Creator/Author:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Title:Paedagogos
 
Subtitle:Moral edification in later Greek antiquity
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:24
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1994
 
Pagination:183
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Education
 
Temporal coverage:Ύστερη αρχαιότητα
 
Description:Chapter one traces Christian and pagan ideological responses to the establishment of the Roman world order. The first Christians regarded themselves as belonging to isolated communities in expectation of the eschatological events. Social and political distinctions, they argued, meant little to them. What really mattered was religious conversion, which gave them a sense of belonging to a privileged group, detached from the present world. The present world belonged to the social and political elite, Roman citizenship was granted to a small number of people in every city of the empire, A new identity, the propagandists of the new world order claimed, uniting them all over the empire, prevailed over their local identities. The impact of the newly created multinational empire was also strongly felt by members of various philosophical schools. The Cynics and some Stoics, in particular, claimed that real freedom was a property of the soul, not the body. Such philosophers presented the wise man as a «citizen of the world», whose freedom was guaranteed by his indifference to material goods and privileges. With the conversion of the empire in the fourth century, the Christians —some isolated ascetics apart— abandoned their stance of detachment from the world. Their language started resembling the language of the propagandists of Rome. In their liturgy they made use, for the first time, of the pagan philosophical concept «citizen of the world»; it was applicable, they thought, to men in general, Christian moralists had now to address themselves to a wide audience, and potentially to the Roman world at large.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 5.26 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 186
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/0.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ι. ΚΥΡΤΑΤΑΣ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

————————————— 24 —————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1994

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/1.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/2.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/3.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/4.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© 1994, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 32 465, Fax 25 31 420

ISBN 960-7138-11-2

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/5.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΔΗΜΗΤΡΗΣ I. ΚΥΡΤΑΤΑΣ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

———————————————— 24 ————————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1994

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/6.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/7.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Στον Geoffrey de Ste. Croix

παιδείαν ορθήν είναι νομίζομεν

ου την εν τοις ρήμασι και τη γλώττη

πραγματευομένην ευρυθμίαν,

αλλά διάθεσιν υγιή νουν εχούσης διανοίας

και αληθείς δόξας υπέρ τε αγαθών και κακών,

εσθλών τε και αισχρών

Ιουλιανός, επ. 36, 442a (Wright)

παιδαγωγίαν δε ομολογούμεν είναι

αγωγήν αγαθήν εκ παίδων προς αρετήν

Κλήμης Αλεξανδρεύς, Παιδαγωγός 1.5

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/8.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/9.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος

11-18

1. Πάροικοι και κοσμοπολίτες

19-55

2. Γονείς και τέκνα

57-89

3. Πίστη και υποταγή

91-123

4 Γνώση και συνείδηση

125-153

Βιβλιογραφία

155-165

Ευρετήριο

167-178

Abstract

179-181

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/10.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/11.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ύστερη αρχαιότητα αποκαλείται συνήθως η περίοδος που αρχίζει γύρω στο 200 μ.Χ. Ορισμένοι μελετητές προσδιορίζουν την έναρξή της κάπως αργότερα, με την άνοδο στην εξουσία του Διοκλητιανού. Για το τέλος της ύστερης αρχαιότητας επικρατεί μεγαλύτερη ασάφεια. Ο χωρισμός της αυτοκρατορίας το 395 σε ανατολική και δυτική θεωρείται συχνά καθοριστικό πέρασμα στον μεσαιωνικό και βυζαντινό κόσμο, αλλά πολλοί προεκτείνουν τα όρια της αρχαιότητας στις αρχές ή το τέλος του έβδομου αιώνα. Το δικό μου ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον τέταρτο αιώνα. Ωστόσο, για να παρακολουθήσω το νήμα της συνέχειας και της εξέλιξης ορισμένων παιδαγωγικών πρακτικών, εκκινώ από την κλασική εποχή. Οι θεωρίες του Πλάτωνα δεν αποτελούν απλώς ορόσημο για τον σύγχρονο μελετητή αλλά και κοινό σημείο αναφοράς πολλών στοχαστών των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Εθνικοί και χριστιανοί της ύστερης αρχαιότητας στηρίχτηκαν συχνά σε συλλογισμούς του αθηναίου φιλόσοφου. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι τους είχαν άμεση πρόσβαση στους διαλόγους του. Οι πλατωνικές ιδέες απαντούν κάποτε σε μεταγενέστερους συγγραφείς διαμεσολαβημένες από ενδιάμεσους κρίκους. Οι επεξεργασίες των ελληνιστικών φιλοσοφικών σχολών που διέσωσαν το έργο του δασκάλου μάς είναι γνωστές αποσπασματικά. Χρειάζεται να μεταβούμε στους αυτοκρατορικούς χρόνους για να αποκτήσουμε συστηματικότερη αντίληψη της πρόσληψης των φιλοσοφικών του ιδεών.

