Creator/Author:Σιδέρη, Αλόη
 
Title:Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:21
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1989-1994
 
Pagination:687
 
Nr. of vol.:2 volumes
 
Language:Greek - Italian
 
Subject:Education
 
Education-Higher
 
Spatial coverage:Greece - Pisa, Italy
 
Temporal coverage:1806-1861
 
Description:È ormai luogo comune evidenziare le analogie tra 1'evoluzione della storia greca e quella italiana durante il secolo scorso e sottolineare i legami storici tra i due popoli, i quali portarono, in quel periodo, a comuni schieramenti perfino ai campi di battaglia. Ancora più importante dell'impegno comune nell'insurrezione armata è, per la storiografia greca, la trasmissione, tramite la vicina Italia, di modeli ideologici dell'Europa occidentale nei tempi di fratture rivoluzionari. È stato in parte ammesso che i sistemi teorici provenienti dall' Europa occidentale trovarono più facilmente il modo di assimilarsi in Grecia se mediati dai codici dell'ideologia nazionale italiana; 1'Italia e la Grecia erano entrambe situate alia periferia dell'Europa occidentale e in più percorrevano, durante quel periodo, délie vie parallèle nel loro camino verso Pindipendenza nazionale. La présente ricerca esamina il periodo che va dal 1806 al 1861 e che, in gran parte, coincide con il Risorgimento italiano. Include la fase di preparazione e i quatro decenni successivi di lotte intraprese con l'aspirazione di realizzare l'idea di liberazione e di unità nazionale. Durante questi stessi secoli hanno luogo in Grecia degli awenimenti analogi: la fase di preparazione, I'insurrezione armata la liberazione, la lotta degli irredenti. Nel présente libro questo argomento viene affrontato da una particolare angolatura. La ricerca considéra uno dei canali di trasmissione délie idee e dei valori risorgimentali italiani in Grecia; segnala la presenza di studenti Greci nell'Università di Pisa durante gli anni in esame e cerca di discrivere le condizioni nei quali vissero, gli influssi culturali e ideologici que ne hanno guidato le scelte e la conseguente formazione dei loro contegni. L'assunto di ricerca è che gli studenti Greci ebbero un ruolo notevole nella vita universitaria e, su larga scala, in quella politica. D'altra parte il fatto di frequentare l'Università di Pisa durante quel periodo, in combinazione con le tradizioni culturali specifiche diversificate a seconda délie città e regioni di provenienza, contribui alla formazione del loro agire. Taie formazione influirà sul funzionamento degli studenti Greci anche dopo il loro rimparto e il loro inserimento nella popolazione attiva. Per verificare le ipotesi sudette è stato necessario esaminare accuratamente l'ambiente politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Utilizzando come fonte principale la bibliografia italiana, la ricerca ripercorre concisamente la storia della Toscana durante tre periodi successivi: l'Occupazione francese, la Restaurazione, la Controrivoluzione. Descrive gli avvenimenti più important!, le istituzioni amministrative, le correnti culturali e politiche, le mentalità e i valori di quella società. Restrigendo il campo, lo studio ricostruisce l'ambiente di Pisa e della sua università mettendo in risalto l'evoluzione e la dinamica del clima politico e culturale all'interno del quale vissero gli studenti Greci. Dopo una descrizione assai concisa della storia dell'Università di Pisa, la ricerca considéra la partecipazione della comunità universitaria allé vicende risorgimentali: circolazione délie idée liberali, società segrete, insurrezione armata. La parte principale del libro sviluppa i seguenti terni: le posizioni che assunsero gli studenti Greci riguardo le vicende risorgimentali e il loro conseguente agire; il loro grado d'inserimento nel contesto sociale, i loro rapporti interpersonal! con i compagni italiani di corso e con i professori; il modo con oui essi effetuavano i loro studi, i loro rapporti con le comunità greche di Livorno e di Pisa, e in più alcuni aspetti particolari della loro vita privata. La ricerca — svolta soprattutto negli Archivi di Stato di Pisa e di Firenze — ha portato alla luce dati assai ragguardevoli: 840 Greci frequentarono l'Università di Pisa durante il periodo 1806-1861; la percentuale della loro presenza aU'Università registra un aumento progressive che va dai minimo di 2,89% delli anni 1806-1810 al massimo di 16,57% degli anni 1855-1859. Per quanto riguarda i luogi di provenienza, gran parte di essi vengono dalle Isole lonie e soprattutto da Cefalonia. Mérita pertanto la nostra attenzione il fatto che nel numéro dei Greci che studiarono in Italia è compresa un elevata percentuale di studenti provenienti da tutti i grossi centri urbani della libéra ed irredente Grecia e dalle comunità di Greci emigrati: Costantinopoli, Smirne, Patrasso, varie città di Candia, Giannina, Mitilene, Sira, Scio... A Pisa si recano perfino studenti dai più distanti focolai deU'Ellenismo (Alessandria di Egitto, Pietroburgo, Gesarea, Prussa, lesi, Bucarest) e dai più piceoli centri urbani della Grecia peninsulare ed insulare. Infine, tra le città d'origine degli studenti Greci si comprendono anche quelle città italiane ove allora fiorivano le comunità elleniche: Livorno, Pisa, Trieste, Genova. Per quanto riguarda l'inserimento dei Greci nel contesto universitario e nel quello più ampio della città, i dati rilevati dalla ricerca inducono alla conclusione che essi ne costituivano parte vitale e inseparabile. Vi sussistevano dei fattori particolari che favorivano l'inserimento degli studenti non Toscani e specialmente di quelli Greci: la lunga tradizione cosmopolite dell'Università; l'atteggiamento tollerante e perfino accondiscente (malgrado le sue oscillazioni) délie autorità toscane riguardo agli studenti; l'atteggiamento amichevole dei cittadini Pisani i quali erano ben coscienti del fatto che lo splendore e il benessere délia loro piccola città erano dovuti in gran parte al fascino che esercitava la sua Università; la circolazione nel corpo accademico di idee liberali con precisi riferimenti alla lotta per l'indipendenza greca e la presenza di un vivo interesse per i valori délia Grecia antica, sorella di Roma; le forti affinità tra le mentalità greche e quelle italiane dovute alla lunga tradizione di scambi culturali (soprattutto tral'Italia e le Isole lonie) e allé analogie tra le congiunture storiche dei due paesi, specialmente in quel periodo. Se inoltre si tiene conto che gli studenti Greci, recandosi a Pisa, apportarono con loro le esperienze rivoluzionari di un popolo che conduceva allora la lotta sanguinosa per la sua emancipazione nazionale, diventa ancora più spiegabile il loro schieramento con i compagni Italiani nel tentative di realizzare i loro ideali comuni. Inoltre, alla creazione di forti legami tra i due popoli, contribui fortemente l'universalità del carattere dei sistemi teorici che ispirarono e fecero da guida allé lotte parallèle dei Greci e degli Italiani. La ricerca archivistica, con il contributo dell'inerente bibliograîia, ha rilevato l'esistenza di alcuni casi di effetiva partecipazione dei Greci nel movimento intellettuale radicale, nelle società segrete e perfino nell'insurrezione armata. Ha dimostrato inoltre che essi mantennero tutte le caratteristiche di minoranza etnica e conservarono sempre viva la loro attenzione verso le sorti délia madré patria. Per quanto riguarda il bagaglio ideologico e l'apporto culturale degli studenti Greci ritornati in patria, fu déterminante l'influsso del fervente clima délia città di Pisa, délia sua Università e délia Toscana in générale. «Un énorme Gabinetto Vieusseux» viene definita l' Università di Pisa da un studioso Italiano. Non è necessario inoltrarsi in ulteriori dettagli per rendersi conto délia quantità, délia varietà e délia profondità délie incidenze ideologiche che suggellassero gli studenti Greci. Da una parte délia storiografia greca è già stato segnalato che 1'Italia, in quanto più vicina al centre del sistema politico-economico internazionale, îunse da tramite ideologico e propulsore per il movimento politico e culturale greco durante il période in esame. Il présente libro vuole solamente aggiungere ulteriori argomentazioni a sostegno di questa tesi e inoltre indicare, attraverso un elenco prolisso, alcuni dei fattori che furono responsabili di questa compenetrazione ideologica.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 35.12 Mb
 
