Creator/Author:Σιδέρη, Αλόη
 
Title:Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:21
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989-1994
 
Pagination:687
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek - Italian
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece - Pisa, Italy
 
Temporal coverage:1806-1861
 
Description:È ormai luogo comune evidenziare le analogie tra 1'evoluzione della storia greca e quella italiana durante il secolo scorso e sottolineare i legami storici tra i due popoli, i quali portarono, in quel periodo, a comuni schieramenti perfino ai campi di battaglia. Ancora più importante dell'impegno comune nell'insurrezione armata è, per la storiografia greca, la trasmissione, tramite la vicina Italia, di modeli ideologici dell'Europa occidentale nei tempi di fratture rivoluzionari. È stato in parte ammesso che i sistemi teorici provenienti dall' Europa occidentale trovarono più facilmente il modo di assimilarsi in Grecia se mediati dai codici dell'ideologia nazionale italiana; 1'Italia e la Grecia erano entrambe situate alia periferia dell'Europa occidentale e in più percorrevano, durante quel periodo, délie vie parallèle nel loro camino verso Pindipendenza nazionale. La présente ricerca esamina il periodo che va dal 1806 al 1861 e che, in gran parte, coincide con il Risorgimento italiano. Include la fase di preparazione e i quatro decenni successivi di lotte intraprese con l'aspirazione di realizzare l'idea di liberazione e di unità nazionale. Durante questi stessi secoli hanno luogo in Grecia degli awenimenti analogi: la fase di preparazione, I'insurrezione armata la liberazione, la lotta degli irredenti. Nel présente libro questo argomento viene affrontato da una particolare angolatura. La ricerca considéra uno dei canali di trasmissione délie idee e dei valori risorgimentali italiani in Grecia; segnala la presenza di studenti Greci nell'Università di Pisa durante gli anni in esame e cerca di discrivere le condizioni nei quali vissero, gli influssi culturali e ideologici que ne hanno guidato le scelte e la conseguente formazione dei loro contegni. L'assunto di ricerca è che gli studenti Greci ebbero un ruolo notevole nella vita universitaria e, su larga scala, in quella politica. D'altra parte il fatto di frequentare l'Università di Pisa durante quel periodo, in combinazione con le tradizioni culturali specifiche diversificate a seconda délie città e regioni di provenienza, contribui alla formazione del loro agire. Taie formazione influirà sul funzionamento degli studenti Greci anche dopo il loro rimparto e il loro inserimento nella popolazione attiva. Per verificare le ipotesi sudette è stato necessario esaminare accuratamente l'ambiente politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Utilizzando come fonte principale la bibliografia italiana, la ricerca ripercorre concisamente la storia della Toscana durante tre periodi successivi: l'Occupazione francese, la Restaurazione, la Controrivoluzione. Descrive gli avvenimenti più important!, le istituzioni amministrative, le correnti culturali e politiche, le mentalità e i valori di quella società. Restrigendo il campo, lo studio ricostruisce l'ambiente di Pisa e della sua università mettendo in risalto l'evoluzione e la dinamica del clima politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Dopo una descrizione assai concisa della storia dell'Università di Pisa, la ricerca considéra la partecipazione della comunità universitaria allé vicende risorgimentali: circolazione délie idée liberali, società segrete, insurrezione armata. La parte principale del libro sviluppa i seguenti terni: le posizioni che assunsero gli studenti Greci riguardo le vicende risorgimentali e il loro conseguente agire; il loro grado d'inserimento nel contesto sociale, i loro rapporti interpersonal! con i compagni italiani di corso e con i professori; il modo con oui essi effetuavano i loro studi, i loro rapporti con le comunità greche di Livorno e di Pisa, e in più alcuni aspetti particolari della loro vita privata. La ricerca — svolta soprattutto negli Archivi di Stato di Pisa e di Firenze — ha portato alla luce dati assai ragguardevoli: 840 Greci frequentarono l'Università di Pisa