Creator/Author:Ρηγίνος, Μιχάλης
 
Title:Forms of Child Labour in Industry and the Craft Industries (1870- 1940)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:27
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1995
 
Pagination:173
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Apprenticeship and Labour
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1940
 
Description:Dans la société rurale grecque comme dans toute société dite traditionnelle, les enfants, ces "petits adultes", occupaient une place dans la répartition des tâches au sein de la famille rurale, en fonction de leur sexe et de leur constitution physique; une répartition, dont le but était d'assurer la subsistance du ménage rural, tout en lui préservant son autonomie, et de conserver le lopin de terre qu'il avait réussi à acquérir ou à s'approprier, grâce aux conditions très particulières qui avaient régné, après la fondation de l’état grec. Le secteur de la transformation, qui a commencé à se développer après 1870 dans l'espace urbain, a constitué le véhicule potentiel qui engagerait le pays dans la voie de l'industrialisation. Le processus, long et pénible, qui a conduit à cette industrialisation, n'a pas progressé de manière linéaire et homogène, mais par bonds successifs, fait, qui a permis dans le même temps la survie des structures traditionnelles de production. Plusieurs facteurs ont contribué a donner à ce phénomène ses particularités: les inerties du secteur agricole, le morcellement du marché et surtout, l'attitude des capitalistes grecs. Ces derniers ne prêtaient guère à l'industrie qu'un intérêt occasionnel et ont évité, à quelques rares exceptions prés, d'y engager de gros capitaux qu'ils préféraient rentabiliser à court terme. Les unités industrielles, nées de cette stratégie d'investissement étaient, dans leur majorité d'une intensité de travail qui entraînait leur faible productivité. Il en résulte que l'industrie, non seulement n'était pas en mesure de déstructurer les relations sociales issues de la division traditionnelle du travail, mais, bien au contraire, renforçait les phénomènes qui en dérivaient, à savoir la prolifération des petits métiers. Ainsi, à côté des usines, une multitude de petits ateliers de caractère individuel ou familial s’est développée, dont l’équipement technique était réduit au minimum et dont les frais de fonctionnement étaient d'une grande élasticité. Selon le recensement industriel de 1930, les petites entreprises (entre une et 5 personnes) représentaient 92% de l'ensemble des unités industrielles et employaient 44% des travailleurs de l'industrie (soit en moyenne moins de 2 ouvriers), les moyennes entreprises (de 5 à 25 personnes) 6,4% et 18% respectivement (soit 10 ouvriers par unité) et enfin, les grandes entreprises de plus de 26 personnes s’élevaient au 1,3 % du total et employaient 39% de la main-d'œuvre ( avec une moyenne de 103 ouvriers). [4] Le décor que nous venons de dresser a également déterminé les rôles que les enfants étaient appelés à jouer dans le cadre de la division du travail dans l'industrie et l'artisanat. Ces rôles étaient en fonction de l'organisation de la production qui prévalait sur les divers milieux de travail. Dans les branches où prédominaient les grandes unités, la relative mécanisation de la production avait remplacé l'artisan traditionnel, tout au moins à certains stades du processus de production. Le travail industriel se limitait, désormais, à veiller au bon fonctionnement des machines, à les pourvoir en matière première et à les entretenir régulièrement. (C'était le cas des industries textiles, de l'industrie du tabac, et de l'industrie chimique). Dans d'autres cas (industrie du papier), le processus de production consistait en une série de mouvements simples qui se répétaient de façon mécanique. La simplification du processus de production supprimait les longs apprentissages et rendait l'ouvrier productif dès son entrée à l'usine. Dans le cadre de la division du travail, les hommes occupaient des emplois d'ouvriers qualifiés; emplois de type traditionnel, ou de nouveaux emplois dont la création avait été nécessitée par l'introduction des machines. La formation et la reproduction de cette force de travail qualifiée se faisaient par le système de l'apprentissage. Le personnel en apprentissage était en majorité constitué de garçons. Toutefois, la majorité des enfants travaillant dans ces branches - des filles surtout s'il s'agissait des industries textiles, du tabac et du papier - , ainsi que les femmes occupaient, après une courte période d'apprentissage et d'adaptation, des emplois non-qualifiés qu'avaient engendrés les nouvelles conditions industrielles. Ils constituaient ainsi une force de travail d'un type nouveau, laquelle devait se soumettre à la discipline et aux rythmes de travail, imposés par "l'organisation rationnelle" de la production industrielle. En 1930 dans l'industrie du textile, 37 % de la main-d'œuvre étaient des femmes âgées de moins de 18 ans, tandis que dans l'industrie du papier le personnel féminin de moins de 18 ans s’élevait à 22%. La demande de main d'oeuvre non-qualifiée était satisfaite par l'intermédiaire des mécanismes du marché du travail(voir graph. 1, 2) Source: voir tableau II, annexe. L'enfant était rémunéré dès son entrée à l'usine et son salaire journalier représentait, au moins sur le plan théorique, le coût de sa force de travail. Il est significatif qu'il n'existait pas d'importantes différenciations de salaires dans les branches industrielles qui employaient des enfants, en tant que force de travail non-qualifiée. Source: voir tableau IV, annexe. Ceci s'explique par le fait que les jeunes filles constituaient un pourcentage considérable de la main d'œuvre féminine employée dans ces branches ce qui aboutissait à la compression du salaire journalier moyen du personnel féminin (voir graph.3). En même temps, la faible différence entre les salaires des ouvrières révèle l'absence des possibilités de promotion professionnelle pour les filles, ainsi que la faible hiérarchie professionnelle des femmes dans la plupart des branches industrialisées. Source: voir tableau I, annexe. En d'autres termes, la rémunération journalière du travail non-qualifié, féminin dans son ensemble, dépendait, non pas d'une promotion professionnelle que l'ouvrière obtenait après des années d’ancienneté, mais plutôt du degré de productivité de son travail. Dans la fabrication de machines, les industries du bois et du vêtement, où prédominaient les petits ateliers, l'artisan constituait l'élément le plus cher et le plus irremplaçable de l'organisation traditionnelle du travail. Il s'agissait d'une main d’œuvre qui, pour devenir productive, devait passer par une longue période d'apprentissage. L'enfant donc entrait en apprentissage dans un atelier, pour y apprendre un métier. Pendant son apprentissage, il ne participait pas activement au processus de production, mais exécutait divers travaux auxiliaires. Ces travaux étaient la contrepartie que l'enfant devait offrir à l’artisan pour le savoir-faire que celui-ci lui transmettait. Néanmoins, étant donné que le régime de l’apprentissage n'était généralement pas assujetti à des règlements de type corporatif ou contractuel, l'enfant n'était nullement engagé envers l'artisan et pouvait le quitter dès qu'il considérait avoir appris le métier. D’autre