Visible pages: 307-326 από: 694
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/307.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΑΠΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΕ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας αποτελούσε πόλο έλξεως για τους Έλληνες αναπτύχθηκε και ερμηνεύθηκε σε προηγούμενο κεφάλαιο. Στη διαπίστωση αυτή -που εξάλλου δεν είναι νέα- ας προστεθεί η παρατήρηση ότι πλήθος Έλληνες φτάνουν στην Πίζα όχι για να διανύσουν εκεί όλον τον κύκλο των σπουδών τους, αλλά για να ολοκληρώσουν σπουδές που άρχισαν σε άλλα πανεπιστήμια. Από τους 509 Έλληνες που φοίτησαν στο εκεί πανεπιστήμιο στο διάστημα 1815-1844 (για την περίοδο αυτή υπάρχουν κάπως πληρέστερα στοιχεία) οι 79 προέρχονται από άλλα πανεπιστήμια. Το φαινόμενο εντείνεται στη δεκαετία 1850-60 (σε σύνολο 141 Ελλήνων, οι 81 έχουν προηγούμενες πανεπιστημιακές σπουδές)1.

Στην περίοδο 1815-1844, όπου αναφέρονται όχι μόνο "σπουδές στο εξωτερικό" αλλά και το όνομα του Πανεπιστημίου, παρουσιάζονται ως εξής τα πανεπιστήμια προελεύσεως των Ελλήνων της Πίζας:

Ιόνιος Ακαδημία 38

Σιένας 15

Μπολόνιας 12

Παρισιού 2

Οδησσού-Γενεύης 1

Μονπελιέ 2

Μάλτας 1

Αθήνας 22

——————————————

1. A.S.P., Università DI 69-74, Ruolo degli Scolari dell'I. e R. Università di Pisa coll'indicazione dei loro studi, DI 84 No 3, Filza di attestati ed altro (riguardante studenti) 1814-1838, DI 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60.

2. Oι αριθμοί αυτοί δεν καλύπτουν το σύνολο των περιπτώσεων. Στο

p. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/308.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

52. Πιστοποιητικό σπουδών από το Archigymnasium Ticinense

ΕΙΚΟΝΑ

53. Πιστοποιητικό σπουδών από το Πανεπιστήμιο της Σιένας

p. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/309.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στο κατάστιχο, όπου αναγράφεται όλη η πορεία των σπουδών καθενός φοιτητή, σε δύο μόνο περιπτώσεις αναγράφεται ο λόγος, για τον οποίο αυτός εγκατέλειψε το άλλο πανεπιστήμιο. Στον Μαρίνο Κατσαΐτη παραχωρείται το ευεργέτημα να προσέλθει στις πτυχιακές εξετάσεις του Πανεπιστημίου της Πίζας, μολονότι δεν έχει περάσει τις εξετάσεις του Γ' έτους στη Μπολόνια, "εξαιτίας των γεγονότων τα οποία συνέβησαν εις την πόλιν αυτήν" (απόφαση της 26 Δεκεμβρίου 1831 )1. Αν και η παρατήρηση αυτή γράφεται μόνο μια φορά, ίσως εξηγεί το γεγονός ότι έξι από τους έντεκα. Έλληνες που άφησαν τη Μπολόνια για την Πίζα στο διάστημα μιας πεντηκονταετίας είναι συγκεντρωμένοι στην περίοδο 1830-31. Δύο μάλιστα από αυτούς, ο Χρίστος Μηλιαρέσης2 και ο Μάρκος Ρώσσης3, δεν πήγαν κατευθείαν από την Μπολόνια στην Πίζα, αλλά συνέχισαν στο Liceo di Venezia τις σπουδές που είχαν διακόψει στη μέση του πρώτου έτους και εν συνεχεία πήραν το ευεργέτημα να εγγραφούν στο δεύτερο έτος του Πανεπιστημίου της Πίζας (ο πρώτος το 1831 και ο δεύτερος το 1830).

Η δεύτερη περίπτωση είναι του Ανδρέα Ιγγλέση που φτάνει στην Πίζα προς την άνοιξη του 1835 προερχόμενος από το Πανεπιστήμιο της Σιένας και γίνεται δεκτός ως φοιτητής του Β' έτους, παρά τις απουσίες τόσων μηνών, "για λόγους υγείας". Στη Filza di attestati βρέθηκε το πιστοποιητικό που προσκόμισε: "... Ο κύριος Ανδρέας του κυρίου Μιχαήλ Ιγγλέση εκ Κεφαλληνίας [...] έχει συμπληρώσει εις το Πανεπιστήμιόν μας το πρώτον έτος των σπουδών του και διήνυε ήδη το δεύτερον [...] ότε, πιεζόμενος

——————————————

DI 84 (Filza di attestati...) υπάρχουν περιπτώσεις Ελλήνων που προέρχονται από άλλα Πανεπιστήμια, για τους οποίους τίποτε δεν αναγράφεται στον DI 69-74 (Ruolo degli scolari...). Υπάρχουν επίσης όχι λίγες περιπτώσεις όπου, στις στήλες των δύο πρώτων ετών ή, κάποτε, του ενός, δεν αναγράφεται τίποτε κι όμως δεν υπάρχει εξήγηση στη στήλη των παρατηρήσεων.

1. DI 71, No 1010.

2. στο ίδιο, No 1019.

3. στο ίδιο, No 1021.

p. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/310.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

από προβλήματα υγείας, πιστοποιημένα με ιατρικήν βεβαίωσιν, η οποία του όριζε να αναπνεύση αέρα καθαρότερον [...], μετεφέρθη εις Πίζαν..."1

Στα άλλα πιστοποιητικά από τη Σιένα που περιέχονται στη Filza δεν αναφέρεται ο λόγος της μεταγραφής. Ο Δωρ Bandiera εξαντλείται μόνο σε επαίνους για τις επιδόσεις των μεταγραφομένων: "Εφοίτησεν ανελλιπέστατα [...] παρηκολούθησε τα μαθήματα με τάξιν και επιμέλειαν [...] ομοθύμως οι εξετασταί τον ενέκριναν..."2, "μετέσχε των εξετάσεων με έξοχον επιτυχίαν..."3, "υπήρξε πειθαρχικός εις όσα προβλέπουν οι ισχύοντες κανονισμοί"4 κ.ά.π.

Άλλα πιστοποιητικά, επίσης από τη Σιένα, είναι τυποποιημένα: υπογράφονται πάντα από τον Dor Bandiera, αλλά είναι έντυπα, όπου συμπληρώνεται με το χέρι το στάδιο των σπουδών στο οποίο βρίσκεται ο μεταγραφόμενος. Έντυπο είναι και το "παρηκολούθησε κανονικά" και το "με επιμέλειαν"5.