durante il periodo 1806-1861; la percentuale della loro presenza aU'Università registra un aumento progressive che va dai minimo di 2,89% delli anni 1806-1810 al massimo di 16,57% degli anni 1855-1859. Per quanto riguarda i luogi di provenienza, gran parte di essi vengono dalle Isole lonie e soprattutto da Cefalonia. Mérita pertanto la nostra attenzione il fatto che nel numéro dei Greci che studiarono in Italia è compresa un elevata percentuale di studenti provenienti da tutti i grossi centri urbani della libéra ed irredente Grecia e dalle comunità di Greci emigrati: Costantinopoli, Smirne, Patrasso, varie città di Candia, Giannina, Mitilene, Sira, Scio... A Pisa si recano perfino studenti dai più distanti focolai deU'Ellenismo (Alessandria di Egitto, Pietroburgo, Gesarea, Prussa, lesi, Bucarest) e dai più piceoli centri urbani della Grecia peninsulare ed insulare. Infine, tra le città d'origine degli studenti Greci si comprendono anche quelle città italiane ove allora fiorivano le comunità elleniche: Livorno, Pisa, Trieste, Genova. Per quanto riguarda l'inserimento dei Greci nel contesto universitario e nel quello più ampio della città, i dati rilevati dalla ricerca inducono alla conclusione che essi ne costituivano parte vitale e inseparabile. Vi sussistevano dei fattori particolari che favorivano l'inserimento degli studenti non Toscani e specialmente di quelli Greci: la lunga tradizione cosmopolite dell'Università; l'atteggiamento tollerante e perfino accondiscente (malgrado le sue oscillazioni) délie autorità toscane riguardo agli studenti; l'atteggiamento amichevole dei cittadini Pisani i quali erano ben coscienti del fatto che lo splendore e il benessere délia loro piccola città erano dovuti in gran parte al fascino che esercitava la sua Università; la circolazione nel corpo accademico di idee liberali con precisi riferimenti alla lotta per l'indipendenza greca e la presenza di un vivo interesse per i valori délia Grecia antica, sorella di Roma; le forti affinità tra le mentalità greche e quelle italiane dovute alla lunga tradizione di scambi culturali (soprattutto tral'Italia e le Isole lonie) e allé analogie tra le congiunture storiche dei due paesi, specialmente in quel periodo. Se inoltre si tiene conto che gli studenti Greci, recandosi a Pisa, apportarono con loro le esperienze rivoluzionari di un popolo che conduceva allora la lotta sanguinosa per la sua emancipazione nazionale, diventa ancora più spiegabile il loro schieramento con i compagni Italiani nel tentative di realizzare i loro ideali comuni. Inoltre, alla creazione di forti legami tra i due popoli, contribui fortemente l'universalità del carattere dei sistemi teorici che ispirarono e fecero da guida allé lotte parallèle dei Greci e degli Italiani. La ricerca archivistica, con il contributo dell'inerente bibliograîia, ha rilevato l'esistenza di alcuni casi di effetiva partecipazione dei Greci nel movimento intellettuale radicale, nelle società segrete e perfino nell'insurrezione armata. Ha dimostrato inoltre che essi mantennero tutte le caratteristiche di minoranza etnica e conservarono sempre viva la loro attenzione verso le sorti délia madré patria. Per quanto riguarda il bagaglio ideologico e l'apporto culturale degli studenti Greci ritornati in patria, fu déterminante l'influsso del fervente clima délia città di Pisa, délia sua Università e délia Toscana in générale. «Un énorme Gabinetto Vieusseux» viene definita l' Università di Pisa da un studioso Italiano. Non è necessario inoltrarsi in ulteriori dettagli per rendersi conto délia quantità, délia varietà e délia profondità délie incidenze ideologiche che suggellassero gli studenti Greci. Da una parte délia storiografia greca è già stato segnalato che 1'Italia, in quanto più vicina al centre del sistema politico-economico internazionale, îunse da tramite ideologico e propulsore per il movimento politico e culturale greco durante il période in esame. Il présente libro vuole solamente aggiungere ulteriori argomentazioni a sostegno di questa tesi e inoltre indicare, attraverso un elenco prolisso, alcuni dei fattori che furono responsabili di questa compenetrazione ideologica.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 35.12 Mb
 