part, la tactique courante des artisans consistait à dissimuler les secrets de leur art, afin de prolonger au maximum la durée de l'apprentissage et, par conséquent, d'exploiter le travail de l'enfant aussi longtemps que possible. Ainsi, l'apprentissage, en raison de l'absence d'un cadre juridique, tendait à se transformer en travail non-qualifié dissimulé. Néanmoins, l'enfant, garçon ou fille, qui entrait en apprentissage, se soumettait à ce régime de dépendance vis-à-vis du maître, comme à un état provisoire, car il considérait l'apprentissage et ses contraintes comme un stade transitoire, nécessaire à sa future promotion sociale, qu'il choisît de rejoindre la multitude des petits métiers ou trouver un emploi dans le secteur public. La "demande" d'apprentis de la part des petits ateliers était principalement couverte grâce à un mécanisme de relations interpersonnelles qui fonctionnaient, soit dans l'environnement familial et la parenté large, soit dans un entourage social que l'origine commune réunissait. Il s'agit d'une main d'œuvre, par nature ouvrière, qui, dans un processus de développement d'autre type aurait était absorbée par l'industrie. Selon le recensement industriel de 1930, les hommes âgés de moins de 18 ans s’élevaient à 43% des personnes employées dans les industries mécaniques et à 40% des personnes employées dans l'industrie du bois, tandis que les femmes du même âge représentaient 30% des travailleuses dans l'industrie du vêtement (voir graphiques 4,5). Source: voir tableau II, annexe. Source: voir tableau IV,annexe. Le salaire journalier de l'apprenti peut être considéré comme "symbolique" , dans le sens ou sa rémunération principale pour le travail qu'il offrait à l'atelier et à l'artisan était d'apprendre un métier. Ce "salaire" était complété par une somme d'argent dérisoire et, éventuellement, par quelques prestations en nature, telles que la nourriture et le logement soit le vivre et le couvert. Habituellement au début de son apprentissage, l'enfant n'était pas du tout payé. Par la suite, il touchait un salaire qui dépendait de ses progrès dans l'apprentissage du métier, progrès mesurés à sa capacité d'exécuter des travaux plus complexes. Le plus souvent, l'enfant, après son apprentissage et avant de devenir lui-même artisan, passait par le stade de l'aide-artisan, ce qui le maintenait dans un rôle secondaire dans le processus de production. Il est significatif que, dans les branches que nous avons mentionnées précédemment, c'est-à-dire la fabrication de machine, les industries du bois et du vêtement, le salaire journalier d'un ouvrier de moins de 19 ans était nettement inférieur au salaire journalier moyen masculin fait qui reflète également la forte hiérarchisation du travail, produit de la division traditionnelle du travail , (voir graph.6). Source: voir tableau I,annexe. Nous constatons donc que les enfants travaillant dans le secteur de la transformation étaient employés principalement, soit comme ouvriers non-qualifiés dans l'industrie, soit comme apprentis dans de petits ateliers. Il s’agit alors de deux différentes formes de travail s'ouvrant sur deux perspectives différentes. Cette double possibilité dans le choix du travail de l'enfant a déterminé l'existence de stratégies diverses quant à l'offre de travail enfantin, lesquelles se formaient au niveau de la famille et optaient pour l'une ou l'autre forme de travail. Ainsi, la décision qui conduisait l'enfant à la recherche d'un emploi était prise au sein de la famille et était fonction des besoins de celle-ci ou de la stratégie qu'elle avait adoptée pour l’établissement social et professionnel futur de son jeune membre.[5] L'indigence, la nécessité d’être solidaire à la famille afin d'assurer la survie de la petite entreprise familiale, étaient les raisons économiques pour lesquelles l'enfant se voyait obligé de travailler. Dans le premier cas, le travail devait avoir un rendement financier immédiat, c'est pourquoi l'usine était l'unique choix. Dans le deuxième cas, l'enfant travaillait dans l'atelier familial, paternel en principe, dans lequel il fournissait une aide saisonnière ou permanente, sans ou presque sans salaire. Toutefois, durant les périodes de crise économique, conjoncturelle, comme celle de 1929, ou les périodes d'inactivité saisonnière, les enfants et parfois l'épouse demandaient un emploi à l'usine, tandis que le chef de famille continuait à faire sous-fonctionner son petit atelier. Cette tactique visait à préserver l'indépendance économique de la famille. Source: voir tableau III, annexe. Enfin, les parents envoyaient leurs enfants (les garçons surtout) dans des ateliers artisanaux pour qu'ils apprennent un métier qui leur permettrait de s'établir professionnellement. L’apprentissage d'un métier renvoyait au désir de s’aligner au modèle de la profession libérale et - sur le plan imaginaire tout au moins - à l'ambition sociale de s'intégrer à la petite bourgeoisie. Les stratégies familiales se différenciaient selon le sexe de l'enfant ce qui résultait de la division sociale de travail par sexe (rôles différents que la société a réservés aux deux sexes). Ainsi, le garçon devait apprendre un métier pour s'établir professionnellement afin qu'il puisse entretenir sa future famille. La fille d'autre part travaillait à l'usine pour des raisons économiques jusqu’à son mariage. Après son mariage, le rôle socialement admis était celui de la maîtresse de maison (graph. 7). A titre indicatif nous signalons qu’en 1930, 70% des garçons âgés de 10-14 ans sont des apprentis. Ceci n'étant valable que pour 38% seulement des filles du même âge. En passant au groupe de 15-19 ans, le pourcentage des apprentis se réduit à 39% pour les garçons et à 11% pour les jeunes femmes. Quoi qu'il en soit, il faut souligner que le choix de l'apprentissage d'un métier constituait une solution obligatoire, et non pas un choix qui s'inscrivait dans les conceptions dominantes que la société grecque avait de l'ascension sociale. Cette société était caractérisée par l'absence de barrières de classes, ainsi que par les possibilités d'une mobilité et donc d’une promotion sociale relativement facile. Le moyen, socialement admis pour parvenir à cette fin, était l'instruction générale. Aussi chaque famille, indépendamment de son origine sociale, considérait-elle de son devoir d'offrir à ses enfants, aux garçons surtout, la possibilité d'une formation scolaire, serait-elle élémentaire.[6] D'un autre côté, le travail manuel, en particulier, sous sa forme salariée, ôtait la perspective d'une ascension sociale et s'en trouvait déconsidéré. A cet égard, ce n'était nullement un hasard si les couches sociales les plus pauvres mésestimaient l'enseignement technique qui, de par sa nature même, était un indice de classe et conduisait à la prolétarisation, même si les conditions en étaient meilleures. "Je vais t'envoyer en apprentissage", était la menace proférée par les parents, notamment de ceux qui considéraient qu'ils appartenaient à la petite bourgeoisie, quand leur enfant n'était pas un bon élève. Elle exprime, de la manière la plus claire, le discrédit jeté sur les métiers manuels dans le système des valeurs sociales. "Il n’était pas doué pour l’école...", expliquaient les parents, lorsque la menace, pour diverses raisons, devenait réalité.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 19.54 Mb
 
