Creator/Author:Σιδέρη, Αλόη
 
Title:Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:21
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989-1994
 
Pagination:687
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek - Italian
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece - Pisa, Italy
 
Temporal coverage:1806-1861
 
Description:È ormai luogo comune evidenziare le analogie tra 1'evoluzione della storia greca e quella italiana durante il secolo scorso e sottolineare i legami storici tra i due popoli, i quali portarono, in quel periodo, a comuni schieramenti perfino ai campi di battaglia. Ancora più importante dell'impegno comune nell'insurrezione armata è, per la storiografia greca, la trasmissione, tramite la vicina Italia, di modeli ideologici dell'Europa occidentale nei tempi di fratture rivoluzionari. È stato in parte ammesso che i sistemi teorici provenienti dall' Europa occidentale trovarono più facilmente il modo di assimilarsi in Grecia se mediati dai codici dell'ideologia nazionale italiana; 1'Italia e la Grecia erano entrambe situate alia periferia dell'Europa occidentale e in più percorrevano, durante quel periodo, délie vie parallèle nel loro camino verso Pindipendenza nazionale. La présente ricerca esamina il periodo che va dal 1806 al 1861 e che, in gran parte, coincide con il Risorgimento italiano. Include la fase di preparazione e i quatro decenni successivi di lotte intraprese con l'aspirazione di realizzare l'idea di liberazione e di unità nazionale. Durante questi stessi secoli hanno luogo in Grecia degli awenimenti analogi: la fase di preparazione, I'insurrezione armata la liberazione, la lotta degli irredenti. Nel présente libro questo argomento viene affrontato da una particolare angolatura. La ricerca considéra uno dei canali di trasmissione délie idee e dei valori risorgimentali italiani in Grecia; segnala la presenza di studenti Greci nell'Università di Pisa durante gli anni in esame e cerca di discrivere le condizioni nei quali vissero, gli influssi culturali e ideologici que ne hanno guidato le scelte e la conseguente formazione dei loro contegni. L'assunto di ricerca è che gli studenti Greci ebbero un ruolo notevole nella vita universitaria e, su larga scala, in quella politica. D'altra parte il fatto di frequentare l'Università di Pisa durante quel periodo, in combinazione con le tradizioni culturali specifiche diversificate a seconda délie città e regioni di provenienza, contribui alla formazione del loro agire. Taie formazione influirà sul funzionamento degli studenti Greci anche dopo il loro rimparto e il loro inserimento nella popolazione attiva. Per verificare le ipotesi sudette è stato necessario esaminare accuratamente l'ambiente politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Utilizzando come fonte principale la bibliografia italiana, la ricerca ripercorre concisamente la storia della Toscana durante tre periodi successivi: l'Occupazione francese, la Restaurazione, la Controrivoluzione. Descrive gli avvenimenti più important!, le istituzioni amministrative, le correnti culturali e politiche, le mentalità e i valori di quella società. Restrigendo il campo, lo studio ricostruisce l'ambiente di Pisa e della sua università mettendo in risalto l'evoluzione e la dinamica del clima politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Dopo una descrizione assai concisa della storia dell'Università di Pisa, la ricerca considéra la partecipazione della comunità universitaria allé vicende risorgimentali: circolazione délie idée liberali, società segrete, insurrezione armata. La parte principale del libro sviluppa i seguenti terni: le posizioni che assunsero gli studenti Greci riguardo le vicende risorgimentali e il loro conseguente agire; il loro grado d'inserimento nel contesto sociale, i loro rapporti interpersonal! con i compagni italiani di corso e con i professori; il modo con oui essi effetuavano i loro studi, i loro rapporti con le comunità greche di Livorno e di Pisa, e in più alcuni aspetti particolari della loro vita privata. La ricerca — svolta soprattutto negli Archivi di Stato di Pisa e di Firenze — ha portato alla luce dati assai ragguardevoli: 840 Greci frequentarono l'Università di Pisa