Visible pages: 100-119 από: 694
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/100.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επιστημονικό κριτήριο, από το οποίο διαπνεόταν, και για την ίδια την εφαρμογή της σε συσχετισμό με τις πραγματικότητες του τόπου..."1 Από τις πραγματικότητες αυτές ίσως η πιο αντίνομη σ' ένα τόσο φιλόδοξο σχέδιο πανεπιστημιακής μεταρρύθμισης ήταν η άθλια κατάσταση, στην οποία βρισκόταν τότε στην Τοσκάνη η πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση: "Η μεταρρύθμιση υπήρξε πρόωρη και επίσης πολύ εκτεταμένη κι αυτό συνέβη επειδή άρχισε από το σημείο, στο οποίο όφειλε να καταλήξει"2.

Παρόλα αυτά, στη δεκαετία του 1840, ανθούν οι σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας και είναι άγνωστο πόσο συνέβαλε σ' αυτό η μεταρρύθμιση και πόσο η γενικότερη ακμή, στην οποία βρισκόταν τότε το ιταλικό πνευματικό κίνημα. Σε μεγάλο βαθμό συντείνει πάντως ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας του Πανεπιστημίου που, ειδικά την εποχή της έντασης των ιταλικών αγώνων, το είχε καταστήσει άσυλο καθηγητών-πολιτικών προσφύγων. Διάσημοι δάσκαλοι από κάθε μέρος της Ιταλίας διαδέχονταν ο ένας τον άλλον στις έδρες του Πανεπιστημίου: ο Federico Del Rosso, ο Giuseppe Montanelli, ο Silvestro Centofanti και πάντα ο Carmignani στα Νομικά, οι εφευρέτες Luigi Pacinotti και Carlo Matteucci και ο κορυφαίος συγγραφέας και δάσκαλος Ottaviano Fabrizio Mossoti στη Φυσική, ο Raffaele Piria στη Χημεία και, στην έδρα της Αστρονομίας, ο σοφός Giuseppe Piazzini. Στο νοσοκομείο της S. Chiara, όπου κάνουν την εξάσκησή τους οι χειρουργοί, εξελίσσονται οι παλαιότερες πρακτικές και διερευνώνται νέες περιοχές, όπως το ζήτημα των όγκων.

——————————————

1. G. Baldasseroni, Leopoldo Il Granduca di Tosccma e i suoi tempi, Firenze 1871, σ. 137.

2. A. Zobi, ό.π., σ. 506, 508. Δεν έλειψαν πάντως και τα εγκώμια: "Η γενική μεταρρύθμιση [...] επαινέθηκε πολύ όχι μόνο στην Τοσκάνη και στα άλλα κράτη της χερσονήσου, αλλ' ακόμα και στη Γερμανία και στη Γαλλία, όπου δεν άργησε να φτάσει η φήμη της" (Paolo Tronci e Giovanni Sforza, ό.π., σ. 353).

p. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/101.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

15. Ο κανονισμός του Πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση

EIKONA

16. Ο αριθμός των φοιτητών πριν και μετά τον ακρωτηριασμό του

p. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/102.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

"Οι καιροί εν τω μεταξύ ωρίμαζαν· τα τολμηρά κινήματα του 1848 είχαν βαθιά απήχηση όχι μόνο στη σπουδάζουσα νεολαία της Πίζας, αλλά και στο ίδιο το ακαδημαϊκό σώμα· το μαρτυρούν τα δοξασμένα πεδία των μαχών του Curtatone και της Montanara· συνεπώς και η αντεκδίκηση μετά την παλινόρθωση υπήρξε σκληρή: με μια απόφαση, που ίσως δημοσιεύτηκε στην Αυστρία, το Πανεπιστήμιο κόπηκε στα δύο· το ένα μέρος του προοριζόταν για την Πίζα (Ιατρική, Φυσικές επιστήμες, Μαθηματικά, Φιλοσοφία και Φιλολογία)· το άλλο κατευθύνθηκε στη Σιένα (Θεολογία, Νομική). Τότε, μέσα στην οδύνη της πόλης ολόκληρης, υψώθηκε η φωνή ενός ετοιμοθάνατου: ο Αρχιεπίσκοπος Parretti, από το κρεβάτι του πόνου, έτοιμος να παρουσιαστεί μπροστά στο Θεό, διαμαρτυρόταν σθεναρά, με όλη τη δύναμη της ψυχής του και με το νομικό δικαίωμά του ως Αρχιγραμματέως του Πανεπιστημίου, εναντίον του ασύνετου σχίσματος..."1

Η περίοδος 1850-59 είναι εποχή μαρασμού των σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, που στερήθηκε μια από τις πιο ζωντανές και δημιουργικές σχολές του, και σκληρών περιορισμών, καταπιέσεων και διωγμών για τους φοιτητές και τους καθηγητές του.

Στις 30 Απριλίου του 1859, με διάταγμα της Προσωρινής Κυβέρνησης, αποκαθίσταται το Πανεπιστήμιο της Πίζας και συγκροτείται επιτροπή από 6 καθηγητές για να προτείνει τους τρόπους και τις αναγκαίες αναδιατάξεις2. Μετά ένα χρόνο, τον Μάρτιο του 1860, με βάση τις προτάσεις της επιτροπής, θεσπίζεται, σε όλες της τις λεπτομέρειες, η πολυπόθητη αποκατάσταση. Η

——————————————

1. Carlo Fedeli, 8.π., σ. 221. Το διάταγμα της 28 Οκτωβρίου 1851 για τον ακρωτηριασμό του Πανεπιστημίου ίσως βρίσκεται στη Βιέννη, όπου ασφαλώς θα υπάρχουν και άλλα ντοκουμέντα, πολύτιμα για την έρευνα αυτή. Τα σχετικά με τη συμμετοχή της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας βλ. αναλυτικά στο κεφ. "Στη φωτιά!"