Για τις μεταγραφές από Σιένα δεν μπορεί να υπήρχαν πολιτικοί λόγοι: η Σιένα ανήκει στο Μ. Δουκάτο της Τοσκάνης και υπόκειται στις ίδιες διαταγές. Μάλλον η φήμη του Πανεπιστημίου της Πίζας, μεγαλύτερου και λαμπρότερου από της Σιένας την εποχή αυτή, θα προσήλκυε τους Έλληνες. Ίσως και κάποιο πνεύμα παρέας να λειτουργούσε, αν κρίνει κανείς από το γεγονός ότι

——————————————

1. A.S.P., Università, DI 84, No 3, έγγραφο με αριθμό 739 από τον Δρα Antonio Bandiera, Γραμματέα του Πανεπιστημίου της Σιένας, της 23 Μαρτίου 1836.

2. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 818 του Δημ. Μαυρογιάννη, Σιένα, 2 Ιουνίου 1837.

3. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 819 του Κωνσταντίνου Κεφαλά, Σιένα, 2 Ιουνίου 1837. Ο Κεφαλάς κυριολεκτικά περιέρχεται τα πανεπιστήμια: 1ο έτος στην Ιόνιο Ακαδημία, 2ο στην Πίζα, 3ο στη Σιένα, τέταρτο (και πτυχίο) στην Πίζα.

4. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 610 του Ιωάννη Τυπάλδου Φορέστη, Σιένα, 10 Σεπτ. 1835.

5. στο ίδιο, No 832, 833, 896, 830, 985 των ετών 1837 και 1838.

p. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/311.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

54. Πιστοποιητικό σπουδών από το Οθώνειο

ΕΙΚΟΝΑ

55. Πιστοποιητικό σπουδών από το Πανεπιστήμιο της Παβίας

p. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/312.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οι Έλληνες φτάνουν στην Πίζα κάποτε με πιστοποιητικά της ίδιας ημερομηνίας. Εξάλλου, ως σήμερα ακόμα διατηρείται ο συντηρητισμός του κοινωνικού περιβάλλοντος στη Σιένα1.

Ο Αντώνιος Λάτρης προέρχεται από το Πανεπιστήμιο της Παβίας. Έχει προσκομίσει 3 πιστοποιητικά γεμάτα εγκώμια από καθηγητές της εκεί ιατρικής σχολής, πιστοποιητικό από το Archigymnasium Ticinense και το δίπλωμα του Baccelliere από το Βασιλικό Καισαρικό (Regia Cesarea) Πανεπιστήμιο της Παβίας2.

Αξιομνημόνευτα είναι τα πιστοποιητικά του Αντώνιου Φλαμπουριάρη από τη Ζάκυνθο που βρέθηκαν σ' αυτή τη δέσμη: το πρώτο υπογράφεται από τον Δρα Διονύσιο Ροΐδη, καθηγητή Ζακύνθιο, και είναι ένα θερμότατο εγκώμιο: "...Ευρύ και οξύ πνεύμα [...] ασυνήθεις ικανότητες [...] γνώσεις πολύτιμες [...] φωτισμένος μαθητής..." Το δεύτερο υπογράφεται από τον Εξοχότατο Καθηγητή Racchetti3 και βεβαιώνει ότι ο Αντώνιος Φλαμπουριάρης "υιός του Ευγενούς Κυρίου Κόμητος Μάρκου Φλαμπουριάρη, εδιδάχθη υφ' ημών Δημόσιον Δίκαιον, Ρωμαϊκόν και ποινικόν" κτλ. κτλ.4

Παλαιότερο από όλα τα πιστοποιητικά της δέσμης είναι αυτό που έχει προσκομίσει ο Στέφανος Καραθεοδωρής: έχει ημερομηνία [...] Νοεμβρίου 1813, είναι ένα είδος διπλώματος εγγραφής (Matricolazione) και επιγράφεται Regno d'Italia, Università di Pavia5.

——————————————

1. Οι ερμηνείες αυτές θα έχουν τον χαρακτήρα υποθέσεων ώσπου να γίνει αντίστοιχη έρευνα στο Πανεπιστήμιο της Σιένας.

2. A.S.P., Università, DI 84, 3, No 220, 221, 222 (και τα δύο διπλώματα χωρίς αριθμό).

3. στο ίδιο, No 350, πιστοποιητικά από Ζάκυνθο της 30 Αυγούστου 1834.

4. "Certifichiamo noi sottoscritti Eccellentissimo Professore Salvator Maria Guerra Racchetti..." (στο ίδιο, No 351, 4 Σεπτεμβρίου 1834). Επίσης DI 72, No 443.

5. στο ίδιο, χωρίς αριθμό.

p. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/313.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Τριανταοχτώ τέλος από τους φοιτητές που αναγράφονται στη δέσμη αυτή, όλοι Επτανήσιοι, πάνε στην Πίζα μετά από σπουδές στην Ιόνιο Ακαδημία. Οι περισσότεροι διανύουν στην Κέρκυρα το πρώτο έτος, μερικοί και το δεύτερο· τέσσερις από αυτούς κάνουν μαζί τα δύο πρώτα χρόνια στην Ιόνιο Ακαδημία (1831-33), διανύουν, με ελλιπή φοίτηση, το τρίτο έτος στην Πίζα και, τον Μάιο του ίδιου έτους, δίνουν την Τελευταία εξέταση και παίρνουν το πτυχίο1· δύο άλλοι διακόπτουν τις σπουδές τους στην Πίζα, κάνουν το δεύτερο έτος στην Ιόνιο Ακαδημία και επιστρέφουν στην Πίζα μόνο για το πτυχίο2.

Από μια στατιστική στο περιεχόμενο της Filza di attestati προκύπτει ότι, από αυτούς που μεταγράφονται από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο την περίοδο αυτή, 25 είναι Επτανήσιοι και 6 από άλλα μέρη της Ελλάδος. Οι 6 μη Επτανήσιοι πήραν όλοι πτυχίο στην Πίζα. Από τους 25 Επτανησίους οι 10 δεν πήραν εκεί πτυχίο: μάλλον συνέχισαν την περιήγηση3.

Αξιοσημείωτη είναι και η μεταβολή στις παραπάνω σχέσεις που παρουσιάζεται την δεκαετία 1851-60: από τους μεταγραφόμενους, 33 είναι Επτανήσιοι και 48 από άλλα μέρη της Ελλάδας4.

——————————————

1. DI 72, No 302, 303, 304, 305: Αιμίλιος Τυπάλδος, Αλέξανδρος Τυπάλδος, Ιωάννης Τυπάλδος Χαριτάτος και Γεράσιμος Άννινος Καβαλιεράτος.

2. στο ίδιο, No 116, Ιωάννης Μενάγιας, και No 443, Αντώνιος Φλαμπουριάρης. Του Γεωργίου Τυπάλδου σώζεται ίσον αιτήσεως για μετεγγραφή στην Πίζα από την Ιόνιο Ακαδημία (Αρχείο Ιακωβάτων, Γ1). Ο Γεώργιος ζητάει να δώσει μόνο πτυχιακές εξετάσεις στην Πίζα εκθέτοντας ότι έχει συμπληρώσει τον κύκλο των σπουδών του στην Ιόνιο.

3. Οι αριθμοί δίδονται με επιφύλαξη επειδή ενδεχομένως δεν έχουν διασωθεί όλα τα πιστοποιητικά των μεταγραφέντων στην περίοδο αυτή.

