Creator/Author:Σιδέρη, Αλόη
 
Title:Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:21
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989-1994
 
Pagination:687
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek - Italian
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece - Pisa, Italy
 
Temporal coverage:1806-1861
 
Description:È ormai luogo comune evidenziare le analogie tra 1'evoluzione della storia greca e quella italiana durante il secolo scorso e sottolineare i legami storici tra i due popoli, i quali portarono, in quel periodo, a comuni schieramenti perfino ai campi di battaglia. Ancora più importante dell'impegno comune nell'insurrezione armata è, per la storiografia greca, la trasmissione, tramite la vicina Italia, di modeli ideologici dell'Europa occidentale nei tempi di fratture rivoluzionari. È stato in parte ammesso che i sistemi teorici provenienti dall' Europa occidentale trovarono più facilmente il modo di assimilarsi in Grecia se mediati dai codici dell'ideologia nazionale italiana; 1'Italia e la Grecia erano entrambe situate alia periferia dell'Europa occidentale e in più percorrevano, durante quel periodo, délie vie parallèle nel loro camino verso Pindipendenza nazionale. La présente ricerca esamina il periodo che va dal 1806 al 1861 e che, in gran parte, coincide con il Risorgimento italiano. Include la fase di preparazione e i quatro decenni successivi di lotte intraprese con l'aspirazione di realizzare l'idea di liberazione e di unità nazionale. Durante questi stessi secoli hanno luogo in Grecia degli awenimenti analogi: la fase di preparazione, I'insurrezione armata la liberazione, la lotta degli irredenti. Nel présente libro questo argomento viene affrontato da una particolare angolatura. La ricerca considéra uno dei canali di trasmissione délie idee e dei valori risorgimentali italiani in Grecia; segnala la presenza di studenti Greci nell'Università di Pisa durante gli anni in esame e cerca di discrivere le condizioni nei quali vissero, gli influssi culturali e ideologici que ne hanno guidato le scelte e la conseguente formazione dei loro contegni. L'assunto di ricerca è che gli studenti Greci ebbero un ruolo notevole nella vita universitaria e, su larga scala, in quella politica. D'altra parte il fatto di frequentare l'Università di Pisa durante quel periodo, in combinazione con le tradizioni culturali specifiche diversificate a seconda délie città e regioni di provenienza, contribui alla formazione del loro agire. Taie formazione influirà sul funzionamento degli studenti Greci anche dopo il loro rimparto e il loro inserimento nella popolazione attiva. Per verificare le ipotesi sudette è stato necessario esaminare accuratamente l'ambiente politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Utilizzando come fonte principale la bibliografia italiana, la ricerca ripercorre concisamente la storia della Toscana durante tre periodi successivi: l'Occupazione francese, la Restaurazione, la Controrivoluzione. Descrive gli avvenimenti più important!, le istituzioni amministrative, le correnti culturali e politiche, le mentalità e i valori di quella società. Restrigendo il campo, lo studio ricostruisce l'ambiente di Pisa e della sua università mettendo in risalto l'evoluzione e la dinamica del clima politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Dopo una descrizione assai concisa della storia dell'Università di Pisa, la ricerca considéra la partecipazione della comunità universitaria allé vicende risorgimentali: circolazione délie idée liberali, società segrete, insurrezione armata. La parte principale del libro sviluppa i seguenti terni: le posizioni che assunsero gli studenti Greci riguardo le vicende risorgimentali e il loro conseguente agire; il loro grado d'inserimento nel contesto sociale, i loro rapporti interpersonal! con i compagni italiani di corso e con i professori; il modo con oui essi effetuavano i loro studi, i loro rapporti con le comunità greche di Livorno e di Pisa, e in più alcuni aspetti particolari della loro vita privata. La ricerca — svolta soprattutto negli Archivi di Stato di Pisa e di Firenze — ha portato alla luce dati assai ragguardevoli: 840 Greci frequentarono l'Università di Pisa durante il periodo 1806-1861; la percentuale della loro presenza aU'Università