2. A.S.P., Università A II 7, ό.π., R. Università di Pisa, Decreti ed Ordini dai 27 Aprile 1850, Pisa Stamperia della Università, 1860.

p. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/103.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

17. Ο Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φρουράς

EIKONA

18. Το εξώφυλλο της διαταγής για την αποκατάσταση του Πανεπιστημίου

p. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/104.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σχετική διαταγή υπογράφεται από τον Πρωθυπουργό και Υπουργό Εσωτερικών καθώς και τον Υπουργό Δημοσίας Εκπαιδεύσεως της Κυβερνήσεως της Τοσκάνης "βασιλεύοντος του Vittorio Emanuele"1.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Ένα τεράστιο Gabinetto Vieusseux

Τα χαρακτηριστικά της συγκυρίας, που έγινε προσπάθεια να διαγραφούν στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου αυτού, προσδιόρισαν και το είδος του πατριωτισμού και του πολιτικού πάθους που διαμορφώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στο διάστημα του Risorgimento. Καθένας μπορεί να φανταστεί τις ιδεολογικές εγχαράξεις που συντελέστηκαν στο διάστημα της γαλλικής κατοχής, οπότε "οι πολιτειακές διενέξεις εισέδυαν ακόμα και στο ήσυχο περιβάλλον των καθηγητών της θεολογίας [...] διαδίδονταν ανάμεσα στους Καθηγητές και στους φοιτητές οι θεωρίες της επανάστασης [...] καθηγητές Ιακωβίνοι και αντιδραστικοί διαδέχονταν ο ένας τον άλλον στις πανεπιστημιακές έδρες, ανατρέπονταν, ξαναδιορίζονταν..."2 Άδικα η Μαρία Λουίζα θα προσπαθήσει να επαναφέρει την παλιά τάξη πραγμάτων καταργώντας τις νέες έδρες που είχαν ιδρυθεί στην πρώτη περίοδο της Γαλλοκρατίας: "Οι φοιτητές αντιδρούν με σάτιρες παριστάνοντας το δίπλωμα να απονέμεται σε μουλάρια"3.

——————————————

1. στο ίδιο, "Il Governo di Toscana, considerando che le mutate condizioni politiche..."

2. L'Ateneo di Pisa, ό.π., σ. 23.

3. στο ίδιο σ. 24. "Δεν ήταν καιροί ευνοϊκοί για σπουδές", σχολιάζει

p. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/105.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Με την Παλινόρθωση άλλαξαν οι θεσμοί, αλλά όχι και η πνευματική φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου. Αντίθετα: στο διάστημα από το 1815 ως το 1848 το πανεπιστημιακό κίνημα θα ακμάζει όλο και περισσότερο για να φτάσει, στο τέλος της δεκαετίας του '40, σε θαυμαστές κορυφώσεις. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται, σε μέγιστο βαθμό, στην ανεκτικότητα των κυβερνητικών αρχών που επέτρεψε στο Πανεπιστήμιο να διατηρήσει, ακόμα και στην πολυτάραχη περίοδο της ακμής του Risorgimento, τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του.

"Ένα τεράστιο Gabinetto Vieusseux", χαρακτήρισε το Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Rosselli Nello: "Οι Τοσκάνοι φοιτητές", γράφει, "αποτελούσαν κάτι λιγότερο από το μισό του φοιτητικού πληθυσμού -οι άλλοι ήταν Λομβαρδοί και Πιεμοντέζοι και Εμιλιάνοι και Ρομάνοι· υπήρχαν επίσης μερικοί Γάλλοι και Γερμανοί, αλλά κυρίως δρούσαν εκεί δύο μεγάλοι και διακεκριμένοι πυρήνες, ο ένας ξένος εθνικά και γλωσσικά, ο άλλος μόνο πολιτικά: ο πυρήνας των Ελλήνων και ο πυρήνας των Κορσικανών. Ότι οι Κορσικανοί, συνδεδεμένοι με την Τοσκάνη με παλαιότατους δεσμούς και διαρκή εμπορικά συμφέροντα, έστελναν τους γιους τους να σπουδάσουν στην Πίζα, καθόλου παράξενο [...] Πιο μοναδική αντίθετα ήταν η συρροή των Ελλήνων, που έγινε ιδιαίτερα έντονη με την όξυνση των σχέσεων ανάμεσα στην κυβέρνηση και τους κυβερνώμενους στις χριστιανικές επαρχίες της τουρκικής αυτοκρατορίας κι αργότερα με την έκρηξη και τη συνέχιση της ακατάβλητης επανάστασης. Ονομάζονταν Έλληνες όλοι, αλλά έρχονταν τόσο από την Κέρκυρα όσο και από την Αλβανία, από τα Δωδεκάνησα αλλά κι από τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της