4. D.I. No 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60. Για τη δεκαετία αυτή δεν διακρίνονται πτυχιούχοι και μη γιατί ο κατάλογος των πτυχιούχων τελειώνει το 1861. Οι αριθμοί προέρχονται από ένα κατάστιχο, όπου καταγράφονται οι πληρωμές των διδάκτρων. Με βάση τη σχετική διαταγή (βλ. παρακάτω, "Δίδακτρα") προκύπτει

p. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/314.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Για τους Έλληνες που, μετά από την Πίζα, πήγαν σε άλλα πανεπιστήμια, θα προκύψουν στοιχεία αν γίνουν και σ' αυτά αντίστοιχες έρευνες1. Ήδη, πάντως, είναι διαπιστωμένο ότι, όσοι τουλάχιστον είχαν τα μέσα, συνήθιζαν την εποχή εκείνη να αναζητούν τα φώτα σε διάφορες σχολές. Μια τυχαία επιλογή περιπτώσεων το βεβαιώνει:

Σπυρίδων Ζαμπέλιος (πτυχίο στην Πίζα 1808): Βενετία Παβία-Μπολόνια-Πίζα-Μιλάνο.

Ερμάνος Λούντζης (πτυχίο στην Πίζα 1827): Σιένα-Μπολόνια-Ρώμη-Πίζα-Βερολίνο.

Γεώργιος Ρώμας (πτυχίο στην Πίζα 1828): Σιένα-Πάντοβα-Μπολόνια-Πίζα.

Σπυρίδων Αρβανιτάκης (πτυχίο στην Πίζα 1832): Μπολόνια-Παβία-Παρίσι.

Ιωάννης Μενάγιας (πτυχίο στην Πίζα 1833): Ιόνιος Ακαδημία-Πίζα-Λειψία.

Χρήστος Μηλιαρέσης (πτυχίο στην Πίζα 1833): Μπολόνια-Βενετία-ΠΊζα.

Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος (πτυχίο στην Πίζα 1837): Ιόνιος Ακαδημία-Πίζα-Παρίσι.

——————————————

ότι όσοι πληρώνουν tasse medie έχουν σπουδάσει και αλλού. Συχνά εξάλλου στο κατάστιχο αναφέρεται "tasse medie per gli Studi fatti all'Estero" και, κάποτε, και το όνομα του πανεπιστημίου. Οι μετρήσεις πάντως αλλάζουν σημασία αν συσχετισθούν με τη μεταβολή στα ποσοστά Επτανησίων και μη στην περίοδο αυτή (βλ. και πίνακα).

1. Μια έρευνα σε οικογενειακά αρχεία θα βοηθούσε πολύ. Για τη συνέχιση των σπουδών των Ιακωβάτων στο Παρίσι μαρτυρούν πλήθος επιστολές. Χαρακτηριστικό είναι το γράμμα του Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο (Αρχ. Ιακωβάτων Κ1 274, από Κέρκυρα προς Πίζα, 30 Μαρτίου 1837): "Ερχομένου του Γιώργου αυτόθι, αν ημπορέσης να τον καταπείσης διά να υπάγετε μαζί εις το Παρίσι, θέλετε τότε με το γράψει αμέσως, και εγώ αντί 25 διορίζω 50 τον κάθε μήνα, ή και ό,τι περισσότερον ηθέλετε στοχασθεί. Ο εκεί ανταποκριτής προς την δόσιν των χρημάτων θέλει είσθαι ο αυτός εκείνος, τον οποίον έχει ο φίλος Κύριος Λαβράνος και διά τον υιόν του". Σε άλλη επιστολή φαίνεται ότι ο "ανταποκριτής" είναι ο οίκος Ρότσιλντ.

p. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/315.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Κεφαλάς Κωνσταντίνος (πτυχίο στην Πίζα 1838): Ιόνιος Ακαδημία-Σιένα-Πίζα.

Ανδρέας Λασκαράτος (πτυχίο στην Πίζα 1839): Ιόνιος Ακαδημία-Παρίσι-Πίζα.

Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (πτυχίο στην Πίζα 1848): Ιόνιος Ακαδημία-Γενεύη-Παρίσι-Πίζα1.

Η ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

Οι νομικές προδιαγραφές

Ο κανονισμός του 1814 δεν κάνει λόγο για καθημερινό έλεγχο των παρουσιών στο Πανεπιστήμιο. Το μόνο που απαιτείται από τους φοιτητές είναι να παρουσιάζονται οχτώ φορές το χρόνο και να δηλώνουν την παρουσία τους υπογράφοντας με το ίδιο τους το χέρι σ' ένα βιβλίο προορισμένο ειδικά γι' αυτό. Αυτού του είδους η διαδικασία, αλλά και το σχετικό κατάστιχο, λέγεται Rassegna. Ορίζονται σχολαστικά οι μέρες των δηλώσεων παρουσίας, μερικές μάλιστα προσδιορίζονται με εορτές: την παραμονή των Χριστουγέννων, την πρώτη Πέμπτη της Σαρακοστής, τη Μεγάλη

——————————————

1. Σαρκαστικά εικονίζει τον περίπατο από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο ο Ανδρέας Λασκαράτος στο ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου", Άπαντα, Γ΄, σ. 9:

Εγώ είμ' εκειός που αδιάκοπα γυρίζω

Απάνου-κάτου σ' όλην την Ευρώπη,

Και ξέρω, και νογάω, και γνωρίζω,

Γιατί είμαι πάντα στα σκολιά κατόπι.

Εξόδιασε ο πατέρας μου πολλά,

Μα έντυσε τσου παράδες του καλά.

p. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/316.gif&w=600&h=393 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

56. Η πορεία των σπουδών: δυο σελίδες από το κατάστιχο του Πανεπιστημίου

p. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/317.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Τρίτη κτλ. Όποιος λείψει αδικαιολόγητα έστω και από μια rassegna χάνει το έτος1.

Η καθημερινή παρακολούθηση των μαθημάτων φαίνεται ότι ελέγχεται -όσο ελέγχεται- από τους καθηγητές, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι να καταθέτουν κάθε χρόνο αναφορά (nota annua) για τη συνέπεια και την επίδοση των μαθητών τους. Όποιος φοιτητής χαρακτηρίζεται στις αναφορές αυτές αμελής (negligente), που σημαίνει γενικά ότι δεν παρακολουθεί και δεν προοδεύει, χάνει το έτος2.

Σημαντικό είναι το άρθρο IX των Μεταβατικών Διατάξεων του Κανονισμού που ορίζει ότι «η έλλειψη κάποιας από τις λεγόμενες "Εγγραφές" στον Κατάλογο των σπουδαστών της καταργημένης Ακαδημίας δεν είναι δυνατό να παραβλεφθεί σε οποιονδήποτε φοιτητή παρά μόνο εάν οι ετήσιες αναφορές των Καθηγητών πιστοποιούν την ανελλιπή παρακολούθηση και την επιμέλειά του σ' εκείνα τα μαθήματα, τα οποία αυτός όφειλε να έχει παρακολουθήσει κατά τα προηγούμενα έτη». Είναι φανερό ότι, με την ανασύσταση του Πανεπιστημίου, παρουσιάστηκε πρόβλημα εντάξεως των φοιτητών της Ακαδημίας στο κατάλληλο έτος σπουδών επειδή, στην περίοδο της Γαλλοκρατίας, δεν τηρούνταν με τον ίδιο τρόπο τα βιβλία και μερικά μάλιστα θα έλειπαν -όπως λείπουν και ως σήμερα-, ώστε ο κάθε φοιτητής θα μπορούσε να ισχυρισθεί ό,τι ήθελε. Το μόνο στοιχείο συνέχειας στο Πανεπιστήμιο ήταν το Ακαδημαϊκό σώμα που, όπως αναφέρθηκε, δεν άλλαξε με την Παλινόρθωση. Ότι οι Γάλλοι είχαν αλλάξει όχι μόνο το ουσιαστικό μέρος της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, αλλά και το τυπικό, φαίνεται από τον όρο "Εγγραφή" («la cosi detta "Iscrizione"») που ισοδυναμεί με τη Δήλωση Παρουσίας (Rassegna) των περιόδων πριν και μετά την Γαλλοκρατία.

