Creator/Author:Διεθνές Συμπόσιο
 
Title:Proceedings of the International Symposium «University: Ideology and Education»
 
Subtitle:Historical Dimension and Perspectives
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:19
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989
 
Pagination:657
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Europe
 
Temporal coverage:13ος-20ός αι.
 
Description:Proceedings of the International Symposium University: Ideology and Education. Historical Dimension and Perspectives
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 22.49 Mb
 
Visible pages: 205-224 από: 662
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/205.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

όπως η εκπαίδευση γιατρών μέσα στα προβλήματα της νοσολογίας του τόπου, η προσέλκυση των νέων του αλύτρωτου Ελληνισμού για ιατρικές σπουδές στην Αθήνα, αλλά κυρίως η προβολή του ιδεολογήματος της επανόδου της επιστημονικής ιατρικής στο χώρο που είχε γεννηθεί. Το ιδεολόγημα αυτό το εξέφρασε εμφαντικά ο "Σχολάρχης" της Ιατρικής Σχολής Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου λέγοντας ότι "Οι αρχαίοι σοφοί χαίρουσι και αγάλλονται... και ο Ιπποκράτης, ότι την σωτήριον τέχνην εν Αθήναις, ένθα αυτήν πολύν χρόνον μετήλθε, διδάσκειν άρχονται".13

Η εξέλιξη και ανέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα πέρασε, όπως άλλωστε και η όλη πανεπιστημιακή εκπαίδευση, μέσα από διάφορα στάδια, τα οποία σχετίζονται τόσο με τις εξελίξεις και τις διαμορφώσεις της ιατρικής επιστήμης, όσο και με τις εκάστοτε συνθήκες της εθνικής, κοινωνικής, πνευματικής και οικονομικής ζωής της Ελλάδας και του Ελληνισμού. Το έργο της ιχνηλατείται μέσα από πολλές παραμέτρους, οι οποίες οδηγούν σε ορισμένες διαπιστώσεις για τις αλληλένδετες σχέσεις με τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την εξέλιξή της.

Η πορεία της διαμόρφωσης της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και η σχέση της με τις εξελίξεις των ιατρικών ιδεών προβάλλει μέσα από τις διαδοχικές προσαρμογές του προγράμματος των μαθημάτων της Ιατρικής Σχολής, τη συγκρότηση της ιατρικής παιδείας των καθηγητών της και το γενικό επίπεδο της υπάρχουσας ιατρικής παιδείας.

Στον Πίνακα Ι 14 παρουσιάζονται στατιστικές εκτιμήσεις των σπουδών των 95 καθηγητών της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας κατά την εκατονταετία 1837-1937, οι οποίες μπορεί να χρησιμεύσουν ως ενδεικτικό δείγμα των τάσεων στις σχέσεις της ελληνικής ιατρικής με την ευρωπαϊκή.

Για την τελευταία πεντηκονταετία δεν υπάρχουν συγκεντρωμένα στοιχεία για να αναλυθούν. Η κατανομή των στοιχείων σε εικοσιπενταετίες λειτουργίας της Σχολής συμβαδίζει και με σημαντικά ιστορικά γεγονότα της Ελλάδας και του Ελληνισμού, των οποίων η εκτίμηση είναι απαραίτητη για εκτεταμένες ερμηνείες, στις οποίες όμως δεν θα επεκταθώ, παρά σε όσες φάνουν απαιτητές. Σημειώνουμε πάντως ότι στο διορισμό ή αργότερα, στον 

———————

13. "Λογίδριον εκφωνηθέν κατά την της Ακαδημίας καθίδρυσιν, υπό του Σχολάρχου της Ιατρικής", σ. 3, στο: Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου του Όθωνος..., Αθήνα 1837.

14. Για τη σύνταξη των πινάκων που ακολουθούν, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία τα οποία περιλαμβάνονται: α' στους πρυτανικούς απολογισμούς 1837 έως 1912· β' στη μελέτη του Α. Κούζη, Ιστορία της Ιατρικής Σχολής, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Εκατονταετηρίς, 1837-1937, τχ. Α', Αθήνα 1939· γ' στα βιβλίο του Α. Σκαρπαλέζου, Από την ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1964.

p. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/206.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Οι πανεπιστημιακές σπουδές των 95 καθηγητών της Ιατρικής Σχολής, 1837-1937

    1837-1862 1863-1887 1888-1912 1913-1937  
    αρ. % αρ. % αρ. % αρ. %  
ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ 20 87 5 33 9 36 13 40

Γερμανόφωνα

14 

70%

2

40%

5

56%

8

62%

Γαλλικά

4

20%

60%

2

22%

38%

Ιταλικά

2

10%

 

2

22%

 
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ 3 13 10 67 16 64 19 60
    23   15   25     32  

αιώνα μας, στην εκλογή των καθηγητών, έπαιξαν ρόλο και πολιτικές ή ιδεολογικές παρεμβάσεις, οι οποίες μπορεί να χρησιμεύσουν και σε ορισμένες ερμηνείες του Πίνακα.

Μια πρώτη επισήμανση, η οποία δεν σημειώνεται στον Πίνακα, αποτελεί το γεγονός ότι οι 5 από τους 7 πρώτους έλληνες καθηγητές της Ιατρικής Σχολής είχαν σπουδάσει σε γερμανικά πανεπιστήμια, δηλ. το 71%. Αντίστροφα, σύμφωνα με στατιστική του 1842, το 66% του σώματος των ελλήνων γιατρών προερχόταν από ιταλικά πανεπιστήμια, το 18% από γαλλικά και το 16% από γερμανικά. Η αναστροφή αυτή στη σύνθεση της Ιατρικής Σχολής δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο με τις συμπάθειες των Βαυαρών και τις σχέσεις των διορισθέντων καθηγητών με τη Διοίκηση, αλλά πρέπει να συνδυασθεί και με το υψηλό επίπεδο σπουδών στα γερμανικά πανεπιστήμια.

Καθηγητές απόφοιτοι της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας εμφανίζονται από την πρώτη εικοσιπενταετία (13%). Η αναλογική τους συμμετοχή αυξάνει κατακόρυφα κατά την πρώτη μεταοθωνική περίοδο στο 67% και συντηρείται σε λίγο χαμηλότερα επίπεδα μέχρι το 1937, ποσοστά τα οποία μπορεί να θεωρηθούν ότι αντανακλούν κατά ένα μέρος τη δυναμικότητα των ελληνικών ιατρικών σπουδών.

Οι προερχόμενοι από ευρωπαϊκά πανεπιστήμια καθηγητές, μετά από μια πτώση κατά την μεταοθωνική περίοδο, όπου ιδεολογικοπολιτικά αίτια ας ληφθούν υπόψη, παρουσίασαν αναλογική άνοδο στις επόμενες περιόδους και ιδιαίτερα οι των γερμανικών σπουδών. Αντίθετα οι προερχόμενοι από γαλλικά

p. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/207.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστήμια, μετά από μια αναλογική άνοδο, παρουσίασαν πτώση. Η συμμετοχή των προερχομένων από ιταλικά πανεπιστήμια είναι αναλογικά μικρή.

Στον Πίνακα II εμφαίνονται οι ποσοστιαίες αναλογίες της γεωγραφικής κατανομής των μεταπτυχιακών σπουδών των καθηγητών που προέρχονταν από

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Η μετεκπαίδευση των καθηγητών - αποφοίτων της Ιατρικής Σχολής Αθηνών

1837-1937

1837-1862

1863-1887

1888-1912

1913-1937

Γερμανόφωνες χώρες

20%

31%

47%

Γαλλία

50%

50%

16%

Μικτή μετεκπαίδευση

100%

30%

19%

37%

την Ιατρική Σχολή της Αθήνας και οι οποίες εμφανίζουν ορισμένες διακυμάνσεις στις διάφορες περιόδους. Επισημαίνουμε τη σταδιακή άνοδο των μεταπτυχιακών σπουδών στις γερμανόφωνες σχολές, μετά το σημαντικά χαμηλό ποσοστό της μεταοθωνικής περιόδου, καθώς και την επικράτηση των μεταπτυχιακών σπουδών στη γαλλική σχολή κατά την πεντηκονταετία 1863-1912. Σημειώνουμε επίσης τη σημαντική τάση για μικτές μεταπτυχιακές σπουδές και την απουσία της ιταλικής σχολής.