——————————————

ο συγγραφέας του βιβλίου "γιατί προείχαν τα πολιτικά ενδιαφέροντα..." Και όμως είναι η εποχή στην οποία γίνεται επανάσταση στην Κλινική Χειρουργική, κυρίως από τον Andrea Vaccà, στη Βοτανική διατυπώνονται πρωτοποριακές θεωρίες από τον G. Savi και γίνονται στην Πίζα εφαρμογές πρωτοφανείς στην Ευρώπη, διδάσκεται για πρώτη φορά Ιταλική Φιλολογία από τον διάσημο Rosini και αρχίζει την καριέρα του στη Νομική σχολή ο Carmignani. Αλλά το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον Benitto Mussolini.

p. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/106.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Βλαχίας ή από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρείες, προς τις πολιτικές ραδιουργίες..."1

Από το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. Η πληροφορία όμως επαληθεύεται από τα στοιχεία που παρέχουν τα αρχεία (εκτός από την αριθμητική αναλογία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών ιστοριογράφων: "Ανάμεσα στους φοιτητές", γράφει ο Gherardo Nerucci, "αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. Οι Έλληνες εξάλλου αριθμούσαν μια παροικία· αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούς να τους μιμηθούν". Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη διάρκεια της δεκαετίας του '40: Τον Ιανουάριο του 1844, με την ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S. Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla να πάει στην Ελλάδα, να δει πώς πεθαίνουν οι γενναίοι, πώς ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πώς νικούν, πώς εξυψώνονται, πώς κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πώς ανοίγουν ελεύθερα τα φτερά τους, φτάνει μόνο να ενωθούν2.

——————————————

1. Rosselli Nello, "Frammento....", ό.π., σ. 107-108.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 172: "Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη". Την ιταλική απόδοση του ποιήματος παραθέτει ο G. Nerucci,

p. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/107.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento. Για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των ιταλικών αρχείων: "Οι φοιτητές", γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του Πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση, "εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί απρόσκοπτα [...]είτε ήταν Statisti (όπως τους έλεγαν τότε), δηλαδή Τοσκάνοι, είτε ήταν ξένοι, κι έτσι το πανεπιστήμιο μπόρεσε να διατηρήσει τον κοσμοπολίτικο εκείνον χαρακτήρα που το διέκρινε για μεγάλο διάστημα από τα αλλά αδελφά πανεπιστήμια..."1

Ένα πανεπιστήμιο που δεχόταν ανεξέλεγκτα κάθε υποψήφιο ήταν φυσικό να γίνει, την ταραγμένη εκείνη εποχή, καταφύγιο πολιτικών προσφύγων. Την επαύριον των εξεγέρσεων που σημειώνονταν σε άλλα ιταλικά κράτη το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδεχόταν εν επιγνώσει τους φοιτητές που είχαν πάρει μέρος σ' αυτές. Εκείνοι συνέχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους στη Νάπολη, στο παπικό κράτος, στο Lombardo-Veneto και

——————————————

Ricordi storici del Battaglione Universitario, Prato 1891, σ. VI - VII:

"Vedrai il vecchio guerriero che ci liberò dall'oppressione e potrai gridare colà - Ah! risorgi, patria mia! risorgi, Italia! Fino a quando il servaggio oscurerà il tuo ciglio? - Ε tornando, ti sarà dato narrare come moiono i valorosi, come con sangue ritrovano la gloria antica, come vincono, si sublimano, movono libere le ali, come acquistano la corona della gloria, purchè tutti si uniscano".

1. Ersilio Michel, "Maestri e Scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", Bollettino Slorico Pisano, XVII, 1948, σ. 2-3. Βλ. επίσης Ζαχαρία Ν. Τσιρπανλή, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πνευματική ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός 21 (1979), σ. 328-330.

p. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/108.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μετέδιδαν επαναστατικές ιδεολογίες στους συναδέλφους τους της Πίζας1.

Ήδη κατά την πρώιμη περίοδο του Risorgimento, μετά τις επαναστάσεις στη Νάπολη και στο Piemonte (1820, 1821), το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδέχτηκε "τα λείψανα, όχι σπάνια λαμπρά, του δραματικού εκείνου ναυαγίου των ελπίδων"2. Ένα δεύτερο κύμα φοιτητών-προσφύγων, ανάμεσα στους οποίους και πολλοί Έλληνες3, έφτασε στην Πίζα μετά τις εξεγέρσεις στο παπικό κράτος το 1830-31. Από τους πρόσφυγες αυτούς όχι μόνο προσανατολίστηκαν πολιτικά οι φοιτητές της Πίζας, αλλά και διδάχτηκαν τις συνωμοτικές μεθόδους και τους τρόπους προπαγάνδας, με τους οποίους αντιμετώπισαν το ιταλικό πρόβλημα τις επόμενες δεκαετίες.

