριζε στο ελάχιστο τις δυνατότητές του, με τα δεδομένα μηδενικά περιθώρια επιλογής του εργοδότη του. Έτσι και ως βοηθός συνέχιζε να εργάζεται κάτω από απαράδεκτο καθεστώς αμοιβής, δωρεάν σχεδόν ή με πενιχρές αποδοχές.

    Γενικά υπήρχαν δύο μορφές αμοιβών για τους καλφάδες:

    α) πληρωμή σε χρόνο

    β) πληρωμή με το κομμάτι.

    Η πρώτη, πιο συνηθισμένη, παρουσίαζε τις παρακάτω διαβαθμίσεις: ημερήσια, εβδομαδιαία, μηνιαία, εξαμηνιαία και ετήσια. Στην εξαμηνιαία συμφωνία, ο χρόνος άρχιζε να προσμετράται από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου (23 Απριλίου) και έφθανε μέχρι του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου) ή αντίστροφα· στην ετήσια ο χρόνος υπολογιζόταν συνήθως από "Αγιώργη σε Αγιώργη" και σπανιότερα από "Αϊδημήτρη σε Αϊδημήτρη"1. Πιο

    ——————————————

    1. Βλ. Μ. Καλινδέρης, Ο βίος της κοινότητος Βλάτσης επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 462. Πβ. και Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο, σ. 113.