Η ανάλυση και εκτίμηση της κατανομής των πανεπιστημιακών και μεταπτυχιακών σπουδών των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής αποκαλύπτει από τη μια μεριά την ανάπτυξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και από την άλλη τις συνεχείς σχέσεις της με την ευρωπαϊκή ιατρική. Συγχρόνως, σηματοδοτεί τις σχέσεις με τις τάσεις και τις ιδέες που εκπροσωπούσαν οι ιατρικές σχολές της Ευρώπης, καθώς και τον ανταγωνισμό τους. Η επίδρασή τους πάνω στις εξελίξεις της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, αλλά και της ελληνικής ιατρικής παιδείας γενικότερα, υπήρξε σημαντική και καθοριστική. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, από ενδεικτικά στοιχεία για την τελευταία πεντηκονταετία, σημειώνεται μια σημαντική στροφή των μεταπτυχιακών σπουδών προς τις αγγλοσαξωνικές χώρες, την οποία προσδιόρισαν πολλαπλοί παράγοντες, επιστημονικοί και άλλοι.

Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία για τους 156 υφηγητές της Ιατρικής Σχολής που δεν έγιναν καθηγητές μέχρι το 1937, αντίστοιχα με αυτά που

p. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/208.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έδωσαν τη δυνατότητα για τις στατιστικές εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν. Επίσης δεν υπάρχουν συγκεντρωμένα στοιχεία για τις σπουδές, ιδιαίτερα τις μεταπτυχιακές, του ιατρικού σώματος της Ελλάδας, ώστε να δοθεί η δυνατότητα αναλογικών εκτιμήσεων με αυτές του δείγματος των καθηγητών. Πάντως το δείγμα αυτό μπορεί να θεωρηθεί, προς το παρόν, ως ενδεικτικό των τάσεων στις μετεκπαιδευτικές σπουδές των ελλήνων γιατρών και των σχέσεών τους με τα ιατρικά ρεύματα της κάθε εποχής. Και είναι φυσικό, καθώς οι καθηγητές επηρέαζαν και καθόριζαν, πάντοτε, τις τάσεις στην ιατρική, τόσο με τη διδασκαλία της, όσο και με τις κλινικές εφαρμογές της.

Ένας άλλος τομέας διερεύνησης, που θα μπορέσει να αποκαλύψει και να προβάλει το είδος και την έκταση των σχέσεων της ελληνικής ιατρικής με τις ιδέες και τάσεις στην ιατρική στις διάφορες χρονικές περιόδους, είναι η εκτίμηση των περιεχομένων των ιατρικών περιοδικών, των μονογραφιών, καθώς και των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων και διατριβών. Η έρευνα αυτή προσκρούει, προς το παρόν, στην έλλειψη μιας συγκροτημένης ιατρικής βιβλιογραφίας, στα πλαίσια όχι μόνο τίτλων αλλά και περιεχομένων.

Πάντως από αποσπασματική, προς το παρόν, διερεύνηση στα περιεχόμενα των ιατρικών περιοδικών και συγγραμμάτων μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που προκύπτουν είναι ενδεικτικά μιας άμεσης παρακολούθησης και σύντομης εφαρμογής των ιατρικών τάσεων και ιδεών στον ελληνικό χώρο.

Μια άλλη ιδιαιτερότητα, που αξίζει να επισημανθεί, αποτελεί το γεγονός της ενασχόλησης των ελλήνων γιατρών με την μελέτη της Ιατρικής Τοπογραφίας, ακολουθώντας τις τάσεις γι' αυτή της ευρωπαϊκής ιατρικής, αλλά και τη δική τους ιδεολογική τοποθέτηση από την έναρξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, για τη διερεύνηση της νοσολογίας του τόπου και των παραγόντων της. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι ότι η πρώτη διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και την Ιατρική Σχολή από τον Αναστάσιο Γούδα είχε ως θέμα "Περί των κατά το εν Κυνουρίω Βασιλικόν Σακχαρουργείον επιχωρικών νοσημάτων" (1844).

Από την πλευρά επίσης της ιδεολογίας για την προβολή της ελληνικής ιατρικής παράδοσης και σε συνδυασμό με τη διδασκαλία της Ιστορίας της Ιατρικής, παρουσιάστηκαν στον ιατρικό τύπο και σε μονογραφίες πολλές μελέτες για την αρχαία και τη βυζαντινή ιατρική.

Η σταδιακή διαμόρφωση της διδασκαλίας στην Ιατρική Σχολή στις διάφορες χρονικές περιόδους, που εμφαίνεται στον Πίνακα III, αντανακλά την προσπάθεια κάλυψης των αναγκών της και την προσαρμογή της στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Από την πρώτη εικοσιπενταετή περίοδο αρχίζει ο διαχωρισμός της αρχικής σε δέσμες μαθημάτων διδασκαλίας. Τη δυνατότητα αυτή την πρόσφεραν νέοι καθηγητές οι οποίοι είχαν εκπαιδευτεί στους ανάλογους κλάδους

p. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/209.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Η ανάπτυξη των εδρών διδασκαλίας στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, 1837-1987

1837

1846-1862

1863-1887 1888-1912

1913-1937

1938-1987

Γενικής Νοσολογίας,

Θεραπευτικής, Λοιμολογίας και Ιστορίας της Ιατρικής

Οφθαλμολογίας

Παιδιατρικής Νευρολογίας και Ψυχιατρικής

Ωτορινολαρυγγολογίας 

Υδροθεραπείας και Κλιματολογίας

Νευρικών, Συφιλιδικών και

Δερματικών Νοσημάτων

Υγιεινής και Μικροβιολογίας

Στοματολογίας

Ιατρικής Χημείας

Μερικής Παθολογίας, Θεραπευτικής και

Κλινικής Ιατρικής

Γυναικολογίας

Ακτινολογίας

Κλινικής

Δερματικών και

 

Ψυχικών Νοσημάτων και Νοσημάτων Παίδων

Αφροδισίων Νοσημάτων

Ιστορίας της Ιατρικής

Φυματιολογίας

Χειρουργικής Κλινικής

Ειδικής Νοσολογίας

Ανθρωπολογίας

Καρδιολογίας

Χειρουργίας

Νευρολογίας

Παθολογικής και Γενικής

Παθολογικής Φυσιολογίας

Μαιευτικής

Ανατομίας

 

Ψυχιατρικής

Ανατομικής και

Φαρμακολογίας

Ορθοπεδικής

Ιατρικής Φυσικής

Φυσιολογίας

Εγχειρητικής και Τοπογραφικής Ανατομικής

Θεραπευτικής

Υγιεινής και Φαρμακολογίας

 

Υγιεινής

Υγιεινής και Συφιλιδικών

Ιατροδικαστικής

Νοσημάτων

Μικροβιολογίας

Φυσική

Σχολικής Υγιεινής

Χημεία

και Παθολογίας

 Βοτανική

14

p. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/210.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της ιατρικής, καθώς οι αρχικές ελλείψεις άνοιγαν δρόμους στις φιλοδοξίες για πανεπιστημιακή σταδιοδρομία.

Οι διαφοροποιήσεις στη διδασκαλία, ιδίως των κλινικών μαθημάτων, μέχρι το 1912, είχαν αλληλένδετες σχέσεις με την ανάπτυξη της νοσοκομειακής υποδομής της Αθήνας και της υγειονομικής οργάνωσης. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί ότι η όλη νοσοκομειακή ανάπτυξη στο χρονικό αυτό διάστημα οφείλεται στη δραστηριότητα ενός χαρακτηριστικού φαινομένου της νεοελληνικής εθνότητας, της χορηγίας. Το κράτος, εκτός από μερικές πρόσκαιρες λύσεις, απουσίασε. Αλλά και το Πανεπιστήμιο μόλις στο τέλος του 19ου αιώνα κατόρθωσε να ιδρύσει τα μοναδικά και μέχρι σήμερα δικά του νοσοκομεία, το "Αρεταίειο" και το "Αιγινήτειο", κι' αυτά με κληροδοτήματα των ομώνυμων καθηγητών της Ιατρικής Σχολής. Έτσι, η συνειδητή αντίληψη και συμμετοχή της αθηναϊκής κοινωνίας στην ανάπτυξη της νοσηλευτικής πολιτικής, αναδεικνύεται και σημαντική για την ανάπτυξη της ιατρικής εκπαίδευσης και παιδείας.15

Η περίοδος 1913-1937 χαρακτηρίζεται από την εξειδίκευση των μαθημάτων, ακολουθώντας τις εξελίξεις της ιατρικής, τόσο στην εκπαίδευση, όσο και τη μετεκπαίδευση. Αλληλεπιδράσεις με την νοσοκομειακή υποδομή παρουσιάστηκαν και κατά την περίοδο αυτή.