Πόσο μεγάλη ήταν η προθυμία των πανεπιστημιακών αρχών να υποδέχονται τους φυγάδες πατριώτες, φαίνεται από μια επιστολή αγανακτισμένου πολίτη προς τον Provveditore Boninsegni: "Στα καφενεία και στις ταβέρνες της Πίζας και της Φλωρεντίας, σας κακολογούν όχι για την ανοχή σας, αλλά για τον γελοίο τρόπο, όπως λένε, με τον οποίο παίρνουν πτυχίο οι νεαροί πρόσφυγες. Καθένας τους, χωρίς να υποβάλει οποιοδήποτε πιστοποιητικό σπουδών, χωρίς καν να ξέρει ανάγνωση, με μόνο μια δήλωση μερικών συμφοιτητών του, γίνεται δεκτός στις πτυχιακές εξετάσεις [... ] κι έτσι το Πανεπιστήμιο θα χάσει τη λάμψη του και θα συρρεύσουν σ' αυτό, με μύριες προφάσεις, φοιτητές απ' όλα τα μέρη για να πάρουν πτυχίο χωρίς να ξέρουν τίποτε..."4

——————————————

1. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, ό.π., σ. 165. Επίσης G. Nerucci, ό.π., σ. VI, υποσημείωση.

2. R. Nello, ό.π., σ. 106.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο".

4. Michele Lupo Gentile "Studenti greci e lauree conferite dallo Studio di Pisa nel decennio 1840-1849", Bollettino Storico Pisano, No 3, 1933, Estratto, Tip. Giardini 1933 (δημοσίευση ανέκδοτων εγγράφων από το Carteggio Boninsegni, Biblioteca Nazionale di Firenze). Για την

p. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/109.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Με ανάλογους τρόπους και για τους ίδιους λόγους διαμορφώθηκε και το φιλελεύθερο πολιτικό κλίμα που επικράτησε την περίοδο αυτή στους κύκλους των καθηγητών. "Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκό σώμα", γράφει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων"1, πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου"2, αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

Να τεθή κάποια τάξις...

Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητά τους. Ο capitano bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα

——————————————

επιστολή των Ελλήνων που περιέχεται στο ίδιο δημοσίευμα, βλ. εδώ, κεφ. "Μετ' επαίνων".

1. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Universiità di Pisa negli avvenimenti del 1848", σ. 3.

2. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, ό.π., σ. 54-56.

p. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/110.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

19. Ο Καθηγητής Paolo Savi

p. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/111.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον"1. Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έλληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello, κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία από άλλα ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: "Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας2 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα"3.

Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα της δεκαετίας του '40 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: "Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας", αναφέρεται σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846 4. Και σε άλλο έγγραφο του ίδιου φακέλου: "Όσον αφορά εις την υπερβολικήν

——————————————

1. A.S.P., Auditore di Governo-Serie lettere, b. 28, fascicolo intitolato "Affari politici".

2. Με τη λέξη "Εθνικοί" (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους οπαδούς της ενωτικής ιδέας, που προτιμούν τον όρο Toscani ή Statisti. Οι ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri ή Stranieri. Για τους μη Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά η λέξη Esteri. Οι λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν όροι πολιτικοί.

3. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρουαρίου 1831.

4. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1845, f. 187.

p. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/112.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχωμεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας Πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματός μας. Έχω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι σε κανέναν"1.

Η "σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον" σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν "πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου"2. Πράγματι έγιναν κάποιες απελάσεις φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές3, η αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο πανεπιστήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο και τα πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και "αφοσιωμένος εις τα της πίστεως", αλλά και ότι "πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξε αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος"4. Τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

——————————————

1. στο ίδιο, επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente del Buon Governo της 4 Οκτωβρίου 1846.

2. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, f 187.

3. D. Biondi, ό.π., σ. 56.

4. A.S.P , Università, D 11-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 και αλλού. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε ως τη στιγμή της εξόδου των φοιτητών στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας το 1848.

p. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/113.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

20. Η παράνομη εφημερίδα των φοιτητών

8

p. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/114.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πολιτικολογεί από καθέδρας

Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. Η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματά τους, τις μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει αναφορά1. Μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.