registra un aumento progressive che va dai minimo di 2,89% delli anni 1806-1810 al massimo di 16,57% degli anni 1855-1859. Per quanto riguarda i luogi di provenienza, gran parte di essi vengono dalle Isole lonie e soprattutto da Cefalonia. Mérita pertanto la nostra attenzione il fatto che nel numéro dei Greci che studiarono in Italia è compresa un elevata percentuale di studenti provenienti da tutti i grossi centri urbani della libéra ed irredente Grecia e dalle comunità di Greci emigrati: Costantinopoli, Smirne, Patrasso, varie città di Candia, Giannina, Mitilene, Sira, Scio... A Pisa si recano perfino studenti dai più distanti focolai deU'Ellenismo (Alessandria di Egitto, Pietroburgo, Gesarea, Prussa, lesi, Bucarest) e dai più piceoli centri urbani della Grecia peninsulare ed insulare. Infine, tra le città d'origine degli studenti Greci si comprendono anche quelle città italiane ove allora fiorivano le comunità elleniche: Livorno, Pisa, Trieste, Genova. Per quanto riguarda l'inserimento dei Greci nel contesto universitario e nel quello più ampio della città, i dati rilevati dalla ricerca inducono alla conclusione che essi ne costituivano parte vitale e inseparabile. Vi sussistevano dei fattori particolari che favorivano l'inserimento degli studenti non Toscani e specialmente di quelli Greci: la lunga tradizione cosmopolite dell'Università; l'atteggiamento tollerante e perfino accondiscente (malgrado le sue oscillazioni) délie autorità toscane riguardo agli studenti; l'atteggiamento amichevole dei cittadini Pisani i quali erano ben coscienti del fatto che lo splendore e il benessere délia loro piccola città erano dovuti in gran parte al fascino che esercitava la sua Università; la circolazione nel corpo accademico di idee liberali con precisi riferimenti alla lotta per l'indipendenza greca e la presenza di un vivo interesse per i valori délia Grecia antica, sorella di Roma; le forti affinità tra le mentalità greche e quelle italiane dovute alla lunga tradizione di scambi culturali (soprattutto tral'Italia e le Isole lonie) e allé analogie tra le congiunture storiche dei due paesi, specialmente in quel periodo. Se inoltre si tiene conto che gli studenti Greci, recandosi a Pisa, apportarono con loro le esperienze rivoluzionari di un popolo che conduceva allora la lotta sanguinosa per la sua emancipazione nazionale, diventa ancora più spiegabile il loro schieramento con i compagni Italiani nel tentative di realizzare i loro ideali comuni. Inoltre, alla creazione di forti legami tra i due popoli, contribui fortemente l'universalità del carattere dei sistemi teorici che ispirarono e fecero da guida allé lotte parallèle dei Greci e degli Italiani. La ricerca archivistica, con il contributo dell'inerente bibliograîia, ha rilevato l'esistenza di alcuni casi di effetiva partecipazione dei Greci nel movimento intellettuale radicale, nelle società segrete e perfino nell'insurrezione armata. Ha dimostrato inoltre che essi mantennero tutte le caratteristiche di minoranza etnica e conservarono sempre viva la loro attenzione verso le sorti délia madré patria. Per quanto riguarda il bagaglio ideologico e l'apporto culturale degli studenti Greci ritornati in patria, fu déterminante l'influsso del fervente clima délia città di Pisa, délia sua Università e délia Toscana in générale. «Un énorme Gabinetto Vieusseux» viene definita l' Università di Pisa da un studioso Italiano. Non è necessario inoltrarsi in ulteriori dettagli per rendersi conto délia quantità, délia varietà e délia profondità délie incidenze ideologiche che suggellassero gli studenti Greci. Da una parte délia storiografia greca è già stato segnalato che 1'Italia, in quanto più vicina al centre del sistema politico-economico internazionale, îunse da tramite ideologico e propulsore per il movimento politico e culturale greco durante il période in esame. Il présente libro vuole solamente aggiungere ulteriori argomentazioni a sostegno di questa tesi e inoltre indicare, attraverso un elenco prolisso, alcuni dei fattori che furono responsabili di questa compenetrazione ideologica.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 35.12 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 694
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/0.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ

ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

(1806-1861)

ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 21 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1989

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/1.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/2.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/3.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ

ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

(1806-1861)

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/4.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

ISBN 960-7138-08-2

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/5.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ

ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

(1806-1861)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 21 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1989

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/6.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/7.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στην Τατιάνα

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/8.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

A.S.P.: Archivio di Stato di Pisa

A.S.F.: Archivio di Stato di Firenze

A.S.L.: Archivio di Stato di Livorno

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/9.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σκοπός της έρευνας

Σκοπός της έρευνας είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η έρευνα προσπαθεί να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας. Αφετηρία της είναι η υπόθεση ότι οι Έλληνες φοιτητές, τηρουμένων των αναλογιών, αποτέλεσαν σημαντικούς παράγοντες της πανεπιστημιακής και γενικότερα της πολιτικής ζωής. Και αντιστρόφως: ότι η φοίτησή τους στο Πανεπιστήμιο της Πίζας εκείνην ειδικά την περίοδο συνέβαλε στη διαμόρφωση κάποιων δικών τους συμπεριφορών, σε συνδυασμό με τις καταβολές που έφεραν από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Για τους Έλληνες του Πανεπιστημίου της Πίζας δεν υπάρχουν σε προηγούμενες μελέτες παρά μόνο αποσπασματικές πληροφορίες και γενικόλογοι από λίγο ως πολύ ισχυρισμοί. Φιλοδοξία του βιβλίου είναι να θεμελιώσει τους ισχυρισμούς αυτούς με σχολαστική αρχειακή έρευνα και με τη διασταύρωση των πληροφοριών Ελλήνων και Ιταλών μελετητών.

Καταβάλλεται επίσης προσπάθεια να ενταχθούν τα πρόσωπα των νέων που αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης στη 

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/10.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

γενικότερη ιστορική συγκυρία και να καταδειχθεί η συνέργεια των διαφόρων ιστορικών παραγόντων στη διαμόρφωση των συμπεριφορών, των στάσεων και της δράσης τους. Αν με τον τρόπο αυτόν αναδειχθούν οι ιδιοτυπίες αυτής ειδικά της φοιτητικής ομάδας εν σχέσει με τα γενικά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν τον σπουδαστικό κόσμο στο σύνολό του, θα έχει, μέσω του βιβλίου αυτόν, ερευνηθεί η ιστορική υπόσταση και ο ιστορικός ρόλος ενός τμήματος της ελληνικής νεολαίας.

Οροθέτηση

Η χρονική περίοδος που καλύπτει η έρευνα εκτείνεται από το 1806 ως το 1861. Τα όριά της προέκυψαν από λόγους κατ' αρχήν πρακτικούς: η βασική αρχειακή πηγή που χρησιμοποιήθηκε είναι τα κατάστιχα των πτυχιούχων του Πανεπιστημίου της Πίζας που βρίσκονται κατατεθειμένα στα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. Το τελευταίο από αυτά φτάνει ως τα 1861· το προτελευταίο αρχίζει το 1806. Η οροθέτηση επομένως θα μπορούσε να χαρακτηριστεί τυχαία, αν το έσχατο όριό της δεν συνέπιπτε (ασφαλώς όχι κατά τύχην) με την ανακήρυξη του βασιλείου της Ιταλίας και το πρώτο (ίσως όχι κατά τύχην) με τις παραμονές της ενσωμάτωσης της Τοσκάνης στη Ναπολεόντεια αυτοκρατορία.

Λόγοι πρακτικοί, αλλά και ουσιαστικοί, επέβαλαν και τον περιορισμό της έρευνας σε μια περίπου πεντηκονταετία. Αφ' ενός η κάλυψη ευρύτερης περιόδου θα απέβαινε εις βάρος της εμβάθυνσης εξαιτίας των συμβατικών χρονικών περιορισμών της μελέτης· αφ' ετέρου μια έρευνα που είναι και ποσοτική οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα αν καλύψει περιόδους με διάφορα συγκυριακά χαρακτηριστικά. Η συγκυρία, στην οποία εντάσσεται η έρευνα, είναι το Ιταλικό Risorgimento. Αρχίζει από την περίοδο της προετοιμασίας και κλείνει με την Ένωση.

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/11.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το γεγονός ότι, στην ίδια ακριβώς περίοδο, διαδραματίζονται στην Ελλάδα ανάλογα γεγονότα (η προετοιμασία, η μεγάλη εξέγερση, η απελευθέρωση, οι αγώνες των αλυτρώτων) επιβοηθεί τους συσχετισμούς και τις αντίστοιχες ερμηνείες.

Από την άποψη του χώρου, όπου δρουν οι ήρωές της, η μελέτη εντοπίζεται στην Τοσκάνη. Παρακολουθώντας τη δράση των Ελλήνων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας, η έρευνα διατρέχει την ιστορία της σε τρεις διαδοχικές φάσεις : Γαλλοκρατία, Παλινόρθωση, περίοδο της Αντεπανάστασης. Με κέντρο πάντα την Πίζα, όπου εδρεύει το ιστορικό πανεπιστήμιο, η μελέτη θα ρίξει το φως της ακτινωτά στο πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον του ως τα σύνορα του Μεγάλου Δουκάτου και πέρα από αυτά, οσάκις χρειαστεί.