Σημαντικό μέτρο για την αξιολόγηση του βαθμού επιτυχίας των σκοπών της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, είναι η διακίνηση των φοιτητών, η οποία παρουσιάζεται στον Πίνακα IV. Για την ερμηνεία των εμφανιζόμενων

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Αριθμοί και αναλογικές σχέσεις των εγγραφέντων και πτυχιούχων της Ιατρικής Σχολής, 1837-1962

1837-1862

1863-1887

1888-1912

1913-1937

1938-1962

Εγγραφέντες

1084

3263

5424

9653

11195

Πτυχιούχοι,

354

1990

4160

5670

6583

ο/ /ο

32,7

61

76,7

52,7

58,8

αναλογιών εγγραφέντων και αποφοιτησάντων φοιτητών θα πρέπει να ληφθούν υπόψη πολλοί παράγοντες για την κάθε χρονική περίοδο, οι οποίοι έχουν

———————

15. Α. Σταυρόπουλος, "Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα...", ό.π.

p. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/211.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

σχέση όχι μόνο με τις δυνατότητες και το ποιόν της διδασκαλίας αλλά και με τις συνθήκες της ιστορικής διαδρομής του ελληνικού έθνους και κράτους.

Η χαμηλή αναλογία του 32,7% κατά την πρώτη εικοσιπενταετία της λειτουργίας της Σχολής μπορεί να αποδοθεί σε δύο κύριους παράγοντες. Την αδυναμία των εγγραφέντων φοιτητών, για λόγους ανεπαρκούς προετοιμασίας, να παρακολουθήσουν την πανεπιστημιακή διδασκαλία και το γεγονός ότι πολλοί από τους εγγραφέντες συνέχισαν τις σπουδές τους στην Ευρώπη. Το φαινόμενο είναι φυσιολογικό για τα πρώτα βήματα μιας Ιατρικής Σχολής σε ένα νεοσύστατο κράτος, καθώς μάλιστα οι προηγούμενοι δρόμοι ιατρικής σπουδής οδηγούσαν στην Ευρώπη, ιδιαίτερα των νέων του εκτός ελληνικού κράτους Ελληνισμού. Οι αναλογίες 61% και 76,7% στις επόμενες περιόδους, μέχρι το 1912, δηλοποιούν την σταθεροποίηση των ιατρικών σπουδών στην Ελλάδα και την ανάπτυξη και βελτίωση των προϋποθέσεων γι' αυτές. Η πτώση των αναλογιών στην περίοδο 1913-1962 μπορεί να αποδοθεί, κυρίως, στα πολεμικά γεγονότα και τις εθνικές και οικονομικές καταστροφές του ελληνικού κράτους και του Ελληνισμού. Πάντως οι απόλυτοι αριθμοί υποδηλώνουν και μία, ίσως, υπέρμετρη τάση ιατρικών σπουδών και παραγωγής γιατρών.

Ο βαθμός επιτυχίας της ιδέας προσέλκυσης των νέων του Ελληνισμού για σπουδές στην Αθήνα, εμφαίνεται στις ακόλουθες στατιστικές εκτιμήσεις, περιορισμένες αναγκαστικά στην έκτασή τους. Στον Πίνακα V παρουσιάζονται

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Η καταγωγή των αποφοίτων διδακτόρων της Ιατρικής Σχολής και αναλογικές σχέσεις 1837-1912

   1837-1862 1863-1887 1888-1912
      αρ. % αρ. % αρ. %
ΗΜΕΔΑΠΟΙ 218 62,5 1328 69,4 2460 59,1
ΟΜΟΓΕΝΕΙΣ 131 37,5 608 30,6 1700 40,9
  349   1936   4160  

οι αναλογικές σχέσεις μεταξύ των ομογενών και ημεδαπών διδακτόρων της Ιατρικής Σχολής μέχρι το 1912, υποχρεωτική κατάληξη των σπουδών μέχρι τότε. Για τις υπόλοιπες περιόδους δεν υπάρχουν στοιχεία. Οι αναλογικές αυτές σχέσεις των ομογενών θα πρέπει να θεωρηθούν ως ικανοποιητικές. Δεν θα επεκταθούμε σε ερμηνείες των διακυμάνσεων καθώς υπεισέρχονται πολλαπλοί παράγοντες εκτιμήσεων για κάθε χρονική περίοδο.

p. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/212.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στον Πίνακα VI παρουσιάζονται οι συνολικές αναλογικές σχέσεις των ομογενών διδακτόρων του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, οι οποίοι εκπροσωπούσαν το 28,7% του συνόλου. Από τον Πίνακα,

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Αναλογικές σχέσεις των ομογενών διδακτόρων των Σχολών του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1912 (Σύνολο 14388, Ημεδαποί: 10254, Ομογενείς: 4134 η 28,7%)

Αριθ. ομογενών

Σχολές

διδακτόρων

%

ΙΑΤΡΙΚΗ

2439

59

ΝΟΜΙΚΗ

1140

27,5

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

441

10,7

(με το Φυσικομαθηματικό Τμήμα)

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ

114

2,8

Σύνολο

4134

100

Ομογενείς

Πτυχιούχοι

226

του Φαρμακευτικού

(19,2% των

-

Σχολείου

πτυχιούχων του)

στον οποίο δεν συμπεριλαμβάνονται οι γνωστοί ως "προλύτες" τελειοδίδακτοι των άλλων σχολών, προκύπτει η σημαντική υπεροχή των ιατρικών σπουδών στους ομογενείς, δηλωτική της σημασίας και του ρόλου των γιατρών στις περιοχές του μη ελεύθερου μέχρι τότε Ελληνισμού. Στον Πίνακα υπάρχει αναφορά στον αριθμό των ομογενών πτυχιούχων του Φαρμακευτικού Σχολείου, μέχρι τότε παραρτήματος της Ιατρικής Σχολής, και η αναλογία τους, 19%, επί του συνόλου των πτυχιούχων του Σχολείου. Δεν θα επεκταθούμε στην παρουσίαση λεπτομερέστερων συσχετισμών.

Η σχέση της ανάπτυξης ιατρικής παιδείας με τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία και την ανέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης υποδηλώνεται και από τις στατιστικές εκτιμήσεις της καταγωγής των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας, που παρουσιάζονται στον Πίνακα VII. Από τους 7 πρώτους έλληνες καθηγητές της Σχολής, το 1837, μόνον ένας καταγόταν από τα όρια του τότε ελληνικού κράτους. Κατά την περίοδο 1837-1862, γενικώς, το 82% των καθηγητών προερχόταν από τον εκτός ελληνικού κράτους Ελληνισμό και

p. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/213.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ VII

Η καταγωγή των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, 1837-1912

Καταγωγή 1837-1862 1863-1887 1888-1912 1913-1937
  καθηγητών αρ. % αρ. % αρ. % αρ. %  
  Εκ των ορίων    
  του ελληνικού κράτους 4 18,2 13 81,3 23 92 31 97  

Αθήνα

 

  12% 32% 41%

Πελοπόννησος

 

25% 20% 28%

Ιόνια Νησιά

 

  25% 16% 9%
Εκτός των ορίων  
  του ελληνικού κράτους 18 81,8 3 18,7 2 8 1 3  
  Ήπειρος 27%              
  Χίος 18%              
  Μ. Ασία-Αν. Θράκη 18%              
  ΣΥΝΟΛΟ 22   16   25   32    

ιδιαίτερα από την Ήπειρο, Χίο, Μικρά Ασία και Ανατολική Θράκη, γεγονός που δηλοποιεί τόσο την ανάπτυξη ιατρικής παιδείας στις περιοχές αυτές, όσο και τη τάση συγκέντρωσης στην Αθήνα.

Η άμεση αναστροφή των αναλογιών στη μεταοθωνική περίοδο και η απόλυτη επικράτηση στη συνέχεια των προερχομένων από τα εκάστοτε όρια του ελληνικού κράτους καθηγητών, καθώς και οι αναλογίες που εκπροσωπούν την Αθήνα, την Πελοπόννησο και τα Ιόνια Νησιά, δηλώνουν την ανέλιξη της ιατρικής παιδείας στην Ελλάδα και την απόλυτη σχεδόν επικράτηση των προερχομένων από τα αναφερθέντα διαμερίσματα της χώρας.