Στα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας σώζονται αναφορές των Auditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα αποτελούν θησαυρό της ιταλικής γραμματείας του Risorgimento. "Ως Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων", κηρύσσει ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου στις αρχές του 1841 2. Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης "ως Ιταλοί που είμαστε όλοι" και να εξηγήσει τις ζητωκραυγές και τα ασταμάτητα χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της3.

Την άνοιξη του ίδιου χρόνου ο καθηγητής Carlo Pigli αρχίζει τα μαθήματά του με τον ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, "δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία" και που τελείωνε με την εξής αποστροφή: "Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες] θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα που έρχεται εδώ

——————————————

1. A.S.P., Governatore a. 1841, n. 214.

2. F. Bonaini, "Prolusione alle lezioni di storia del diritto néll'I. e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841", Giornale Toscane I, 27.

3. Ersilio Michel, Maestri e scolari dell' Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, ό.π., σ. 135.

p. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/115.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για να τραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα, προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα· γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί, είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι και σεις, ω Έλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων"1. Οι φοιτητές ξέσπασαν σε θυελλώδη χειροκροτήματα και συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.

Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο Πανεπιστήμιο και ήδη από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. Το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας, αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του2. Την ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι "πολιτικολογεί από καθέδρας"3.

Τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση της Φλωρεντίας για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. Η διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο Πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: "Τα παντός είδους 

——————————————

1. G. Pigli, Prolusione letta il 4 Marzo 1841 nell'Università di Pisa, Arezzo, Borghini 1841. Ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο Peverata στο Lungarno (πρβ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης Paolo Tronci, κεφ. "Le parti nella scolaresca" στο Annali Pisani, ό.π., σ. 361, όπου αναφέρεται ότι ο G. Pigli ήταν στέλεχος της οργάνωσης "Carboneria riformata", στην οποία ήταν οργανωμένο "το μεγαλύτερο μέρος της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας".

2. "Il Marzocco", a. XV, n. 44, Firenze, 30 ottobre 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα. Πρβ. Αντ. Λιάκου, "Η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών στον ελληνικό χώρο 1830-1850", Τα Ιστορικά, τ. 1 (1983), σ. 136, όπου αναφέρεται ο Montanelli (εκ παραδρομής Τζόρτζιο αντί Giuseppe) ως πρωτεργάτης της κίνησης των Σενσιμονιστών στην Πίζα και ως δάσκαλος πολλών Ιταλών, Εβραίων και Ελλήνων.

3. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

p. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/116.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του, καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους Provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [...], εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι Provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...], ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθη λόγω απουσίας όλων των φοιτητών"1.

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της -"να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου"2- δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, "Notificazione dei 20 ottobre 1842 sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'I. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107.

p. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/117.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

21. Silvestro Centofanti

EIKONA

22. Giuseppe Montanelli

p. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/118.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικά μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente del Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής, "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore, γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, κι αυτός από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza. Τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος, ασκεπής, τους χαιρετούσε με το μαντίλι του1.

Λίγα χρόνια μετά το θρυλικό μάθημα του Centofanti μια νέα διαταγή (Οκτώβριος 1849) ερχόταν να υπενθυμίσει και να επαυξήσει τις απαγορεύσεις του 1842: "Εφιστάται η προσοχή εις την αυστηροτάτην τήρησιν των άρθρων 17-22 του Κανονισμού της 20ης Οκτωβρίου 1842. Εις την περίπτωσιν των χειροκροτημάτων των αναφερομένων εις το προειρημένον άρθρον 22, οι Καθηγηταί θα ανακαλούν τους φοιτητάς εις την Τάξιν, εις την σιωπήν, εις την κοσμιότητα, υπενθυμίζοντες εις αυτούς την απαγόρευσιν· εάν αυτό δεν αρκέση, οφείλουν να εγκαταλείψουν την έδραν, πράγμα το

——————————————

1. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα. Η "accompagnatura" ήταν φοιτητικό έθιμο της εποχής, γνωστό στο Παρίσι από το 1830.

p. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/119.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οποίον θα συνεπάγεται την απώλειαν του Ακαδημαϊκού έτους συμφώνως προς το άρθρον 19 του αυτού Κανονισμού. Απαγορεύονται επίσης αι εν πομπή συνοδεύσεις των καθηγητών, αι προσφοραί σονέτων, ανθέων, στεφάνων κ.τ.ό., τηρουμένου του άρθρου 22 του προμνησθέντος Κανονισμού. Αι πολυάριθμοι συγκεντρώσεις της φοιτητιώσης νεολαίας, αι συναντήσεις και αι εταιρείαι οιουδήποτε είδους, ιδιαιτέρως εάν προξενούν διατάραξιν της κοινής ησυχίας, διά νόμου απαγορεύονται. Εις τους μετέχοντας εις αυτάς θα επιβάλλονται αι αυστηρόταται ποιναί της απομακρύνσεως και από το Πανεπιστήμιον και από την πόλιν. Ρητώς απαγορεύονται εις τους σπουδαστάς αι Αναφοραί, τα Μνημόνια, αι Εκκλήσεις, αι Διαμαρτυρίαι και αι ομαδικαί Εκδηλώσεις"1.