Visible pages: 0-19 από: 178
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/0.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1870-1940

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

——————————— 27 ————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1995

p. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/1.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/2.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/3.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1870-1940

p. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/4.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© 1995, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 32 465, Fax. 25 31 420

ISBN 960-7138-14-7

p. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/5.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1870-1940

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

————————————— 27 —————————————

ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

ΑΘΗΝΑ 1995

p. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/6.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/7.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Στην Έλλη

και στον Παρασκευά

p. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/8.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/9.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η μελέτη αυτή έχει ως αντικείμενο την απασχόληση των παιδιών και των νεαρών ατόμων στη βιομηχανική και τη βιοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Η έρευνα κινείται προς δύο κατευθύνσεις. Αρχικά εξετάζεται η θέση των παιδιών στον καταμερισμό της εργασίας, τόσο στην παραδοσιακή βιοτεχνία όσο και στο νέο εργοστασιακό σύστημα. Μέσω της ανάλυσης των παραγωγικών δομών σκιαγραφούνται οι παράγοντες που διαμόρφωναν τη ζήτηση της παιδικής και νεανικής εργασίας στη δευτερογενή παραγωγή. Κατόπιν η έρευνα στρέφεται προς την κατεύθυνση της προσφοράς εργασίας, για να εντοπιστούν οι όροι και οι συνθήκες που οδηγούσαν τα παιδιά στο βιοτεχνικό εργαστήριο ή το βιομηχανικό εργοστάσιο, σε απασχολήσεις όχι κατ' ανάγκην εναλλακτικές. Θα διαπιστωθεί κατά πόσον οι νέες βιομηχανικές συνθήκες διαφοροποίησαν την αρνητική θέση που κατείχε η μισθωτή εργασία στο σύστημα συλλογικών αξιών και τροποποίησαν τις οικογενειακές προσδοκίες και στρατηγικές για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική ανέλιξη των νεαρών, αρρένων κυρίως, μελών τους.

Ευχαριστώ την Επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας που συμπεριέλαβε στο ερευνητικό και το εκδοτικό της πρόγραμμα τη μελέτη αυτή. Ιδιαίτερα ευχαριστώ τον Σπύρο Ασδραχά, τον Βασίλη Κρεμμυδά, τον Αντώνη Λιάκο και τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για τις πολύτιμες συμβουλές και παρατηρήσεις τους.

Δεκέμβριος 1995                          Μ. Ρ.

p. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/10.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/11.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας

Το παιδί είναι μια ιστορικά προσδιορισμένη έννοια με ποικίλη σημασία και βαρύτητα. Οι χρονικές οροθετήσεις των ηλικιών και ειδικότερα τα όρια που διαφοροποιούν την παιδική ηλικία και την εφηβεία από την ενηλικίωση μετατίθενται ανάλογα με τις εποχές, χωρίς να λαμβάνονται αναγκαστικά υπόψη τα βιολογικά φαινόμενα. Άλλωστε η βιολογική και σωματική ανάπτυξη αξιολογείται διαφορετικά κάθε φορά και, ανάλογα με την εκάστοτε αξιολόγηση, γίνεται ένας κοινωνικός καθορισμός της ηλικίας. Γι' αυτό ξεχωριστοί θεσμοί και προσδοκίες περιέβαλαν κάθε ηλικία, ανάλογα με την ιστορική περίοδο.

Στις αγροτικές κοινωνίες του Μεσαίωνα η παιδική ηλικία περιοριζόταν στην απαραίτητη «τρυφερή και εύθραυστη» ηλικία. Μόλις το παιδί έβγαινε από τον κύκλο των γυναικών, όπου η ύπαρξή του δεν λαμβανόταν σοβαρά υπόψη, και μπορούσε να τα καταφέρει από φυσική άποψη, άρχιζε να συναναστρέφεται τους ενήλικες. Μοιραζόταν τις εργασίες τους, αγροτικές κυρίως, εκπαιδευόταν κοντά τους στα όπλα και συμμετείχε στα παιχνίδια τους. Από μικρό παιδί μεταμορφωνόταν «σε μικρό ενήλικα», όπως έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά, χωρίς να περάσει από τα ενδιάμεσα στάδια της νεότητας που υπήρχαν, ίσως, πριν από τον Μεσαίωνα και που έγιναν ουσιαστικές πλευρές των σημερινών εξελιγμένων κοινωνιών1.

