Creator/Author:Σιδέρη, Αλόη
 
Title:Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:21
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989-1994
 
Pagination:687
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek - Italian
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece - Pisa, Italy
 
Temporal coverage:1806-1861
 
Description:È ormai luogo comune evidenziare le analogie tra 1'evoluzione della storia greca e quella italiana durante il secolo scorso e sottolineare i legami storici tra i due popoli, i quali portarono, in quel periodo, a comuni schieramenti perfino ai campi di battaglia. Ancora più importante dell'impegno comune nell'insurrezione armata è, per la storiografia greca, la trasmissione, tramite la vicina Italia, di modeli ideologici dell'Europa occidentale nei tempi di fratture rivoluzionari. È stato in parte ammesso che i sistemi teorici provenienti dall' Europa occidentale trovarono più facilmente il modo di assimilarsi in Grecia se mediati dai codici dell'ideologia nazionale italiana; 1'Italia e la Grecia erano entrambe situate alia periferia dell'Europa occidentale e in più percorrevano, durante quel periodo, délie vie parallèle nel loro camino verso Pindipendenza nazionale. La présente ricerca esamina il periodo che va dal 1806 al 1861 e che, in gran parte, coincide con il Risorgimento italiano. Include la fase di preparazione e i quatro decenni successivi di lotte intraprese con l'aspirazione di realizzare l'idea di liberazione e di unità nazionale. Durante questi stessi secoli hanno luogo in Grecia degli awenimenti analogi: la fase di preparazione, I'insurrezione armata la liberazione, la lotta degli irredenti. Nel présente libro questo argomento viene affrontato da una particolare angolatura. La ricerca considéra uno dei canali di trasmissione délie idee e dei valori risorgimentali italiani in Grecia; segnala la presenza di studenti Greci nell'Università di Pisa durante gli anni in esame e cerca di discrivere le condizioni nei quali vissero, gli influssi culturali e ideologici que ne hanno guidato le scelte e la conseguente formazione dei loro contegni. L'assunto di ricerca è che gli studenti Greci ebbero un ruolo notevole nella vita universitaria e, su larga scala, in quella politica. D'altra parte il fatto di frequentare l'Università di Pisa durante quel periodo, in combinazione con le tradizioni culturali specifiche diversificate a seconda délie città e regioni di provenienza, contribui alla formazione del loro agire. Taie formazione influirà sul funzionamento degli studenti Greci anche dopo il loro rimparto e il loro inserimento nella popolazione attiva. Per verificare le ipotesi sudette è stato necessario esaminare accuratamente l'ambiente politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Utilizzando come fonte principale la bibliografia italiana, la ricerca ripercorre concisamente la storia della Toscana durante tre periodi successivi: l'Occupazione francese, la Restaurazione, la Controrivoluzione. Descrive gli avvenimenti più important!, le istituzioni amministrative, le correnti culturali e politiche, le mentalità e i valori di quella società. Restrigendo il campo, lo studio ricostruisce l'ambiente di Pisa e della sua università mettendo in risalto l'evoluzione e la dinamica del clima politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Dopo una descrizione assai concisa della storia dell'Università di Pisa, la ricerca considéra la partecipazione della comunità universitaria allé vicende risorgimentali: circolazione délie idée liberali, società segrete, insurrezione armata. La parte principale del libro sviluppa i seguenti terni: le posizioni che assunsero gli studenti Greci riguardo le vicende risorgimentali e il loro conseguente agire; il loro grado d'inserimento nel contesto sociale, i loro rapporti interpersonal! con i compagni italiani di corso e con i professori; il modo con oui essi effetuavano i loro studi, i loro rapporti con le comunità greche di Livorno e di Pisa, e in più alcuni aspetti particolari della loro vita privata. La ricerca — svolta soprattutto negli Archivi di Stato di Pisa e di Firenze — ha portato alla luce dati assai ragguardevoli: 840 Greci frequentarono l'Università di Pisa durante il periodo 1806-1861; la percentuale della loro presenza aU'Università registra un aumento progressive che va dai minimo di 2,89% delli anni 1806-1810 al massimo di 16,57% degli anni 1855-1859. Per quanto riguarda i luogi di provenienza, gran parte di essi vengono dalle Isole lonie e soprattutto da Cefalonia. Mérita pertanto la nostra attenzione il fatto che nel numéro dei Greci che studiarono in Italia è compresa un elevata percentuale di studenti provenienti da tutti i grossi centri urbani della libéra ed irredente Grecia e dalle comunità di Greci emigrati: Costantinopoli, Smirne, Patrasso, varie città di Candia, Giannina, Mitilene, Sira, Scio... A Pisa si recano perfino studenti dai più distanti focolai deU'Ellenismo (Alessandria di Egitto, Pietroburgo, Gesarea, Prussa, lesi, Bucarest) e dai più piceoli centri urbani della Grecia peninsulare ed insulare. Infine, tra le città d'origine degli studenti Greci si comprendono anche quelle città italiane ove allora fiorivano le comunità elleniche: Livorno, Pisa, Trieste, Genova. Per quanto riguarda l'inserimento dei Greci nel contesto universitario e nel quello più ampio della città, i dati rilevati dalla ricerca inducono alla conclusione che essi ne costituivano parte vitale e inseparabile. Vi sussistevano dei fattori particolari che favorivano l'inserimento degli studenti non Toscani e specialmente di quelli Greci: la lunga tradizione cosmopolite dell'Università; l'atteggiamento tollerante e perfino accondiscente (malgrado le sue oscillazioni) délie autorità toscane riguardo agli studenti; l'atteggiamento amichevole dei cittadini Pisani i quali erano ben coscienti del fatto che lo splendore e il benessere délia loro piccola città erano dovuti in gran parte al fascino che esercitava la sua Università; la circolazione nel corpo accademico di idee liberali con precisi riferimenti alla lotta per l'indipendenza greca e la presenza di un vivo interesse per i valori délia Grecia antica, sorella di Roma; le forti affinità tra le mentalità greche e quelle italiane dovute alla lunga tradizione di scambi culturali (soprattutto tral'Italia e le Isole lonie) e allé analogie tra le congiunture storiche dei due paesi, specialmente in quel periodo. Se inoltre si tiene conto che gli studenti Greci, recandosi a Pisa, apportarono con loro le esperienze rivoluzionari di un popolo che conduceva allora la lotta sanguinosa per la sua emancipazione nazionale, diventa ancora più spiegabile il loro schieramento con i compagni Italiani nel tentative di realizzare i loro ideali comuni. Inoltre, alla creazione di forti legami tra i due popoli, contribui fortemente l'universalità del carattere dei sistemi teorici che ispirarono e fecero da guida allé lotte parallèle dei Greci e degli Italiani. La ricerca archivistica, con il contributo dell'inerente bibliograîia, ha rilevato l'esistenza di alcuni casi di effetiva partecipazione dei Greci nel movimento intellettuale radicale, nelle società segrete e perfino nell'insurrezione armata. Ha dimostrato inoltre che essi mantennero tutte le caratteristiche di minoranza etnica e conservarono sempre viva la loro attenzione verso le sorti délia madré patria. Per quanto riguarda il bagaglio ideologico e l'apporto culturale degli studenti Greci ritornati in patria, fu déterminante l'influsso del fervente clima délia città di Pisa, délia sua Università e délia Toscana in générale. «Un énorme Gabinetto Vieusseux» viene definita l' Università di Pisa da un studioso Italiano. Non è necessario inoltrarsi in ulteriori dettagli per rendersi conto délia quantità, délia varietà e délia profondità délie incidenze ideologiche che suggellassero gli studenti Greci. Da una parte délia storiografia greca è già stato segnalato che 1'Italia, in quanto più vicina al centre del sistema politico-economico internazionale, îunse da tramite ideologico e propulsore per il movimento politico e culturale greco durante il période in esame. Il présente libro vuole solamente aggiungere ulteriori argomentazioni a sostegno di questa tesi e inoltre indicare, attraverso un elenco prolisso, alcuni dei fattori che furono responsabili di questa compenetrazione ideologica.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 35.12 Mb
 