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, άρθρο XI, Rassegne.

2. στο ίδιο, Lettera dell'I. e R. Segreteria di Stato del di 3 settembre 1819.

p. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/318.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το 1842 τα μέτρα για τις απουσίες γίνονται αυστηρότερα: σε κάθε rassegna ο φοιτητής σημειώνει, πλάι στην υπογραφή του, την οδό και τον αριθμό της κατοικίας του. Οι παρουσίες των φοιτητών στα μαθήματα ελέγχονται με ονομαστικούς καταλόγους που εκφωνούν απροειδοποίητα οι καθηγητές. Αλλά και ο Γενικός Προβλεπτής διατάζει κατά την κρίση του να γίνει απρόβλεπτος έλεγχος παρουσιών. "Οι Νέοι οι οποίοι αμέσως ή εμμέσως θα έτεινον να εμποδίσουν ή να διαταράξουν την εκφώνησιν των καταλόγων αυτών θα τιμωρούνται αυστηρώς". Τα δικαιολογητικά από γιατρούς πρέπει να είναι επικυρωμένα από τις δικαστικές αρχές1.

Το 1849 τέλος, με διαταγή του Γεν. Προβλεπτή, εφιστάται η προσοχή στην αυστηρότερη τήρηση των διατάξεων XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII του Κανονισμού του 1842, που αφορούν στις απουσίες2.

Δεκτός "in buon giorno"

Δηλώσεις παρουσίας (rassegne) γραμμένες με το χέρι των φοιτητών δεν βρέθηκαν στα Κρατικά αρχεία της Πίζας. Υπάρχει όμως ένας μακρότατος κατάλογος ονομάτων, που είχε υποβληθεί από τις πανεπιστημιακές αρχές στον Κυβερνήτη της Πίζας και που φαίνεται ότι είναι αντίγραφο από το ειδικό κατάστιχο των δηλώσεων3. Συνολικά αναγράφονται σ' αυτόν 451 ονόματα φοιτητών του έτους 1843-44. Εννέα από τους φοιτητές αυτούς είναι Έλληνες με τα εξής στοιχεία:

——————————————

1. στο ίδιο, Notificazione del S.A. Impériale e Reale [...] di 20 ottobre 1842, άρθρα XI-XVII και ΧΧII-ΧΧΧ.

2. στο ίδιο, Notificazione del Cancellier Generale [...] li 26 ottobre

3. A.S.P., Governatore di Pisa, Affari Generali, anno 1844, No 200, fasc. 18, Nota degli scolari rassegnati alla Cancelleria dell'Imperiale e Reale Università di Pisa nell'Anno Accademico 1843-44.

p. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/319.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

No 16: Socoli Spiridione - Corfù - Medicina - Ghirurgia - Anno 4°- Piazza S. Caterina, casa Cagnani.

No 59: Trombeta Gio: Batta - Corfù - Legge - Anno 3° - Via San Frediano, Casa Baldisseri.

No 255: Fernandes Alessandro - Livorno - Medicina - Anno 4° - Casa Santini, Piazza San Niccola.

No 307: Piniatoro Demetrio - Cefalonia - Legge - Anno 4° - Casa Ricomini, Via Santa Maria.

No 319: Foca Paolato Gio: Batta - Cefalonia - Medicina - [λείπει] Rigali, via Santa Maria.

No 423: Naidenoves Giovanni - Adrianopoli - Medicina - Anno 1° - Casa del Re, Piazza dello Stellino.

No 427: Caggi Giovanni Cristodulo - Mitilene - Medicina - Anno 1° - Casa Cantoni, Via S. Eufrasia.

No 430: Cassianno Giovanni - Itaca - Medicina - Anno 1° - Casa Gotti, Via S. Frediano.

No 443: Nicolaidi Eustachio - Costantinopoli - Medicina - Anno 1° - Casa Despotti, Piazza dello Stellino.

Κι όμως: σύμφωνα με το κατάστιχο των πτυχιούχων, τα έτη 1844-47 παίρνουν πτυχίο στην Πίζα 45 Έλληνες και από άλλους κώδικες προκύπτει ότι το 1843 και '44 φοιτούσαν εκεί άλλοι 5 που δεν πήραν πτυχίο στην Πίζα. Από την Rassegna λοιπόν απουσίαζαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, 41 Έλληνες φοιτητές! Όσο και αν λάβει κανείς υπ' όψη όσα περιγράφτηκαν στο κεφάλαιο "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο" για τους Έλληνες που πήγαιναν στην Πίζα μόνο για το πτυχίο, η απουσία τόσων υπογραφών δεν παύει να παραμένει ανερμήνευτη, εκτός κι αν οι κανονισμοί στο Πανεπιστήμιο της Πίζας υπήρχαν μόνο για να καταστρατηγούνται.

Ο άλλος τρόπος να παραβλέπονται διαταγές είναι γνωστός: λέγεται grazia1· όταν δεν προέρχεται από την κυβέρνηση, αλλά από τον Γενικό Προβλεπτή του Πανεπιστημίου, λέγεται "Ammissione in buon giorno". Τέτοιο ευεργέτημα παρασχέθηκε το 1818

——————————————

1. Ευεργέτημα και, εν προκειμένω, "grazia delle rassegne mancanti" (DI 69, No 354, 355 και αλλού).

p. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/320.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στον Γεώργιο Σπαθάρη, στον Ιάκωβο Θεοφιλά κ.ά. Ο Δημήτριος Δεσύλας και ο Νικόλαος Φωτεινός γίνονται με ευεργέτημα δεκτοί στην Πρώτη προπαρασκευαστική εξέταση, χωρίς, επί δύο χρόνια, να δηλώσουν παρουσία έστω και μια φορά1. Στον Δημήτριο Λεπενιώτη, που υποτίθεται ότι φοίτησε το 1829-31 στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, δίδεται άδεια να προσέλθει στις πτυχιακές εξετάσεις χωρίς να έχει υπογράψει σε καμιά Rassegna2. Σε πλήθος άλλους δε φαίνεται ούτε μια φορά σημειωμένη δήλωση παρουσίας3, αλλά δεν υπάρχει ούτε grazia στη στήλη των παρατηρήσεων. Ο Σάββας-Ιωάννης Βαπτιστής Άννινος γίνεται δεκτός "in buon giorno" χωρίς να ληφθούν υπ' όψη οι απουσίες του και του επιτρέπεται "παρ' όλην την ως άνω έλλειψιν, να υποστή την Πρώτην εξέτασιν"4. Το ίδιο έτος παρέχεται ανάλογο προνόμιο στον Ιωάννη Άννινο "δια να έχη ίσην μεταχείρισιν με το άλλο πρόσωπον"5. Πολλοί Έλληνες δεν κατορθώνουν να φτάσουν στην Πίζα παρά στη μέση ή στο τέλος του ακαδημαϊκού έτους. Γίνονται ωστόσο δεκτοί στα πρώτο έτος "con abbuonamento delle perdute Rassegne"6. Άλλοι, όπως ο Αναστάσιος Κυπριώτης και ο Ανδρέας Ιγγλέσης, εμποδίζονται να παρουσιαστούν για λόγους υγείας, ο δεύτερος μάλιστα προσκομίζει και πιστοποιητικό από τον Γραμματέα του Πανεπιστημίου της Σιένας7. Απόλυτα δικαιολογημένοι θεωρούνται και δύο Έλληνες που άργησαν να φτάσουν

——————————————

1. στο ίδιο, No 650, και DI 70, No 120 (1819).