———————————

1. Ph. Ariès, Αιώνες παιδικής ηλικίας, μετ. Γιούλη Αναστασοπούλου, Αθήνα 1990, σ.16, J. Le Goff, Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, μετ. Ρίκα Μπενβενίστε, Θεσσαλονίκη 1993, σ.398-399. Αυτή η εύθραυστη περίοδος αντιστοιχούσε στην πρώτη από τις επτά «ηλικίες της ζωής» των ανθρώπων, όπως ορίζονταν στον Πανδέκτη. Σύμφωνα λοιπόν με την «εγκυκλοπαίδεια» του Μεσαίωνα, στην οποία ήταν συγκεντρωμένες κάθε είδους γνώσεις ιερές ή κοσμικές, η πρώτη ηλικία είναι η παιδική, κατά την οποία φυτρώνουν τα δόντια. Η ηλικία αυτή αρχίζει από τη στιγμή της γέννησης και τελειώνει στα 7 χρόνια. Όσο διαρκεί αυτή η περίοδος ο άνθρωπος ονομάζεται παιδί (infans), δηλαδή ον χωρίς ομιλία. Η δεύτερη ηλικία, μέχρι τα 14 χρόνια, ονομάζεται pueritia (puer=παιδί), γιατί το άτομο προστατεύεται ακόμη ως κόρη οφθαλμού. Ακολουθεί η τρίτη ηλικία που ονομάζεται εφηβεία (adolescentia), γιατί στη διάρκειά της το

p. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/12.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Εξάλλου, έχει υποστηριχθεί ότι στη διάρκεια του δυτικού Μεσαίωνα και έως τον 13ο αιώνα το παιδί ήταν μια απαξία, λόγω της αδύναμης οικονομικής του θέσης στο πλαίσιο του αγροτικού συστήματος2. Η παιδοκτονία άλλωστε, παρόλο που θεωρείτο έγκλημα και επέσυρε αυστηρές ποινές, ήταν ανεκτή με το πρόσχημα του ατυχήματος μέχρι και τα τέλη του 17ου αιώνα3. Η πρακτική αυτή φαινόταν λογική στο πλαίσιο του «παλαιού βιολογικού καθεστώτος», όπου η φτώχεια, ο χρόνιος υποσιτισμός και οι περιοδικοί λιμοί αποτελούσαν τις βασικές συνισταμένες του4. Οι φτωχές αποδόσεις της γεωργικής παραγωγής, ως αποτέλεσμα του χαμηλού επιπέδου της τεχνολογικής ανάπτυξης, έθεταν όρια στην αύξηση του πληθυσμού, αφού η γεωργία ήταν τότε ο σημαντικότερος οικονομικός τομέας.

———————————

άτομο είναι σε θέση να τεκνοποιήσει. Το τέλος αυτής της ηλικίας κυμαίνεται από τα 21 έως τα 35 χρόνια. Ακολουθούν η νεότητα (juventus), μέχρι τα 45 ή τα 50, η ωριμότητα, και το γήρας, που στο τελευταίο του στάδιο ονομάζεται senies (seneo=γηραιός). Ph. Ariès, ό.π. σ.51-52. Σύμφωνα με το έθιμο της μεσαιωνικής Δύσης, πρώτο στάδιο της ενηλικίωσης θεωρείτο η ηλικία των 7 χρόνων, κατά την οποία το παιδί, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, αποκτούσε λογική και μπορούσε να γίνει δεκτό στην εξομολόγηση. Ακολουθούσε η ηλικία της νομικής ευθύνης, στα 12 για τα κορίτσια και στα 14 για τα αγόρια. Βλ. J. Le Goff, «Ο Βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της μεσαιωνικής Δύσης», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1986, τ. Α', σ.228, 233. Στο Βυζάντιο, ανάμεσα στον 13ο και τον 14ο αιώνα, διακρίνονταν από νομική άποψη οι ακόλουθες κλίμακες ηλικιών: άνηβοι, ανήλικοι, εξαρτώμενοι και ανεξάρτητοι. Οι άνηβοι ήταν κατά κανόνα άτομα ανίκανα και η μαρτυρία τους δεν είχε καμία ισχύ. Ωστόσο τα αγόρια και τα κορίτσια εισέρχονταν στην ηλικία της λογικής στα 7 τους χρόνια, οπότε αποκτούσαν το δικαίωμα να συναινέσουν στον αρραβώνα τους. Η κατάσταση του άνηβου, του παιδιού δηλαδή, τελείωνε στην ηλικία των 12 χρόνων για τα κορίτσια και των 14 για τα αγόρια, ενώ η ενηλικίωση τοποθετείτο στην ηλικία των 25 χρόνων και για τα δύο φύλα. Πάνω από αυτή την ηλικία οι άρρενες παρέμεναν υπεξούσιοι (εξαρτημένοι) έως το θάνατο του πατέρα και του παππού, εκτός αν μεσολαβούσε κάποια πράξη χειραφέτησης που θα τους καθιστούσε ανεξάρτητους. Βλ. Evelyne Patlagean, «H ενηλικίωση στο Βυζάντιο στο 13ο και 14ο αιώνα», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Α', σ.261-269. Επίσης, ο Αλέξης Πολίτης διαπιστώνει ότι το παιδί απουσιάζει από τη δημοτική προφορική παράδοση. Στα τραγούδια, τις παραδόσεις και τις παροιμίες υπάρχουν μονάχα οι συνοριακές κατηγορίες, δηλαδή η νεότητα και τα γεράματα. Βλ. Α. Πολίτης, «Ηλικίες, χρόνος, ώρα στον κώδικα του προφορικού πολιτισμού», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Α', σ.193-199.