Η δομή του βιβλίου

Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου περιγράφεται ακροθιγώς το γενικό ιστορικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο διαδραματιζόταν και από το οποίο κατά μέγιστο μέρος οριζόταν η ζωή της πανεπιστημιακής κοινότητας. Η αναφορά στη συγκυρία της πεντηκονταετίας έχει ως αφετηρία τα κυριότερα συμβάντα της γενικότερης ιταλικής ιστορίας και συνεχίζεται με λεπτομερέστερη ανάλυση των πολιτικών και πνευματικών εξελίξεων στην Τοσκάνη. Στο σημείο αυτό περιγράφονται οι διοικητικοί θεσμοί, τα πνευματικά και πολιτικά ρεύματα και οι συλλογικές νοοτροπίες. Στενεύοντας ακόμα περισσότερο τον κύκλο, η μελέτη θα καταλήξει στην Πίζα για να παρουσιάσει την εξέλιξη και τη δυναμική του κοινωνικού, πολιτικού και πνευματικού κλίματος, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές.

Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Μετά από μια σύντομη διαγραφή της ιστορίας του, καταβάλλεται προσπάθεια να παρουσιαστεί η συμμετοχή της 

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/12.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πανεπιστημιακής κοινότητας στις εξελίξεις του Risorgimento: διαφωτιστική κίνηση, αντιστασιακή δράση, ένοπλος αγώνας. Στο διάστημα όλης της περιγραφής, αλλά κυρίως σε ειδικά κεφάλαια στο τέλος της ενότητας, παρουσιάζεται, με στοιχεία από αρχειακές και έντυπες πηγές καθώς και από ιταλικά κυρίως βοηθήματα, η συμβολή των Ελλήνων στις παραπάνω δραστηριότητες, ο βαθμός ενσωμάτωσής τους στην κοινωνική ομάδα, οι σχέσεις μεταξύ τους και με τους Ιταλούς συμφοιτητές και δασκάλους τους καθώς και η συμμετοχή τους στον ελληνικό αγώνα της ανεξαρτησίας.

Ακολουθεί μια ενότητα, στην οποία παρουσιάζονται τρεις αστυνομικές υποθέσεις από τα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας. Καθεμιά από αυτές αναφέρεται σε μια αλυσίδα συμβάντων, με τα οποία καταδεικνύεται η έντονη δραστηριότητα που ανέπτυξαν οι Έλληνες της Πίζας στα πολιτικά και πνευματικά πράγματα, αλλά και φωτίζονται πλήθος άλλα σημεία που μας επιτρέπουν να ιδούμε τους νέους που αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης όχι πια ως αριθμούς, αλλά ως δρώντα πρόσωπα. Σε ειδικό κεφάλαιο παρουσιάζεται η φυσιογνωμία και η δράση ενός εξέχοντος προσώπου: του Διονυσίου Λεονταράκη.

Στο επόμενο κεφάλαιο εκτίθεται -πάντα, με βάση αρχειακές πηγές- ο τρόπος με τον οποίο διέτρεχαν το διάστημα των σπουδών τους οι Έλληνες φοιτητές από τη στιγμή της εισδοχής τους ως το δίπλωμα. Στην αρχή κάθε υποκεφαλαίου αναφέρονται οι νομικές προδιαγραφές προκειμένου για κάθε περίπτωση (προϋποθέσεις εισδοχής, εξετάσεις, παρουσίες, επιδόσεις, σχολική καθημερινότητα, δίδακτρα) και εν συνεχεία περιγράφεται, με συγκεκριμένα ντοκουμέντα, ο τρόπος υπαγωγής των Ελλήνων στο πανεπιστημιακό σύστημα (εξαιρέσεις, παραβάσεις, προνόμια).

Το τελευταίο κεφάλαιο του μέρους αυτού του βιβλίου αναφέρεται στην καθημερινότητα της ζωής των Ελλήνων (περίπατοι, εκδρομές, ειδύλλια, κατοικίες, ψυχαγωγία κτλ.) Ειδικός λόγος γίνεται για τις σχέσεις τους με την ελληνική παροικία του Λιβόρνου και της Πίζας.

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/13.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το δεύτερο μέρος τον βιβλίου περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Υπάρχει ένας κατάλογος, που αποτελεί κατά γράμμα αντιγραφή από τα κατάστιχα των πτυχιούχων και περιέχει 603 ονόματα Ελλήνων, και ένας άλλος με τα ονόματα εκείνων που φοίτησαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, αλλά δεν πήραν εκεί πτυχίο (237 ονόματα). Ακολουθεί αλφαβητικός κατάλογος με μεταγραφή των ονομάτων στα ελληνικά ως ένα είδος ευρετηρίου.

Στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σ' όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας.

Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας...

Υπάρχει τέλος μια περίληψη του βιβλίου στα Ιταλικά.

Το πρόβλημα της μεθόδου

Η παρούσα μελέτη μπόρεσε χωρίς μεγάλη δυσκολία και, θα έλεγα, χωρίς μεγάλη χρονοτριβή, να απαντήσει στα πρώτα ερωτήματα που η ίδια είχε θέσει. Όπως αρκετές άλλες ποσοτικές έρευνες, κατόρθωσε "να ανακαλύψει το προφανές"1 και μάλιστα

——————————————

1. F. Diaz, Metodo qualitativo e storia délle idee, 1966, σ. 932-947.

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/14.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

χωρίς μεγάλο κόπο: ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων -ίσως μεγαλύτερος από εκείνον που υποθέταμε πριν από τη μελέτη αυτή- σπούδασε στην Πίζα στο διάστημα της πεντηκονταετίας που καλύπτει η έρευνα· οι περισσότεροι από αυτούς ήταν Επτανήσιοι· οι περισσότεροι από τους Επτανησίους ήταν Κεφαλονίτες. Αν έχει -και έχει- κάποια σημασία ότι το συμπέρασμα αυτό βασίζεται τώρα σε μια καταμέτρηση, το βιβλίο αυτό, με μόνη την παρουσίαση των καταλόγων, θα είχε λόγο υπάρξεως.

Τα προβλήματα όμως προκύπτουν από τη στιγμή που η πρόθεση της έρευνας δεν περιορίζεται σ' αυτό. Ποιοι ακριβώς ήταν αυτοί οι 840 νέοι; Πώς μπορεί κανείς να αναπλάσει την καθημερινότητα της φοιτητικής ζωής τους, αυτήν ακριβώς που αντανακλά το ποιοι είναι, τι φέρνουν μαζί τους στην Πίζα μαζί με τα "θαυματουργά φυλακτήρια"1 που παίρνουν φεύγοντας από την οικογένεια; Τι αποκομίζουν και τι κομίζουν επιστρέφοντας στην πατρίδα;

Απ' όλα τα προβλήματα το πιο δισεπίλυτο είναι τα μεθοδολογικό: από το φόβο αυτού που ο Thomson ονομάζει "χονδροειδή επαναληπτικό ιμπρεσιονισμό του κομπιούτερ που επαναλαμβάνει εμετικά ένα μοναδικό περιοδικό στοιχείο, συσκοτίζοντας όλα τα αποδεικτικά δεδομένα, για τα οποία δεν είναι προπρογραμματισμένος"2, είναι ενδεχόμενο να πέσει κανείς στο ψευδοδίλημμα "ποιοτική ή ποσοτική ανάλυση των στοιχείων". Μια σαφής επιλογή ανάμεσα στις δύο αυτές τάσεις θα συνεπαγόταν είτε επιστροφή στον κακόφημο ιμπρεσιονισμό της ποιοτικής ανάλυσης είτε ολοκληρωτική παράδοση στην αυτοκρατορία των αριθμών. Μια προσπάθεια συνδυασμού των δύο μεθόδων -και αυτή είναι η επιλογή του βιβλίου- απειλεί, αν μη τι άλλο, την

——————————————

1. Eιρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των Επτά", Παλαιά και νέα, Βιβλ. Μαρασλή, 1903, σ. 15.

2. Ε.Ρ, Thomson, "Anthropology and the Discipline of Historical Context" in Midland History Ι, n. 3, 1972, σ. 50.

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/15.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ενότητα της δομής μιας μελέτης και συνεπώς επιβάλλει την επινόηση λύσεων για την αποτροπή του κινδύνου αυτού.

Το πρόβλημα που θέτει ο "εργάτης αναγνώστης" του Brecht "ποιος έχτισε την Επτάπυλη Θήβα;" δεν βρίσκει την απάντησή του με τον αριθμό αυτών που την έχτισαν. Η προσπάθεια εξάλλου να πλησιάσει κανείς το φακό για να φωτίσει το πρόσωπο ενός ή μερικών από τους ανώνυμους οικοδόμους είναι και επικίνδυνη και δύσκολη· επικίνδυνη, επειδή τείνει να αποκαταστήσει εκ του αντιθέτου την παλιά ιστορία των προσωπικοτήτων, και δύσκολη, επειδή μόνο με πολλή καλή τύχη και ανεξάντλητη υπομονή και επιμονή μπορεί να βρει κανείς στοιχεία που να νομιμοποιούν από άποψη ιστορικού κύρους την περιγραφή του προσώπου. Και επιτέλους: τι αποδεικνύει ότι το πρόσωπο ή τα πρόσωπα αυτά δεν είναι ειδικές περιπτώσεις; Πόσο εύκολα ή πόσο δύσκολα μπορεί να αποτραπεί ο κίνδυνος να δημιουργηθούν εντυπώσεις από μια τάση γενικευτική του αναγνώστη, αν όχι και του ιστορικού;