Visible pages: 116-135 από: 694
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/116.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του, καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους Provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [...], εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι Provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...], ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθη λόγω απουσίας όλων των φοιτητών"1.

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της -"να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου"2- δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, "Notificazione dei 20 ottobre 1842 sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'I. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107.

p. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/117.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

21. Silvestro Centofanti

EIKONA

22. Giuseppe Montanelli

p. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/118.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικά μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente del Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής, "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore, γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, κι αυτός από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza. Τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος, ασκεπής, τους χαιρετούσε με το μαντίλι του1.

Λίγα χρόνια μετά το θρυλικό μάθημα του Centofanti μια νέα διαταγή (Οκτώβριος 1849) ερχόταν να υπενθυμίσει και να επαυξήσει τις απαγορεύσεις του 1842: "Εφιστάται η προσοχή εις την αυστηροτάτην τήρησιν των άρθρων 17-22 του Κανονισμού της 20ης Οκτωβρίου 1842. Εις την περίπτωσιν των χειροκροτημάτων των αναφερομένων εις το προειρημένον άρθρον 22, οι Καθηγηταί θα ανακαλούν τους φοιτητάς εις την Τάξιν, εις την σιωπήν, εις την κοσμιότητα, υπενθυμίζοντες εις αυτούς την απαγόρευσιν· εάν αυτό δεν αρκέση, οφείλουν να εγκαταλείψουν την έδραν, πράγμα το

——————————————

1. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα. Η "accompagnatura" ήταν φοιτητικό έθιμο της εποχής, γνωστό στο Παρίσι από το 1830.

p. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/119.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οποίον θα συνεπάγεται την απώλειαν του Ακαδημαϊκού έτους συμφώνως προς το άρθρον 19 του αυτού Κανονισμού. Απαγορεύονται επίσης αι εν πομπή συνοδεύσεις των καθηγητών, αι προσφοραί σονέτων, ανθέων, στεφάνων κ.τ.ό., τηρουμένου του άρθρου 22 του προμνησθέντος Κανονισμού. Αι πολυάριθμοι συγκεντρώσεις της φοιτητιώσης νεολαίας, αι συναντήσεις και αι εταιρείαι οιουδήποτε είδους, ιδιαιτέρως εάν προξενούν διατάραξιν της κοινής ησυχίας, διά νόμου απαγορεύονται. Εις τους μετέχοντας εις αυτάς θα επιβάλλονται αι αυστηρόταται ποιναί της απομακρύνσεως και από το Πανεπιστήμιον και από την πόλιν. Ρητώς απαγορεύονται εις τους σπουδαστάς αι Αναφοραί, τα Μνημόνια, αι Εκκλήσεις, αι Διαμαρτυρίαι και αι ομαδικαί Εκδηλώσεις"1.

Σκιαμαχούσαν οι συντάκτες της διαταγής και ο γραμματέας του Πανεπιστημίου που "έσπευσε να την κοινοποιήσει": η πρώτη μεγάλη μάχη της ανεξαρτησίας είχε δοθεί και είχε χαθεί και μαζί της χάθηκε η διάθεση για άνθη και σονέτα. Σε δύο ακριβώς χρόνια μετά την έκδοση του διατάγματος, δεν θα υπήρχαν πια στην Πίζα οι φοιτητές της Νομικής και (ας μη φανεί παράξενο) της Θεολογίας, που πρωτοστατούσαν στο φοιτητικό κίνημα. Δεν θα υπήρχαν ούτε επαναστατικά μαθήματα: οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές απομακρύνθηκαν από την Πίζα κι αυτοί που έμειναν απέφυγαν να "πολιτικολογούν από καθέδρας". Τα πρώτα χρόνια μετά την αναστολή του συντάγματος, ακόμα κι αν ήθελαν, οι φοιτητές που απόμειναν στην Πίζα δεν είχαν ποιον και τι να χειροκροτήσουν.

Αναγνώσματα και συζητήσεις

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας,

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II, 7, Notificazione della Cancelleria dell'I. e R. Università il 26 ottobre 1849. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, Έγγραφο αρ. 7.

p. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/120.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; Αν ήταν, χαλάλι. Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani και τον νέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του Δικαίου. Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και στα σπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα μαθήματα1. Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

"Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας"2.

Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του πατριωτικού πνευματικού κινήματος εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana, του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο3.

To Caffè dell'Ussero, η αυλή και ο δρόμος έξω από την Sapienza, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104-105.

2. Memorie sull'Italia..., ό.π., σ. 26.

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 82-90.

p. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/121.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

23. Το Caffè dell'Ussero

p. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/122.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη, και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν το καθήκον μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότα και τις ανάγκες της Ιταλίας"1.

Δεν ήταν μόνο οι μεταξύ τους συζητήσεις που ξυπνούσαν το πνεύμα των φοιτητών, αλλά και η οικειότητα με τους πανεπιστημιακούς δασκάλους, που συνέχιζαν την παμπάλαιη παράδοση των συζητήσεων με τους μαθητές τους κάτω από τις στοές του Borgo, κι όχι μόνο: «Τόσο γερασμένος, πάντα με την τήβεννο, τόσο

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107-108. Η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της Giovane Italia. Ο Mazzini είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με την οποία καλούσε "όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα", Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας (Πρβ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 151, G. Giusti, ό.π., σ. 49, και G. Montanelli, ό.π., κεφ. "Fratellanze segrete", σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, fasc. 286, επιστολή του Presidente di Β.G. προς τον Governatore di Pisa της 1ης Αυγούστου 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν μέλη της Giovane Italia).

p. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/123.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επιβλητικός ώστε τον αποκαλούσαν "Pompa", ο Rosini [...] δεν απαξιούσε να ανταλλάσσει στίχους με μερικούς φοιτητές του και να ακούει τις εντυπώσεις και τις συμβουλές τους»1. Άλλων καθηγητών η "δημοκρατικότητα" σκανδάλιζε τους συντηρητικότερους συναδέλφους τους: "... Οι καθηγηταί του Πανεπιστημίου κατακρίνουν τους συναδέλφους των Pigli και Montanelli διά την εκδρομήν, την οποίαν, ομού μετά τινων φοιτητών της Ιατρικής, επραγματοποίησαν προ ολίγων ημερών εις Combo, όπου λέγεται ότι η δημοκρατικότης των έλαβε χαρακτήρα τόσον ελευθέριον, ώστε κατέληξεν εις θορυβώδη διασκέδασιν..."2

Ηγετικές φυσιογνωμίες του φιλελεύθερου πνευματικού κινήματος που δρούσαν στο Λιβόρνο και στη Φλωρεντία ασχολούνταν σοβαρά με τους φοιτητές της Πίζας. Ο Tommaseo είχε στενή σχέση με τον Montanelli, φοιτητή της Νομικής γύρω στο 1830, και με άλλους σπουδαστές. Επισκεπτόταν το Πανεπιστήμιο, συζητούσε με τους φοιτητές. Είναι βεβαιωμένο ότι, το 1832, παρακολούθησε εκεί ένα μάθημα για τη φυσική πηγή του Δικαίου και φαίνεται ότι η παρουσία του έκαμε αίσθηση: "Εδώ μιλάνε ακόμη για την επίσκεψή του και πολλοί από τους καθηγητές μού ζήτησαν να τον ρωτήσω πως έκρινε τα μαθήματά τους", γράφει ο Montanelli στον Vieusseux3. Όσο κι αν αναφέρονται ίσως σ' έναν περιορισμένο (τότε ακόμα) αριθμό φοιτητών, είναι χαρακτηριστικά αυτά που γράφει ο Montanelli στον ίδιο τον Tommaseo: "Ασχολούμαστε με τη λύση των μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων. Υπάρχει μεταξύ μας ενότητα αληθινά αδελφική και ο νους μας

——————————————

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136, παράθεμα από το A.S.P., Governatore, a. 1841, n. 214, επιστολή του Gov. Humbourg προς τον Pres. Bologna.

3. Ν. Tommaseo, "Gita a Pisa", Antologia, Νοέμβριος 1832, και του ίδιου, Diario Intima, 2η έκδοση, Einaudi, Torino 1939, σ. 117 ("φεύγω απόψε για Πίζα...") και 118 ("ήλθε στο σπίτι μου ο Μηλιαρέσης [...] Μιλάμε για την Ελλάδα και για την Πίζα").

p. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/124.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διακατέχεται από μια μόνο ιδέα, όπως η καρδιά μας δεν πάλλεται παρά από μια μόνο στοργή..."1

Στελέχη της Giovane Italia από το Λιβόρνο, όπως ο Enrico Mayer και ο Pietro Bastogi, σχετίζονταν στενά με φοιτητικούς κύκλους. Ο Bastogi πήγαινε στην Πίζα σχεδόν κάθε Κυριακή, καλεσμένος σε πατριωτικά γεύματα, και συνήθιζε να "μεθάει τους φίλους του φοιτητές με το πνεύμα, τις σκέψεις, τις θεωρίες, του Mazzini..."2

Διαδηλώσεις, δοξολογίες, και άλλα (1806-1848)

Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από την ανάγνωση των σχετικών μελετών, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο διογκώνονται, όσο περνούν τα χρόνια, οι αστυνομικοί φάκελοι στα κρατικά αρχεία είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι ένας χώρος όπου καταγράφονται, ωσάν σε παλμογράφο, οι εντάσεις, οι κάμψεις και οι κορυφώσεις του ενωτικού - απελευθερωτικού κινήματος της Ιταλίας, αλλά και οι ειδικότερες πολιτικές εξελίξεις στην Τοσκάνη. Ακόμα και η απλή απαρίθμηση των συμβάντων που ανέδειξαν το Πανεπιστήμιο σε κινητήριο μοχλό της ιστορίας του Risorgimento θα κάλυπτε ολόκληρους τόμους3. Πολλές από τις μαρτυρίες προέρχονται από αυτόπτες μάρτυρες και αυτουργούς -κάποτε πρωτεργάτες- των εξελίξεων, αγωνιστές τότε της ιταλικής ανεξαρτησίας, λογίους επιφανείς. Βέβαια, το γεγονός ότι οι απομνημονευματογράφοι αφηγούνται περιστατικά της δικής τους εμπειρίας δεν είναι πάντοτε τεκμήριο αξιοπιστίας: η σιωπηλή μάζα που κάθεται συνήθως στα πανεπιστημιακά θρανία, έξω από την

——————————————

1. Memorie Ι, σ. 65.

2. στο ίδιο, σ. 40.