Στο έργο του Πλούταρχου και του Επίκτητου έχουμε αντιπροσωπευτικά δείγματα των παιδαγωγικών αντιλήψεων στους χρόνους συγγραφής της Καινής Διαθήκης. Την εποχή εκείνη διάφορα θεωρητικά ρεύματα διασταυρώνονται μεταξύ τους και καθιστούν τις

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/12.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αυστηρές διακρίσεις παραπλανητικές. Κυρίαρχο φιλοσοφικό ρεύμα είναι o στωικισμός, που έχει όμως αφομοιώσει στοιχεία από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Στον κόσμο αυτό αναπτύχθηκαν οι χριστιανικές ιδέες περί ηθικής. Η ιουδαϊκή παράδοση δεν είναι βέβαια αμελητέα, αλλά στους χριστιανούς συγγραφείς φθάνει, κατά κανόνα, μέσα από ελληνικές μεταφράσεις της Παλαιάς Διαθήκης και από το έργο του Φίλωνα. Οι αντιλήψεις πολλών εθνικών και χριστιανών του πρώτου αιώνα που παρουσιάζω είναι ολοφάνερα διατυπωμένες σε κοινή γλώσσα και έχουν κοινό πεδίο αναφοράς.

Τον ύστερο δεύτερο αιώνα, για τον οποίο είμαστε καλύτερα πληροφορημένοι, η προσέγγιση χριστιανών και εθνικών σε ζητήματα ηθικής είναι ακόμη μεγαλύτερη. Αυτό φαίνεται καθαρά στο έργο των απολογητών του χριστιανισμού και, κυρίως, στα συγγράμματα του Κλήμη του Αλεξανδρέως, στα οποία επανέρχομαι αρκετές φορές. Ωστόσο, μολονότι τα ηθικά διδάγματα παραμένουν κοινά, υπάρχουν ενδείξεις ότι στη μέθοδο διδασκαλίας τα προγράμματα αρχίζουν να αποκλίνουν.

Απλοποιώντας μια περίπλοκη διαδρομή, φθάνω στον τελικό μου στόχο. Εδώ, βασικό οδηγό έχω τον Ιωάννη Χρυσόστομο. Ο Ιωάννης δεν είναι ούτε ο πιο καινοτόμος ούτε ο πιο βαθυστόχαστος χριστιανός της εποχής του. Έχει όμως αφήσει πίσω του ένα εκτενέστατο έργο, που εκθέτει αναλυτικά και με σαφήνεια τις κυρίαρχες αντιλήψεις του νικηφόρου χριστιανισμού. Για να συγκρίνω τις απόψεις αυτές με τις αντίστοιχες των εθνικών της ίδιας εποχής, επικαλούμαι τη μαρτυρία του αυτοκράτορα Ιουλιανού. Ενδεικτικά και μόνο προσκομίζω στοιχεία και άλλων συγγραφέων οι οποίοι βεβαιώνουν ότι οι ιδέες του Ιωάννη και του Ιουλιανού που εξετάζω δεν ήταν αποκλειστικά δικές τους. Σε τελευταία ανάλυση, η ανάγνωση όλων των προηγούμενων συγγραφέων γίνεται υπό το πρίσμα του ύστερου τέταρτου μ.Χ. αιώνα.