2. DI 70, No 670. Ο Λεπενιώτης είχε άλλη δουλειά: πηγαινοερχόταν στη Μπολόνια για να δημιουργεί διασυνδέσεις με τους εκεί επαναστατικούς πυρήνες (βλ. εδώ, κεφ. "Στα όπλα!")

3. Για τις δηλώσεις αυτές υπάρχει ειδική στήλη στο κατάστιχο με τον τίτλο Rassegne, όπου, για τους τακτικούς φοιτητές, γράφεται "Pr.a 2,3,4,5,6,7,8" σε κάθε ακ. έτος.

4. DI 72, No 478, ακ. έτος 1834-35.

5. στο ίδιο, No 649.

6. DI 73, No 99, Βάλβης Αλέξανδρος, ακ. έτος 1838-39, και αλλού. 

7. DI 72, No 655 και 653. Το περίεργο είναι ότι και οι δύο έρχονται από τη Σιένα το ίδιο έτος (1835) εξίσου καθυστερημένοι λόγω υγείας.

p. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/321.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στην Πίζα επειδή τους κράτησαν οι υγειονομικές αρχές εξαιτίας της χολέρας1. Χωρίς δικαιολογία χαρίζονται οι απουσίες του Αναστασίου Καραμαλίκη υπό τον όρο ότι θα πληρώσει αμέσως τα ετήσια δίδακτρα2. Μόνο στον Ιωάννη Κλαδά αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν το έτος 1836-37 επειδή του έλειπαν οι πέντε από τις οκτώ δηλώσεις παρουσίας (απόφαση της 20ής Μαΐου 1837)3. Όσο για τον Αναστάσιο Σάλτα εύλογα του χαρίστηκαν οι απουσίες: ήταν φυματικός και πέθανε προτού τελειώσει το δεύτερο έτος4.

"Με προσοχήν και επιμέλειαν"

Ο θεσμός να καταθέτουν οι καθηγητές κάθε χρόνο αναφορές (note annue) για τη συνέπεια και τις επιδόσεις των μαθητών τους φαίνεται ότι είναι παλαιότερος από το 1814, οπότε θεσπίζεται ο πρώτος κανονισμός μετά τη Γαλλοκρατία. Στο A.S.P., υπάρχουν τέτοια έγγραφα, εξαιρετικά ενδιαφέροντα για τη μελέτη αυτή, επειδή φωτίζουν την ως τώρα ανεξερεύνητη περίοδο 1810-1815 5. Είναι γραμμένα βιαστικά και πρόχειρα, απευθύνονται στον Κοσμήτορα της Σχολής και υπογράφονται από τον καθηγητή που δίδασκε το μάθημα. Σε μερικά υπάρχουν χαρακτηρισμοί

——————————————

1. DI 72, No 811 και 823, Δημήτριος Βερναρδάκης και Νικόλαος Σταθάτος, ακ. έτος 1836-37.

2. DI 72, No 970. Τα ετήσια δίδακτρα (tasse annue) πληρώνονταν στην πρώτη Rassegna. Βλ. παρακάτω, κεφ. "Δίδακτρα".

3. DI 72, No 451, ακ. έτος 1836-37.

4. DI 73, No 100. Το ευεργέτημα δόθηκε με επιστολή της Γενικής Γραμματείας του Κράτους της 1ης Φεβρουαρίου 1839.

5. A.S.P., Università, DI 114, Nota di scolari intervenuti alle lezioni dei professori (1810/11 1813/14). Από τα έγγραφα του κώδικα άλλα προϋπήρχαν ("note annue" με πολλά ονόματα) και άλλα γράφτηκαν βιαστικά για να εκπληρωθεί ο όρος του άρθρου IX του Κανονισμού του 1814.

21

p. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/322.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

προόδου ("diligente con molto profitto", "con mediocre profitto", "negligente"), που δεν είναι, όμως εντελώς τυποποιημένοι ούτε αναγράφονται σε όλες τις αναφορές. Σε μερικά από τα έγγραφα του φακέλου υπάρχει η επικεφαλίδα "Università Imperiale, Accademia di Pisa". Τα περισσότερα είναι τόσο δυσανάγνωστα, ώστε δεν διαβάζονται τα ονόματα των φοιτητών και η αναγνώριση των Ελλήνων γίνεται ακόμα δυσκολότερη, γιατί σε ελάχιστα αναφέρονται πατρίδες. Διαβάζεται με δυσκολία "Καμιλλέρης Σωτήριος από την Κέρκυρα, 1810-11, επιμελής, προοδεύει" στην αναφορά του καθηγητή Torrigiani της Κλινικής Ιατρικής1. Σε πολλές αναφορές υπάρχει το όνομα Ιατρόπουλος Κωνσταντίνος που σπούδαζε Φυσικές Επιστήμες και φαίνεται ότι είχε εξαιρετική επίδοση στο μάθημα της Αστρονομίας του καθηγητή Giuseppe Piazzini, το οποίο παρακολουθούσαν όλοι κι όλοι τέσσαρες σπουδαστές: ο Κωνσταντίνος Ιατρόπουλος, Έλληνας, και ο Enrico Reveley, Άγγλος ("αμφότεροι παρηκολούθησαν όλην την σειράν των μαθημάτων παρέχοντες συνεχώς σαφέστατα δείγματα ασυνήθους ταλάντου και ακαταπονήτου αφοσιώσεως")· ο Baltasare Vetri ("... μία ασθένεια τον ημπόδισε να συνεχίσει") και ο Μιχαήλ Νάστης, Έλληνας ("παρηκολούθησε όλην την σειράν των μαθημάτων, αλλά είναι άμοιρος των αναγκαίων βασικών γνώσεων των μαθηματικών")2. Το επόμενο έτος (1812-13) ο καθηγητής Piazzini έχει μόνο δύο μαθητές, τον Ιατρόπουλο και τον Reveley, που εξακολουθούν να "επιδεικνύουν έξοχον επιμέλειαν και εργατικότητα"3.

——————————————

1. στο ίδιο, fasc. 140.

2 στο ίδιο, fasc. 227, αναφορά της 30ής Ιουνίου 1812.