3. Στο βιβλίο αυτό δεν δίδεται παρά ένα απάνθισμα των γεγονότων με σκοπό να σκιαγραφηθεί η πολιτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία έζησαν οι Έλληνες.

p. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/125.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κοίτη όπου κυλούν τα πολιτικά ρεύματα, δεν αναδεικνύει συγγραφείς και οι ρομαντικοί συγγραφείς σπάνια αναφέρονται σ' αυτήν. Παρόλ' αυτά μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι η μάζα αυτή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας δεν αποτελούσε πλειοψηφία και μάλιστα, στις στιγμές των μεγάλων εξάρσεων, συμπαρασυρόταν από τις εντάσεις του κινήματος.

Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αρχίζει ήδη από την εποχή της πρώιμης Παλινόρθωσης: "Τον Φεβρουάριο του 1815 ο Ναπολέων ξεκινούσε για την εφήμερη δόξα των Εκατό Ημερών. Τον Μάρτιο είχε απευθύνει στους Ιταλούς τη διακήρυξη του Rimini, στην οποία διαβεβαίωνε ότι η Ιταλία θα ελευθερωνόταν [...] Πολλοί σπουδαστές, κυρίως Κορσικανοί, άφησαν τις σπουδές τους για χάρη του απελευθερωτικού αγώνα"1. Η περιπέτεια όμως εκείνη ήταν πρόσκαιρη και, για τους Ιταλούς, έληξε άδοξα στις 3 Μαΐου με τη μάχη του Tolentino.

Το πολιτικό κίνημα που συγκλόνισε το Πανεπιστήμιο επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες δρομολογείται ουσιαστικά, μαζί με το Risorgimento, το 1820. Η είδηση για τις εξεγέρσεις στη Νάπολη και στο Piemonte προξένησε αίσθηση στους φοιτητές της Πίζας. Ακόμα και μετά τη διάψευση των ελπίδων που ενέπνευσαν τους πρώτους εκείνους αγώνες, δεν σταμάτησε ο αναβρασμός στο Πανεπιστήμιο. Οι φοιτητές διαδήλωναν στους δρόμους με συνθήματα και τραγούδια εναντίον των Αυστριακών, σκόρπιζαν επαναστατικά φυλλάδια στις σάλες του μπιλιάρδου, διάβαζαν πολιτικά κείμενα ανεβασμένοι πάνω στα τραπέζια των καφενείων.

Σε πλήθος έγγραφα στα Κρατικά Αρχεία του Λιβόρνου και της

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 3-6. Δεν προκύπτει, από Ιταλικές τουλάχιστον πηγές, καμιά μνεία για πολιτική δράση Ελλήνων φοιτητών στις αρχές του αιώνα. Οι Έλληνες εξάλλου, όπως φαίνεται από τους καταλόγους, είναι τότε ολιγάριθμοι. Το μεγάλο κύμα των Επτανησίων δεν έχει εισρεύσει ακόμα στην Πίζα, ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα μόλις έχουν αρχίσει να καρποφορούν οι προσπάθειες του Διαφωτισμού. Δείγμα της πρώιμης αυτής καρποφορίας είναι το μεγάλο σχετικά ποσοστό των Ελλήνων που προσανατολίζονται την περίοδο αυτή προς τις θετικές επιστήμες (βλ. πίνακα).

p. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/126.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πίζας μαρτυρούνται συγκεντρώσεις στην Piazza dei Cavalieri και στην Piazza San Sisto που, μετά την επέμβαση των αστυνομικών οργάνων, εξελίχθηκαν σε θορυβώδη συλλαλητήρια στο Borgo και στο Lungarno. Η Πίζα ήταν ανάστατη και η αστυνομία ζήτησε τη βοήθεια της στρατιωτικής φρουράς. Οι ταραχές εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις μεταξύ φοιτητών και Πιζάνων και ακολούθησαν καταγγελίες για προσβολές και κακοποιήσεις και από τα δύο μέρη. Αναφέρεται συγκέντρωση των φοιτητών στην Porta Nuova και απόφασή τους να ζητήσουν, με έγγραφό τους προς τις αρχές, μεταφορά του Πανεπιστημίου τους σε άλλη πόλη. Ορισμένοι φοιτητές, ανάμεσα στους οποίους αρκετοί Λιβορνέζοι, καταδικάστηκαν τότε από την Podestà Economica σε αποβολή από όλα τα πανεπιστήμια ή σε απομάκρυνση ενός έτους ή σε κατ' οίκον περιορισμό1.

Στο τέλος του 1824 επισημάνθηκε στην Πίζα μια μυστική φοιτητική οργάνωση με το όνομα Interpreti di Dante, με διακριτικά, κανόνες και όρκο αλληλεγγύης μεταξύ των μελών2. Παρεμφερείς αρχές έχει μια άλλη παράνομη οργάνωση που συγκροτείται, πάλι από φοιτητές, στις αρχές της δεκαετίας του '30 και εξαρτάται από

——————————————

1. A.S.P., Auditore di Governo, a. 1823, (busta 109, No 148 και 152). Στα έγγραφα περιλαμβάνεται αναφορά του Δημητρίου Βαρτσέλη από την Πρέβεζα [πτυχίο Ιατρικής το 1824] και του Ιωσήφ Αλεξανδρίδη [άγνωστος στα πανεπιστημιακά αρχεία] ότι κακοποιήθηκαν από κατοίκους της Πίζας ενώ κατευθύνονταν, μαζί με άλλους συμφοιτητές τους, στο σπίτι του Βαρτσέλη στην οδό S. Eufrasia (Rapporte del Tenente di Pisa, 24 Μαρτίου 1823, και Rapporte del Capitano Bargello di Pisa, 4 Απριλίου 1823). Ανάλογη καταγγελία έχουν κάνει ο Αιμίλιος Φοντάνας από την Κέρκυρα [φοιτητής της Ιατρικής] μαζί με κάποιον G. Battista Drione και ζητούν να διασφαλιστεί από τις αρχές η προσωπική τους ασφάλεια (Rapporto del Tenente di Pisa, 26 Μαρτίου 1823). Για τις τιμωρίες που επιβλήθηκαν στους φοιτητές από το Λιβόρνο τα στοιχεία βρέθηκαν στο Archivio di Stato di Livorno, Governo Civile e Militare di Livorno, 1051, a. 1823, fasc. 129.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 54. Είναι βέβαιο ότι μια επισταμένη έρευνα στα κρατικά αρχεία της Πίζας και του Λιβόρνου θα έφερνε στο φως πολλά στοιχεία για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα γεγονότα αυτά.

p. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/127.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την Εκκλησία των Σενσιμονιστών, που δρούσε τότε στο Παρίσι1. Από την έδρα της οργάνωσης έφτανε τότε στην Πίζα η εφημερίδα Globe και άλλα δημοσιεύματα και βιβλία που μετέφεραν στους φοιτητές "όλη τη ρομαντική πνοή της αρχής του αιώνα"2.

Αλλά έχουμε ήδη φτάσει στον δεύτερο μεγάλο σταθμό του Ιταλικού Risorgimento. Οι φοιτητές της Πίζας που, το 1821, πήραν μέρος στους ιταλικούς αγώνες με διαδηλώσεις και λογύδρια, παρουσιάζονται το 1831 έτοιμοι να οργανώσουν επαναστατικό κίνημα. Και ναι μεν το κίνημα, με την πλήρη σημασία της λέξης, δεν έγινε ποτέ, αλλά η δράση των φοιτητών -κυρίως των Κορσικανών και των Ελλήνων- καταθορύβησε την αστυνομία της Πίζας και απασχόλησε σοβαρά τον Κυβερνήτη της Πίζας και την κυβέρνηση της Φλωρεντίας3.

Η δεκαετία που ακολουθεί έχει σφραγιστεί από τις εντάσεις που προκλήθηκαν στο διάστημα εκείνων των μηνών. Στην πολιτική δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο Πανεπιστήμιο λειτουργούν τώρα οι επιρροές των θεωριών του Mazzini και πρωτοστατούν οι πρόσφυγες από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια4. 

——————————————

1. Για τους Σενσιμονιστές βλ. και Αντ. Λιάκου, ό.π., σ. 131, όπου αναφέρεται και ότι μια ομάδα Σενσιμονιστών κατέφυγε στην Ελλάδα το 1833, και, κυρίως, Francesco Pittocco, Utopia e riforma religiosa nel Risorgimento. Il Sansimonismo nella cultura Toscana, Bari, Laterza 1972.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 114. Οι αρχές του κινήματος S. Simon ήταν η εναρμόνιση της θρησκευτικής πίστης με την επιστημονική λογική, της ελεύθερης σκέψης με τον σεβασμό προς την αυθεντία, της πολιτικής ισότητας με την κοινωνική τάξη και αρμονία.

3. Για το κίνημα αυτό βλ. αναλυτικά κεφ. "Στα όπλα!".

4. Η εισροή Ελλήνων προσφύγων από τη Bologna στο Πανεπιστήμιο της Πίζας γύρω στο 1830 φαίνεται εδώ στο κεφ. "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο". Πόσο ενοχλητική είναι για το παπάτο η παρουσία των Ελλήνων στο "Παπικό Πανεπιστήμιο" φαίνεται από το έγγραφο που απηύθυνε, η παπική κυβέρνηση στον Ύπατο Αρμοστή των Ιονίων νήσων το 1830, με το οποίο του ζητάει να στείλει στη Bologna "χρηστόν και έμπιστον πρόσωπον, καταγόμενον εκ των Ιονίων Νήσων [...] το όποιον [...] να [...] ασκή εξουσίαν σχεδόν πατρικήν επί των νεαρών Επτανησίων [...] Αποστολή

p. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/128.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Εντονότερη από πριν παρουσιάζεται, όσο προχωρεί η δεκαετία αυτή, η συμμαχία φοιτητών και φιλελεύθερων καθηγητών που μας υποχρεώνει πια να μιλάμε για πανεπιστημιακό και όχι για φοιτητικό κίνημα. Γύρω στο 1839, στο ήδη εμβολιασμένο με νεωτεριστικές ιδέες ακαδημαϊκό σώμα, έχουν έλθει να προστεθούν ο Ottaviano Fabrizio Mossoti από τη Novara, εξόριστος ως τότε στην Κέρκυρα, ο Francisco Puccinotti και ο Carlo Matteucci από το παπικό κράτος, οι Ναπολιτάνοι Leopoldo Pilla και Raffaello Piria. Συγχρόνως αρχίζουν οι προσπάθειες για την ανάκληση από τις Βρυξέλλες, όπου ζούσε εξόριστος, του Vincenzo Gioberti. Έχουν ωριμάσει πια οι συνθήκες για την κορύφωση του κινήματος που σημειώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας τη δεκαετία του '40.

Η εικόνα που δίνει το Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως είδαμε, και ολόκληρη η πόλη της Πίζας, στο διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις του Λεοπόλδου Β' και στον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, έχει τα χαρακτηριστικά μιας αδιάπτωτης επαναστατικής έξαρσης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", θα γράψει ο Provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους αποβάλουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν μαζί τους και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές· αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις, τους ξεπέρασαν"1.

Πράγματι οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα φρονήματα τους: με χειροκροτήματα ή με 

——————————————

τούτου θα ήτο [...] όπως εμπνεύση εις τους νεαρούς συμπατριώτας του [...] σεβασμόν προς την δημοσίαν τάξιν..." (Γ. Ζώρα, "Πρόνοια περί των εν Ιταλία Ελλήνων σπουδαστών", Επτανησιακαί μελέται 1.2, Αθήνα 1973). Για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα κινήματα του 1830-31, βλ. κυρίως Αντ. Λιάκου, ό.π.

1. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, a. XII, n. 45, Firenze, 6 Νοεμβρίου 1910.

p. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/129.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αποδοκιμασίες στο θέατρο1, με αφίσες στους τοίχους του Caffè dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centofanti2, διαδηλώνοντας για το φόνο ενός φοιτητή στη Σιένα3, για την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη4, με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμό ή της λιτανείας για την Incoronazione della Madonna5, επικοινωνώντας μυστικά με εξέχοντα μέλη της Giovane Italia...6

——————————————

1. Βλ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 131 και 139 (επεισόδια που προκάλεσαν το 1840 φοιτητές από την Πίζα στη Lucca, όπου πήγαν να επευφημήσουν τον αντιστασιακό ηθοποιό Gustavo Modenna), και σ. 137 (επεισόδια στο θέατρο, συλλήψεις, συγκεντρώσεις φοιτητών στα καφενεία Ussero και Amicizia, πορεία προς το Κυβερνητικό μέγαρο κτλ.)

2. Η είδηση στον Corriere Livornese, a. I, nn. 3 και 4, Livorno, 2 και 6 Ιουλίου 1847. Η θέση του καθηγητή Centofanti απειλούνταν σοβαρά εξαιτίας των επαναστατικών μαθημάτων του. Ήδη τον Ιούνιο είχε παρακληθεί να διακόψει τις παραδόσεις του, αλλά οι φοιτητές διακήρυξαν ότι θα πήγαιναν εκείνοι να τον φέρουν από το σπίτι του και ανάγκασαν τον Provveditore να πάει ο ίδιος να τον προσκαλέσει.

3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247. Ο φοιτητής που σκοτώθηκε στη Σιένα σε σύγκρουση με την αστυνομία είχε αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για επαναστατική δράση.

4. Antonio Zobi, ό.π., V, σ. 72. Οι εκδηλώσεις των φοιτητών κατέληξαν σε κακοποίηση του καθηγητή που, κατά την άποψή τους, ήταν υπεύθυνος για την απέλαση του σπουδαστή. Βλ. επίσης Ersilio Michel, ό.π., σ. 146-160.

5. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247: "Τη δεύτερη μέρα της λιτανείας ρίχτηκε από φοιτητές και καθηγητές η ιδέα να συγκροτηθεί στην Πίζα πολιτοφυλακή".

6. A.S.F., Buon Governe Segreto, a. 1841, n. 55. Η υπόθεση απασχόλησε για καιρό την αστυνομία, όπως φαίνεται από το πλήθος των εγγράφων του φακέλου. Σ' αυτήν είναι αναμεμειγμένος κάποιος Gio: Batta Laffont, Κορσικανός, γραμματέας της γαλλικής πρεσβείας στο Λιβόρνο, κάποιος Παπαδόπουλος, λοχίας του ιππικού στη φρουρά του Λιβόρνου, και τρεις φοιτητές από το Πανεπιστήμιο της Πίζας, ανάμεσα στους οποίους ο Achille Menotti, γιος του Cino, αρχηγού του κινήματος του 1830 στο παπικό κράτος. Η αστυνομία παρακολουθεί τον Laffont, τον Menotti και τον Παπαδόπουλο μέσω σπιούνων που παριστάνουν τους φίλους των υπόπτων και συζητούν ή και αλληλογραφούν μαζί τους. Επίσης A.S.L.,

9

p. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/130.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσα δεν μπορούσαν να εκφραστούν ελεύθερα, οι φοιτητές και οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές του Πανεπιστημίου τα έγραφαν στον παράνομο τύπο και τα κυκλοφορούσαν με τους πιο μυστικούς και αποτελεσματικούς τρόπους. Προκηρύξεις και φυλλάδια, "σαν να τα άγγιζε μαγικό ραβδάκι, ξετρύπωναν από κάθε μέρος· ταξίδευαν με τις διαταγές του Presidente· έπεφταν βροχή από τα θεωρεία του θεάτρου· πετούσαν μέσα στις άμαξες· τρύπωναν στα σπίτια από τα κιγκλιδώματα των ισογείων"1. Όταν πια αίρεται η λογοκρισία, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου απευθύνουν ευχαριστήριο κείμενο προς τον Αρχιδούκα και ο ενθουσιασμός των φοιτητών φτάνει σε σημείο παροξυσμού. Ξεχύνονται στους δρόμους τραγουδώντας τον ύμνο της Μπολόνια2 και καταλήγουν στην Piazza S. Caterina, όπου στεφανώνουν τα μνημεία των Αρχιδουκών.

Στους μεγάλους πανηγυρισμούς που συνέπαιρναν την πόλη ολόκληρη, πρωτοστατούσαν πάντα οι καθηγητές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου. Στη γιορτή για τον πάπα Πίο Θ΄ οι ύμνοι που τραγουδούσαν όλη τη νύχτα οι Πιζάνοι είχαν γραφτεί από φοιτητές3. Στους πανηγυρισμούς για τη συγκρότηση της 

——————————————

Governo Civile e Militare, Affari riservati, 904, fasc. 91, a. 1840, dicembre, όπου απόκεινται πρωιμότερα έγγραφα της σχετικής αλληλογραφίας. Σύμφωνα με τα έγγραφα αυτά, ο Laffont αλληλογραφεί με τον Παπαδόπουλο και με τον Menotti αναθέτοντάς τους μυστικές αποστολές. Ο Menotti πηγαινοέρχεται στη Λούκα για συνωμοτικές επαφές και κάθε βράδυ οργανώνει συγκεντρώσεις στην πίσω αίθουσα του Caffè dell'Ussero. Επισκέπτεται επίσης τον Παπαδόπουλο στη φρουρά του Λιβόρνου. Η αστυνομία της Πίζας παρακολουθεί στενά όλους τους φοιτητές που, λόγω των φρονημάτων τους, θα ήταν πιο ευάλωτοι στην "κακοποιό προπαγάνδα".

1. G. Montanelli, Memorie..., ό.π. σ. 215.

2. "Alle madre diam 1'ultimo addio,/ Sia la lacrima al ciglio straniera/ È la patria la madre premiera/ Che salvare dobbiamo ο perir..." (Ersilio Michel, ό.π., σ. 242-244).