durante il periodo 1806-1861; la percentuale della loro presenza aU'Università registra un aumento progressive che va dai minimo di 2,89% delli anni 1806-1810 al massimo di 16,57% degli anni 1855-1859. Per quanto riguarda i luogi di provenienza, gran parte di essi vengono dalle Isole lonie e soprattutto da Cefalonia. Mérita pertanto la nostra attenzione il fatto che nel numéro dei Greci che studiarono in Italia è compresa un elevata percentuale di studenti provenienti da tutti i grossi centri urbani della libéra ed irredente Grecia e dalle comunità di Greci emigrati: Costantinopoli, Smirne, Patrasso, varie città di Candia, Giannina, Mitilene, Sira, Scio... A Pisa si recano perfino studenti dai più distanti focolai deU'Ellenismo (Alessandria di Egitto, Pietroburgo, Gesarea, Prussa, lesi, Bucarest) e dai più piceoli centri urbani della Grecia peninsulare ed insulare. Infine, tra le città d'origine degli studenti Greci si comprendono anche quelle città italiane ove allora fiorivano le comunità elleniche: Livorno, Pisa, Trieste, Genova. Per quanto riguarda l'inserimento dei Greci nel contesto universitario e nel quello più ampio della città, i dati rilevati dalla ricerca inducono alla conclusione che essi ne costituivano parte vitale e inseparabile. Vi sussistevano dei fattori particolari che favorivano l'inserimento degli studenti non Toscani e specialmente di quelli Greci: la lunga tradizione cosmopolite dell'Università; l'atteggiamento tollerante e perfino accondiscente (malgrado le sue oscillazioni) délie autorità toscane riguardo agli studenti; l'atteggiamento amichevole dei cittadini Pisani i quali erano ben coscienti del fatto che lo splendore e il benessere délia loro piccola città erano dovuti in gran parte al fascino che esercitava la sua Università; la circolazione nel corpo accademico di idee liberali con precisi riferimenti alla lotta per l'indipendenza greca e la presenza di un vivo interesse per i valori délia Grecia antica, sorella di Roma; le forti affinità tra le mentalità greche e quelle italiane dovute alla lunga tradizione di scambi culturali (soprattutto tral'Italia e le Isole lonie) e allé analogie tra le congiunture storiche dei due paesi, specialmente in quel periodo. Se inoltre si tiene conto che gli studenti Greci, recandosi a Pisa, apportarono con loro le esperienze rivoluzionari di un popolo che conduceva allora la lotta sanguinosa per la sua emancipazione nazionale, diventa ancora più spiegabile il loro schieramento con i compagni Italiani nel tentative di realizzare i loro ideali comuni. Inoltre, alla creazione di forti legami tra i due popoli, contribui fortemente l'universalità del carattere dei sistemi teorici che ispirarono e fecero da guida allé lotte parallèle dei Greci e degli Italiani. La ricerca archivistica, con il contributo dell'inerente bibliograîia, ha rilevato l'esistenza di alcuni casi di effetiva partecipazione dei Greci nel movimento intellettuale radicale, nelle società segrete e perfino nell'insurrezione armata. Ha dimostrato inoltre che essi mantennero tutte le caratteristiche di minoranza etnica e conservarono sempre viva la loro attenzione verso le sorti délia madré patria. Per quanto riguarda il bagaglio ideologico e l'apporto culturale degli studenti Greci ritornati in patria, fu déterminante l'influsso del fervente clima délia città di Pisa, délia sua Università e délia Toscana in générale. «Un énorme Gabinetto Vieusseux» viene definita l' Università di Pisa da un studioso Italiano. Non è necessario inoltrarsi in ulteriori dettagli per rendersi conto délia quantità, délia varietà e délia profondità délie incidenze ideologiche che suggellassero gli studenti Greci. Da una parte délia storiografia greca è già stato segnalato che 1'Italia, in quanto più vicina al centre del sistema politico-economico internazionale, îunse da tramite ideologico e propulsore per il movimento politico e culturale greco durante il période in esame. Il présente libro vuole solamente aggiungere ulteriori argomentazioni a sostegno di questa tesi e inoltre indicare, attraverso un elenco prolisso, alcuni dei fattori che furono responsabili di questa compenetrazione ideologica.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 35.12 Mb
 