2. J. Le Goff, «Καταληκτήρια Συνεδρία», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., τ. Β', Αθήνα 1986, σ.686.

3. Ph. Ariès, ό.π. σ.26.

4. Για το παλαιό βιολογικό καθεστώς, βλ. F. Braudel, Civilisation Matérielle, Économie et Capitalisme, XVe-XVIIIe siècle. Les structures du quotidien: le possible et l'imposible, τ. A' Παρίσι 1967, σ.69-71. Βλ. και την ελληνική έκδοση, Υλικός Πολιτισμός, Καπιταλισμός και Οικονομία (15ος-18ος αιώνας). Οι δομές της καθημερινής ζωής: το δυνατό και το αδύνατο, τ. Α, μετ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1995, σ.86-88.

p. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/13.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Μια δημογραφική αύξηση που ξεπερνούσε τις διατροφικές ικανότητες των κοινωνιών επέφερε ακόμη μεγαλύτερη υποβάθμιση του επιπέδου διαβίωσης και διόγκωνε τον έτσι και αλλιώς εντυπωσιακό αριθμό των υποσιτιζομένων και των φτωχών. Οι σιτοδείες και οι επιδημίες αποτελούσαν τους βασικούς «μηχανισμούς» που αποκαθιστούσαν την ισορροπία ανάμεσα στον πληθυσμό και στις δυνατότητες της οικονομίας. Ωστόσο, η συμβολή των ανθρώπων στην αποκατάσταση της δημογραφικής τάξης δεν πρέπει να μας διαφεύγει5. Μπορεί στις παραδοσιακές κοινωνίες να μην υπήρχε θέση για την παιδική ηλικία ως ιδιαίτερο στάδιο της βιολογικής ανάπτυξης, η «παιδική κατάσταση» όμως, υπό την έννοια του κοινωνικά εξαρτημένου ατόμου, ήταν ισχυρότατη. Το φαινόμενο αυτό σχετιζόταν με το γεγονός ότι οι κοινωνίες ήταν εντονότατα ιεραρχημένες, τα περιθώρια αυτονόμησης ή χειραφέτησης των μελών τους πολύ περιορισμένα και η διαδικασία της κοινωνικής ανέλιξης, όποτε ήταν εφικτή, νομιμοποιείτο σε κάθε στάδιό της με μια συγκεκριμένη τελετουργία. Ήταν ένας κόσμος όπου ο αγώνας για την επιβίωση αποτελούσε συλλογική υπόθεση, και η οικογένεια, υπό την ευρύτερή της έννοια, είχε ως αποστολή τη διατήρηση των αγαθών και τη βοήθεια των μελών της. Στο πλαίσιο αυτού του συστήματος τα νεαρά άτομα είχαν συγκεκριμένο ρόλο και μάθαιναν όσα έπρεπε να ξέρουν καθώς βοηθούσαν τους μεγάλους. Η μαθητεία θα αποτελούσε για αρκετούς αιώνες τον βασικό εκπαιδευτικό μηχανισμό της κοινωνίας6.

Η εμφάνιση του παιδιού στο ιστορικό προσκήνιο στα τέλη του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα πρέπει να συνδυαστεί με τη σταδιακή επικράτηση της αστικής τάξης και του συστήματος των αξιών που τη συνόδευσε, καθώς επίσης με την ανάδειξη της στενότερης οικογένειας, δηλαδή με την περιορισμένη συγκατοίκηση της στενής ομάδας των άμεσων προγόνων και απογόνων που εμφανίστηκε και πολλαπλασιάστηκε στον αστικό χώρο. Σε τελευταία ανάλυση, σύμφωνα με την εύστοχη διατύπωση του J. Le Goff, «το παιδί είναι προϊόν της πόλης και της αστικής τάξης που, αντίθετα, καταπιέζουν και πνίγουν τη γυναίκα. Η γυναίκα

———————————

5. Ορισμένοι μελετητές, υποστηρίζοντας ότι στις παραδοσιακές κοινωνίες υπήρχαν εκδηλώσεις μητρικής και οικογενειακής στοργής όπως την εννοούμε σήμερα, αποδίδουν την παραμέληση των παιδιών στη φτώχεια. Stephen Wilson, «The myth of motherhood a myth: The historical view of European child-rearing», Social History, τεύχ. 9 (1984), σ.181-198.

6. Οι λέξεις παιδί (enfant), γιος (fils), υπηρέτης (valet), αγόρι (garçon) αποτελούσαν όρους ενός λεξιλογίου που υποδήλωνε τις φεουδαλικές σχέσεις εξάρτησης. Οι λέξεις αυτές θα εξακολουθήσουν να υποδηλώνουν άτομα που βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδο της ιεραρχίας, δηλαδή τους μαθητευόμενους τεχνίτες, τους υπηρέτες, τους στρατιώτες. Έτσι ένα αγόρι δεν ήταν υποχρεωτικά ένα παιδί, αλλά ίσως ένας νεαρός υπηρέτης. Κάποιος ενηλικιωνόταν όταν έβγαινε από την κατάσταση της εξάρτησης ή τουλάχιστον από τις κατώτερες βαθμίδες της. Βλ. Ph. Ariès, ό.π. σ.24, 59-60.

p. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/14.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

είναι υποδουλωμένη στο σπίτι, ενώ το παιδί απελευθερώνεται και ξαφνικά γεμίζει το σπίτι, το σχολείο και το δρόμο»7.

Η εμφάνιση των νέων αντιλήψεων για το παιδί συνέπεσε με τη σταδιακή μείωση της παιδικής θνησιμότητας. Οι υλικές συνθήκες της εποχής συνηγορούσαν προς αυτή την κατεύθυνση. Οι βελτιώσεις που σημειώθηκαν στις μεθόδους των καλλιεργειών, από τις αρχές του 18ου αιώνα, αύξησαν τις αποδόσεις και επέτρεψαν στη γη να θρέφει ένα ολοένα αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων. Το παλαιό βιολογικό καθεστώς άρχισε να παραχωρεί τη θέση του στη δημογραφική επανάσταση της σημερινής εποχής8.