Έχω την ελπίδα ότι οι περιορισμένες αναγκαστικά από το χρόνο θεωρήσεις του θέματος που ανέπτυξα και οι προβληματισμοί έρευνας που προέκυψαν, θα οδηγήσουν σε πληρέστερη διερεύνηση και αξιολόγηση των στοιχείων που σηματοδοτούν την ανάπτυξη και την πορεία της ιατρικής εκπαίδευσης και της ιατρικής επιστήμης στην Ελλάδα και όχι μόνο της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας, στην οποίαν και στάθηκα.16

———————

16. Α. Σταυρόπουλος, "Η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και η αναγέννηση της νεοελληνικής ιατρικής". Εισήγηση στο Διεθνές Συμπόσιο 150 χρόνια. Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών. Τρίτο Ιωβηλαίο. Οργάνωση: Ελληνική Εταιρεία Ιστορίας, Κοινωνιολογίας και Φιλοσοφίας των Ιατρικών Επιστημών, Αθήνα, 24-25 Σεπτεμβρίου 1987. Υπό έκδοση στα Πρακτικά του Συμποσίου.

p. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/214.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/215.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΕΝΔΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ

ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥΣ (1910-1926)

ΡΕΝΑ ΣΤΑΥΡΙΔΗ - ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

Η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο εξασφαλίζονταν οι ισορροπίες ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα ιδεών, που εξέφραζαν διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις μέσα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιστεύω πως συναντά μια κυρίως δυσκολία, η οποία συνίσταται στο ότι οι ισορροπίες αυτές ήσαν σε αμοιβαία εξάρτηση με τις αναγκαίες ταυτόχρονα ισορροπίες ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο ως συνολικό φορέα ιδεολογίας και εξουσίας και την Πολιτεία.

Οι ρυθμίσεις νομοθετικού και διοικητικού περιεχομένου που οδήγησαν στη δημιουργία ενός πλαισίου, μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτά τα δύο είδη ισορροπιών, έτσι όπως αναγνωρίζονταν ως τις πρόσφατες δεκαετίες, έγιναν το 1910 και το 1911: Πρόκειται για το νόμο ΓΨΛΑ' της 3/3/1910 «περί εκκαθαρίσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου» και τις συναφείς προς αυτόν πράξεις και τους νόμους, κυρίως, ΓΩΓΚ' και ΓΩΓΕ' του 1911 («περί οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου» και «περί Καποδιστριακού Πανεπιστημίου»).

Πρέπει αμέσως να διακρίνουμε τα δύο αυτά σύνολα νομοθετημάτων, του 1910 και του 1911. Έγιναν από διαφορετικές κυβερνήσεις, σε διαφορετικό κλίμα, με διαφορετικούς στόχους.

Το Μάρτιο του 1910, η κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη, δεύτερη κυβέρνηση μετά την επανάσταση του Γουδί, με εισήγηση του υπουργού Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλου, παλαιού μέλους της ομάδας των Ιαπώνων, και μέσα στο γενικότερο εκκαθαριστικό πνεύμα που επικρατεί, ψηφίζει τον παραπάνω νόμο «περί εκκαθαρίσεως του Πανεπιστημίου», σύμφωνα με τον οποίο επρόκειτο να συσταθεί δεκαπενταμελής Επιτροπή καθηγητών από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, η οποία θα υπεδείκνυε τους απολυτέους συναδέλφους.

p. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/216.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο, ωστόσο, δεν δέχεται να εκφέρει γνώμη —είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση αντίδρασης του Πανεπιστημίου ως συνόλου απέναντι στην Πολιτεία— και η κυβέρνηση αναλαμβάνει η ίδια την πλήρη ευθύνη των απομακρύνσεων. Με την πράξη, λοιπόν, 151 της 12ης Ιουλίου 1910, χωρίς αιτιολόγηση και «...αποσχόντος του δεκαπενταμελούς Συμβουλίου να εκφέρη γνώμην περί εκάστου των καθηγητών [...] προέβη απ' ευθείας (το υπουργικό Συμβούλιο) εις την λεπτομερή εξέτασιν των προσαχθέντων αυτώ στοιχείων και πληροφοριών περί ενός εκάστου των καθηγητών του Πανεπιστημίου και επί τη βάσει τούτων αποφασίζει ομοψήφως όπως διατηρηθώσι εν ταις [...] θέσεσιν αυτών οι εξής καθηγηταί:». Ακολουθούν 37 ονόματα. Οι καθηγητές είναι τότε 57. Απολύονται επομένως οι είκοσι. Παραμένουν λίγο περισσότεροι από τους μισούς αν υπολογίσουμε ότι δεν απολύεται κανείς από τους έξι καθηγητές της Θεολογικής Σχολής. Οι εκκαθαρίσεις, δηλαδή, αφορούν μόνον τις τέσσερις Σχολές.

Η αναζήτηση των κριτηρίων, σύμφωνα με τα οποία απομακρύνθηκαν οι καθηγητές, δεν με έχει οδηγήσει, για την ώρα, σε ασφαλές συμπέρασμα. Κριτήρια τυπικά δεν διαπίστωσα. Η ηλικία π.χ. η ο χρόνος διορισμού δεν φαίνεται να λαμβάνεται καθόλου υπόψη. Ο παλαιότερα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Γεώργιος Μιστριώτης (1875) και ο πιο πρόσφατα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Ιατρικής Κωνσταντίνος Λούρος (1908). Ο Μιστριώτης παραμένει, ο Λούρος απολύεται. Ανάμεσα στις δύο ακραίες περιπτώσεις, η συντριπτική πλειοψηφία είναι διορισμένη προς το τέλος της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα. Και αυτοί που φεύγουν και αυτοί που μένουν. Κριτήρια πολιτικά συγκεκριμένα, δύσκολα επισημαίνονται. Υπάρχουν μερικές περιπτώσεις καθηγητών που η μεταγενέστερη πολιτική τους δράση είναι σαφώς αντιβενιζελική, πράγμα, όμως, που στα 1910 δεν σημαίνει ακόμη πολλά πράγματα. Κριτήρια προσωπικά ασφαλώς υπήρξαν. Πιέσεις, δηλαδή, που προήλθαν από πρόσωπα ή από κλίκες. Γι' αυτό άλλωστε και η εξαγγελία των μέτρων είχε δημιουργήσει κάποιο μικροπανικό στις τάξεις των καθηγητών. Τούτο τουλάχιστον φανερώνει περικοπή ενός γράμματος που στέλνει η Μαρία Πολίτη, σύζυγος του Νικολάου Πολίτη, στο γιο της Γεώργιο, στο Βερολίνο, για να τον καθησυχάσει: «Για τους καθηγητάς είπαν πως θα τους παύσουν όλους [...] Αλλά για το μπαμπά σου μη φοβάσαι δεν είναι από αυτούς που παύονται».1

Την αίσθηση ότι οι ατομικές παρεμβάσεις έπαιξαν ένα σοβαρό ρόλο στις εκκαθαρίσεις μάς τη δίνει και ένα άλλο απόσπασμα επιστολής του Κώστα

———————

1. Η επιστολή έχει ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου 1910, ανήκει στο Αρχείο Λίνου Πολίτη και είναι ανέκδοτη. Μου δόθηκε η δυνατότητα να διαβάσω τις επιστολές της Μαρίας Πολίτη χάρη στη φιλία του Αλέξη Πολίτη και τον ευχαριστώ θερμά και από εδώ.

p. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/217.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Χατζόπουλου προς τον ελληνιστή Karl Dieterich: "...Και με το πρόσχημα του καθαρισμού από τους ανικάνους, καθένας που είχε ατομικό εχθρό, τον κατάγγειλε για τέτοιον. Οι νεώτεροι αξιωματικοί ήθελαν να βγάλουν τους παλιούς, οι νεώτεροι δικαστές τους αρχαιότερους, οι υφηγητές τους καθηγητές και πάει λέγοντας. Έτσι έπεσε θύμα κι ο Καββαδίας της έχτρας του Σβορώνου".3

Πιστεύω, ωστόσο, και γι' αυτό έχει σημασία η παραπάνω περικοπή, ότι εκείνο που κυριαρχεί στις κινήσεις αυτές είναι το εκκαθαριστικό πνεύμα που διέπει μια κυβέρνηση, η οποία διαχειρίζεται μια κατάσταση σοβαρής αλλαγής, αν όχι επαναστατική, χωρίς να έχει διευκρινίσει τους στόχους αυτής της αλλαγής. Βρίσκεται, δηλαδή, στο στάδιο που θέλει να επισπεύσει την τοποθέτηση "δικών" της, χωρίς ωστόσο να έχει ξεκαθαρίσει το σκοπό για τον οποίο θα γίνει η τοποθέτηση. Πώς θα είναι, δηλαδή, το νέο Γενικό Λογιστήριο, το νέο Ελεγκτικό Συνέδριο, το νέο Δικαστικό Σώμα, το νέο Πανεπιστήμιο, για τα οποία χρειάζονται και νέοι άνθρωποι. Γι' αυτό και η βιαστική κάλυψη κάποιων κενών εδρών με απευθείας διορισμό, μέσα στο καλοκαίρι του 1910, δεν νομίζω ότι υπηρετεί άμεσα την κυβέρνηση παρά μόνο ίσως στην περίπτωση του διορισμού του Ν. Ν. Σαριπόλου, ο οποίος με το πρόσθετο κύρος του τακτικού καθηγητή θα επεξεργαστεί την αναθεώρηση του Συντάγματος από τη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911.