Ασχολούμαι βασικά με τον ελληνικό κόσμο. Στους ρωμαϊκούς χρόνους ωστόσο, τα φιλοσοφικά ρεύματα αναπτύχθηκαν παράλληλα σε όλη την αυτοκρατορία. Ορισμένοι λατίνοι συγγραφείς διατυπώνουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τις αντιλήψεις τους για τις 

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/13.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κοινωνικές σχέσεις. Παραπέμπω κάποτε στον Κικέρωνα και περισσότερο στον Σενέκα, όχι όμως συστηματικά, και επιστρέφω πάντα σε φιλοσόφους και ρήτορες, όπως τον Δίωνα Χρυσόστομο, που έγραφαν στα ελληνικά. Διαφωτιστικές είναι και οι απόψεις των χριστιανών που έγραφαν στα λατινικά. Τα λιγοστά δείγματα του λατινόφωνου χριστιανισμού που παραθέτω δεν αλλοιώνουν πάντως τον ελληνοκεντρικό χαρακτήρα της έρευνάς μου.

Ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο δεν ασχολείται ευθέως με την ηθική διαπαιδαγώγηση. Τα ελληνιστικά βασίλεια και η ρωμαϊκή αυτοκρατορία επέβαλαν στον ελληνικό κόσμο μια νέα πολιτική τάξη. Η τάξη αυτή κατήργησε το πλαίσιο στο οποίο είχε αναπτυχθεί ο πολιτισμός της κλασικής εποχής και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για νέες πολιτικές ιδεολογίες. Οι προβληματισμοί των κυρίαρχων τάξεων εκφράζονται με ενάργεια στο έργο του ρήτορα Αίλιου Αριστείδη. Ορισμένοι στωικοί και οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς εμφανίζονται με τελείως διαφορετική τοποθέτηση στο ίδιο ζήτημα. Οι μεγάλες διαφορές στις πολιτικές ιδεολογίες συμπορεύονταν ωστόσο με κοινούς προβληματισμούς στο χώρο της ηθικής. Ένας αυτοκράτορας σαν τον Μάρκο Αυρήλιο απέδιδε στην εγκράτεια παρόμοιο βάρος με μοναχικούς φιλοσόφους και δασκάλους της ηθικής που δεν ήθελαν να έχουν καμιά συμμετοχή στην πολιτική ζωή. Οι κοινοί αυτοί προβληματισμοί χρησιμεύουν ως εισαγωγή στο κυρίως θέμα της μελέτης. Όσα υποστηρίζω για την εξέλιξη της ηθικής διαπαιδαγώγησης θα πρέπει να συναρτηθούν με τις νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδεολογίες.

Οφείλω να τονίσω ότι το θέμα μου είναι η ηθική διαπαιδαγώγηση, όχι η ηθική. Με απασχολούν οι πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και οι αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Για το περιεχόμενο των ηθικών επιταγών και παραινέσεων δεν έχω πολλά να πω. Είναι γεγονός ότι οι ηθικοί κώδικες υπέστησαν κατά την αρχαιότητα σημαντικές επεξεργασίες. Στις επεξεργασίες αυτές ωστόσο βλέπω, σε γενικές γραμμές, τους στοχαστές κάθε εποχής να ομονοούν. Εθνικοί διαφόρων φιλοσοφικών καταβολών και χριστιανοί επικαλούνται διαρκώς την αρετή και το

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/14.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αγαθό, θεωρώντας το περιεχόμενο των εννοιών αυτών δεδομένο. Όταν ο ένας κατηγορεί τον άλλο, δεν αναφέρεται συνήθως στις ηθικές του αρχές αλλά στις ηθικές του πρακτικές. Οι εθνικοί θεωρούσαν τους χριστιανούς ανήθικους για όσα έπρατταν (ή όσα υποτίθεται ότι έπρατταν), όχι για όσα έλεγαν· και οι χριστιανοί κατηγορούσαν τους εθνικούς επειδή δεν εφήρμοζαν όσα περί ηθικής διακήρυσσαν. Αυτά όλα παρουσιάζουν ενδιαφέρον αλλά δεν είναι άγνωστα. Εκείνο που δεν έχει επαρκώς μελετηθεί είναι η διάσταση απόψεων εθνικών και χριστιανών γύρω από τους τρόπους μετάδοσης της ηθικής.