Το εκπαιδευτικό σύστημα, με επίκεντρο το σχολείο, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη νέα αντίληψη που άρχιζε να διαμορφώνεται για την ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας. Ήδη από τον 17ο αιώνα υποστηριζόταν από παιδαγωγούς και φιλοσόφους ότι η εκπαίδευση έπρεπε να ανταποκρίνεται στις ικανότητες και στα ενδιαφέροντα των παιδιών. Το 1762 ο Jean Jacques Rousseau με τον Émile διατύπωνε για πρώτη φορά τις αρχές της εκπαίδευσης, οι οποίες έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη τη φύση του παιδιού και να αποσκοπούν στην προστασία και όχι στη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ο προβληματισμός και οι συζητήσεις γύρω από την ιδιαιτερότητα της παιδικής συμπεριφοράς και ιδιοσυγκρασίας γενικεύτηκαν την ίδια εποχή και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, όπως στην Αγγλία και την Ελβετία.

Το σχολείο αντικατέστησε τη μαθητεία ως μέσο εκπαίδευσης. Παράλληλα η σχολική φοίτηση αποτέλεσε διαδικασία διαχωρισμού του παιδιού από τους ενήλικες, ένα είδος "καραντίνας" που έπρεπε να περάσει ο μαθητής πριν του επιτραπεί η είσοδος στον κόσμο9.

Στο τέλος του 18ου αιώνα το παιδί είχε "ανακαλυφθεί" και συνιστούσε πλέον μια αξία στο πλαίσιο της αστικής οικογένειας. Ωστόσο, θα χρειαζόταν αρκετός χρόνος μέχρι την αποδοχή της έννοιας της παιδικότητας από το σύνολο της κοινωνίας. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η παιδική ηλικία, με τη σύγχρονή της έννοια, παρέμενε αποκλειστικό προνόμιο των αστικών και των ανώτερων, γενικώς,

———————————

7. J. Le Goff, Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Λύσης, ό.π. σ.399. Για το ρόλο της γυναίκας στο πλαίσιο της αστικής οικογένειας, βλ. E.J. Hobsbawm, Η εποχή του κεφαλαίου, 1848-1875, μετ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Αθήνα 1994, σ.356-358.

8. F. Braudel, Civilisation Matérielle..., ό.π. σ.52, βλ. επίσης Carlo Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση, κοινωνία και οικονομία, 1000-1700 μ.Χ., μετ. Πέτρος Σταμούλης, Αθήνα 1988, σ.217-218. Αντίθετα ο Ph. Ariès θεωρεί ότι η μείωση της παιδικής θνησιμότητας που παρατηρήθηκε τον 18ο αιώνα δεν μπορεί να εξηγηθεί ιστορικά και ότι απλώς οι άνθρωποι έπαψαν να αφήνουν τα παιδιά τους να πεθαίνουν. Ph. Ariès, ό.π. σ.26.

9. "Η απομόνωση των παιδιών ερμηνεύεται ως μία από τις όψεις που πήρε η προσπάθεια για την επιβολή της ηθικής τάξης από τους καθολικούς ή τους διαμαρτυρόμενους μεταρρυθμιστές, εκπροσώπους της εκκλησίας, του δικαίου ή του κράτους." Ph. Ariès, ό.π. σ.18.

p. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/15.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

τάξεων. Αντίθετα οι εξαρτημένες και φυσικά φτωχότερες κοινωνικές τάξεις εξακολουθούσαν να αγνοούν την εξέλιξη αυτή. Τα παιδιά "υπήρχαν" εκεί που το επέτρεπαν οι υλικές συνθήκες διαβίωσης10. Θα χρειαστεί η επέμβαση του Κράτους, του Εθνικού Κράτους ειδικότερα, με την καθιέρωση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και τη θέσπιση κατώτατου ορίου ηλικίας στην απασχόληση, για να επιβληθεί η αντίληψη της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας σε ολόκληρο το κοινωνικό φάσμα. Βλέπουμε λοιπόν ότι στην νεότερη εποχή η παιδική ηλικία αποκτά και μια κοινωνική διάσταση.

Όμως, ταυτόχρονα με την αναβάθμιση της παιδικής ηλικίας και την καθιέρωσή της ως ιδιαίτερης βιολογικής κατηγορίας, η αστική τάξη δημιούργησε και τις ιστορικές προϋποθέσεις για ένα νέο ρόλο της εργασίας των παιδιών, τον οποίο μεθόδευσε αναπτύσσοντας το εργοστασιακό σύστημα παραγωγής. Η απλοποίηση της εργασιακής διαδικασίας, μέσω της εισαγωγής των μηχανών, καθιέρωσε το παιδί ως εργατική δύναμη με αυτόνομη λειτουργία στο χώρο της παραγωγής και γενίκευσε τη χρήση παιδικού εργατικού δυναμικού. Παράλληλα, οι νέες σχέσεις παραγωγής έθεσαν και τις βάσεις για την κοινωνική χειραφέτηση των παιδιών και των νεαρών ατόμων11. Θα υποστηρίζαμε ότι μαζί με το παιδί η αστική τάξη ανακάλυψε και την παιδική εργασία, με την έννοια της εργατικής δύναμης νέου τύπου, η οποία θα υποτασσόταν στους εντατικούς ρυθμούς και στην αυστηρή πειθαρχία που απαιτούσε η ορθολογική οργάνωση του εργοστασιακού χώρου. Άλλωστε, οι νέες συνθήκες εργασίας των παιδιών και οι επιπτώσεις τους στην ηθική και σωματική διαμόρφωση των νέων πολιτών και στρατιωτών του έθνους ήταν αυτές που ευαισθητοποίησαν την αστική κοινή γνώμη, με αποτέλεσμα τη νομοθετική παρέμβαση του αστικού κράτους12.