Όταν η Βουλή αυτή ψηφίζει τον οργανισμό του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου τον Ιούλιο του 1911 τα δεδομένα είναι τα εξής:

α) Η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου ηγείται μιας Βουλής, της οποίας έχει τον απόλυτο έλεγχο. Υπάρχει όμως πρόβλημα συσχετισμού δυνάμεων μέσα στο ίδιο το κόμμα των Φιλελευθέρων και των συνεργαζομένων.3

β) Η κυβέρνηση Βενιζέλου έχει διαμορφωμένο σύστημα ιδεών σχετικά με τους θεσμούς στους οποίους προτίθεται να φέρει αλλαγές και τούτο φαίνεται καθαρά από το περιεχόμενο των νομοσχεδίων που προωθεί.

Η συνάφεια των δεδομένων αυτών με την κατάσταση που διαπλάθεται στο Πανεπιστήμιο είναι η εξής:

α) Εσωτερικός συσχετισμός δυνάμεων μέσα στο βενιζελικό χώρο σήμαινε ότι ένας μεγάλος αριθμός παλαιών πολιτικών στελεχών που είχε επανδρώσει το κόμμα των Φιλελευθέρων φάνηκε επανειλημμένα απρόθυμος να

———————

2. Βλ. "Τα γράμματα του Κ. Χατζόπουλου", Ο Νουμάς, τ. ΙΘ΄, 1922, σ. 119. Πρόκειται για τον Παναγιώτη Καββαδία, καθηγητή της Αρχαιολογίας, και τον Ιωάννη Σβορώνο, το γνωστό νομισματολόγο.

3. Για το συσχετισμό δυνάμεων μέσα στο κόμμα των Φιλελευθέρων κατά τη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911, βλ. Ρένα Σταυρίδη - Πατρικίου, Ο Σκληρός στην Αίγυπτο. Σοσιαλισμός, δημοτικισμός και μεταρρύθμιση, Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 67-69.

p. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/218.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προχωρήσει σε τολμηρές ενέργειες προς την κατεύθυνση θεσμικών ή άλλων αλλαγών. Οι διάφοροι συμβιβασμοί, τους οποίους έκανε η κυβέρνηση Βενιζέλου στο όνομα της εθνικής ενότητας, υπαγορεύονταν περισσότερο από την ανάγκη της εσωτερικής συνοχής παρά την αποφυγή ρήξης με αντίπαλες δυνάμεις. Από την άλλη μεριά, υπήρχαν σε μικρότερο αριθμό δυνάμεις -κυρίως νεοεκλεγμένοι- που προωθούσαν σοβαρά μεταρρυθμιστικά μέτρα. Σ' αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε και τους Κοινωνιολόγους, οι οποίοι είχαν μεν εκλεγεί με τους βενιζελικούς συνδυασμούς αλλά διατηρούσαν την αυτονομία τους. Η ισορροπία λοιπόν ανάμεσα στην τελευταία αυτή ριζοσπαστική πτέρυγα και τη μάζα των παλαιών βουλευτών ήταν αρκετά λεπτή. Τούτο, άλλωστε, επιτρέπει και στο Πανεπιστήμιο, ως σύνολο πάλι, να αντιδράσει στις εκκαθαρίσεις, να ασκήσει πίεση μέσω 190 βουλευτών, βενιζελικής και μη προέλευσης, οι οποίοι καταθέτουν σχετική τροπολογία, και να επιτύχει την ψήφιση νόμου, το καλοκαίρι του 1911 (αμέσως μετά την ψήφιση του Οργανισμού του Πανεπιστημίου), σύμφωνα με τον οποίο επανέρχονται οι απολυθέντες μετά από γνωμοδότηση επιτροπής. Το 1912 υπάρχει νέος νόμος με τον οποίο επαναδιορίζονται κατευθείαν από την κυβέρνηση.4

Ωστόσο, η ολιγάριθμη ριζοσπαστική πτέρυγα και οι Κοινωνιολόγοι εκπροσωπούν ανερχόμενες δυνάμεις με νεοτερικές ιδέες, με επιστημονικά προσόντα, με πολύχρονες και εξειδικευμένες σπουδές. Δυνάμεις, δηλαδή, που απαιτούν νόμιμα την είσοδό τους στο Πανεπιστήμιο. Οι ομάδες αυτές προέρχονται από στρώματα διανοουμένων κι επιστημόνων -σε μερικές περιπτώσεις ήδη οργανωμένων- κοντινές ή ταυτισμένες με την Κοινωνιολογική Εταιρεία, τον Εκπαιδευτικό Όμιλο, τη Φοιτητική Συντροφιά. Τα μέλη της τελευταίας, άλλωστε, ήσαν οι μόνοι φοιτητές που εκδηλώθηκαν υπέρ των εκκαθαρίσεων. Οι υπόλοιποι συμπαρατάχθηκαν με τους καθηγητές. Πρόκειται, δηλαδή, για δυνάμεις που βρίσκονται σε στενή σχέση με το δημοτικιστικό κίνημα και τη φιλελεύθερη τάση που έχει υπερισχύσει στους κόλπους του κι επομένως σε πλήρη αντιπαράθεση με τη Φιλοσοφική Σχολή. Σ' αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε τους υφηγητές του Πανεπιστημίου που είχαν οργανωθεί κι είχαν υποβάλει ήδη το 1907 ένα υπόμνημα, με το οποίο ζητούσαν κυρίως να αυξηθούν οι πανεπιστημιακές έδρες, προκειμένου να αποκτήσουν κι αυτοί κάποιες ελπίδες.5 Σ' αυτό το σημείο πρέπει να θυμηθούμε ότι ως το 1911

———————

4. Με το νόμο 3826/1911 επαναφέρονται οι απολυθέντες και με το νόμο 4004/1912 οι απολυθέντες μπορούν να διοριστούν με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, χωρίς την απόφαση της Επιτροπής που είχε προβλέψει ο νόμος 3826/1911.

5. Για τις κινήσεις των υφηγητών βλ. Κώστας Παπαπάνος, Χρονικό. Ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαίδευσης, Αθήνα, έκδοση Αμερικανικού Κολλεγίου Θηλέων, 1970, σ. 113-115.

p. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/219.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεν υπήρχε όριο ηλικίας. Από τα ονόματα του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης αυτής των υφηγητών προκύπτει ότι σχεδόν όλοι ανήκουν στους κύκλους που ανέφερα παραπάνω, και πλησίασαν πολύ γρήγορα -ήδη από το 1910- το βενιζελισμό και την κυβέρνηση Βενιζέλου.

Τη δυσπιστία του για τους σοσιαλίζοντες αυτούς υφηγητές εκφράζει στα 1908 σ' ένα γράμμα του ο Κώστας Χατζόπουλος. Η κρίση του μας ενδιαφέρει γιατί αποδεικνύει τον προοδευτικό χαρακτήρα των ιδεών της ομάδας αυτής καθώς και τη στενή τους σχέση με τους Κοινωνιολόγους και το δημοτικισμό: "[...] Ο Δελμούζος συγκεντρώνει τους φιλοπρόοδους υφηγητές και επιστήμονες. Μα όταν πάνε για έδρα στο πανεπιστήμιο καταλαβαίνεις ως πού θάναι το τρέξιμό τους".6

Γεγονός, άλλωστε, είναι ότι όλα τα μέλη αυτού του Δ.Σ. της Ένωσης των υφηγητών έγιναν τακτικοί καθηγητές το 1912 και το 1913. Ένας μόνο δεν έγινε, ο Πάνος Αραβαντινός, φίλος του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ο οποίος εξελέγη βουλευτής και επέλεξε την πολιτική σταδιοδρομία.7 Η διατήρηση, λοιπόν, της εσωτερικής ισορροπίας του βενιζελικού χώρου επιτυγχάνεται με τον επαναδιορισμό των παλαιών καθηγητών και τη δημιουργία δυνατοτήτων για τους νεότερους.