3. στο ίδιο, fasc. 237, αναφορά της 30ής Ιουνίου 1813. Ο Ιατρόπουλος αναγράφεται, και σε αναφορά του καθηγητή της Άλγεβρας Pietro Paoli το 1812 (fasc. 225) και του καθηγητή της Βοτανικής Gaetano Savi το 1814 (χαρακτηρισμός: "Επιμελής, προοδεύει πολύ", fasc. 258). Ο Νάστης, στο μάθημα της Παθολογίας και Νοσολογίας του καθηγητή Luigi Moreli το ακ. έτος 1812-13, κατεβαίνει ανά τρίμηνο από το "καλός" στο "μέτριος" και στο "αμελής" (fasc. 182).

p. 322
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/323.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Σε πολλές αναφορές μεταξύ 1811 και 1814 αναγράφεται το όνομα του Αναστασίου Παδοβάνη από την Κέρκυρα: το 1811-12 (μάθημα: Ναπολεόντειος Κώδιξ του καθηγητή Quartiere) "δεν παρηκολούθησε αφού εξέθεσε το επείγον ορισμένων υποθέσεων του"1, το 1812-13 παρακολουθεί τα μαθήματα του Carmignani (η παρατήρηση δεν διαβάζεται)2 και το 1813-14 ο ίδιος Lorenzo Quartiere τον χαρακτηρίζει σε τρία τρίμηνα "επιμελέστατο"3. Ιατρική σπουδάζουν το ακαδ. έτος 1812-13 ο Πέτρος Στεφανόπουλος και ο Αθανάσιος Galiti (;) από την Κέρκυρα4. Το ίδιο έτος άλλοι τρεις Έλληνες σπουδάζουν Φυσικές Επιστήμες: ο Κωνσταντίνος Σατόπουλος από την Προύσα, ο Διονύσιος (δυσανάγνωστο), Έλληνας από την Άνδρο5 και ο Ιάκωβος Σκάβος από τη Σμύρνη, ο οποίος, σε μια κατάσταση του 1813-14, φέρεται ότι φοιτά στη Σχολή Φυσικών Επιστημών με καλή επίδοση και, σε άλλη του ίδιου έτους, φαίνεται ότι σπουδάζει Ιατρική με άριστη επίδοση6.

Μέσα στον ίδιο φάκελο υπάρχουν και δικαιολογητικά από γιατρούς και πιστοποιητικά για έναν ως τρεις φοιτητές ότι παρακολούθησαν το τάδε ή δείνα μάθημα, εξαιρετικά δυσανάγνωστα και χωρίς καμιά τάξη. Ασφαλώς βρισκόμαστε μπροστά σε ό,τι απομένει στην Πίζα από την ταραγμένη περίοδο της γαλλικής κατοχής. Η πλημμύρα φαίνεται ότι έχει συμβάλει στην καταστροφή των εγγράφων και ίσως ακριβώς γι' αυτό τα παραπάνω έγγραφα απόμειναν στην Πίζα7.

——————————————

1. στο ίδιο, fasc. 53.

2. στο ίδιο, fasc. 61.

3. στο ίδιο, fasc. 111.

4. στο ίδιο, fasc. 180 (καθ. Studiati, μάθημα Materia Medica και καθ. Catellaci, μάθημα Ανατομία-Φυσιολογία).

5. στο ίδιο, fasc. 235 (καθ. Pietro Paoli, μάθημα Άλγεβρα).

6. στο ίδιο, fasc. 262 (καθ. Giuseppe Branchi, μάθημα Χημεία), fasc. 268 (χωρίς όνομα καθηγητή, Ανατομία-Φυσιολογία).

7. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια έρευνα στα γαλλικά πανεπιστημιακά αρχεία της εποχής θα φώτιζε πολύ περισσότερο τα θέμα της μελέτης αυτής, τουλάχιστον ως προς την περίοδο της Γαλλοκρατίας.

p. 323
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/324.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

"Ημείς οι υπογεγραμμένοι πιστοποιούμεν..."

Η συνέχεια της προηγούμενης ιστορίας διαβάζεται, καθαρότερα κάπως, σε έναν άλλο κώδικα που περιέχει πιστοποιητικά της αμέσως μεταγενέστερης εποχής1. Τα αμέσως μετά την Παλινόρθωση χρόνια, με την ανασύσταση του Πανεπιστημίου, χρειάζονταν στοιχεία, με βάση τα οποία να καταταγούν οι φοιτητές στο κατάλληλο στάδιο σπουδών2. Καθένας έσπευσε να ζητήσει πιστοποιητικά παρακολουθήσεως μαθημάτων από τον καθηγητή της έδρας. Οι καθηγητές φαίνονται πρόθυμοι να δίνουν τέτοια πιστοποιητικά, ακόμα και αν δεν θυμούνται τίποτε, μερικοί μάλιστα ομολογούν ότι ο φοιτητής δεν αναγράφεται μεν στην ετήσια αναφορά τους, αλλά παρακολούθησε το μάθημα, πράγμα που μάλλον είναι αλήθεια, αν λάβει κανείς υπ' όψη την προχειρότητα, με την οποία συντάσσονταν τότε οι καταστάσεις. Τέσσερις καθηγητές δίνουν πιστοποιητικά με τέτοια διατύπωση στον Νικόλαο Μοναστηριώτη από τη Λευκάδα, υπογραμμίζοντας μάλιστα την επιμέλειά του. Ο ένας από αυτούς, ο G. Savi, δεν τον θυμάται, αλλά του το βεβαιώνουν τέσσερις επιμελείς μαθητές του: οι κύριοι Ranieri Coli, Niccola Pierozzi, Moisé Salmoni και Francesco Fracasin. Ο καθηγητής Sacchetti επισυνάπτει τη γραπτή βεβαίωση των συμφοιτητών του Μοναστηριώτη: "Οι υπογεγραμμένοι πιστοποιούμεν ότι ο Κύριος Νικόλαος Μοναστηριώτης εξ Αγίας Μαύρας παρηκολούθησε τα μαθήματα της Λογικής και της Μεταφυσικής του Καθηγητού Κυρίου Sacchetti το Ακαδ. έτος 1814 με πάσαν δυνατήν επιμέλειαν". Ο καθηγητής, "επί

——————————————

1. A.S.P., Università, DI 84 No 3 (το No 1 και No 2 είναι στο Παρίσι;), Filza di attestati ed altro (riguardante studenti) 1814-1838.

2. Στον κανονισμό του 1814 (A II, 7, Disposizione transitoria, άρθρο IX), ορίζεται ότι η έλλειψη της λεγομένης "εγγραφής" δεν είναι δυνατόν να αντισταθμιστεί από κανέναν φοιτητή παρά μόνο με σημειώματα των καθηγητών που να πιστοποιούν την τακτική παρακολούθηση και την επιμέλειά του στα μαθήματα των προηγουμένων ετών.

p. 324
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/325.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τη βάσει των ως άνω υπογραφών", πιστοποιεί τη φοίτηση του Μοναστηριώτη1. Με βεβαιώσεις συμφοιτητών τους παίρνουν πιστοποιητικά φοιτήσεως, επίσης για το 1814, ο Θεοδόσιος Τσιλιάνης και ο Ιερώνυμος Βαλσαμάκης2.