———————————

10. Ακόμη και μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η πρακτική της παιδοκτονίας εξακολουθούσε να είναι αρκετά διαδεδομένη ανάμεσα στις φτωχές εργατικές μάζες που συσσωρεύονταν στις ανατολικές συνοικίες των μεγάλων πόλεων. E.J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, 1789-1848, μετ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Αθήνα 1990, σ.266.

11. "Η εργασία των παιδιών συνεπιφέρει μια ανάλογη αποδιοργάνωση της οικογένειας... Τα παιδιά παραδίδουν στους γονείς τους ένα ορισμένο ποσό για την τροφή τους και το νοίκι και ξοδεύουν τα υπόλοιπα για τον εαυτό τους, και αυτό συμβαίνει συχνά μόλις συμπληρώσουν τα 14 ή 15 τους χρόνια. Με μια λέξη, τα παιδιά χειραφετούνται και θεωρούν το πατρικό σπίτι τους σαν ένα είδος οικοτροφείου και δεν είναι περίεργο που το εγκαταλείπουν για ένα άλλο αν δεν τους αρέσει." Fr. Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, μετ. Λευτέρης Αποστόλου, τ. Β', Αθήνα 1989, σ.23.

12. "Είναι βεβαιωμένον ότι πολλή και ακανόνιστος σωματική εργασία, κατά την νεαράν ηλικίαν, παρεμποδίζει την ανάπτυξιν και κανονικήν διάπλασιν του σώματος και εξαντλεί ούτω τας εργατικάς δυνάμεις προώρως, πριν αναπτυχθώσιν αύται εντελώς, παρασκευάζουσα γενεάς ασθενικάς, πολίτας και στρατιώτας ανικάνους." Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων. Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήνα 1919, σ.2.

p. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/16.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

Πώς εντέλει οροθετούνται, χρονικά, σύμφωνα με την αστική αντίληψη, η παιδική και η εφηβική ηλικία; Καταρχάς πρέπει να τονίσουμε ότι στη σύγχρονη εποχή αναδεικνύεται η βιολογική διάσταση του φαινομένου, αυτή δηλαδή που συνδέεται με την ανάπτυξη και τη διάπλαση του ανθρώπου. Στην Ελλάδα ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι λόγω του ευνοϊκού μεσογειακού κλίματος η σωματική ανάπτυξη ήταν ταχύτερη. Ο F. Strong, γύρω στα 1840, αναφέρει ότι τα κορίτσια εισέρχονταν στην εφηβεία στην ηλικία των 10 ή 11 χρόνων, ενώ τα αγόρια στα 15 ή τα 16 τους χρόνια13. Ο ίδιος, όμως, στους στατιστικούς πίνακες που παραθέτει στη μελέτη του διακρίνει τρεις κατηγορίες ηλικιών: παιδιά έως την ηλικία των 18 χρόνων, νέους από 19-24, και ώριμα άτομα άνω των 25 14. Η αντίληψη αυτή, και ειδικότερα η διάκριση ανάμεσα στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας αγοριών και κοριτσιών, αντανακλά το σύστημα των παραδοσιακών αξιών και συμπεριφορών της ελληνικής κοινωνίας και τον κοινωνικό καταμερισμό των φύλων που αυτό επιβάλλει. Πρόκειται για μια κοινωνία που εξακολουθεί να αδιαφορεί για την ηλικία και τα βιολογικά φαινόμενα που συνδέονται με αυτή15. Στην ίδια λογική στηρίχτηκε και η επιτροπή της Βουλής το 1912, για να προσδιορίσει ως κατώτερο επιτρεπτό όριο για την εργασία των παιδιών τα 12 χρόνια16. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι το όριο αυτό ήταν συμβατό με την αστική νομοθεσία, αφού η τελευταία τοποθετούσε στην ηλικία των 12 το πέρας της υποχρεωτικής φοίτησης των παιδιών στο σχολείο17. Ωστόσο οι βουλευτές παραδέχονταν ότι η σωματική ανάπτυξη των ανθρώπων ολοκληρώνεται στα 18 χρόνια18.

Η αστική νομοθεσία παρέχει αρκετές πληροφορίες για την παρακολούθηση της εξέλιξης του φαινομένου στη χώρα μας. Όπως προαναφέρθηκε, η κρατική παρέμβαση συνέβαλε σε σημαντικό βαθμό στη διάδοση της νέας έννοιας της παιδικότητας στο σύνολο της κοινωνίας. Στην Ελλάδα ειδικότερα, το αρτισύστατο αστικό κράτος και οι νόμοι του προηγούνταν, σε πολλές περιπτώσεις, των

———————————

13. F. Strong, Greece as a Kingdom, Λονδίνο 1842, σ.12.

14. Στο ίδιο σ.50.

15. Στις παραδοσιακές κοινωνίες οι άνθρωποι αγνοούσαν την ηλικία τους. Αλέξης Πολίτης, ό.π. σ.194.

16. « Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής επί του νομοσχεδίου περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων», Παράρτημα της Εφημερίδος της Β' Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τεύχ. β', Αθήνα 1912, σ.534.

17. Κ. Σοφιανός, Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, 1833-1900. Συναγωγή νόμων, διαταγμάτων και εγκυκλίων καταστατικών, Αθήνα 1988, σ.110, 785.

18. «...η επαγγελματική εργασία των συμπληρωσάντων μεν το 12ο ή και το 14ο έτος της ηλικίας, αλλ' ουχί το 18ο έτος εις ίσον βαθμόν με ους υπερβάντας το έτος τούτο της ηλικίας, έχει ασφαλώς επιβλαβή αποτελέσματα αναφορικώς εις την κανονικήν ανάπτυξιν του σώματος.» «Έκθεσις της επιτροπής της Βουλής...», ό.π. σ.535.

p. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/17.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

αλλαγών που σημειώνονταν στις κοινωνικές δομές και νοοτροπίες, ενίοτε δε τις επέβαλαν.

Τα πρώτα νομοθετήματα του ελληνικού κράτους ασχολούνται με την παιδική ηλικία, χωρίς ωστόσο να την ορίζουν χρονικά19.