Οι εθνικοί συγγραφείς της αρχαιότητας δεν αφιέρωσαν ειδικά συγγράμματα στο ζήτημα της ηθικής διαπαιδαγώγησης. Πληροφορίες για το θέμα αυτό περιλαμβάνονται σε ορισμένες φιλοσοφικές πραγματείες που ασχολούνται με την παιδεία και την εκπαίδευση των νέων. Αλλά οι ηθικοί στοχασμοί των στωικών και οι παραινέσεις των χριστιανών δείχνουν με ποιο τρόπο φαντάζονταν οι συγγραφείς αυτοί τη μετάδοση και την αφομοίωση της ηθικής τους διδασκαλίας. Για να αποκτήσει ο μελετητής σαφέστερη εικόνα είναι πάντως υποχρεωμένος να καταφύγει σε υποθέσεις. Τα πορίσματά μου είναι έτσι προϊόν σύνθεσης ετερογενών και, κάποτε, ετερόκλητων στοιχείων.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα προέρχεται από τη φύση των πηγών. Βασίζομαι κυρίως στο έργο φιλοσόφων, ρητόρων και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας. Οι συγγραφείς αυτοί με υποχρεώνουν να παρακολουθήσω φιλοσοφικά και θεολογικά ρεύματα. Επιδίωξή μου ωστόσο είναι να οδηγηθώ, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής. Για να το επιτύχω, προσφεύγω διαρκώς σε διασταύρωση στοιχείων. Η μέθοδός μου, αναμφίβολα, θα εξόργιζε πολλούς από τους συγγραφείς που μελετώ. Οι εθνικοί φιλόσοφοι που παρουσιάζω ανήκουν σε διαφορετικές σχολές, και οι δάσκαλοι του χριστιανισμού θεωρούσαν τις διδαχές τους ασυμβίβαστες με αυτές των εθνικών και όχι πάντα συμβατές μεταξύ τους. Εγώ αναζητώ τα κοινά τους σημεία. Οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής,

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/15.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

και οι νοοτροπίες αυτές μας φέρνουν πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.

Ο υπότιτλος της μελέτης μου υπαινίσσεται ίσως ότι επιχειρώ να καλύψω το θέμα της ηθικής διαπαιδαγώγησης στο σύνολό του. Στην πραγματικότητα εργάστηκα επιλεκτικά και παραδειγματικά, όχι συστηματικά. Τα έργα που εξετάζω αποτελούν σταγόνα στον ωκεανό της γραμματείας που έχει σωθεί. Οι επιλογές μου δεν είναι πάντα οι καλύτερες και συχνά αποκρύπτουν την πολυπλοκότητα και την αντιφατικότητα του φαινομένου που μελετώ. Οι μαρτυρίες που προσκομίζω αποτελούν απλούς δείκτες. Ο εμπλουτισμός τους θα επέτρεπε ίσως τη συγκρότηση μιας συνεκτικότερης αντίληψης για τις μεθόδους ηθικής διαπαιδαγώγησης.

Ο τίτλος της μελέτης μου είναι διαφωτιστικότερος. Η λέξη "παιδαγωγός" παραπέμπει στον άνθρωπο που ήταν επιφορτισμένος με τη φροντίδα των παιδιών. Η φροντίδα αυτή περιλάμβανε την επιτήρηση και τον έλεγχο της διαγωγής. Η σημασία του παιδαγωγού στην ηθική διάπλαση των παιδιών ήταν γνωστή και αποδεκτή στην αρχαιότητα, από την κλασική έως την ύστερη εποχή. Τόσο οι φιλόσοφοι όσο και οι χριστιανοί δάσκαλοι επέμεναν πολύ στο ζήτημα της ορθής επιλογής του παιδαγωγού. Ο άνθρωπος αυτός ασκούσε συχνά μεγαλύτερη επίδραση στα παιδιά από ό,τι οι γονείς τους. Οι παιδαγωγοί όμως ήταν συνήθως δούλοι. Δούλες ήταν άλλωστε, σχεδόν πάντα, η τροφός, καθώς και άλλες θεραπαινίδες που αναλάμβαναν την ανατροφή των ελεύθερων παιδιών. Αυτό ήταν παράδοξο. Η ηθική διαπαιδαγώγηση των περισσότερων ελεύθερων παιδιών βασιζόταν στις ικανότητες και τη διάθεση δούλων. Πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας είχαν εντοπίσει τις εγγενείς αντιφάσεις της πρακτικής αυτής, χωρίς να μπορέσουν να τις επιλύσουν. Την πρακτική δεν την καθόριζαν οι παιδαγωγικές θεωρίες αλλά οι κοινωνικές σχέσεις, και αυτές ήταν, έτσι κι αλλιώς, δεδομένες.