3. L'Italia, Anno I, No 50, giugno 1847: Οι νεαροί ποιητές ήταν ο Sansoni και ο Fabbrucci, που έγραφαν τότε τους πρώτους τους στίχους. Στη δοξολογία που έγινε στη μητρόπολη πήγε ολόσωμη εν πομπή η "Πανεπιστημιακή οικογένεια· οι γραμμές των Νέων με τα χρώματα του

p. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/131.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πολιτοφυλακής τον Ιούνιο του 1847 μίλησε στα πλήθη των διαδηλωτών από το παράθυρο του σπιτιού του ο καθηγητής Montanelli1. Η ανακοίνωση του Λεοπόλδου για την παραχώρηση του συντάγματος διαβάστηκε στους πολίτες της Πίζας στη μεγάλη αυλή του Πανεπιστημίου. Οι καθηγητές, οι φοιτητές και το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στο Πανεπιστήμιο κατευθύνθηκαν ύστερα στο Camposanto, όπου μίλησε ο καθηγητής Montanelli και ο φοιτητής Bonfanti2.

Ίσως ως εδώ να έχει δοθεί η εντύπωση, ιδίως σ' αυτούς που έζησαν την αντίσταση αλλού κι αλλιώς, ότι ο απελευθερωτικός αγώνας στην Πίζα είχε τη μορφή μιας φιέστας. Κι έτσι ήταν ως τη στιγμή που κηρύχτηκε ο πόλεμος.

Στη φωτιά! (Άνοιξη 1848)

Ήδη από την αρχή του Ακαδημαϊκού έτους 1847-48, στο Πανεπιστήμιο της Πίζας είχε γίνει αισθητό ότι ο Λεοπόλδος Β' ετοίμαζε πόλεμο εναντίον των Αυστριακών. Στο φως της ιστορικής ανάλυσης φαίνεται καθαρά ότι επρόκειτο για πολύνεκρη σύγκρουση μεταξύ ξένων ηγεμόνων που δεν απέβλεπε βέβαια στην απελευθέρωση των Ιταλών. Εκείνο όμως που ενδιαφέρει τη μελέτη αυτή είναι η στάση των φοιτητών -Ιταλών και Ελλήνων-

——————————————

Ποντίφηκα ακολουθούσαν το Σώμα των Καθηγητών [...] δεν έλειψαν οι στίχοι και οι επιγραφές, στις οποίες ωραιότατη εκείνη του καθηγητή Michele Ferrucci, που αναρτήθηκε στη μεγάλη πύλη του Duomo".

1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 398: "Ρώτησε [ο Montanelli] τους πατέρες και τις μητέρες αν θα έστελναν τα παιδιά τους να πολεμήσουν για τη σωτηρία της πατρίδας και όλοι απάντησαν Ναι. Ρώτησε τους ιερείς αν θα χτυπούσαν τις καμπάνες για να καλέσουν τους πατριώτες κι αυτοί απάντησαν Ναι με μια φωνή..."

2. L'Italia, Anno I, No 50, 17 Φεβρουαρίου 1848. Επίσης Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", σ. 14-18.

p. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/132.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απέναντι στον πόλεμο, που είναι αποκαλυπτική των ρομαντικών ιδεολογιών της εποχής.

Η απόφαση για τη συγκρότηση της Πανεπιστημιακής Φρουράς (Guardia Universitaria) είχε κοινοποιηθεί από τον Νοέμβριο1. Απ' όλες τις διηγήσεις για τον ενθουσιασμό που επικράτησε στο Πανεπιστήμιο με την είδηση της απόφασης, πιο εύγλωττο είναι ένα δημοσίευμα - ευχαριστήριο προς την κυβέρνηση με την υπογραφή "La scolaresca": "...Ελπίζουμε να δοθούν το γρηγορότερο τα όπλα και να ληφθεί πρόνοια για την κάθε είδους στρατιωτική εκπαίδευση της Guardia Universitaria· έτσι θα μπορέσει αυτή να δώσει τους πολύτιμους καρπούς της [...] Δώστε μας τα όπλα και θα ιδείτε ότι, στο πρώτο πολεμικό σάλπισμα, η Ιταλική Νεολαία δεν θα τ' αφήσει να χρησιμοποιούνται μόνο για φρουρά..." Στο ίδιο γράμμα εκφράζεται η ελπίδα ότι "θα εκπληρωθεί ο διακαής πόθος που εκφράζουν οι ξένοι σπουδαστές του Πανεπιστημίου να καταταχτούν κι αυτοί στη Φρουρά και να μοιραστούν με τους Τοσκάνους την τύχη και την τιμή"2.

——————————————

1. Υποκινητής του όλου θέματος ήταν ο μαρκήσιος Ridolfi, τότε υπουργός εσωτερικών και πρώην καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πίζας.

2. L'Italia, Anno I, No 25, 27 Νοεμβρίου 1847. Ο κανονισμός της G.U., του οποίου τις προδιαγραφές ζητάει εμμέσως να προκαθορίσει η επιστολή των φοιτητών, δημοσιεύτηκε στις 22 Δεκεμβρίου. Σύμφωνα μ' αυτόν, πρώτος σκοπός της είναι "να προστατεύει τον νόμιμο Ηγεμόνα, την ανεξαρτησία και την ακεραιότητα του κράτους". Σ' αυτήν μετέχουν όλοι οι καθηγητές, τα άλλα άτομα που συνθέτουν το Ακαδημαϊκό σώμα και όλοι οι σπουδαστές εκτός από τους θεολόγους. Σε περίπτωση πολέμου συγκροτείται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας μια Φάλαγγα (Battaglione) με έξι λόχους (compagnie) και στη Σιένα και Φλωρεντία δύο λόχοι. Ορίζεται στολή σύμφωνα με ορισμένο φιγουρίνι με τα διακριτικά G.U. στα κουμπιά και στον μπερέ. Το καθήκον του εξοπλισμού ανήκει στην κυβέρνηση, αλλά "κάθε Πανεπιστημιακή Φρουρά μπορεί να προμηθεύεται όπλα και με έξοδά της" (A.S.P., Α ΙΙ, 7, Regolarmenti, Notificationi e Circolari, "Regolarmento per la Guardia Universitaria", 22 dicembre 1847). Με άλλα διατάγματα ορίστηκαν τα στρατιωτικά αξιώματα που ανατέθηκαν στους

p. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/133.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

24. Στρατιώτης φοιτητής

p. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/134.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Μολονότι, στους Έλληνες τουλάχιστον, επικράτησαν αργότερα ωριμότερες σκέψεις1, είναι βέβαιο ότι, τις ώρες εκείνες, αρκετοί από αυτούς συμπεριλαμβάνονταν στον αριθμό των ξένων που "εκφράζουν τον διακαή πόθο" κτλ.