Σκιαμαχούσαν οι συντάκτες της διαταγής και ο γραμματέας του Πανεπιστημίου που "έσπευσε να την κοινοποιήσει": η πρώτη μεγάλη μάχη της ανεξαρτησίας είχε δοθεί και είχε χαθεί και μαζί της χάθηκε η διάθεση για άνθη και σονέτα. Σε δύο ακριβώς χρόνια μετά την έκδοση του διατάγματος, δεν θα υπήρχαν πια στην Πίζα οι φοιτητές της Νομικής και (ας μη φανεί παράξενο) της Θεολογίας, που πρωτοστατούσαν στο φοιτητικό κίνημα. Δεν θα υπήρχαν ούτε επαναστατικά μαθήματα: οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές απομακρύνθηκαν από την Πίζα κι αυτοί που έμειναν απέφυγαν να "πολιτικολογούν από καθέδρας". Τα πρώτα χρόνια μετά την αναστολή του συντάγματος, ακόμα κι αν ήθελαν, οι φοιτητές που απόμειναν στην Πίζα δεν είχαν ποιον και τι να χειροκροτήσουν.

Αναγνώσματα και συζητήσεις

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας,

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II, 7, Notificazione della Cancelleria dell'I. e R. Università il 26 ottobre 1849. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, Έγγραφο αρ. 7.

p. 119
Search form
Search the book: Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
Search results
    Digitized books
    Page: 100
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    επιστημονικό κριτήριο, από το οποίο διαπνεόταν, και για την ίδια την εφαρμογή της σε συσχετισμό με τις πραγματικότητες του τόπου..."1 Από τις πραγματικότητες αυτές ίσως η πιο αντίνομη σ' ένα τόσο φιλόδοξο σχέδιο πανεπιστημιακής μεταρρύθμισης ήταν η άθλια κατάσταση, στην οποία βρισκόταν τότε στην Τοσκάνη η πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση: "Η μεταρρύθμιση υπήρξε πρόωρη και επίσης πολύ εκτεταμένη κι αυτό συνέβη επειδή άρχισε από το σημείο, στο οποίο όφειλε να καταλήξει"2.

    Παρόλα αυτά, στη δεκαετία του 1840, ανθούν οι σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας και είναι άγνωστο πόσο συνέβαλε σ' αυτό η μεταρρύθμιση και πόσο η γενικότερη ακμή, στην οποία βρισκόταν τότε το ιταλικό πνευματικό κίνημα. Σε μεγάλο βαθμό συντείνει πάντως ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας του Πανεπιστημίου που, ειδικά την εποχή της έντασης των ιταλικών αγώνων, το είχε καταστήσει άσυλο καθηγητών-πολιτικών προσφύγων. Διάσημοι δάσκαλοι από κάθε μέρος της Ιταλίας διαδέχονταν ο ένας τον άλλον στις έδρες του Πανεπιστημίου: ο Federico Del Rosso, ο Giuseppe Montanelli, ο Silvestro Centofanti και πάντα ο Carmignani στα Νομικά, οι εφευρέτες Luigi Pacinotti και Carlo Matteucci και ο κορυφαίος συγγραφέας και δάσκαλος Ottaviano Fabrizio Mossoti στη Φυσική, ο Raffaele Piria στη Χημεία και, στην έδρα της Αστρονομίας, ο σοφός Giuseppe Piazzini. Στο νοσοκομείο της S. Chiara, όπου κάνουν την εξάσκησή τους οι χειρουργοί, εξελίσσονται οι παλαιότερες πρακτικές και διερευνώνται νέες περιοχές, όπως το ζήτημα των όγκων.

    ——————————————

    1. G. Baldasseroni, Leopoldo Il Granduca di Tosccma e i suoi tempi, Firenze 1871, σ. 137.

    2. A. Zobi, ό.π., σ. 506, 508. Δεν έλειψαν πάντως και τα εγκώμια: "Η γενική μεταρρύθμιση [...] επαινέθηκε πολύ όχι μόνο στην Τοσκάνη και στα άλλα κράτη της χερσονήσου, αλλ' ακόμα και στη Γερμανία και στη Γαλλία, όπου δεν άργησε να φτάσει η φήμη της" (Paolo Tronci e Giovanni Sforza, ό.π., σ. 353).