Η συνάφεια δουλείας και ηθικής διαπαιδαγώγησης δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς. Στη μελέτη μου προσπάθησα, όσο μπορούσα, να την αναδείξω. Ασχολήθηκα κυρίως με ένα ζήτημα που, αν δεν σφάλλω, ουδέποτε απασχόλησε τους ειδικούς. Οι εθνικοί 

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/16.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

φιλόσοφοι και οι χριστιανοί δάσκαλοι που έδιναν ηθικές συμβουλές γνώριζαν ότι οι θεωρίες τους δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στην περίπτωση των δούλων. Ο τρόπος με τον οποίο ορισμένοι συγγραφείς της αρχαιότητας αντιλαμβάνονταν την ηθική διαπαιδαγώγηση των δούλων αποτελεί το αντικείμενο του τρίτου κεφαλαίου. Η εμμονή μου αυτή μας υπενθυμίζει ότι η δουλεία δεν ήταν περιθωριακό φαινόμενο του αρχαίου κόσμου -κάτι που απλώς υπήρχε- αλλά κύριο συστατικό του.

Η ηθική διαπαιδαγώγηση ήταν υπόθεση ολόκληρης της οικογένειας. Οι γονείς και άλλα πρόσωπα του οικογενειακού περιβάλλοντος συχνά ασχολούνταν άμεσα με την αγωγή των παιδιών τους και επιτηρούσαν τις τροφούς και τους παιδαγωγούς. Όποιος είχε να δώσει κάποια συμβουλή, την έδινε στους γονείς. Η εξουσία των γονέων στα τέκνα τους ήταν πολύ μεγάλη - σχεδόν όση και η εξουσία τους στους δούλους τους. Τα ελεύθερα παιδιά και οι δούλοι ενός νοικοκυριού, που αποκαλούνταν συχνά παίδες και παιδισκάρια, προορίζονταν ωστόσο για πολύ διαφορετικούς ρόλους μέσα στην κοινωνία. Με τις ευθύνες των γονέων προς τα παιδιά τους ασχολούμαι στο δεύτερο κεφάλαιο.

Ο τίτλος του βιβλίου μου παραπέμπει και σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό χριστιανικό κείμενο. Παιδαγωγός αποκαλείται το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας που έγραψε ο αλεξανδρινός δάσκαλος Κλήμης. Όπως εξηγεί ο Κλήμης, παιδαγωγία ονομάζεται η αγαθή αγωγή από την παιδική ηλικία προς την αρετή. Ο ίδιος ωστόσο ασχολείται με τους μεγάλους. Στις φιλοσοφικές σχολές των εθνικών γίνονταν πολλές συζητήσεις περί ηθικής, και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που θεωρούσαν ότι η πραγματική ηθική διαπαιδαγώγηση αρχίζει με την ενηλικίωση. Στο σημείο αυτό οι δρόμοι των εθνικών και των χριστιανών αρχίζουν να αποκλίνουν αποφασιστικά.

Οι εθνικοί φιλόσοφοι που ασχολούνταν με την ηθική δίνουν συχνά την εντύπωση ότι οι συμβουλές τους απευθύνονταν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις - εκτός από τους δούλους, που απαιτούσαν ειδική μεταχείριση. Η εντύπωση αυτή είναι απατηλή. Οι ελεύθεροι φτωχοί, ακόμα και αν είχαν τη διάθεση, στερούνταν την παιδεία,

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/17.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

το χρήμα και το χρόνο που προϋπέθεταν οι ασκήσεις των φιλοσόφων. Το ακροατήριο του Επίκτητου ήταν προφανώς αντιπροσωπευτικότερο της κοινωνίας από το ακροατήριο του Πλάτωνα. Και αυτό ωστόσο ήταν επιλεγμένο και κοινωνικά προσδιορισμένο. Το χριστιανικό κήρυγμα όμως ανοίχτηκε στις μάζες των πιστών και δεν περιορίστηκε σε κλειστούς κύκλους φιλοσοφούντων. Αποδέκτες της διδαχής του Ιωάννη Χρυσόστομου ήταν τόσο οι άρχοντες της μεγάλης Αντιόχειας όσο και οι ταπεινοί της δούλοι.