Σύμφωνα με τον κανονισμό του ορφανοτροφείου της Αίγινας, το 1833, κανένα παιδί δεν μπορούσε να φύγει από το ίδρυμα πριν συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του20. Για παιδιά ηλικίας 16 χρόνων κάνει λόγο και το Β.Δ. του 1836, "περί αστυνομίας της εμπορικής ναυτιλίας"21. Όμως το Β.Δ. "περί σωφρονιστικής φυλακής", της ίδιας χρονιάς, ορίζει ότι παιδιά με ηλικία μικρότερη των 14 χρόνων έπρεπε να διαβιώνουν χωριστά από τους άνδρες και τις γυναίκες22. Το 1891 δημιουργήθηκε στις φυλακές Συγγρού "τμήμα παίδων", στο οποίο εντάσσονταν οι κατάδικοι κάτω των 14 χρόνων23. Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε από τα παραπάνω, το όριο της παιδικής ηλικίας κυμαινόταν από τα 14 έως τα 16 χρόνια και προς το τέλος του 19ου αιώνα έτεινε να σταθεροποιηθεί στο χαμηλότερο σημείο. Την άποψη αυτή επισημοποίησε το άρθρο 3 του Β.Δ. της 14ης Αυγούστου 1913, σύμφωνα με το οποίο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 χρονών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 χρονών"24.

Η παιδική ηλικία είχε πλέον οριστεί· έμενε το παιδί και τα συνδηλούμενά του να γίνουν αποδεκτά από την ευρύτερη κοινωνία. Οι οικονομικές συνθήκες αλλά και η συγκυρία του πρώτου μισού του 20ού αιώνα θα καθυστερήσουν την εξέλιξη αυτή. Άλλωστε δεν αρκούσε η αναγνώριση της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας, έπρεπε να αναπτυχθούν και οι αντίστοιχες συμπεριφορές· και για να γίνει αυτό, απαραίτητη ήταν η ύπαρξη των ανάλογων κοινωνικών προϋποθέσεων.

———————————

19. Η πρώτη ηλικία που προσδιορίζεται με σαφήνεια είναι αυτή που σηματοδοτεί το κατώφλι της ενηλικίωσης, το οποίο, από τα 25 χρόνια που ήταν μέχρι το 1836, μετατέθηκε στα 21. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 58, 24 Οκτ. 1836, πρβλ. Κ. Σοφιανός, ό.π. σ.27. Ένα δεύτερο, σημαντικό από νομική άποψη, όριο είναι τα 18 χρόνια που σηματοδοτούσαν την ηλικία της χειραφεσίας· στο ίδιο σ.19. Τα 18 χρόνια συνιστούν και την απαιτούμενη ηλικία για την εκούσια κατάταξη στο στρατό· στο ίδιο σ.33.

20. Στο ίδιο σ.4.

21. Στο ίδιο σ.28.

22. Στο ίδιο σ.30.

23. Β.Δ. "Περί συστάσεως ιδίου τμήματος παίδων εν ταις σωφρονιστικές φυλακές Συγγρού", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, φ. 19, 30 Μαρτ. 1891.

24. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία γυναικών και ανηλίκων..., ό.π. σ.15.

p. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/18.gif&w=600&h=915 27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

p. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/44/gif/19.gif&w=600&h=91527. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι

Η εργασία των παιδιών: Από τις αγροτικές ασχολίες των παραδοσιακών κοινωνιών στο βιομηχανικό εργοστάσιο.

Σύντομη επισκόπηση

Οι παίδες δεν επλάσθησαν απλώς προς το παίζειν, αλλ' ενωρίς πρέπει να κερδίσωσιν τον επιούσιον αυτών άρτον.

Ανώνυμος, «Εργατικοί παίδες», Οικονομική Επιθεώρησις, φ. 17, 1874, σ. 194.

1. Η οικονομική αξία του παιδιού στις αγροτικές κοινωνίες

Η εργασία των παιδιών δεν αποτελεί καινούριο φαινόμενο, αποτέλεσμα ή «αποτρόπαιο παραπροϊόν» της βιομηχανικής επανάστασης. Στις παραδοσιακές κοινωνίες της προβιομηχανικής εποχής το παιδί έβρισκε τη θέση του στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, στο πλαίσιο της αγροτικής οικογένειας. Η αγροτική οικογένεια, αυτόνομη μονάδα παραγωγής και κατανάλωσης, ανέθετε στα μέλη της τις διάφορες παραγωγικές δραστηριότητες ανάλογα με τη φυσική κατάσταση, την ηλικία και το φύλο του καθενός.

Τα παιδιά βοηθούσαν στις εργασίες των ενηλίκων ή αναλάμβαναν ασχολίες ανάλογες με τις σωματικές τους ικανότητες25. Ο C. Cipolla υποστηρίζει ότι «στις προβιομηχανικές κοινωνίες η εργασία των ανηλίκων ήταν διαδεδομένη όσο και

———————————

25. Για την παιδική εργασία στις προβιομηχανικές αγροτικές κοινωνίες, βλ. J. Sandrin, Enfants trouvés enfants ouvriers, XVIIe-XIXe siècles, Παρίσι 1982, σ.109· Ρ. Solinas, «La famille», La Méditerranée. Les Hommes et l'Heritage, Παρίσι 1986, σ.101· C. Cipolla, Η Ευρώπη πριν από τη βιομηχανική επανάσταση..., ό.π. σ.100. Βλ. επίσης τη βιβλιογραφική συναγωγή του J.-G. Da Silva, στα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα..., ό.π. σ.361-362.

p. 19
Search form
Search the book: Forms of Child Labour in Industry and the Craft Industries (1870- 1940)
Search results
    Digitized books
    Page: 0
    27. Ρηγίνος, Παιδική εργασία

    ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

    ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

    ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

    1870-1940

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    ——————————— 27 ————————————

    ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε.Ι.Ε.

    ΑΘΗΝΑ 1995