Visible pages: 109-128 από: 694
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/109.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Με ανάλογους τρόπους και για τους ίδιους λόγους διαμορφώθηκε και το φιλελεύθερο πολιτικό κλίμα που επικράτησε την περίοδο αυτή στους κύκλους των καθηγητών. "Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκό σώμα", γράφει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων"1, πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου"2, αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

Να τεθή κάποια τάξις...

Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητά τους. Ο capitano bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα

——————————————

επιστολή των Ελλήνων που περιέχεται στο ίδιο δημοσίευμα, βλ. εδώ, κεφ. "Μετ' επαίνων".

1. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Universiità di Pisa negli avvenimenti del 1848", σ. 3.

2. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, ό.π., σ. 54-56.

p. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/110.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

19. Ο Καθηγητής Paolo Savi

p. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/111.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον"1. Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έλληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello, κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία από άλλα ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: "Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας2 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα"3.

Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα της δεκαετίας του '40 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: "Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας", αναφέρεται σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846 4. Και σε άλλο έγγραφο του ίδιου φακέλου: "Όσον αφορά εις την υπερβολικήν

——————————————

1. A.S.P., Auditore di Governo-Serie lettere, b. 28, fascicolo intitolato "Affari politici".

2. Με τη λέξη "Εθνικοί" (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους οπαδούς της ενωτικής ιδέας, που προτιμούν τον όρο Toscani ή Statisti. Οι ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri ή Stranieri. Για τους μη Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά η λέξη Esteri. Οι λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν όροι πολιτικοί.

3. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρουαρίου 1831.

4. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1845, f. 187.

p. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/112.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχωμεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας Πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματός μας. Έχω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι σε κανέναν"1.

Η "σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον" σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν "πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου"2. Πράγματι έγιναν κάποιες απελάσεις φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές3, η αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο πανεπιστήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο και τα πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και "αφοσιωμένος εις τα της πίστεως", αλλά και ότι "πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξε αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος"4. Τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

——————————————

1. στο ίδιο, επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente del Buon Governo της 4 Οκτωβρίου 1846.

2. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, f 187.

3. D. Biondi, ό.π., σ. 56.

4. A.S.P , Università, D 11-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 και αλλού. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε ως τη στιγμή της εξόδου των φοιτητών στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας το 1848.

p. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/113.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

20. Η παράνομη εφημερίδα των φοιτητών

8

p. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/114.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πολιτικολογεί από καθέδρας

Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. Η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματά τους, τις μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει αναφορά1. Μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.

Στα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας σώζονται αναφορές των Auditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα αποτελούν θησαυρό της ιταλικής γραμματείας του Risorgimento. "Ως Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων", κηρύσσει ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου στις αρχές του 1841 2. Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης "ως Ιταλοί που είμαστε όλοι" και να εξηγήσει τις ζητωκραυγές και τα ασταμάτητα χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της3.

Την άνοιξη του ίδιου χρόνου ο καθηγητής Carlo Pigli αρχίζει τα μαθήματά του με τον ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, "δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία" και που τελείωνε με την εξής αποστροφή: "Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες] θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα που έρχεται εδώ

——————————————

1. A.S.P., Governatore a. 1841, n. 214.

2. F. Bonaini, "Prolusione alle lezioni di storia del diritto néll'I. e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841", Giornale Toscane I, 27.

3. Ersilio Michel, Maestri e scolari dell' Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, ό.π., σ. 135.

p. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/115.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για να τραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα, προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα· γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί, είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι και σεις, ω Έλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων"1. Οι φοιτητές ξέσπασαν σε θυελλώδη χειροκροτήματα και συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.

Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο Πανεπιστήμιο και ήδη από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. Το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας, αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του2. Την ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι "πολιτικολογεί από καθέδρας"3.

Τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση της Φλωρεντίας για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. Η διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο Πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: "Τα παντός είδους 

——————————————

1. G. Pigli, Prolusione letta il 4 Marzo 1841 nell'Università di Pisa, Arezzo, Borghini 1841. Ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο Peverata στο Lungarno (πρβ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης Paolo Tronci, κεφ. "Le parti nella scolaresca" στο Annali Pisani, ό.π., σ. 361, όπου αναφέρεται ότι ο G. Pigli ήταν στέλεχος της οργάνωσης "Carboneria riformata", στην οποία ήταν οργανωμένο "το μεγαλύτερο μέρος της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας".

2. "Il Marzocco", a. XV, n. 44, Firenze, 30 ottobre 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα. Πρβ. Αντ. Λιάκου, "Η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών στον ελληνικό χώρο 1830-1850", Τα Ιστορικά, τ. 1 (1983), σ. 136, όπου αναφέρεται ο Montanelli (εκ παραδρομής Τζόρτζιο αντί Giuseppe) ως πρωτεργάτης της κίνησης των Σενσιμονιστών στην Πίζα και ως δάσκαλος πολλών Ιταλών, Εβραίων και Ελλήνων.

3. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

p. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/116.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του, καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους Provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [...], εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι Provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...], ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθη λόγω απουσίας όλων των φοιτητών"1.

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της -"να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου"2- δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, "Notificazione dei 20 ottobre 1842 sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'I. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107.

p. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/117.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

21. Silvestro Centofanti

EIKONA

22. Giuseppe Montanelli

p. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/118.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικά μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente del Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής, "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore, γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, κι αυτός από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza. Τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος, ασκεπής, τους χαιρετούσε με το μαντίλι του1.