Τα επόμενα, τέτοιου είδους, πιστοποιητικά που περιέχονται στον φάκελο είναι της 10ετίας του '30. Η μόνη εξήγηση που μπορεί να δοθεί, αν δεν έχουν χαθεί τα ντοκουμέντα, είναι ότι οι διαταγές που αφορούν το τυπικό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας ατονούν λίγο μετά την έκδοσή τους και πάλι επανέρχονται για να ταλαιπωρήσουν σπουδαστές και καθηγητές. Πάντως και στην περίοδο αυτήν οι καθηγητές εξακολουθούν να παραλείπουν "εκ παραδρομής" τα ονόματα ορισμένων σπουδαστών στις ετήσιες αναφορές τους, αλλά τώρα οι Έλληνες σπουδαστές είναι αρκετά οργανωμένοι ώστε να αναπληρώνουν οι ίδιοι την έλλειψη: "Ημείς, οι υπογεγραμμένοι σπουδασταί της Ιατροχειρουργικής του ενθάδε Αυτοκρατορικού και Βασιλικού Πανεπιστημίου, πιστοποιούμεν ότι έχομεν ίδει τον Νικόλαον Π. Σταθάτον εξ Ιθάκης να παρακολουθή τα μαθήματα της Ανατομίας, τα οποία παρέδιδεν ο Εκλαμπρότατος Κύριος Filippo Cirinini. -Ηλίας Μωραΐτης Παπούλης, Κωνσταντίνος Κεφαλάς, Γαληνός Κλάδος, Ιωσήφ Ρίκης, Αντώνιος Μαρκάκης". Στο ίδιο φύλλο σημειώνει ο καθηγητής ότι δεν έχει αντίρρηση στη βεβαίωση "επειδή και ο ίδιος συχνά τον έχει δει να παρακολουθεί"3.

Προφανής είναι ο λόγος, για τον οποίο ζητάει πιστοποιητικό ο Μαρίνος Μεταξάς: "...προτίθεται να υποβάλλει αίτηση για να γίνει δεκτός στη Δεύτερη εξέταση" (είναι η περίπτωση της συντόμευσης του χρόνου σπουδών) και θέλει να επισυνάψει στην αίτησή του μια βεβαίωση ότι παρακολούθησε το μάθημα "Πανδέκται" το έτος 1834-35. Ο καθηγητής, που δεν τον έχει γράψει στην

——————————————

1. στο ίδιο, No 101-105. Με τα πιστοποιητικά βεβαιώνεται η φοίτηση κατά το ακ. έτος 1814-15.

2. στο ίδιο, No 89, 91, 93, 96.

3. στο ίδιο, No 876, βεβαίωση της 18 Ιουνίου 1838.

p. 325
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/326.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κατάσταση γιατί το παρακολουθούσε εθελοντικά πρόωρα, βεβαιώνει ότι ο Μεταξάς "παρείχε πάντοτε τα λαμπρότερα δείγματα μιας εκτάκτου ικανότητος και συνεπείας [...] βοηθών ωσαύτως και τους συμφοιτητάς του [...] και είναι άξιος θερμής συστάσεως λόγω των διανοητικών ικανοτήτων του, αι οποίαι συνδυάζονται με ασυνήθη σεμνότητα και εντιμότητα..."1.

Πιθανότατα για τον ίδιο σκοπό παίρνουν πιστοποιητικά ότι παρακολούθησαν το μάθημα Πανδέκται και οι φοιτητές Νικόλαος Φωκάς, Αντώνιος Φλαμπουριάρης, Αναστάσιος Κυπριώτης και Μαρίνος Ταβουλάρης2. Χαρακτηριστική της επιμέλειας ορισμένων Ελλήνων είναι η βεβαίωση του καθηγητή L. Moretti ότι ο Γεώργιος Σακελλάριος, ο Σπυρίδων Στέφανος Ναράντζης, ο Χριστόδουλος Λαβράνος και ο Χαράλαμπος Τυπάλδος όχι μόνο παρακολούθησαν τον Κλινικό κύκλο (giro clinico) των μαθημάτων στο τρίτο και τέταρτο έτος των σπουδών τους, αλλά "το έκαναν επίσης και τους θερινούς μήνας, εις τους οποίους, ως φοιτηταί, δεν ήσαν διόλου υποχρεωμένοι"3.

Άλλες βεβαιώσεις χορηγούνται από τη Γραμματεία του Πανεπιστημίου, μάλλον επί τη βάσει των ετήσιων αναφορών4. Στην κατηγορία αυτή πρέπει ίσως να καταταγεί και η βεβαίωση του Ιωάννη Αγγελίδη από τη Σύμη, με την οποία πιστοποιείται, με την ίδια υπογραφή και σφραγίδα, η παρακολούθηση διαφόρων μαθημάτων στο διάστημα 1829-325. Ο Αγγελίδης πήρε το πτυχίο

——————————————

1. στο ίδιο, No 784. Υπογραφή Federigo del Rosso, Pr. di Pandette, 22 Μαΐου 1837.

2. στο ίδιο, No 760 και 782, πιστοποιητικά του καθηγητή Fed. del Rosso, Ιανουάριος και Φεβρουάριος 1837.

3. στο ίδιο, No 706, πιστοποιητικό της 24 Μαρτίου 1936.

4. στο ίδιο, No 293, Μιχαήλ Αναστασίου, για τα ακ. έτος 1830-31, και 474, Δημήτριος Βαλαμόντης, για το ακ. έτος 1834-35. Οι βεβαιώσεις υπογράφονται από τον Dor Raffaello Tortolini, Γραμματέα.

5. Η βεβαίωση βρέθηκε από τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη στο Μουσείο Λαογραφικής Συλλογής Μυκόνου, Αρχείο Χειρογράφων, Έγγραφα Μονής Αγίου Παντελεήμονος. Έχει εκδοθεί από τη Γραμματεία του Πανεπιστημίου και υπογράφεται από τον Dor Raffaello Tortolini.

p. 326
Search form
Search the book: Greek Students at the University of Pisa (1806-1861), I-II
Search results
    Digitized books
    Page: 307
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    ΑΠΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΕ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

    Ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας αποτελούσε πόλο έλξεως για τους Έλληνες αναπτύχθηκε και ερμηνεύθηκε σε προηγούμενο κεφάλαιο. Στη διαπίστωση αυτή -που εξάλλου δεν είναι νέα- ας προστεθεί η παρατήρηση ότι πλήθος Έλληνες φτάνουν στην Πίζα όχι για να διανύσουν εκεί όλον τον κύκλο των σπουδών τους, αλλά για να ολοκληρώσουν σπουδές που άρχισαν σε άλλα πανεπιστήμια. Από τους 509 Έλληνες που φοίτησαν στο εκεί πανεπιστήμιο στο διάστημα 1815-1844 (για την περίοδο αυτή υπάρχουν κάπως πληρέστερα στοιχεία) οι 79 προέρχονται από άλλα πανεπιστήμια. Το φαινόμενο εντείνεται στη δεκαετία 1850-60 (σε σύνολο 141 Ελλήνων, οι 81 έχουν προηγούμενες πανεπιστημιακές σπουδές)1.

    Στην περίοδο 1815-1844, όπου αναφέρονται όχι μόνο "σπουδές στο εξωτερικό" αλλά και το όνομα του Πανεπιστημίου, παρουσιάζονται ως εξής τα πανεπιστήμια προελεύσεως των Ελλήνων της Πίζας:

    Ιόνιος Ακαδημία 38

    Σιένας 15

    Μπολόνιας 12

    Παρισιού 2

    Οδησσού-Γενεύης 1

    Μονπελιέ 2

    Μάλτας 1

    Αθήνας 22

    ——————————————

    1. A.S.P., Università DI 69-74, Ruolo degli Scolari dell'I. e R. Università di Pisa coll'indicazione dei loro studi, DI 84 No 3, Filza di attestati ed altro (riguardante studenti) 1814-1838, DI 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60.

    2. Oι αριθμοί αυτοί δεν καλύπτουν το σύνολο των περιπτώσεων. Στο