Ο Σπυρίδων Κλαυδιανός από τη Ζάκυνθο εξαναγκάστηκε να μεταγραφεί από την Πίζα στη Σιένα για να συνεχίσει τις σπουδές του και, φυσικά, δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα επειδή αγάπησε μια κοπέλα. Πόση σημασία μπορεί να έχει το γεγονός αυτό και σε ποια σελίδα της γενικής ιστορίας μπορεί να εγγραφεί; Για τη συγκεκριμένη μελέτη η αξία του ντοκουμέντου που αφορά στην ερωτική περιπέτεια του νεαρού φοιτητή έγκειται κυρίως στην επιβεβαίωση μιας αβεβαιότητας: Ότι πολλοί Έλληνες σπουδαστές μετακινούνται από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο, είναι μία από τις διαπιστώσεις της έρευνας. Σε οποιαδήποτε γενική ερμηνεία του δεδομένου αυτού, η περίπτωση του Κλαυδιανού μάς υποχρεώνει να θέσουμε ένα ερωτηματικό που μειώνει το απόλυτο, και γι' αυτό γενικευτικό, κύρος των αριθμών. Μια σύμπτωση έχει αποκαλύψει στο εν λόγω σημείο τον παράγοντα ατομική περιπέτεια, που ο βαθμός επιρροής της δεν είναι δυνατό να μετρηθεί εξαιτίας της σιωπής του υλικού.

Από το άλλο μέρος ο βαθμός, στον οποίο μια ερωτική 

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/16.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

περιπέτεια επηρεάζει την πορεία των σπουδών ενός νέου, εξαρτάται και από συνθήκες κοινωνικές και πολιτικές: ο Κλαυδιανός μεταφέρθηκε από την Πίζα στη Σιενα με διαταγή της αστυνομίας και κατά παραγγελίαν των γονέων τον. Η περιπέτειά του, όσο κι αν εκπηγάζει από την "αρχαϊκή κληρονομικότητα του ανθρώπου"1, ρυθμίζεται, στην εξέλιξή της, από συστήματα θεσμικά, από τις καταναγκαστικές σχέσεις του νέου με την εξουσία (οικογένεια-κράτος), δηλαδή από παραμέτρους ιστορικές. Τέλος, μ' όλους τους κίνδυνους ρομαντικού αισθητισμού και ανεκδοτολογικής στάσης απέναντι στην ιστορία που συνεπάγεται η προσέγγιση αυτή, ο νεαρός φοιτητής, εξαιτίας ακριβώς της περιπέτειάς του, παύει να είναι αριθμός, δηλαδή σκιά, και προβαίνει στο φως ως ανθρώπινη οντότητα.

Συμβάντα παρόμοια με την περιπέτεια του Κλαυδιανού αποκάλυψαν όχι λίγα οι αρχειακές και άλλες πηγές, στις οποίες στηρίζεται το ανά χείρας βιβλίο. Ένα πρώτο πρόβλημα υπήρξε ο τρόπος παρουσίασης των στοιχείων. Μια παλιά και δοκιμασμένη μέθοδος είναι η απλή μεταγραφή των ντοκουμέντων και ο νοών νοείτω. Πρόκειται για επιλογή του εύκολου δρόμου, που δικαιολογείται όμως -κι ας είναι μια μορφή λιποταξίας- επειδή μ' αυτήν αποφεύγει κανείς έναν αγώνα, στον οποίο η ήττα είναι εκ των προτέρων βέβαιη: όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να μην εκβιάσει ένα ντοκουμέντο να υπακούσει σε μια λογική ξένη από τη δική του, δεν είναι βέβαιο ότι θα το κατορθώσει. Ο ιστορικός που επιχειρεί μια ανάγνωση των στοιχείων από το ένα μέρος καθίσταται "επί διεγνωσμένην κρίσιν"2 και από το άλλο καταξιώνει την έννοια της ιστορίας ως "διαλόγου του παρελθόντος με το παρόν". Σε κάποια άλλη χρονική στιγμή ένας άλλος ιστορικός θα ψάξει να βρει τη λογική του, αφού, κατά τα λεγόμενα

——————————————

1. S. Freud, Moisé et le monothéisme, éd. Paris 1967, σ. 134.

2. Θουκυδίδης, 3, 53.