Το τελευταίο αυτό -η δημιουργία δυνατοτήτων- μας οδηγεί στο δεύτερο σημείο που ανέφερα παραπάνω και που χαρακτηρίζει το σύστημα ιδεών που έχει διαμορφώσει η κυβέρνηση Βενιζέλου σε σχέση με τις θεσμικές ρυθμίσεις που επιχειρεί. Αυτό το σύστημα ιδεών έχει δύο κατευθύνσεις: κάποιες αρχές φιλελευθερισμού από τη μια μεριά και μια σαφή τάση εκσυγχρονισμού από την άλλη.

Οι αρχές του φιλελευθερισμού αποτυπώνονται στο νόμο κυρίως με τη θεσμοθέτηση της αυτονομίας του Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο διορίζει πλέον όλο του το προσωπικό χωρίς παρέμβαση της Πολιτείας και το κυριότερο οι τακτικοί καθηγητές εκλέγουν τους τακτικούς. Ο εκσυγχρονισμός είναι φανερός σε πολλά σημεία: μπαίνει όριο ηλικίας, τα 70 χρόνια, αυξάνεται γενικά ο αριθμός των εδρών αλλ' ειδικότερα διπλασιάζεται σχεδόν

———————

6. Βλ. Νέα Εστία, τ. 62, 1957, σ. 1271.

7. Πρόκειται για τους εξής: Τηλέμαχος Κομνηνός, χημικός, έγινε καθηγητής του Πολυτεχνείου. Κωνσταντίνος Βασιλείου, νομικός, έγινε καθηγητής του Δικονομικού Δικαίου. Γεώργιος Αθανασιάδης, φυσικός, έγινε καθηγητής της Φυσικής. Θρασύβουλος Πετμεζάς, νομικός, έγινε καθηγητής του Εμπορικού Δικαίου. Θεοφάνης Κακριδής, φιλόλογος, έγινε καθηγητής της Λατινικής. Κωνσταντίνος Μελισσινός, γιατρός, έγινε καθηγητής της Παθολογικής Ανατομίας. Ο Πάνος Αραβαντινός, νομικός, ακολούθησε πολιτική σταδιοδρομία. Ο Γεώργιος Καρυοφύλλης, γιατρός, άνοιξε την κλινική "Ευαγγελίστρια". Ο Γ. Δυοβουνιώτης, νομικός, έμεινε υφηγητής του Εμπορικού Δικαίου, αλλά έγινε καθηγητής της Θεολογικής Σχολής ο αδελφός του Κωνσταντίνος.

p. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/220.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στη Φυσικομαθηματική Σχολή: από 9 γίνονται 16. Τούτο θα πρέπει να το δει κανείς σε συνδυασμό με την έμφαση που δίνεται στην τεχνική εκπαίδευση και στο λεγόμενο «πρακτικό γυμνάσιο» έτσι όπως προβάλλονται στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1913, τα οποία αφορούν τη Μέση Παιδεία. Στις εισηγητικές εκθέσεις και των δύο φαίνεται καθαρά η άποψη πως οι σπουδές των «εφαρμοσμένων επιστημών», όπως τις λένε, είναι αναγκαίες όχι μόνο για την κατάρτιση καθηγητών του γυμνασίου αλλά για τη γενικότερη ανάπτυξη της βιομηχανίας, του εμπορίου κλπ.

Επανέρχομαι, ωστόσο, στο θέμα της αυτονομίας. Με την αυτονομία που του παρέχουν οι νόμοι του 1911, το Πανεπιστήμιο έχει πια τη δυνατότητα της αναπαραγωγής του διδακτικού προσωπικού του, άρα και της ιδεολογίας του. Η διαδικασία αυτή μπορεί να αρχίσει, ως προϊόν του φιλελευθερισμού που διακρίνει τις θεσμικές ρυθμίσεις της κυβέρνησης αλλά είναι πολύ φυσικό, ταυτόχρονα, η κυβέρνηση να θέλει να εξασφαλίσει κάποια εχέγγυα δικής της δυνατότητας παρέμβασης προτού αρχίσει αυτή η αναπαραγωγή. Στις κενές, επομένως, έδρες που απομένουν μετά τον επαναδιορισμό των απολυθέντων, διορίζει δικούς της. Τότε διορίζονται και οι υφηγητές. Η ισορροπία του χώρου των φιλελευθέρων —έτσι όπως την περιέγραψα ήδη— τείνει να μεταφερθεί στο Πανεπιστήμιο. Αυτό όμως δεν γίνεται με τον ίδιο τρόπο παντού. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου, έτσι όπως την όρισαν οι νόμοι του 1911, άρχισε να κάνει φανερή τη διαφορετική συμπεριφορά της κάθε Σχολής. Η κύρια απόπειρα εισόδου της ισορροπίας γίνεται, βέβαια, στη Νομική. Αυτή είναι η Σχολή που κατεξοχήν ενδιαφέρει την κυβέρνηση. Οι νομικοί εξασφαλίζουν τη θεσμική θεμελίωση της εξουσίας, οι νομικοί ερμηνεύουν τους νόμους και τα συντάγματα και αυτοί τα κατασκευάζουν. Παράδειγμα χαρακτηριστικό: η τριμελής Επιτροπή που ετοιμάζει νέο οργανισμό του Πανεπιστημίου, το 1918, —κυβέρνηση Βενιζέλου― έχει δύο μέλη νομικούς, τον Ν. Ν. Σαρίπολο και το Δημήτριο Παπούλια, διορισμένους το 1910 και 1911 αντίστοιχα. Για τη Νομική Σχολή ενδιαφέρεται και η προοδευτική πτέρυγα των Φιλελευθέρων: είναι ο καταλληλότερος υποδοχέας για αρκετούς από αυτό το χώρο οι οποίοι σπούδασαν όχι μόνο νομικές αλλά και κοινωνικές επιστήμες, οικονομικά, κοινωνιολογία κλπ. Είναι, βέβαια, και η Σχολή που βοηθάει, υποτίθεται, μια πολιτική σταδιοδρομία. Έτσι, λοιπόν, η μεταφορά της ισορροπίας των Φιλελευθέρων γίνεται με επιτυχία στη Νομική το 1911 και ολοκληρώνεται με κάποιες απομακρύνσεις και κάποιους διορισμούς κατά την περίοδο 1917-1920.

Για τη Φυσικομαθηματική και την Ιατρική Σχολή δεν υπάρχει τόσο ολοκληρωμένη εικόνα. Εκείνο που μπορώ να πω είναι ότι η σημαντική αύξηση των εδρών στην πρώτη έδινε οπωσδήποτε μια ελευθερία κινήσεων στην Κυβέρνηση. Κι εκείνο επίσης που μπορεί να θεωρηθεί βέβαιο είναι πως η

p. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/221.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ιατρική δεν είχε θέσει a priori φραγμούς στο χώρο του φιλελευθερισμού και δημοτικισμού, αυτού του χώρου, δηλαδή, που εκπροσωπεί, ας πούμε, η αριστερή πτέρυγα του Βενιζέλου. Απεναντίας έχουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα μελών του διδακτικού προσωπικού που υποστηρίζουν αυτό το χώρο, ο καθηγητής της Παιδιατρικής Χρήστος Μαλανδρίνος πηγαίνει μάρτυρας υπεράσπισης του Δ. Σαράτση στη Δίκη του Ναυπλίου (1914), ή που εκδηλώνονται ανοιχτά υπέρ αυτού: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου Φωκά που είχε σταλεί απευθείας από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο στο Βενιζέλο για να μεσολαβήσει -το Φεβρουάριο του 1911- προκειμένου να αποφευχθεί η ψήφιση του γλωσσικού άρθρου στο Σύνταγμα. Ο Γεράσιμος Φωκάς, άλλωστε, ως κοσμήτωρ της Ιατρικής Σχολής εκφωνεί επικήδειο, πάλι το Φεβρουάριο του 1911, κατά τον οποίο "εγένετο χρήσις τοσούτον παρεφθαρμένης γλώσσης, ώστε οι ακούσαντες κατελήφθησαν υπό αηδίας".8