Λίγα χρόνια μετά το θρυλικό μάθημα του Centofanti μια νέα διαταγή (Οκτώβριος 1849) ερχόταν να υπενθυμίσει και να επαυξήσει τις απαγορεύσεις του 1842: "Εφιστάται η προσοχή εις την αυστηροτάτην τήρησιν των άρθρων 17-22 του Κανονισμού της 20ης Οκτωβρίου 1842. Εις την περίπτωσιν των χειροκροτημάτων των αναφερομένων εις το προειρημένον άρθρον 22, οι Καθηγηταί θα ανακαλούν τους φοιτητάς εις την Τάξιν, εις την σιωπήν, εις την κοσμιότητα, υπενθυμίζοντες εις αυτούς την απαγόρευσιν· εάν αυτό δεν αρκέση, οφείλουν να εγκαταλείψουν την έδραν, πράγμα το

——————————————

1. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα. Η "accompagnatura" ήταν φοιτητικό έθιμο της εποχής, γνωστό στο Παρίσι από το 1830.

p. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/119.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οποίον θα συνεπάγεται την απώλειαν του Ακαδημαϊκού έτους συμφώνως προς το άρθρον 19 του αυτού Κανονισμού. Απαγορεύονται επίσης αι εν πομπή συνοδεύσεις των καθηγητών, αι προσφοραί σονέτων, ανθέων, στεφάνων κ.τ.ό., τηρουμένου του άρθρου 22 του προμνησθέντος Κανονισμού. Αι πολυάριθμοι συγκεντρώσεις της φοιτητιώσης νεολαίας, αι συναντήσεις και αι εταιρείαι οιουδήποτε είδους, ιδιαιτέρως εάν προξενούν διατάραξιν της κοινής ησυχίας, διά νόμου απαγορεύονται. Εις τους μετέχοντας εις αυτάς θα επιβάλλονται αι αυστηρόταται ποιναί της απομακρύνσεως και από το Πανεπιστήμιον και από την πόλιν. Ρητώς απαγορεύονται εις τους σπουδαστάς αι Αναφοραί, τα Μνημόνια, αι Εκκλήσεις, αι Διαμαρτυρίαι και αι ομαδικαί Εκδηλώσεις"1.

Σκιαμαχούσαν οι συντάκτες της διαταγής και ο γραμματέας του Πανεπιστημίου που "έσπευσε να την κοινοποιήσει": η πρώτη μεγάλη μάχη της ανεξαρτησίας είχε δοθεί και είχε χαθεί και μαζί της χάθηκε η διάθεση για άνθη και σονέτα. Σε δύο ακριβώς χρόνια μετά την έκδοση του διατάγματος, δεν θα υπήρχαν πια στην Πίζα οι φοιτητές της Νομικής και (ας μη φανεί παράξενο) της Θεολογίας, που πρωτοστατούσαν στο φοιτητικό κίνημα. Δεν θα υπήρχαν ούτε επαναστατικά μαθήματα: οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές απομακρύνθηκαν από την Πίζα κι αυτοί που έμειναν απέφυγαν να "πολιτικολογούν από καθέδρας". Τα πρώτα χρόνια μετά την αναστολή του συντάγματος, ακόμα κι αν ήθελαν, οι φοιτητές που απόμειναν στην Πίζα δεν είχαν ποιον και τι να χειροκροτήσουν.

Αναγνώσματα και συζητήσεις

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας,

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II, 7, Notificazione della Cancelleria dell'I. e R. Università il 26 ottobre 1849. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, Έγγραφο αρ. 7.

p. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/120.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; Αν ήταν, χαλάλι. Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani και τον νέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του Δικαίου. Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και στα σπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα μαθήματα1. Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

"Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας"2.

Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του πατριωτικού πνευματικού κινήματος εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana, του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο3.

To Caffè dell'Ussero, η αυλή και ο δρόμος έξω από την Sapienza, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104-105.

2. Memorie sull'Italia..., ό.π., σ. 26.

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 82-90.

p. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/121.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

23. Το Caffè dell'Ussero

p. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/122.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη, και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν το καθήκον μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότα και τις ανάγκες της Ιταλίας"1.