Η τεράστια διεύρυνση του ακροατηρίου επέφερε αναγκαστικά μεγάλες αλλαγές στη μέθοδο διδασκαλίας. Άνθρωποι χωρίς εξοικείωση με τον φιλοσοφικό βίο, και συχνά χωρίς παιδεία, καλούνταν να θεωρήσουν όλες τις όψεις της διαβίωσής τους υπό το πρίσμα της ηθικής. Οι δάσκαλοι του χριστιανισμού είχαν επίγνωση ότι η νέα αυτή ηθική πρακτική δεν μπορούσε να στηριχθεί στις φιλοσοφικές ή τις αισθητικές αντιλήψεις των μαζών. Διέθεταν όμως μια νέα αρχή νομιμοποίησης της ηθικής: όλες οι παραινέσεις τους εκκινούσαν από θεϊκές βουλές και επιταγές. Συνακόλουθα οι απολαβές και οι τιμωρίες δεν ήταν επίγειες αλλά αιώνιες. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος αντιμετώπισε με τόλμη τα νέα προβλήματα και οργάνωσε ανάλογα το πρόγραμμά του. Για να επιβάλει τις κυρίαρχες αντιλήψεις περί ηθικής επικαλέστηκε συστηματικά τον παράδεισο και την κόλαση καθώς και την ανθρώπινη συνείδηση. Οι νέες συλλήψεις των χριστιανών του ύστερου τέταρτου αιώνα για τον τρόπο μετάδοσης της ηθικής είναι το αντικείμενο του τέταρτου κεφαλαίου. Το ζήτημα που παρουσιάζω εκεί υπήρξε και έναυσμα για ολόκληρη τη μελέτη.

Το βιβλίο αυτό βασίζεται σε έρευνα που ανέλαβα για το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας. Η έρευνα ολοκληρώθηκε το 1988 αλλά το χειρόγραφο που παρέδωσα παρέμεινε ανέκδοτο, καθώς οι εργασίες του Ιστορικού Αρχείου ουσιαστικά διεκόπησαν. Η επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου όμως περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία για να το καταστήσει και πάλι πνεύμονα των ιστορικών σπουδών. 

2

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/18.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Αισθάνομαι μεγάλη χαρά που η επιτροπή με ενθάρρυνε να αναλάβω την έρευνα για την ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, μολονότι την οδηγούσα έτσι σε μεγάλη διεύρυνση των θεματικών και χρονικών της οριζόντων. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που σαν αληθινός παιδαγωγός παρακολούθησε την εργασία μου σε όλα της τα στάδια και με υποχρέωσε με τις φιλικές του παραινέσεις να τηρήσω, κατά το δυνατόν, τις χρονικές προδιαγραφές.

Προετοιμάζοντας το χειρόγραφο για έκδοση βρέθηκα στην ανάγκη να επιφέρω πολλές αλλαγές στην έκφραση και το ύφος· απέφυγα όμως να θίξω την κεντρική δομή και τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης. Πριν οδηγηθεί στο τυπογραφείο, το χειρόγραφο είχε την τύχη να περάσει από τον έλεγχο της Κωστούλας Σκλαβενίτη, που πρότεινε σημαντικές βελτιώσεις. Όσα σφάλματα παραμένουν είναι φυσικά δική μου ευθύνη.

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/19.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΑΡΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΕΣ

p. 19
Search form
Search the book: Paedagogos
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ι. ΚΥΡΤΑΤΑΣ

    ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ

    Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    ————————————— 24 —————————————

    ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

    ΑΘΗΝΑ 1994