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/17.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

του Collinwood, πρέπει να μελετήσουμε τον ιστορικό προτού αρχίσουμε να μελετάμε τα γεγονότα1.

Ο ιστορικός που παίρνει το ρίσκο της ανάλυσης ενός ντοκουμέντου έχει τη μοίρα αυτών που δεν αποσύρονται όταν η συντροφιά παίζει το παιχνίδι της αλήθειας: στο τέλος της βραδιάς και εκτεθειμένος είναι και την αλήθεια δεν την είπε. Επιπλέον είναι και βέβηλος επειδή, προσπαθώντας -έστω και μάταια- να πει την αλήθεια, κατέστρεψε κάποιο μύθο και ίσως "το μη μυθώδες αυτών [των έργων] ατερπέστερον φανείται"2.

Στις αρχές του 1831 μια υπόθεση επαναστατικών εκδηλώσεων Κορσικανών και Ελλήνων συγκλόνισε τις αρχές της Πίζας3. Τα ντοκουμέντα -ένας παχύς φάκελος υπηρεσιακών εγγράφων- παριστάνουν το γεγονός ως απειλή ανατροπής των πάντων. Αν οι σχετικές αναφορές αναγνωσθούν ως επίδειξη υπερβάλλοντος ζήλου των αστυνομικών οργάνων, έχει ήδη συντελεσθεί η καταστροφή ενός μύθου. Για πόσους θα έχει αξία το γεγονός ότι στα ερείπιά του θα στηθεί η εικόνα ενός τύπου αστυνομικού κράτους και ένας γνώριμος τύπος νεανικού ενθουσιασμού; Ποιος είναι διατεθειμένος να συγχωρήσει τον βέβηλο που ψάχνει μέσα στο δάσος να βρει το λύκο που έφαγε την Κοκκινοσκουφίτσα;4

Όσο κι αν είναι κάπως υπερβολική στη δραματικότητά της, η άποψη του Carr διατηρεί το βάρος της : "Κανένα έγγραφο δεν μπορεί να μας πει τίποτε περισσότερο από εκείνο που σκέφτηκε ο συντάκτης του, δηλαδή τι σκέφτηκε πως συνέβη, τι σκέφτηκε πως έπρεπε να συμβεί ή πώς θα συνέβαινε, ή ίσως μόνο τι ήθελε οι άλλοι να σκεφτούν πως σκέφτηκε ή ακόμα τι ο ίδιος σκέφτηκε

——————————————

1. R. Collinwood, The Idea of History, 1946, σ. XII.

2. Θουκυδίδης, Α. 22.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Στα όπλα!".

4. Paulette Couturier, "Το παιδί και ο λύκος: Από την πραγματικότητα στο μύθο", Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Τομ. Α', εκδ. Ιστ. Αρχ. Ελληνικής Νεολαίας, Αθήνα 1986, σ. 201-215.

2

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/18.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πώς σκέφτηκε"1. Με τη σειρά της η ερμηνεία του ερευνητή δείχνει αυτό που ο ίδιος σκέφτηκε πως σκέφτηκε ο συντάκτης του ντοκουμέντου. Και πάει λέγοντας...

Προκειμένου για το αρχειακό υλικό, στο οποίο βασίζεται η παρούσα μελέτη, προκύπτει ένα επιπλέον πρόβλημα: τα παραθέματα από τα ντοκουμέντα δεν μπορεί παρά να δοθούν μεταφρασμένα κι αυτό δεν απειλεί λίγο τη μετάδοση της πληροφορίας· ακόμα και μια μεγάλη προσπάθεια να αποδοθεί το λεκτικό ιδίωμα του γράφοντος δεν μπορεί να αποτρέψει τις απώλειες στη σημαντική του κώδικα. Ένα κείμενο κομίζει πληροφορίες όχι μόνο με το περιεχόμενο, αλλά και με το ύφος, που είναι το ήθος του. Το να παρατεθούν τα κείμενα μόνο στο πρωτότυπο είναι μια λύση ακίνδυνη και άκοπη· το να μεταφραστούν, έστω και εν μέρει -κι αυτή είναι η επιλογή του βιβλίου αυτού-, είναι επικίνδυνο για τους παραπάνω λόγους, αλλά και επιβεβλημένο, επειδή το εγχείρημα της μετάφρασης καθαυτό διέπεται από μια άποψη (γλωσσική κι όχι μόνο) που δεν είναι λιγότερο ιστορική από οποιαδήποτε άλλη, αφού είναι ο πρώτος και ο τελευταίος σχολιασμός του κειμένου: το μεταφραστικό διάβημα προϋποθέτει την ερμηνεία.