Η Σχολή που δημιουργεί πράγματι πρόβλημα στην είσοδο του συστήματος ισορροπιών του βενιζελικού χώρου είναι η Φιλοσοφική. Η Φιλοσοφική Σχολή, κατά τρόπο φανερό και μόνιμο σε κάθε μεταρρυθμιστική απόπειρα της Κυβέρνησης, αντιδρά, φοβούμενη σαφώς ότι πίσω από τις καινοτομίες κρύβεται δημοτικιστικός δάκτυλος. Στη μεγάλη "Επιτροπεία διά την έννομον άμυναν της Εθνικής ημών γλώσσης" του Μιστριώτη, που συγκροτείται για να προωθήσει τη συνταγματική ρύθμιση του γλωσσικού θέματος, υπάρχουν έξι καθηγητές Πανεπιστημίου, τέσσερις της Φιλοσοφικής και δύο της Θεολογικής Σχολής. Όταν η κυβέρνηση καταθέτει τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1913, γνωστά ως νομοσχέδια Τσιριμώκου, με τα οποία αποπειράται να ενισχύσει την τεχνική μέση εκπαίδευση, η Φιλοσοφική Σχολή υποβάλλει υπόμνημα για να αποσυρθούν τα νομοσχέδια, διά των οποίων, όπως λέει "καταφέρεται πλήγμα δεινόν κατά της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσης και της ανθρωπιστικής καθόλου εκπαιδεύσεως".9

Όσο για την εγκατάσταση διδακτικού προσωπικού στη Φιλοσοφική Σχολή, η κυβέρνηση πετυχαίνει μόνον ένα διορισμό -όχι βέβαια εκλογή- μετά από πολύμηνη μάχη ενός τακτικού καθηγητή, του Σίμου Μενάρδου. Αλλ' ακόμα και μετά το διορισμό του τελευταίου γίνονται προσπάθειες και προβάλλονται λόγοι, κυρίως συνταγματικοί -η δημοτική γλώσσα στην οποία έχει γράψει ένα νεανικό βιβλίο- για να ακυρωθεί ο διορισμός. Παραθέτω ένα από τα πολυάριθμα σχόλια που έχει καθημερινά ο ημερήσιος αθηναϊκός Τύπος: "Αν είνε αληθής η είδησις ότι η Κυβέρνησις πρόκειται ν' απολύση τον μόλις διορισθέντα καθηγητήν της Αρχαίας Φιλολογίας κ. Μενάρδον, ας είνε ευλογημένη η στιγμή καθ' ην ανεκινήθη το ζήτημα τούτο. Δεν μας ενδιαφέρει εάν ο κ.

———————

8. Βλ. Ο Νουμάς, τ. Θ΄, 1911, σ. 149.

9. Βλ. Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, επιμ. Αλ. Δημαρά, Αθήνα, Ερμής, 1974, σ. 99.

p. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/222.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μενάρδος είνε καθηγητής ή λέκτωρ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Ο τίτλος δεν αποτελεί πάντοτε ασφαλή απόδειξιν και της επιστημονικής αξίας. Εκείνο το οποίον προέχει είνε το αποκαλυφθέν και βεβαιωθέν, ότι ο κ. Μενάρδος είνε μαλλιαρός, συγγράψας εις χυδαϊκήν γλώσσαν. Αποτελεί επομένως ύβριν κατά του Πανεπιστημίου, ράπισμα κατά του μόλις ψηφισθέντος Συντάγματος [...] ο διορισμός μαλλιαρού καθηγητού».10

Καμιά άλλη απόπειρα της Κυβέρνησης δεν καρποφορεί στη Φιλοσοφική Σχολή. Έτσι η Νομική Σχολή θα τραβήξει το δρόμο της και με μια νέα ενίσχυση από το βενιζελικό πεδίο, κατά την περίοδο 1917-1920, θα εξακολουθεί να αντικατοπτρίζει και να αναπαράγει επί πολλά χρόνια τις ισορροπίες του χώρου των Φιλελευθέρων.

Η ανατροπή της ισορροπίας αυτής, αν γίνει, θα γίνει με εσωτερική διάβρωση από εκείνους που προσαρμόστηκαν ιδεολογικά προκειμένου να πλησιάσουν το Πανεπιστήμιο και στην πορεία, ασφαλώς και γι' άλλους λόγους, άρχισαν να κάνουν διαφορετικές πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές.

Η Φιλοσοφική αντιστέκεται με επιτυχία στην κυβερνητική παρέμβαση ακόμη και κατά την επαναστατική περίοδο 1917-1920. Ένα μεγάλο τμήμα του βενιζελικού χώρου, που εκθέτει ωστόσο το σύνολο των βενιζελικών, συνδέεται με το λεγόμενο εκπαιδευτικό δημοτικισμό και φυσικά με την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917. Οι ισορροπίες των Φιλελευθέρων ακόμη και ως ισορροπίες θα εξακολουθούν να μένουν έξω από τη Φιλοσοφική Σχολή. Όμως με την πάροδο του χρόνου, το στρώμα αυτό που την πολιορκεί —στρώμα ταυτισμένο για μερικά χρόνια με την εξουσία— συνειδητοποιεί την αντίφαση. Μια λύση μένει: η ίδρυση νέου Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο αυτό θα ιδρυθεί πράγματι στη Θεσσαλονίκη και η πρώτη Σχολή που θα λειτουργήσει κατά το ακαδημαϊκό έτος 1926-1927 θα είναι η Φιλοσοφική. Οι πρώτοι καθηγητές που εκλέγονται προέρχονται κατευθείαν από το δημοτικιστικό κίνημα. Είναι ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ο Γιάννης Αποστολάκης και ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης. Το Πανεπιστήμιο αυτό θα δεχτεί όλες τις φιλελεύθερες δυνάμεις που είχαν συσπειρωθεί κυρίως γύρω από την ιδέα της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1917 και είχαν επί χρόνια αποκλειστεί από τη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας. Οι δυνάμεις αυτές, αντιμέτωπες και με το συντηρητικό τμήμα του κοινωνικού στρώματος από το οποίο προέρχονται και με τους εκπροσώπους ενός εργατικού κινήματος που αναπτύσσεται, θα καλλιεργήσουν από εδώ και πέρα τον πολιτικό και πνευματικό φιλελευθερισμό τους, οχυρωμένες μέσα στο ίδρυμα αυτό που θα λειτουργήσει για ένα μεγάλο διάστημα στους αντίποδες του Πανεπιστημίου της Αθήνας.

———————

10. Βλ. εφ. Χρόνος, φ. της 29 Φεβρ. 1911.

p. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/223.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΔΩΡΕΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΜΙΑΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

ΒΑΣΩ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Μια από τις πρώτες ενέργειες που ακολούθησαν την έκδοση βασιλικού διατάγματος σχετικά με την ανοικοδόμηση του Πανεπιστημίου, ήταν η σύσταση της "επί των συνδρομών προς ανέγερσιν Ελληνικού Πανεπιστημίου επιτροπής". Η σύνθεση των μελών της δεν είναι χωρίς σημασία για το πνεύμα της εποχής: συμμετέχουν σ' αυτή τρεις καθηγητές Πανεπιστημίου, ένας γυμνασιάρχης, δύο αντιπρόεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένας ανακτοσύμβουλος, ένας τραπεζίτης και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Η επιτροπή, η οποία συστήνεται επίσημα με βασιλικό διάταγμα στις 23 Φεβρουαρίου 1839, στοχεύει στο να υποκινήσει κυρίως την άμιλλα των ομογενών προκειμένου να συγκεντρωθούν τα απαραίτητα κεφάλαια για την ανοικοδόμηση, αφού, όπως σημειώνεται, "η κυβέρνησις δεν δύναται να την πραγματοποιήση χωρίς παράκαιρον και αδύνατον αύξησιν της δημοσίας δαπάνης".1

Η επιτροπή είχε βάσιμες ελπίδες για την ευόδωση των στόχων της. Η ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση που είχε απευθύνει την 1η Δεκεμβρίου 1838 ο πρύτανης Γ. Ράλλης προς Έλληνες και Φιλλεληνες για συλλογή βιβλίων και οργάνων φυσικής,2 επέτρεπε κάθε αισιοδοξία για τη μελλοντική συμπαράσταση των συνδρομητών, ώστε ακόμη και αυτή η πεποίθηση του πρύτανη ότι το έργο της ανοικοδόμησης θα μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στο ζήλο των ευπόρων ομογενών, να μην μοιάζει ουτοπική.