Δεν ήταν μόνο οι μεταξύ τους συζητήσεις που ξυπνούσαν το πνεύμα των φοιτητών, αλλά και η οικειότητα με τους πανεπιστημιακούς δασκάλους, που συνέχιζαν την παμπάλαιη παράδοση των συζητήσεων με τους μαθητές τους κάτω από τις στοές του Borgo, κι όχι μόνο: «Τόσο γερασμένος, πάντα με την τήβεννο, τόσο

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107-108. Η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της Giovane Italia. Ο Mazzini είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με την οποία καλούσε "όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα", Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας (Πρβ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 151, G. Giusti, ό.π., σ. 49, και G. Montanelli, ό.π., κεφ. "Fratellanze segrete", σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, fasc. 286, επιστολή του Presidente di Β.G. προς τον Governatore di Pisa της 1ης Αυγούστου 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν μέλη της Giovane Italia).

p. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/123.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επιβλητικός ώστε τον αποκαλούσαν "Pompa", ο Rosini [...] δεν απαξιούσε να ανταλλάσσει στίχους με μερικούς φοιτητές του και να ακούει τις εντυπώσεις και τις συμβουλές τους»1. Άλλων καθηγητών η "δημοκρατικότητα" σκανδάλιζε τους συντηρητικότερους συναδέλφους τους: "... Οι καθηγηταί του Πανεπιστημίου κατακρίνουν τους συναδέλφους των Pigli και Montanelli διά την εκδρομήν, την οποίαν, ομού μετά τινων φοιτητών της Ιατρικής, επραγματοποίησαν προ ολίγων ημερών εις Combo, όπου λέγεται ότι η δημοκρατικότης των έλαβε χαρακτήρα τόσον ελευθέριον, ώστε κατέληξεν εις θορυβώδη διασκέδασιν..."2

Ηγετικές φυσιογνωμίες του φιλελεύθερου πνευματικού κινήματος που δρούσαν στο Λιβόρνο και στη Φλωρεντία ασχολούνταν σοβαρά με τους φοιτητές της Πίζας. Ο Tommaseo είχε στενή σχέση με τον Montanelli, φοιτητή της Νομικής γύρω στο 1830, και με άλλους σπουδαστές. Επισκεπτόταν το Πανεπιστήμιο, συζητούσε με τους φοιτητές. Είναι βεβαιωμένο ότι, το 1832, παρακολούθησε εκεί ένα μάθημα για τη φυσική πηγή του Δικαίου και φαίνεται ότι η παρουσία του έκαμε αίσθηση: "Εδώ μιλάνε ακόμη για την επίσκεψή του και πολλοί από τους καθηγητές μού ζήτησαν να τον ρωτήσω πως έκρινε τα μαθήματά τους", γράφει ο Montanelli στον Vieusseux3. Όσο κι αν αναφέρονται ίσως σ' έναν περιορισμένο (τότε ακόμα) αριθμό φοιτητών, είναι χαρακτηριστικά αυτά που γράφει ο Montanelli στον ίδιο τον Tommaseo: "Ασχολούμαστε με τη λύση των μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων. Υπάρχει μεταξύ μας ενότητα αληθινά αδελφική και ο νους μας

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136, παράθεμα από το A.S.P., Governatore, a. 1841, n. 214, επιστολή του Gov. Humbourg προς τον Pres. Bologna.

3. Ν. Tommaseo, "Gita a Pisa", Antologia, Νοέμβριος 1832, και του ίδιου, Diario Intima, 2η έκδοση, Einaudi, Torino 1939, σ. 117 ("φεύγω απόψε για Πίζα...") και 118 ("ήλθε στο σπίτι μου ο Μηλιαρέσης [...] Μιλάμε για την Ελλάδα και για την Πίζα").

p. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/124.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διακατέχεται από μια μόνο ιδέα, όπως η καρδιά μας δεν πάλλεται παρά από μια μόνο στοργή..."1

Στελέχη της Giovane Italia από το Λιβόρνο, όπως ο Enrico Mayer και ο Pietro Bastogi, σχετίζονταν στενά με φοιτητικούς κύκλους. Ο Bastogi πήγαινε στην Πίζα σχεδόν κάθε Κυριακή, καλεσμένος σε πατριωτικά γεύματα, και συνήθιζε να "μεθάει τους φίλους του φοιτητές με το πνεύμα, τις σκέψεις, τις θεωρίες, του Mazzini..."2

Διαδηλώσεις, δοξολογίες, και άλλα (1806-1848)

Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από την ανάγνωση των σχετικών μελετών, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο διογκώνονται, όσο περνούν τα χρόνια, οι αστυνομικοί φάκελοι στα κρατικά αρχεία είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι ένας χώρος όπου καταγράφονται, ωσάν σε παλμογράφο, οι εντάσεις, οι κάμψεις και οι κορυφώσεις του ενωτικού - απελευθερωτικού κινήματος της Ιταλίας, αλλά και οι ειδικότερες πολιτικές εξελίξεις στην Τοσκάνη. Ακόμα και η απλή απαρίθμηση των συμβάντων που ανέδειξαν το Πανεπιστήμιο σε κινητήριο μοχλό της ιστορίας του Risorgimento θα κάλυπτε ολόκληρους τόμους3. Πολλές από τις μαρτυρίες προέρχονται από αυτόπτες μάρτυρες και αυτουργούς -κάποτε πρωτεργάτες- των εξελίξεων, αγωνιστές τότε της ιταλικής ανεξαρτησίας, λογίους επιφανείς. Βέβαια, το γεγονός ότι οι απομνημονευματογράφοι αφηγούνται περιστατικά της δικής τους εμπειρίας δεν είναι πάντοτε τεκμήριο αξιοπιστίας: η σιωπηλή μάζα που κάθεται συνήθως στα πανεπιστημιακά θρανία, έξω από την

——————————————

1. Memorie Ι, σ. 65.

2. στο ίδιο, σ. 40.

3. Στο βιβλίο αυτό δεν δίδεται παρά ένα απάνθισμα των γεγονότων με σκοπό να σκιαγραφηθεί η πολιτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία έζησαν οι Έλληνες.

p. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/125.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κοίτη όπου κυλούν τα πολιτικά ρεύματα, δεν αναδεικνύει συγγραφείς και οι ρομαντικοί συγγραφείς σπάνια αναφέρονται σ' αυτήν. Παρόλ' αυτά μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι η μάζα αυτή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας δεν αποτελούσε πλειοψηφία και μάλιστα, στις στιγμές των μεγάλων εξάρσεων, συμπαρασυρόταν από τις εντάσεις του κινήματος.

Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αρχίζει ήδη από την εποχή της πρώιμης Παλινόρθωσης: "Τον Φεβρουάριο του 1815 ο Ναπολέων ξεκινούσε για την εφήμερη δόξα των Εκατό Ημερών. Τον Μάρτιο είχε απευθύνει στους Ιταλούς τη διακήρυξη του Rimini, στην οποία διαβεβαίωνε ότι η Ιταλία θα ελευθερωνόταν [...] Πολλοί σπουδαστές, κυρίως Κορσικανοί, άφησαν τις σπουδές τους για χάρη του απελευθερωτικού αγώνα"1. Η περιπέτεια όμως εκείνη ήταν πρόσκαιρη και, για τους Ιταλούς, έληξε άδοξα στις 3 Μαΐου με τη μάχη του Tolentino.

Το πολιτικό κίνημα που συγκλόνισε το Πανεπιστήμιο επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες δρομολογείται ουσιαστικά, μαζί με το Risorgimento, το 1820. Η είδηση για τις εξεγέρσεις στη Νάπολη και στο Piemonte προξένησε αίσθηση στους φοιτητές της Πίζας. Ακόμα και μετά τη διάψευση των ελπίδων που ενέπνευσαν τους πρώτους εκείνους αγώνες, δεν σταμάτησε ο αναβρασμός στο Πανεπιστήμιο. Οι φοιτητές διαδήλωναν στους δρόμους με συνθήματα και τραγούδια εναντίον των Αυστριακών, σκόρπιζαν επαναστατικά φυλλάδια στις σάλες του μπιλιάρδου, διάβαζαν πολιτικά κείμενα ανεβασμένοι πάνω στα τραπέζια των καφενείων.

Σε πλήθος έγγραφα στα Κρατικά Αρχεία του Λιβόρνου και της

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 3-6. Δεν προκύπτει, από Ιταλικές τουλάχιστον πηγές, καμιά μνεία για πολιτική δράση Ελλήνων φοιτητών στις αρχές του αιώνα. Οι Έλληνες εξάλλου, όπως φαίνεται από τους καταλόγους, είναι τότε ολιγάριθμοι. Το μεγάλο κύμα των Επτανησίων δεν έχει εισρεύσει ακόμα στην Πίζα, ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα μόλις έχουν αρχίσει να καρποφορούν οι προσπάθειες του Διαφωτισμού. Δείγμα της πρώιμης αυτής καρποφορίας είναι το μεγάλο σχετικά ποσοστό των Ελλήνων που προσανατολίζονται την περίοδο αυτή προς τις θετικές επιστήμες (βλ. πίνακα).

p. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/126.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πίζας μαρτυρούνται συγκεντρώσεις στην Piazza dei Cavalieri και στην Piazza San Sisto που, μετά την επέμβαση των αστυνομικών οργάνων, εξελίχθηκαν σε θορυβώδη συλλαλητήρια στο Borgo και στο Lungarno. Η Πίζα ήταν ανάστατη και η αστυνομία ζήτησε τη βοήθεια της στρατιωτικής φρουράς. Οι ταραχές εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις μεταξύ φοιτητών και Πιζάνων και ακολούθησαν καταγγελίες για προσβολές και κακοποιήσεις και από τα δύο μέρη. Αναφέρεται συγκέντρωση των φοιτητών στην Porta Nuova και απόφασή τους να ζητήσουν, με έγγραφό τους προς τις αρχές, μεταφορά του Πανεπιστημίου τους σε άλλη πόλη. Ορισμένοι φοιτητές, ανάμεσα στους οποίους αρκετοί Λιβορνέζοι, καταδικάστηκαν τότε από την Podestà Economica σε αποβολή από όλα τα πανεπιστήμια ή σε απομάκρυνση ενός έτους ή σε κατ' οίκον περιορισμό1.

Στο τέλος του 1824 επισημάνθηκε στην Πίζα μια μυστική φοιτητική οργάνωση με το όνομα Interpreti di Dante, με διακριτικά, κανόνες και όρκο αλληλεγγύης μεταξύ των μελών2. Παρεμφερείς αρχές έχει μια άλλη παράνομη οργάνωση που συγκροτείται, πάλι από φοιτητές, στις αρχές της δεκαετίας του '30 και εξαρτάται από

——————————————

1. A.S.P., Auditore di Governo, a. 1823, (busta 109, No 148 και 152). Στα έγγραφα περιλαμβάνεται αναφορά του Δημητρίου Βαρτσέλη από την Πρέβεζα [πτυχίο Ιατρικής το 1824] και του Ιωσήφ Αλεξανδρίδη [άγνωστος στα πανεπιστημιακά αρχεία] ότι κακοποιήθηκαν από κατοίκους της Πίζας ενώ κατευθύνονταν, μαζί με άλλους συμφοιτητές τους, στο σπίτι του Βαρτσέλη στην οδό S. Eufrasia (Rapporte del Tenente di Pisa, 24 Μαρτίου 1823, και Rapporte del Capitano Bargello di Pisa, 4 Απριλίου 1823). Ανάλογη καταγγελία έχουν κάνει ο Αιμίλιος Φοντάνας από την Κέρκυρα [φοιτητής της Ιατρικής] μαζί με κάποιον G. Battista Drione και ζητούν να διασφαλιστεί από τις αρχές η προσωπική τους ασφάλεια (Rapporto del Tenente di Pisa, 26 Μαρτίου 1823). Για τις τιμωρίες που επιβλήθηκαν στους φοιτητές από το Λιβόρνο τα στοιχεία βρέθηκαν στο Archivio di Stato di Livorno, Governo Civile e Militare di Livorno, 1051, a. 1823, fasc. 129.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 54. Είναι βέβαιο ότι μια επισταμένη έρευνα στα κρατικά αρχεία της Πίζας και του Λιβόρνου θα έφερνε στο φως πολλά στοιχεία για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα γεγονότα αυτά.

p. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/127.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την Εκκλησία των Σενσιμονιστών, που δρούσε τότε στο Παρίσι1. Από την έδρα της οργάνωσης έφτανε τότε στην Πίζα η εφημερίδα Globe και άλλα δημοσιεύματα και βιβλία που μετέφεραν στους φοιτητές "όλη τη ρομαντική πνοή της αρχής του αιώνα"2.

Αλλά έχουμε ήδη φτάσει στον δεύτερο μεγάλο σταθμό του Ιταλικού Risorgimento. Οι φοιτητές της Πίζας που, το 1821, πήραν μέρος στους ιταλικούς αγώνες με διαδηλώσεις και λογύδρια, παρουσιάζονται το 1831 έτοιμοι να οργανώσουν επαναστατικό κίνημα. Και ναι μεν το κίνημα, με την πλήρη σημασία της λέξης, δεν έγινε ποτέ, αλλά η δράση των φοιτητών -κυρίως των Κορσικανών και των Ελλήνων- καταθορύβησε την αστυνομία της Πίζας και απασχόλησε σοβαρά τον Κυβερνήτη της Πίζας και την κυβέρνηση της Φλωρεντίας3.

Η δεκαετία που ακολουθεί έχει σφραγιστεί από τις εντάσεις που προκλήθηκαν στο διάστημα εκείνων των μηνών. Στην πολιτική δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο Πανεπιστήμιο λειτουργούν τώρα οι επιρροές των θεωριών του Mazzini και πρωτοστατούν οι πρόσφυγες από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια4. 