Ως παραμορφωτικοί μεσάζοντες ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην πρόσληψή της λειτουργούν και οι βιβλιογραφικές πηγές. Ιδιαίτερα όταν οι πηγές αυτές είναι χρονογραφικές -και η μελέτη βασίστηκε εν πολλοίς σε απομνημονευματογράφους Ιταλούς και Έλληνες-, το ενδεχόμενο να αποδίδονται τα πρόσωπα και τα πράγματα "κατ' εύνοιαν" ισχύει σε μέγιστο βαθμό. Αν μάλιστα λάβει κανείς υπ' όψη ότι η πρώτη πεντηκονταετία του 19ου αιώνα, στην οποία κινείται η έρευνα, είναι η κατ' εξοχήν εποχή του ιταλικού και του ελληνικού ρομαντισμού, το ενδεχόμενο της παραμόρφωσης ισχύει ακόμα περισσότερο. Παρ' όλα αυτά, «το γεγονός ότι μια πηγή δεν είναι "αντικειμενική"

——————————————

1. Ε.Χ. Καρρ, Τι είναι η ιστορία, μετ. Φρ. Λιάππα, εκδ. Πλανήτης, Αθήνα 1984, σ. 18.

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/19.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

δεν σημαίνει πως δεν είναι χρησιμοποιήσιμη». Όσο κι αν συνειδητοποιούμε τον ιδεολογικό βιασμό που κρύβεται πίσω από κάθε γνωστικό εγχείρημα, ακόμα και το πιο απλό και το πιο αθώο, δεν πρέπει "να πετάμε τ' απόνερα μαζί με το μωρό"1. Η μεγαλοστομία, οι λυρικές εξάρσεις, ο στόμφος της γραφής, ο επιλεκτικός τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται η πραγματικότητα είναι ο ίδιος μια μαρτυρία. Η εύνοια ή η δυσμένεια, στο μέτρο που δεν μας παρασύρουν σε ανεπίτρεπτο ψυχολογισμό, κομίζουν ιστορικά μηνύματα.

Πρόβλημα αποτελούν και οι χειρισμοί που απαιτούνται για να ενταχθούν τα πρόσωπα, που είναι οι πρωταγωνιστές του έργου, μέσα στο περιβάλλον όπου έδρασαν. Σε ποιο βαθμό η ιστορία της Τοσκάνης ή του Risorgimento ενδιαφέρει τον ερευνητή που γράφει ελληνική ιστορία; Πού ακριβώς βρίσκεται το όριο εκείνο, του οποίου η υπέρβαση θα τον έκαμε μελετητή της ιταλικής ιστορίας; Αν ο ιστορικός υπερβεί το όριο αυτό, τον απειλεί, συν τοις άλλοις, και η προδικασμένη αδυναμία μιας έρευνας, που είναι χρεωμένη με άλλο σκοπό, να δώσει έστω και νύξεις για μια από τις πιο εξερευνημένες περιοχές της ιταλικής ιστορίας. Αν δεν το προσεγγίσει, κινδυνεύει ν' αφήσει τους ήρωές του αιωρούμενους στο κενό. Το γεγονός πάντως ότι τα πρόσωπα, τη στιγμή που τα συλλαμβάνει ο φακός της ιστορίας, βρίσκονται στο εξωτερικό δεν απαλλάσσει τη μελέτη από την υποχρέωση να ανιχνεύσει τις συνθήκες, μέσα στις οποίες έζησαν, όσους κινδύνους κι αν αυτό συνεπάγεται.

Όσο για τα γεγονότα που παρουσιάζονται εδώ, μολονότι, εκ πρώτης όψεως πολλά από αυτά εμφανίζονται ως ασχολίαστα, ας μην επιτραπούν στη συγγραφή αυταπάτες: το μόνο που μπορεί να διατείνεται το ανά χείρας βιβλίο είναι ότι τίποτε δεν παρέλειψε ούτε παράλλαξε εκ προθέσεως από ό,τι αναγράφουν οι

——————————————

1. "Gettar via l'acqua con il bambino dentro": Carlo Ginzburg, Il formaggio e i vermi - Il cosmo di un mugnaio del' 500, G. Einaudi, Torino 1976, σ. XV-XVL.

p. 19
Search form
Search the book: Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

    ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ

    ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

    (1806-1861)

    ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    —————————————— 21 ——————————————

    ΑΘΗΝΑ 1989