Η προσφυγή στη γενναιοδωρία των ομογενών αποτελεί ένα συνήθη 

———————

1. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 16.

2. "Επίκλησις του Πρυτάνεως Γ. Α. Ράλλη", εφ Αθηνά, 14 Ιαν. 1839.

p. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/224.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τρόπο εξασφάλισης των αναγκαίων πόρων για την οικοδόμηση ενός σημαντικού αριθμού κτιρίων στη νεοσύστατη πρωτεύουσα, όταν τα περιορισμένα μέσα του δημόσιου ταμείου μόλις που επαρκούν για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών. Ο πολλαπλασιασμός των εκπαιδευτικών δωρεών ήδη πριν από την ίδρυση του ελληνικού κράτους είχε συμβάλει στη δημιουργία ενός κλίματος ευρύτερης ευαισθητοποίησης απέναντι στην υπόθεση της παιδείας: χρηματοδότηση εκπαιδευτηρίων, αποστολή βιβλίων και οργάνων φυσικής, χορήγηση υποτροφιών, εκδοτική δραστηριότητα καταγράφονται στις χειρονομίες που πυκνώνουν από τα τέλη του 18ου αιώνα, δηλώνοντας την υποδοχή που βρίσκουν τα γράμματα στις εμπορικές περιουσίες που δημιουργούνται στις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης. Με τη διάδοση της παιδείας επιδιώκεται, εκτός των άλλων, και η εξάλειψη των ελαττωμάτων που οφείλονται στη μακρόχρονη δουλεία.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα δεν θα ήταν δυνατό να συμβεί διαφορετικά με την έκκληση για χρηματοδότηση του Πανεπιστημίου: προορισμένο να εκπληρώσει ένα διπλό στόχο, εκπαιδευτικό αλλά και συνάμα εθνικό -να μορφώσει στελέχη που θα συμβάλουν στην εύρυθμη λειτουργία του νέου κράτους και να πραγματοποιήσει την πολιτισμική διείσδυση στο χώρο της Ανατολής- θα δεχθεί έναν αξιόλογο αριθμό συνδρομών από τον ευρύτερο εξωελλαδικό χώρο που θα καταστήσουν δυνατή όχι μόνο την αποπεράτωση της οικοδόμησής του με γοργούς ρυθμούς αλλά και την εξασφάλιση μόνιμων προσόδων για τη συνέχιση της λειτουργίας του. Ήδη από το 1833, ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος σε ελληνικό σπίτι στην Καλκούτα, είχε διαθέσει με τη διαθήκη του τη μισή περιουσία του "υπέρ της πρώτης εν Αθήναις Ακαδημίας", καθώς και την πλούσια βιβλιοθήκη του από σανσκριτικά βιβλία, χειρόγραφα και μεταφράσεις για τον ίδιο σκοπό, ενώ οι Έλληνες έμποροι στο Γαλάτσι είχαν συγκεντρώσει με έρανο το ποσό που θα απαιτηθεί για την ξυλεία της οικοδομής. Εάν κρίνουμε από τους καταλόγους των συνδρομητών εξωτερικού που δημοσιεύουν οι εφημερίδες τους αμέσως επόμενους μήνες μετά τη σύσταση της επιτροπής, καθώς και από το δίκτυο των επιμέρους επιτροπών που συστήνονται στις παροικίες για τη συλλογή των εισφορών, συμπεραίνουμε για την ευρεία ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση της επιτροπής, ανταπόκριση που επέτρεψε την έναρξη των εργασιών οικοδόμησης σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Πράγματι 13 μόλις ημέρες μετά την πρώτη ανακοίνωση της επιτροπής είχαν συγκεντρωθεί 14.780 δρχ.3 από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Καθώς οι εισφορές συνεχίζουν να καταφθάνουν με τον ίδιο ρυθμό, αποφασίζεται η έναρξη της οικοδόμησης στις 2 Ιουλίου 1839, αν και ο προϋπολογισμός των 176.000 δρχ. που είχε ορίσει ο αρχιτέκτονας Χριστιανός Χάνσεν δεν καλυπτόταν από

———————

3. Βλ. Αρ. Σκαρπαλέζος (επιμ.), Από την Ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών. (Ιστορικά κείμενα και ιστορικά στοιχεία), Αθήνα 1964, σ. 32.

p. 224
Search form
Search the book: Proceedings of the International Symposium «University: Ideology and Education»
Search results
    Digitized books
    Page: 205
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    όπως η εκπαίδευση γιατρών μέσα στα προβλήματα της νοσολογίας του τόπου, η προσέλκυση των νέων του αλύτρωτου Ελληνισμού για ιατρικές σπουδές στην Αθήνα, αλλά κυρίως η προβολή του ιδεολογήματος της επανόδου της επιστημονικής ιατρικής στο χώρο που είχε γεννηθεί. Το ιδεολόγημα αυτό το εξέφρασε εμφαντικά ο "Σχολάρχης" της Ιατρικής Σχολής Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου λέγοντας ότι "Οι αρχαίοι σοφοί χαίρουσι και αγάλλονται... και ο Ιπποκράτης, ότι την σωτήριον τέχνην εν Αθήναις, ένθα αυτήν πολύν χρόνον μετήλθε, διδάσκειν άρχονται".13

    Η εξέλιξη και ανέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα πέρασε, όπως άλλωστε και η όλη πανεπιστημιακή εκπαίδευση, μέσα από διάφορα στάδια, τα οποία σχετίζονται τόσο με τις εξελίξεις και τις διαμορφώσεις της ιατρικής επιστήμης, όσο και με τις εκάστοτε συνθήκες της εθνικής, κοινωνικής, πνευματικής και οικονομικής ζωής της Ελλάδας και του Ελληνισμού. Το έργο της ιχνηλατείται μέσα από πολλές παραμέτρους, οι οποίες οδηγούν σε ορισμένες διαπιστώσεις για τις αλληλένδετες σχέσεις με τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την εξέλιξή της.

    Η πορεία της διαμόρφωσης της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και η σχέση της με τις εξελίξεις των ιατρικών ιδεών προβάλλει μέσα από τις διαδοχικές προσαρμογές του προγράμματος των μαθημάτων της Ιατρικής Σχολής, τη συγκρότηση της ιατρικής παιδείας των καθηγητών της και το γενικό επίπεδο της υπάρχουσας ιατρικής παιδείας.

    Στον Πίνακα Ι 14 παρουσιάζονται στατιστικές εκτιμήσεις των σπουδών των 95 καθηγητών της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας κατά την εκατονταετία 1837-1937, οι οποίες μπορεί να χρησιμεύσουν ως ενδεικτικό δείγμα των τάσεων στις σχέσεις της ελληνικής ιατρικής με την ευρωπαϊκή.

    Για την τελευταία πεντηκονταετία δεν υπάρχουν συγκεντρωμένα στοιχεία για να αναλυθούν. Η κατανομή των στοιχείων σε εικοσιπενταετίες λειτουργίας της Σχολής συμβαδίζει και με σημαντικά ιστορικά γεγονότα της Ελλάδας και του Ελληνισμού, των οποίων η εκτίμηση είναι απαραίτητη για εκτεταμένες ερμηνείες, στις οποίες όμως δεν θα επεκταθώ, παρά σε όσες φάνουν απαιτητές. Σημειώνουμε πάντως ότι στο διορισμό ή αργότερα, στον 

    ———————

    13. "Λογίδριον εκφωνηθέν κατά την της Ακαδημίας καθίδρυσιν, υπό του Σχολάρχου της Ιατρικής", σ. 3, στο: Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου του Όθωνος..., Αθήνα 1837.

    14. Για τη σύνταξη των πινάκων που ακολουθούν, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία τα οποία περιλαμβάνονται: α' στους πρυτανικούς απολογισμούς 1837 έως 1912· β' στη μελέτη του Α. Κούζη, Ιστορία της Ιατρικής Σχολής, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Εκατονταετηρίς, 1837-1937, τχ. Α', Αθήνα 1939· γ' στα βιβλίο του Α. Σκαρπαλέζου, Από την ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1964.