——————————————

1. Για τους Σενσιμονιστές βλ. και Αντ. Λιάκου, ό.π., σ. 131, όπου αναφέρεται και ότι μια ομάδα Σενσιμονιστών κατέφυγε στην Ελλάδα το 1833, και, κυρίως, Francesco Pittocco, Utopia e riforma religiosa nel Risorgimento. Il Sansimonismo nella cultura Toscana, Bari, Laterza 1972.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 114. Οι αρχές του κινήματος S. Simon ήταν η εναρμόνιση της θρησκευτικής πίστης με την επιστημονική λογική, της ελεύθερης σκέψης με τον σεβασμό προς την αυθεντία, της πολιτικής ισότητας με την κοινωνική τάξη και αρμονία.

3. Για το κίνημα αυτό βλ. αναλυτικά κεφ. "Στα όπλα!".

4. Η εισροή Ελλήνων προσφύγων από τη Bologna στο Πανεπιστήμιο της Πίζας γύρω στο 1830 φαίνεται εδώ στο κεφ. "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο". Πόσο ενοχλητική είναι για το παπάτο η παρουσία των Ελλήνων στο "Παπικό Πανεπιστήμιο" φαίνεται από το έγγραφο που απηύθυνε, η παπική κυβέρνηση στον Ύπατο Αρμοστή των Ιονίων νήσων το 1830, με το οποίο του ζητάει να στείλει στη Bologna "χρηστόν και έμπιστον πρόσωπον, καταγόμενον εκ των Ιονίων Νήσων [...] το όποιον [...] να [...] ασκή εξουσίαν σχεδόν πατρικήν επί των νεαρών Επτανησίων [...] Αποστολή

p. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/128.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Εντονότερη από πριν παρουσιάζεται, όσο προχωρεί η δεκαετία αυτή, η συμμαχία φοιτητών και φιλελεύθερων καθηγητών που μας υποχρεώνει πια να μιλάμε για πανεπιστημιακό και όχι για φοιτητικό κίνημα. Γύρω στο 1839, στο ήδη εμβολιασμένο με νεωτεριστικές ιδέες ακαδημαϊκό σώμα, έχουν έλθει να προστεθούν ο Ottaviano Fabrizio Mossoti από τη Novara, εξόριστος ως τότε στην Κέρκυρα, ο Francisco Puccinotti και ο Carlo Matteucci από το παπικό κράτος, οι Ναπολιτάνοι Leopoldo Pilla και Raffaello Piria. Συγχρόνως αρχίζουν οι προσπάθειες για την ανάκληση από τις Βρυξέλλες, όπου ζούσε εξόριστος, του Vincenzo Gioberti. Έχουν ωριμάσει πια οι συνθήκες για την κορύφωση του κινήματος που σημειώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας τη δεκαετία του '40.

Η εικόνα που δίνει το Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως είδαμε, και ολόκληρη η πόλη της Πίζας, στο διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις του Λεοπόλδου Β' και στον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, έχει τα χαρακτηριστικά μιας αδιάπτωτης επαναστατικής έξαρσης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", θα γράψει ο Provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους αποβάλουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν μαζί τους και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές· αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις, τους ξεπέρασαν"1.

Πράγματι οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα φρονήματα τους: με χειροκροτήματα ή με 

——————————————

τούτου θα ήτο [...] όπως εμπνεύση εις τους νεαρούς συμπατριώτας του [...] σεβασμόν προς την δημοσίαν τάξιν..." (Γ. Ζώρα, "Πρόνοια περί των εν Ιταλία Ελλήνων σπουδαστών", Επτανησιακαί μελέται 1.2, Αθήνα 1973). Για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα κινήματα του 1830-31, βλ. κυρίως Αντ. Λιάκου, ό.π.

1. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, a. XII, n. 45, Firenze, 6 Νοεμβρίου 1910.

p. 128
Search form
Search the book: Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
Search results
    Digitized books
    Page: 109
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Με ανάλογους τρόπους και για τους ίδιους λόγους διαμορφώθηκε και το φιλελεύθερο πολιτικό κλίμα που επικράτησε την περίοδο αυτή στους κύκλους των καθηγητών. "Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκό σώμα", γράφει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων"1, πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου"2, αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

    Να τεθή κάποια τάξις...

    Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητά τους. Ο capitano bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα

    ——————————————

    επιστολή των Ελλήνων που περιέχεται στο ίδιο δημοσίευμα, βλ. εδώ, κεφ. "Μετ' επαίνων".

    1. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Universiità di Pisa negli avvenimenti del 1848", σ. 3.

    2. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, ό.π., σ. 54-56.