Το "σάλπισμα του πολέμου" δόθηκε στις 21 Μαρτίου με το διάγγελμα του Αρχιδούκα: "Τοσκάνοι! Η στιγμή της ολοκληρωτικής εξέγερσης της Ιταλίας, έχει φτάσει [...] όποιος πραγματικά αγαπά αυτή την κοινή Πατρίδα δεν μπορεί να της αρνηθεί τη συνδρομή που του ζητάει..." κτλ. κτλ. Δεν έχει σημασία τι σκέφτεται κανείς εκ των υστέρων για τον Αρχιδούκα και ποια ήταν η πατρίδα του2. Εκείνο που ενδιαφέρει εδώ είναι τι έγινε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας μόλις έφτασε η είδηση για την κήρυξη του πολέμου: "Ο Carlo Matteucci βρισκόταν στο τέλος ενός μαθήματος Φυσικής, όταν ξαφνικά άνοιξε η πόρτα και μπήκαν διάφοροι φοιτητές, με πρόσωπα αλλοιωμένα από τη συγκίνηση και μάτια που έλαμπαν, για να του πουν ότι, είτε το ήθελε η κυβέρνηση είτε όχι, καθηγητές και φοιτητές ετοιμάζονταν να φύγουν για τη Λομβαρδία [...] Λίγες ώρες μετά ο Matteucci ήταν έτοιμος για την πορεία μαζί με τους συναδέλφους του [...] Πρώτος απ' όλους ο καθηγητής O.F. Mossoti που είχε ήδη περάσει την ώριμη ηλικία και πλησίαζε τα γηρατιά..."3

Δόθηκε η διαταγή της εκκίνησης και αμέσως άρχισαν να βγαίνουν

——————————————

διάφορους καθηγητές (L'Italia, Anno I, No 36, 15 Ιανουαρίου 1848, και No 44, 3 Φεβρουαρίου 1848).

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Viva Italia!".

2. Ο Nerucci, που παραθέτει τη διαταγή, θέτει εν αμφιβάλω ακόμα και την εξ αρχής καλή πίστη του Αρχιδούκα και αναφέρει τη φήμη για μια επιστολή που απηύθυνε ο Λεοπόλδος στον Radetzky τις ίδιες εκείνες ημέρες (Ricordi Storici, ό.π., σ. 80). Αυτά το 1891: αλλά στις 22 Μαρτίου του 1848 ο ίδιος ο Nerucci γράφει στον πατέρα του: "Τα δύο τρίτα της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας φεύγουν για την Pietrasanta [...] πολλοί Έλληνες πάνε εθελοντές [...] Φεύγω κι εγώ μαζί με τον Neruccio [τον αδελφό του]".

3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 292.

p. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/135.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

από την αυλή της Sapienza οι πολεμιστές της Φάλαγγας. "Ανάμεσα σ' αυτούς πολύ λίγοι είχαν συμπληρώσει τα είκοσι χρόνια τους και αρκετοί δεν είχαν συμπληρώσει τα δεκαπέντε [...] Πέρασαν το Lungarno, μπήκαν στο Borgo Stretto και συνέχισαν προς το Borgo Largo και την Via Sant'Anna κατευθυνόμενοι προς το σταθμό..."1 Η πόλη πανηγύριζε: "Ο κόσμος βγήκε στους δρόμους για να δει τους φοιτητές να φεύγουν, να τους αγκαλιάσει, να τους χαιρετήσει· από τα μπαλκόνια οι γυναίκες κουνούσαν τα μαντίλια τους· οι μητέρες, οι αρραβωνιαστικές, οι γυναίκες των πολεμιστών, με δάκρυα στα μάτια, αποχαιρετούσαν τους αγαπημένους τους..."2 Χαρακτηριστικά είναι όσα διηγούνται οι ίδιοι οι τότε φοιτητές μετά πενήντα χρόνια: "Μας φαινόταν πως πηγαίναμε σε γιορτή· ήμαστε σίγουροι πως είχαμε γίνει σπουδαίοι, επειδή μας δόθηκε η τιμή να υπερασπίσουμε με τα όπλα την πατρίδα που ελπίζαμε να λαμπρύνουμε ύστερα με τις σπουδές..."3

Η ίδια υποδοχή στις πόλεις απ' όπου πέρασαν: οι γυναίκες να χορεύουν στους δρόμους, να τους προσφέρουν λουλούδια, να τους χαρίζουν σημαίες φτιαγμένες με τα χέρια τους. Αυτοί να καμαρώνουν στη γραμμή με το όπλο παρά πόδα, να γράφουν ποιήματα, να τραγουδούν πατριωτικά τραγούδια, να γλεντάνε μαζί με τους καθηγητές τα βράδια στα καταλύματα. Ύστερα οι ατέλειωτες μέρες της πορείας στα παγωμένα βουνά, η κούραση και οι αρρώστιες, αλλά και η ελπίδα πως πλησιάζουν στο μέτωπο. Και ξαφνικά, η διαταγή της κυβέρνησης να διαλυθεί η Φάλαγγα, οι καθηγητές να γυρίσουν στο Πανεπιστήμιο για τις εξετάσεις και, όσοι φοιτητές το επιθυμούν, να καταταγούν σε αλλά εθελοντικά σώματα, αφού προηγουμένως πάρουν την άδεια από τους γονείς

——————————————

1. στο ίδιο.

2. P. Tronci e G. Sforza ό.π., σ. 425.

3. Memorie del Battaglione Universitario Pisano, raccolte e pubblicate per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia, Pisa, Mariotti, 1898.

p. 135
Search form
Search the book: Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
Search results
    Digitized books
    Page: 116
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του, καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους Provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [...], εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι Provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...], ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθη λόγω απουσίας όλων των φοιτητών"1.

    Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της -"να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου"2- δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

    ——————————————

    1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, "Notificazione dei 20 ottobre 1842 sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'I. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

    2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107.